<!DOCTYPE ETS PUBLIC "-//UMDLPS//DTD EEBOPROOF 2.0//EN">
<ETS>
<TEMPHEAD>
<REVDESCR>
<CHANGE>
<DATE>2012-06-22</DATE>
<RESPSTMT>
<NAME>Jayne Henley</NAME>
<RESP>MURP</RESP>
</RESPSTMT>
<ITEM>*Added TYPEs to DIVs in order to validate.
*Proofed title page(s).
*Checked ^s.
*Reviewed structure.
*Checked division-marking material at heads and feet of divisions (HEADS, etc.).
*Checked for signatures.
*Checked placement and completeness of PBs.
*Checked for damage GAPs, #s, --s.
*Corrected $.
*Converted __ $s to <GAP DESC="illegible" EXTENT="">.
*Checked spacing of foreign GAPs.
*Checked for EPIGRAPHs and ARGUMENTs.
*Checked for startqs, endqs, oe, ae, q;s, and Qs.
*Checked proofsheets and made corrections found there.
*Checked for CLOSERs, TRAILERs, and BYLINEs.
*Siecio am mac yn lle mae.
*Siecio am cu yn lle eu, a ci yn lle ei.
*Siecio TEXT LANG="wel" DONE.</ITEM>
</CHANGE>
</REVDESCR>
</TEMPHEAD>
<EEBO>
<IDG S="marc" R="AB" ID="A28109">
<STC T="W">B2818</STC>
<STC T="C">R31589</STC>
<BIBNO T="oclc">12180825</BIBNO>
<VID>55639</VID>
</IDG>
<GROUP>
<TEXT LANG="wel">
<FRONT>
<DIV1 TYPE="title page">
<PB REF="1">
<PB REF="1" MS="y">
<P>LLYFR Y PSALMAU, YNGHYD &acirc; THESTAMENT Newydd ein Harglwydd a'n Hiachawdwr IESU GRIST.</P>
<P><HI>The Book of P&s;almes in Pro&s;e and Meeter; Together with the New Te&s;tament of our Lord &amp; Saviour IESVS CHRIST.</HI></P>
<Q><BIBL><HI>Rhuf. 1.16.</HI></BIBL>
<P>Nid oes arnaf gywilydd o Efengyl Gri&s;t, oblegid gallu Duw yw hi, er Jechydwriaeth i b&ocirc;b vn a'r &s;ydd yn credu.</P>
<BIBL><HI>Jac. 5.13.</HI></BIBL>
<P>A oes neb yn e&s;mwyth arno? Caned P&s;almau.</P></Q>
<P>Printiedig yn <HI>Llundain</HI> gan <HI>E. Tyler</HI> a <HI>R. Holt,</HI> ac a werthir gan <HI>Samuel Gellibrand,</HI> tan l&ucirc;n y B&ecirc;l <HI>(at the Ball)</HI> ym monwent <HI>Powls,</HI> a chan <HI>Peter Bodvil yng-Haerlleon,</HI> a <HI>John Hughes</HI> o <HI>Wrec&s;am,</HI> 1672.</P>
</DIV1>
</FRONT>
<BODY>
<DIV1 TYPE="text">
<PB REF="2">
<PB REF="2">
<HEAD>LLYFR Y PSALMAU.</HEAD>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 1. <HI>Boreuol Weddi.</HI></HEAD>
<P>GWyn ei fyd y g&wcirc;r ni ro|dia ynghyngor yr annu|wolion, ac ni &s;aif yn ffordd pechaduriaid, ac nid ei&s;tedd yn ei&s;teddfa gwatwar|w&ycirc;r:</P>
<P N="2">2 Onid &s;ydd a'i ewyllys ynghy|fraith yr Arglwydd: ac yn myfy|rio yn ei gyfraith ef ddydd a n&ocirc;s.</P>
<P N="3">3 Ac efe a fydd fel pren wedi ei blannu ar lan afonydd dyfroedd, yr hwn a rydd ei ffrwyth yn ei br&ycirc;d; a'i ddalen ni wywa, a pha beth bynnac a wnel, efe a lwydda.</P>
<P N="4">4 Nid felly y bydd yr annuwiol: onid fel m&acirc;n vs yr hwn a chw&acirc;l y gwynt ymmaith.</P>
<P N="5">5 Am hynny yr annuwolion ni &s;afant yn y farn, na phechaduriaid ynghynnulleidfa y rhai cyfiawn.</P>
<P N="6">6 Canys yr Arglwydd a edwyn ffordd y rhai cyfiawn: ond ffordd yr annuwolion a ddifethir.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 2.</HEAD>
<P>PA ham y terfy&s;ca y Cenhedlo|edd: ac y myfyria y bobloedd beth ofer?</P>
<P N="2">2 Y mae brenhinoedd y ddaiar yn ymo&s;od, a'r pennaethiaid yn ymgynghori ynghyd, yn erbyn yr Arglwydd, ac yn erbyn ei Gri&s;t ef, gan ddywedyd,</P>
<P N="3">3 Drylliwn eu rhwymau hwy: a thaflwn eu rheffynnau oddi wr|thym.</P>
<P N="4">4 Yr hwn &s;ydd yn pre&s;&s;wylio yn y nefoedd a chwardd: yr Ar|glwydd a'i gwatwar hwynt.</P>
<P N="5">5 Yna y llefara efe wrthynt yn ei l&icirc;d, ac yn ei ddigllonrwydd y dychryna efe hwynt.</P>
<P N="6">6 Minneu a o&s;odais fy Mrenin ar Sion fy mynydd &s;anctaidd.</P>
<P N="7">7 Mynegaf y ddeddf: dywedodd yr Arglwydd wrthif; fy M&acirc;b yd|wyt ti, myfi heddyw a'th genhed|lais.</P>
<P N="8">8 Gofyn i mi, a rhoddaf y Cen|hedloedd yn etifeddiaeth i ti: a therfynau y ddaiar i'th feddiant.</P>
<P N="9">9 Drylli hwynt &acirc; gwialen hai|arn, maluri hwynt fel lle&s;tr pridd.</P>
<P N="10">10 Gan hynny 'r awr hon fren|hinoedd, byddwch &s;ynhwyrol: barn-w&ycirc;r y ddaiar cymmerwch dd&ycirc;&s;c.</P>
<P N="11">11 Gwa&s;anaethwch yr Ar|glwydd mewn ofn: ac ymlawen|hewch mewn dychryn.</P>
<P N="12">12 Cu&s;&s;enwch y m&acirc;b rhag iddo ddigio, a'ch difetha chwi o'r ffordd, pan gynneuo ei lid ef ond ychydig: gwyn eu b&ycirc;d pawb a ymddiriedant ynddo ef.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 3.</HEAD>
<P>ARglwydd mor aml yw fy nhrallod-w&ycirc;r: llawer yw y rhai &s;y 'n codi i'm herbyn.</P>
<P N="2">2 Llawer yw y rhai &s;y 'n dywe|dyd am fy enaid, nid oes iechyd|wriaeth iddo yn ei Dduw. <HI>Selah.</HI></P>
<PB REF="3">
<P N="3">3 Ond tydi, Arglwydd, ydwyt darian i mi: fy ngogoniant, a der|chafudd fy mhen.</P>
<P N="4">4 A'm llef y gelwais ar yr Ar|glwydd, ac efe a'm clybu o'i fy|nydd &s;anctaidd. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="5">5 Mi a orweddais, ac a gy&s;cais, ac a ddeffroais; canys yr Arglwydd a'm cynhaliodd.</P>
<P N="6">6 Nid ofnaf fyrddiwn o bobl: y rhai o amgylch a ymo&s;oda&s;ant i'm herbyn.</P>
<P N="7">7 Cyfod Arglwydd, achub fi fy Nuw, canys tarewai&s;t fy holl ely|nion ar garr yr &ecirc;n, torrai&s;t ddan|nedd yr annuwolion.</P>
<P N="8">8 Jechydwriaeth &s;ydd eiddo 'r Arglwydd: dy fendith &s;ydd ar dy bobl. <HI>Selah.</HI></P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 4.</HEAD>
<P>GWrando fi pan alwyf, &ocirc; Dduw fy nghyfiawnder; mewn cy|fyngder yr chengai&s;t arnaf: tru|garh&aacute; wrthif, ac erglyw fy ngwe|ddi.</P>
<P N="2">2 O feibion dynion, pa h&ycirc;d y trowch fy ngogoniant yn warth? yr hoffwch wegi, ac yr argei&s;i|wch gelwydd? <HI>Selah.</HI></P>
<P N="3">3 Ond gwybyddwch i'r Ar|glwydd nailltuo y duwiol iddo ei hun: yr Arglwydd a wrendy pan alwyf arno.</P>
<P N="4">4 Ofnwch, ac na phechwch, ymddiddenwch &acirc;'ch calon ar eich gwely, a thewch. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="5">5 Aberthwch ebyrth cyfiawn|der, a gobeithiwch yn yr Ar|glwydd.</P>
<P N="6">6 Llawer &s;y 'n dywedyd, pwy a ddengys i ni ddaioni? Arglwydd, dercha arnom lewyrch dy wyneb.</P>
<P N="7">7 Rhoddai&s;t lawenydd yn fy nghalon, mwy n&acirc;'r am&s;er yr aml|h&acirc;odd eu h&ycirc;d, a'i gwin hwynt.</P>
<P N="8">8 Mewn heddwch hefyd y gor|weddaf, ac yr hunaf: canys ti Ar|glwydd yn vnic a wnei i mi drigo mewn diogelwch.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 5.</HEAD>
<P>GWrando fy ngeiriau Ar|glwydd: deall fy myfyrdod.</P>
<P N="2">2 Erglyw ar l&ecirc;f fy ngwaedd, fy Mrenin, a'm Duw: canys arnat y gweddiaf.</P>
<P N="3">3 Yn foreu Arglwydd y clywi fy ll&ecirc;f: yn foreu y cyfeiriaf attat, ac yr edrychaf i fynu.</P>
<P N="4">4 O herwydd nid wyt ti Dduw 'n ewylly&s;io anwiredd: a drwg ni thrig gyd &acirc; thi.</P>
<P N="5">5 Ynfydion ni &s;afant yn dy olwg: ca&s;eai&s;t holl weithred-wyr anwi|redd.</P>
<P N="6">6 Difethi y rhai a ddywedant gelwydd: yr Arglwydd a ffieiddia y g&wcirc;r gwaedlyd, a'r twyllodrus:</P>
<P N="7">7 A minneu a ddeuaf i'th d&ycirc; di yn amlder dy druga redd: ac a a|ddolaf tu a'th Deml &s;anctaidd yn dy ofn di.</P>
<P N="8">8 Arglwydd arwain fi yn dy gy|fiawnder o achos fy ngelynion: ac vniona dy ffordd o'm blaen.</P>
<P N="9">9 Canys nid oes vniondeb yn eu genau, eu ceudod &s;ydd anwi|reddau: bedd agored yw eu ceg, gwenieithiant &acirc;'i tafod.</P>
<P N="10">10 De&s;trywia hwynt o Dduw, &s;yrthiant oddi wrth eu cynghori|on, gyrr hwynt ymmaith yn aml|der eu camweddau: canys gwrth|ryfela&s;ant i'th erbyn.</P>
<P N="11">11 Ond llawenhaed y rhai oll a ymddiriedant ynot ti: llafar ga|nant yn dragywydd, am i ti orchguddio tro&s;tynt: a'r rhai a garant dy Enw, gorfoleddant y|not.</P>
<P N="12">12 Canys ti Arglwydd a fendi|thi
<PB REF="3"> y cyfiawn: &acirc; charedigrwydd megis &acirc; tharian y coroni di ef.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 6. <HI>Prydnhawnol Weddi.</HI></HEAD>
<P>ARglwydd na cherydda fi yn dy lidiawgrwydd, ac na cho&s;pa fi yn dy l&icirc;d.</P>
<P N="2">2 Trugarha wrth if Arglwydd, canys lle&s;c ydwyfi: iach&acirc; fi o Ar|glwydd, canys fy e&s;cyrn a gy&s;tu|ddiwyd.</P>
<P N="3">3 A'm henaid a ddychrynwyd yn ddirfawr: titheu Arglwydd, pa h&ycirc;d?</P>
<P N="4">4 Dychwel Arglwydd, gwared fy enaid: achub fi er mwyn dy drugaredd.</P>
<P N="5">5 Canys yn angeu nid oes goffa am danat: yn y bedd pwy a'th folianna?</P>
<P N="6">6 Deffygiais gan fy ochain, b&ocirc;b n&ocirc;s yr ydwyf yn gwneuthur fy ngwely yn foddfa: yr ydwyfi 'n gwlychu fy ngorweddfa &acirc;'m da|grau.</P>
<P N="7">7 Treuliodd fy llygad gan ddig|ter: heneiddiodd o herwydd fy holl elynion.</P>
<P N="8">8 Ciliwch oddi wrthif holl wei|<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">hred-w&ycirc;r anwiredd: canys yr Ar|glwydd a glywodd lef fy &wcirc;ylofain.</P>
<P N="9">9 Clybu 'r Arglwydd fy nei&s;y|fiad: yr Arglwydd a dderbyn fy ngweddi.</P>
<P N="10">10 Gwradwydder, a thralloder yn ddirfawr fy holl elynion: dych|weler, a chywilyddier hwynt yn ddi&s;ymmwth.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 7.</HEAD>
<P>ARglwydd fy Nuw, ynot yr ymddiriedais: achub fi rhag fy holl erlid-w&ycirc;r, a gwared fi.</P>
<P N="2">2 Rhag iddo larpio fy enaid fel lew: gan ei rwygo, pryd na by|ddo gwaredudd.</P>
<P N="3">3 O Arglwydd fy Nuw, os gw|neuthum hyn, od oes anwiredd yn fy nwylaw.</P>
<P N="4">4 O thelais ddrwg i'r n&ecirc;b oedd heddychol &acirc; mi: (ie mi a waredais yr hwn &s;ydd elyn i mi heb achos:)</P>
<P N="5">5 Erlidied y gelyn fy enaid, a goddiwedded: &s;athred hefyd fy mywyd i'r llawr, a go&s;oded fy ngogoniant yn y llwch. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="6">6 Cyfod Arglwydd yn dy ddig|llonedd, ymddercha o herwydd ll&icirc;d fy ngelynion: deffro hefyd dro&s;of i'r farn a orchymynnai&s;t.</P>
<P N="7">7 Felly cynnulleid fa y bobloedd: a'th amgy&s;chynant: er eu mwyn dychwel ditheu i'r vchelder.</P>
<P N="8">8 Yr Arglwydd a farn y boblo|edd: barn fi, &ocirc; Arglwydd, yn &ocirc;l fy nghyfiawnder, ac yn &ocirc;l fy mher|ffeithrwydd &s;ydd ynof.</P>
<P N="9">9 Darfydded weithian anwi|redd yr annuwolion, eithr cyfar|wydda di y cyfiawn: canys y Duw cyfiawn a chwilia y calonnau, a'r arennau.</P>
<P N="10">10 Fy amddeffyn &s;ydd o Dduw, iachawdur y rhai vniawn o ga|lon.</P>
<P N="11">11 Duw &s;ydd farnudd cyfiawn, a Duw &s;y ddigllon beunydd wrth yr annuwiol.</P>
<P N="12">12 Oni ddychwel yr annuwiol, efe a h&ocirc;ga ei gleddyf; efe a anne|lodd ei f&wcirc;a, ac a'i parat&ocirc;dd.</P>
<P N="13">13 Parat&ocirc;dd hefyd iddo arfau anghefol, efe a drefnodd ei &s;ae|thau yn erbyn yr erlidw&ycirc;r.</P>
<P N="14">14 Wele, efe a ymddwg anwi|redd, ac a feichiogodd ar gam|wedd, ac a e&s;corodd ar gelwydd.</P>
<P N="15">15 Torrodd bwll, cloddiodd ef, &s;yrthiodd hefyd yn y clawdd a wnaeth.</P>
<P N="16">16 Ei anwiredd a ymchwel ar
<PB REF="4"> ei ben ei hun: a'i draha a dde&s;cyn ar ei goppa ei hun.</P>
<P N="17">17 Clodforaf yr Arglwydd yn &ocirc;l ei gyfiawnder: a chan-molaf enw 'r Arglwydd goruchaf.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 8.</HEAD>
<P>ARglwydd ein I&ocirc;r ni, mor ar|dderchog yw dy Enw ar yr holl ddaiar! yr hwn a o&s;odai&s;t dy ogoniant vwch y nefoedd.</P>
<P N="2">2 O enau plant bychain, a rhai yn &s;ugno y perai&s;t nerth, o achos dy elynion: i o&s;tegu y gelyn, a'r ymddialydd.</P>
<P N="3">3 Pan edrychwyf ar dy nefo|edd, gwaith dy fy&s;edd, y lloer a'r &s;er, y rhai a ordeiniai&s;t;</P>
<P N="4">4 Pa beth yw d&ycirc;n i ti iw go|fio? a m&acirc;b d&ycirc;n i ti i ymweled ag ef?</P>
<P N="5">5 Canys gwnaetho&s;t ef ychydig &icirc;s n&acirc; 'r angelion: ac a'i coronai&s;t &acirc; gogoniant, ac &acirc; harddwch:</P>
<P N="6">6 Gwnaetho&s;t iddo arglwyddi|aethu ar weithredoedd dy ddwy|lo; go&s;odai&s;t b&ocirc;b peth dan ei dra|ed ef;</P>
<P N="7">7 Defaid, ac ychen oll, ac ani|feiliaid y maes hefyd:</P>
<P N="8">8 Ehediaid y nefoedd, a phy|&s;cod y m&ocirc;r: ac y &s;ydd yn tram|wyo llwybrau y moroedd.</P>
<P N="9">9 Arglwydd ein Ior, mor ar|dderchog yw dy enw ar yr holl ddaiar!</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 9. <HI>Boreuol Weddi.</HI></HEAD>
<P>CLodforaf di &ocirc; Arglwydd, &acirc;'m holl galon: mynegaf dy holl ryfeddodau.</P>
<P N="2">2 Llawenychaf, a gorfoleddaf ynot: canaf i'th enw di, y Goru|chaf.</P>
<P N="3">3 Pan ddychweler fy ngelyni|on yn eu hol, hwy a gwympant ac a ddifethir o'th flaen di.</P>
<P N="4">4 Canys gwnaetho&s;t fy marn a'm matter yn dda: ei&s;teddai&s;t ar or&s;edd-faingc, gan farnu yn gy|fiawn.</P>
<P N="5">5 Ceryddai&s;t y cenhedloedd, di|&s;trywiai&s;t yr annuwiol: eu henw hwynt a ddil&ecirc;ai&s;t byth bythol.</P>
<P N="6">6 H&acirc; elyn, darfu am ddini&s;tr yn dragywydd, a diwreiddiai&s;t y dina&s;oedd, darfu eu coffadwriaeth gyd &acirc; hwynt.</P>
<P N="7">7 Ond yr Arglwydd a bery yn dragywydd: efe a barat&ocirc;dd ei or|&s;edd-faingc i farn.</P>
<P N="8">8 Ac efe a farn y b&ycirc;d mewn cyfiawnder: efe a farn y bobloedd mewn vniondeb.</P>
<P N="9">9 Yr Arglwydd hefyd fydd no|ddfa i'r gorth rymmedig, noddfa yn am&s;er trallod.</P>
<P N="10">10 A'r rhai a adwaenant dy enw a ymddiriedant ynot: canys ni adewai&s;t &ocirc; Arglwydd, y rhai a'th gei&s;ient.</P>
<P N="11">11 Canmolwch yr Arglwydd, yr hwn &s;ydd yn pre&s;&s;wylio yn Sion: mynegwch ymmy&s;c y bob|loedd ei weithredoedd ef,</P>
<P N="12">12 Pan ymofynno efe am waed, efe a'i cofia hwynt: nid anghofia waedd y cy&s;tuddiol.</P>
<P N="13">13 Trugarh&acirc; wrthif Arglwydd, gw&ecirc;l fy mlinder gan fy ngha&s;eion, fy nerchafudd o byrth angau:</P>
<P N="14">14 Fel y mynegwyf dy holl fo|liant ym mhyrth merch Sion: lla|wenychaf yn dy iechydwriaeth.</P>
<P N="15">15 Y cenhedloedd a &s;odda&s;ant yn y ff&ocirc;s a wnaethant: yn y rhwyd a guddia&s;ant, y daliwyd eu troed eu hun.</P>
<P N="16">16 Adweinir yr Arglwydd wrth y farn a wna: yr annuwiol a fagl|wyd yngweithredoedd ei ddwy|lo
<PB REF="4"> ei hun. <HI>Higaion. Selah.</HI></P>
<P N="17">17 Y rhai drygionus a ymch|welant i vffern: a'r holl genhed|loedd a anghofiant Dduw.</P>
<P N="18">18 Canys nid anghofir y tlawd byth, gobaith y trueniaid ni cho|llir byth.</P>
<P N="19">19 Cyfod Arglwydd, na orfy|dded d&ycirc;n: barner y cenhedloedd ger dy fron di.</P>
<P N="20">20 Go&s;od Arglwydd, ofn ar|nynt, fel y g&wcirc;ybyddo y cenhedlo|edd mai dynion ydynt. <HI>Selah.</HI></P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 10.</HEAD>
<P>PA ham Arglwydd y &s;efi o bell, yr ymguddi yn am&s;er cyfyng|der?</P>
<P N="2">2 Yr annuwiol mewn balchder a erlid y tlawd: dalier hwynt yn y bwriadau a ddychymmyga&s;ant.</P>
<P N="3">3 Canys yr annuwiol a ymffro|&s;tia am ewyllys ei galon; ac a fen|dithia y cybydd, yr hwn y mae yr Arglwydd yn ei ffieiddio.</P>
<P N="4">4 Yr annuwiol gan vchder ei ffroen ni chais Dduw: nid yw Duw yn ei holl feddyliau ef.</P>
<P N="5">5 Ei ffyrdd &s;ydd fl&icirc;n b&ocirc;b am|&s;er, vchel yw dy farnedigaethau allan o'i olwg ef: chwythu y mae yn erbyn ei holl elynion.</P>
<P N="6">6 Dywedodd yn ei galon, ni'm &s;ymmudir, o herwydd ni byddaf mewn dryg-fyd, hyd genhedlaeth a chenhedlaeth.</P>
<P N="7">7 Ei enau &s;ydd yn llawn mell|dith, a dichell, a thwyll: tan ei da|fod y mae cam wedd, ac anwiredd.</P>
<P N="8">8 Y mae efe yn ei&s;tedd ynghyn|llwynfa y pentrefydd, mewn cil|facheu y lladd efe y gwirion; ei ly|gaid a dremiant yn ddirgel ar y tlawd.</P>
<P N="9">9 Efe a gynllwyna mewn dir|gelwch, megis llew yn ei ffau; cynllwyn y mae i ddal y tlawd, efe a ddeil y tlawd gan ei dynnu iw rwyd.</P>
<P N="10">10 Efe a ymgrymma, ac a y|mo&s;twng: fel y cwympo tyrfa true|niaid gan ei gedyrn ef.</P>
<P N="11">11 Dywedodd yn ei galon, ang|hofiodd Duw: cuddiodd ei wy|neb, ni w&ecirc;l byth.</P>
<P N="12">12 Cyfod Arglwydd, &ocirc; Dduw dercha dy law nac anghofia y cy|&s;tuddiol.</P>
<P N="13">13 Pa ham y dirmyga 'r annu|wiol Dduw? dywedodd yn ei ga|lon, nid ymofynni.</P>
<P N="14">14 Gwelai&s;t hyn, canys ti a gan|fyddi anwiredd, a cham, i roddi t&acirc;l a'th ddwylo dy hun: arnat ti y gedy y tlawd, ti yw cynnorth|wy-wr yr ymddifad.</P>
<P N="15">15 Torr fraich yr annuwiol, a'r drygionus: cais ei ddrygioni ef, hyd na chaffech ddim.</P>
<P N="16">16 Yr Arglwydd &s;ydd Frenin byth, ac yn dragywydd: difeth|wyd y cenhedloedd allan o'i d&icirc;r ef.</P>
<P N="17">17 Arglwydd clywai&s;t ddymuni|ad y tlodion; parattoi eu calon hwynt, gwrendy dy glu&s;t arnynt.</P>
<P N="18">18 I farnu yr ymddifad a'r gor|thrymmedig: fel na chwanego d&ycirc;n daiarol beri ofn mwyach.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 11.</HEAD>
<P>YN yr Arglwydd yr wyf yn ym-ddiried, pa fodd y dywed|wch wrth fy enaid, eheda i'ch my|nydd fel aderyn?</P>
<P N="2">2 Canys wele, y drygionus a annelant l&wcirc;a, paratoe&s;ant eu &s;ae|thau ar y llinyn, i &s;aethu yn ddir|gel y rhai vniawn o galon.</P>
<P N="3">3 Canys y &s;eiliau a ddini&s;triwyd: pa beth a wna y cyfiawn?</P>
<P N="4">4 Yr Arglwydd &s;ydd yn Nheml ei &s;ancteiddrwydd; gor&s;eddfa yr
<PB REF="5"> Arglwydd &s;ydd yn y nefoedd; y mae ei lygaid ef yn gweled, ei am|rantau yn profi meibion dynion.</P>
<P N="5">5 Yr Arglwydd a brawf y cyfi|awn: eithr c&acirc;s gan ei enaid ef y drygionus, a'r hwn &s;ydd hoff gan|ddo draw&s;der.</P>
<P N="6">6 Ar yr annuwolion y glawia efe faglau, t&acirc;n a brwm&s;tan, a phoeth wynt y&s;tormus: dymma ran eu phiol hwynt.</P>
<P N="7">7 Canys yr Arglwydd cyfiawn a g&acirc;r gyfiawnder: ei wyneb a e|drych ar yr uniawn.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 12. <HI>Prydnhawnol Weddi.</HI></HEAD>
<P>AChub Arglwydd, canys dar|fu y trugarog: o herwydd pallodd y ffyddloniaid o blith meibion dynion.</P>
<P N="2">2 Oferedd a ddywedant b&ocirc;b un wrth ei gymmydog; &acirc; gwefus wenhieithgar, ac &acirc; chalon ddau ddyblyg y llefarant.</P>
<P N="3">3 Torred yr Arglwydd yr holl wefu&s;au gwenhieithus, a'r tafod a ddywedo fawrhydri.</P>
<P N="4">4 Y rhai a ddywedant, &acirc;'n ta|fod y gorfyddwn: ein gwefu&s;au &s;ydd eiddom ni, pwy &s;ydd Ar|glwydd arnom ni?</P>
<P N="5">5 O herwydd anrhaith y rhai cy&s;tuddiedic, o herwydd uchenaid y tlodion, y cyfodaf yn awr, medd yr Arglwydd: rhoddaf mewn ie|chydwriaeth yr hwn y magler i|ddo.</P>
<P N="6">6 Geiriau yr Arglwydd ydynt eiriau purion; fel arian wedi ei goethi mewn ffwrn bridd, wedi ei buro &s;eith-waith.</P>
<P N="7">7 Ti Arglwydd a'i cedwi hwynt: cedwi hwynt rhag y genhedlaeth hon yn dragywydd.</P>
<P N="8">8 Yr annuwolion a rodiant o amgylch: pan dderchafer y gwae|laf o feibion dynion.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 13.</HEAD>
<P>PA h&ycirc;d, Arglwydd, i'm angho|fi, a'i yn dragywydd? pa hyd y cuddi dy wyneb rhagof?</P>
<P N="2">2 Pa h&ycirc;d y cymmeraf gyng|horion yn fy enaid, gan fod blin|der beunydd yn fy nghalon? pa h&ycirc;d y derchefir fy ngelyn arnaf?</P>
<P N="3">3 Edrych, a chlyw fi, &ocirc; Arglwydd fy Nuw: goleua fy llygaid rhag i'm h&ucirc;no yn yr angeu.</P>
<P N="4">4 Rhag dywedyd o'm gelyn, gorchfygais ef: ac i'm gwrthwy|neb-w&ycirc;r lawenychu os gogwy|ddaf.</P>
<P N="5">5 Minneu hefyd a ymddiried|ais yn dy drugaredd di, fy nghalon a ymlawenycha yn dy iechydwri|aeth: canaf i'r Arglwydd am i|ddo &s;ynio arnaf.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 14.</HEAD>
<P>YR ynfyd a ddywedodd yn ei galon, nid oes un Duw: ym|lygra&s;ant, ffieidd-waith a wnae|thant, nid oes a wn&eacute;l ddaioni.</P>
<P N="2">2 Yr Arglwydd a edrychodd i lawr o'r nefoedd ar feibion dyni|on; i weled a oedd neb deallgar, yn ymgei&s;io &acirc; Duw.</P>
<P N="3">3 Ciliodd pawb, c&ycirc;d-ymddi|fwyna&s;ant, nid oes a wn&ecirc;l ddaio|ni, nac oes un.</P>
<P N="4">4 Oni &wcirc;yr holl weithred-w&ycirc;r anwiredd? y rhai &s;y yn bwytta fy mhobl fel y bwyttaent fara; ni al|w&acirc;&s;ant ar yr Arglwydd.</P>
<P N="5">5 Yno y dychryna&s;ant gan ofn; canys y mae Duw ynghenhedlaeth y cyfiawn.</P>
<P N="6">6 Cyngor y tlawd a wradwy|dda&s;och chwi, am fod yr Ar|glwydd yn obaith iddo.</P>
<P N="7">7 Pwy a ddyry iechydwriaeth
<PB REF="5"> i I&s;rael o Sion? pan ddychwelo yr Arglwydd gaethiwed ei bobl, yr ymhyfryda Iacob, ac y llawen|h&acirc; I&s;rael.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 15. <HI>Boreuol Weddi.</HI></HEAD>
<P>ARglwydd pwy a dr&icirc;g yn dy babell? pwy a bre&s;wylia ym mynydd dy &s;ancteidd|rwydd?</P>
<P N="2">2 Yr hwn a rodia yn berffaith, ac a wn&ecirc;l gyfiawnder, ac a ddy|wed w&icirc;r yn ei galon:</P>
<P N="3">3 Heb ab&s;ennu &acirc;'i dafod: heb wneuthur drwg iw gymmydog, a heb dderbyn enllib yn erbyn ei gymmydog.</P>
<P N="4">4 Yr hwn y mae y drygionus yn ddirmygus yn ei olwg, ond a anrhydedda y rhai a ofnant yr Ar|glwydd: yr hwn a dwng iw ni|wed ei hun, ac ni newidia.</P>
<P N="5">5 Yr hwn ni roddes ei arian ar u&s;uriaeth, ac ni chymmer wobr yn erbyn y gwirion: a wn&ecirc;lo hyn nid y&s;cogir yn dragywydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 16.</HEAD>
<P>CAdw fi &ocirc; Dduw, canys ynot yr ymddiriedaf.</P>
<P N="2">2 Fy enaid, dywedai&s;t wrth yr Arglwydd, fy Arglwydd ydwyt ti: fy n&acirc; nid yw ddim i ti:</P>
<P N="3">3 Ond i'r &s;ainct &s;ydd ar y ddai|ar, a'r rhai rhagorawl, yn y rhai y mae fy holl hyfrydwch.</P>
<P N="4">4 Gofidiau a amlh&acirc;nt i'r rhai a fry&s;&s;iant ar &ocirc;l Duw dieithr: eu diod offrwm o waed nid offrym|maf fi, ac ni chymmeraf eu hen|wau yn fy ng wefu&s;au.</P>
<P N="5">5 Yr Arglwydd yw rhan fy eti|f&eacute;ddiaeth i, a'm phiol: ti a gyn|heli fy nghoelbren.</P>
<P N="6">6 Y llinynnau a &s;yrthiodd i mi mewn lleoedd hyfryd: &icirc;e y mae i mi etifeddiaeth d&ecirc;g.</P>
<P N="7">7 Bendithiaf yr Arglwydd, yr hwn a'm cyngh&ocirc;rodd: fy arennau hefyd a'm dy&s;cant y n&ocirc;s.</P>
<P N="8">8 Go&s;odais yr Arglwydd bob am&s;er ger fy mron: am ei fod ar fy neheu-law, ni'm y&s;cogir.</P>
<P N="9">9 O herwydd hynny llaweny|chodd fy nghalon, ac ymhyfry|dodd fy ngogoniant: fy ngnhawd hefyd a orphywys mewn gobaith.</P>
<P N="10">10 Canys, ni adewi fy enaid yn uffern: ac ni oddefi i'th Sainct we|led llygredigaeth.</P>
<P N="11">11 Dango&s;i &icirc; mi lwybr bywyd: digonolrwydd llawenydd &s;ydd ger dy fron: ar dy ddeheu-law y mae digrifwch yn dragywydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 17.</HEAD>
<P>CLyw Arglwydd gyfiawnder: y&s;tyria fy llefain, gwrando fy ngweddi o wefu&s;au didwyll.</P>
<P N="2">2 Deued fy marn oddi ger dy fron, edryched dy lygaid ar uni|ondeb.</P>
<P N="3">3 Profai&s;t fy nghalon, gofwy|ai&s;t fi y n&ocirc;s, chwillai&s;t fi, ac ni chei ddim: bwriedais na thro&s;eddai fy ngenau.</P>
<P N="4">4 Tu ag at am weithredoedd dynion, wrth eiriau dy wefu&s;au yr ymgedwais rhag llwybrau yr y&s;peiludd.</P>
<P N="5">5 Cynnal fy ngherddediad yn dy lwybrau, fel na lithro fy nhraed.</P>
<P N="6">6 Mi a el&wcirc;ais arnat, canys gwrandewi arnafi o Dduw: go|&s;twng dy glu&s;t attaf, ac erglyw fy ymadrodd.</P>
<P N="7">7 Dangos dy ryfedd drugare|ddau, &ocirc; achubudd y rhai a ymddi|riedant ynot, rhag y &s;awl a ymgy|fodant yn erbyn dy ddeheu-law.</P>
<P N="8">8 Cadw fi fel canwyll llygad: cudd fi dan gy&s;cod dy adenydd.</P>
<P N="9">9 Rhag yr annuwolion, y rhai
<PB REF="6"> a'm gorthrymmant: rhag fy nge|lynion marwol, y rhai a'm ham|gylchant.</P>
<P N="10">10 Caea&s;ant gan eu bra&s;der, &acirc;'i genau y llefarant mewn balchder.</P>
<P N="11">11 Ein cynniweirfa ni a gylchy|na&s;ant hwy yr awr hon, go&s;oda|&s;ant eu llygaid i dynnu i lawr i'r ddaiar.</P>
<P N="12">12 Eu dull &s;ydd fel llew a chwen|nychci &s;clyfaethu, ac megis llew ieuangc yn aros mewn lleoedd dirgel.</P>
<P N="13">13 Cyfod Arglwydd; achub ei flaen ef, cwympa ef: gwared fy e|naid rhag yr annuwiol, yr hwn yw dy gleddyf di.</P>
<P N="14">14 Rhag dynion y rhai yw dy law, O Arglwydd, rhag dynion y b&ycirc;d, y rhai y mae eu rhan yn y by|wyd ymma, a'r rhai y llenwai&s;t eu boliau &acirc;'th guddiedic dry&s;&s;or: llawn ydynt o feibjon, a gadawant eu gweddill i'w rhai bychain.</P>
<P N="15">15 Myfi a edrychaf ar dy wyneb mewn cyfiawnder: digonir fi, pan ddihunwyf &acirc;'th ddelw di.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 18. <HI>Prydnhawnol Weddi.</HI></HEAD>
<P>CAraf di Arglwydd fy ngha|dernid.</P>
<P N="2">2 Yr Arglwydd yw fy nghraig, a'm hamddeffynfa, a'm gwaredudd; fy Nuw, fy nghader|nid, yn yr hwn yr ymddiriedaf; fy nharian a chorn fy iechydwri|aeth, a'm huchel-d&wcirc;r.</P>
<P N="3">3 Galwaf ar yr Arglwydd can|moladwy: felly i'm cedwir rhag fy ngelynion.</P>
<P N="4">4 Gofidion angau a'm cylchy|n&acirc;&s;ant: ac afonydd y fall a'm dychryna&s;ant i.</P>
<P N="5">5 Gofidiau uffern a'm cylchy|n&acirc;&s;ant: maglau angeu a achuba|&s;ant fy mlaen.</P>
<P N="6">6 Yn fy nghyfyngder y gelwais ar yr Arglwydd, ac y gwaeddais ar fy Nuw: efe a glybu fy llef o'i Deml, a'm gwaedd ger ei fron a ddaeth iw glu&s;tiau ef.</P>
<P N="7">7 Yna y &s;iglodd, ac y crynodd y ddaiar, a &s;eiliau y mynyddoedd a gynnhyrfodd, ac a ym&s;iglodd, am iddo ef ddigio.</P>
<P N="8">8 Derchafodd m&wcirc;g o'i ffroe|nau, a th&acirc;n a y&s;&s;odd o'i enau: gl&ocirc; a enynn&acirc;fant ganddo.</P>
<P N="9">9 Efe hefyd a o&s;tyngodd y ne|foedd, ac a dde&s;cynnodd: a thy|wyllwch oedd tan ei draed ef.</P>
<P N="10">10 Marchogodd hefyd ar y Ce|rub, ac a ehedodd: ie efe a ehe|dodd ar adenydd y gwynt.</P>
<P N="11">11 Efe a wnaeth dywyllwch yn ddirgelfa iddo, a'i babell o'i am|gylch oedd dywyllwch dyfroedd, a thew-gwmmylau yr awyr.</P>
<P N="12">12 Gan y di&s;cleirdeb oedd ger ci fron, ei gwmmylau a aethant heibio: cenlly&s;c a marwor tanllyd.</P>
<P N="13">13 Yr Arglwydd hefyd a dara|nodd yn y nefoedd: a'r Goruchaf a roddes ei lef: cenlly&s;c a marwor tanllyd.</P>
<P N="14">14 Ie, efe a anfonodd ei &s;ae|thau, ac a'i gwa&s;carodd hwynt: ac a &s;aethodd ei fellt, ac a'i gorch|fygodd hwynt.</P>
<P N="15">15 Gwaelodion y dyfroedd a wel|wyd, a &s;eiliau y b&ycirc;d a ddinoeth|wyd: gan dy gerydd di &ocirc; Arglwydd, a chan chwythad anadl dy ffroe|nau.</P>
<P N="16">16 Anfonodd oddi uchod, cym|merodd fi, tynnod fi allan o ddy|froedd lawer.</P>
<P N="17">17 Efe a'm gwaredodd oddi wrth fy ngelyn cadarn, a rhag fy ngha|&s;eion: canys yr oeddynt yn drech n&acirc; mi.</P>
<PB REF="6">
<P N="18">18 Achuba&s;ant fy mlaen yn nydd fy ngofid: ond yr Arglwydd oedd gynhaliad i mi.</P>
<P N="19">19 D&ucirc;g fi hefyd i ehengder, gwa|redodd fi canys ymhoffodd ynof.</P>
<P N="20">20 Yr Arglwydd a'm gobrwyodd yn &ocirc;l fy nghyfiawnder: yn &ocirc;l glen|did fy nwylo y talodd efe i mi.</P>
<P N="21">21 Canys cedwais ffyrdd yr Ar|glwydd: ac ni chiliais yn annu|wiol oddi wrth &s;y Nuw.</P>
<P N="22">22 O herwydd ei holl farne|digaethau ef oedd ger fy mron i: a'i ddeddfau ni fwriais oddi wr|thif.</P>
<P N="23">23 Bum hefyd yn berffaith gyd ag ef: ac ymgedwais rhag fy an|wiredd.</P>
<P N="24">24 A'r Arglwydd a'm gobrwy|odd yn &ocirc;l fy nghyfiawnder: yn &ocirc;l purdeb fy nwylo o flaen ei lygaid ef.</P>
<P N="25">25 A'r trugarog y gwnei dru|garedd: &acirc;'r g&wcirc;r perffaith y gw|nei berffeithrwydd.</P>
<P N="26">26 A'r gl&acirc;n y gwnei lendid: ac &acirc;'r cyndyn yr ymgyndynni.</P>
<P N="27">27 Canys ti a waredi y bobl gy|&s;tuddiedic: ond ti a o&s;tyngi oly|gon vchel.</P>
<P N="28">28 O herwydd ti a oleui fy nghanwyll: yr Arglwydd fy Nuw a lewyrcha fy nhywyllwch.</P>
<P N="29">29 Oblegit ynot ti y rhedais trwy fyddin: ac yn fy Nuw y llemmais dros f&ucirc;r.</P>
<P N="30">30 Duw &s;ydd berffaith ei ffordd, gair yr Arglwydd &s;ydd wedi ei buro: tarian yw efe i bawb a ym|ddiriedant ynddo.</P>
<P N="31">31 Canys pwy &s;ydd Dduw heb law 'r Arglwydd? a phwy &s;ydd graig ond ein Duw ni?</P>
<P N="32">32 Duw &s;y'n fy ngwregy&s;&s;u &acirc; nerth, ac yn gwneuthur fy ffordd yn berffaith.</P>
<P N="33">33 Go&s;od y mae efe fy nhraed, fel traed ewigod: ac ar fy vchel|fannau i'm &s;efydla.</P>
<P N="34">34 Efe &s;y yn dy&s;cu fy nwylo i ryfel: fel y dryllir b&wcirc;a d&ucirc;r yn fy mreichiau.</P>
<P N="35">35 Rhoddai&s;t hefyd i mi dari|an dy iechydwriaeth, a'th dde|heu-law a'm cynhaliodd, a'th fwynder a'm lluo&s;ogodd.</P>
<P N="36">36 Ehengai&s;t fy ngherddediad tanaf: fel na lithrodd fy nhraed.</P>
<P N="37">37 Erlidiais fy ngelynion, ac a'i goddiweddais: ac ni ddychwelais nes eu difa hwynt.</P>
<P N="38">38 Archollais hwy, fel na allent godi: &s;yrthia&s;ant dan fy nhraed.</P>
<P N="39">39 Canys gwregy&s;ai&s;t fi &acirc; nerth i ryfel: daro&s;tyngai&s;t tanaf y rhai a ymgododd i'm herbyn.</P>
<P N="40">40 Rhoddai&s;t hefyd i mi war|rau fy ngelynion: fel y difethwn fy ngha&s;eion.</P>
<P N="41">41 Gwaedda&s;ant, ond nid oedd achubudd: &s;ef ar yr Arglwydd, ond nid attebodd efe hwynt.</P>
<P N="42">42 Maluriais hwynt hefyd fel ll&wcirc;ch o flaen y gwynt: teflais hwynt allan megis tom yr heo|lydd.</P>
<P N="43">43 Gwaredai&s;t fi rhag cynhen|nau y bobl, go&s;odai&s;t fi yn ben cenhedloedd: pobl nid adnab&ucirc;m a'm gwa&s;anaethant.</P>
<P N="44">44 Pan glywant am danaf v|fyddh&acirc;nt i mi: meibion dieithr a gymmerant arnynt ymddaro&s;twng i mi.</P>
<P N="45">45 Meibion dieithr a ballant: ac a ddychrynant allan o'i dirgel fannau.</P>
<P N="46">46 Byw yw 'r Arglwydd, a ben|dithier fy nghraig: a derchafer Duw fy iechydwriaeth.</P>
<P N="47">47 Duw &s;ydd yn rhoddi i mi
<PB REF="7"> allu ymddial: ac a ddaro&s;twng y bobloedd tanaf.</P>
<P N="48">48 Efe &s;ydd yn fy ngwared oddi wrth fy ngelynion: ie ti a'm der|chefi vwch law y rhai a gyfodant i'm herbyn: achubai&s;t fi rhag y g&wcirc;r traws.</P>
<P N="49">49 Am hynny y moliannaf di o Arglwydd, ym mhlith y cenhed|loedd, ac y c&acirc;naf i'th enw.</P>
<P N="50">50 Efe &s;ydd yn gwneuthur mawr ymwared i'w frenin, ac yn gw|neuthur trugaredd iw enneiniog, i Ddafydd, ac iw h&acirc;d ef byth.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 19. <HI>Boreuol Weddi.</HI></HEAD>
<P>Y Nefoedd &s;y yn dadcan go|goniant Duw: a'r ffurfa|fen &s;y yn mynegi gwaith ei ddwylaw ef.</P>
<P N="2">2 Dydd i ddydd a draetha y|madrodd: a n&ocirc;s i n&ocirc;s a ddengys &wcirc;ybodaeth.</P>
<P N="3">3 Nid oes iaith nac ymadrodd, lle ni chlybuwyd eu lleferydd hwynt.</P>
<P N="4">4 Eu llinyn aeth drwy'r holl ddaiar, a'i geiriau hyd eithafoedd y b&ycirc;d: i'r haul y go&s;ododd efe ba|bell ynddynt.</P>
<P N="5">5 Yr hwn &s;ydd fel g&wcirc;r priod yn dyfod allan o'i &s;tafell: ac a ym|lawenha fel cawr i redeg gyrfa.</P>
<P N="6">6 O eithaf y nefoedd y mae ei fynediad ef allan, a'i amgylchiad hyd eu heithafoedd hwynt: ac nid ymgudd dim oddi wrth ei wr&ecirc;s ef.</P>
<P N="7">7 Cyfraith yr Arglwydd &s;ydd berffaith, yn troi yr enaid: ty&s;tio|laeth yr Arglwydd &s;ydd &s;iccr, ac yn gwneuthur y gwirion yn ddo|eth.</P>
<P N="8">8 Deddfau yr Arglwydd &s;ydd yniawn, yn llawenhau y galon: gorchymmyn yr Arglwydd &s;ydd bur, yn goleuo y llygaid.</P>
<P N="9">9 Ofn yr Arglwydd &s;ydd l&acirc;n, yn parhau yn dragywydd: barnau 'r Arglwydd ydynt wirionedd, cy|fiawn ydynt i g&ycirc;d.</P>
<P N="10">10 Mwy dymunol &ycirc;nt nag aur, ie nag aur coeth lawer: mely&s;ach hefyd n&acirc;r m&ecirc;l, ac n&acirc; diferiad di|liau m&ecirc;l.</P>
<P N="11">11 Ynddyht hwy hefyd y rhy|buddir dy w&acirc;s; o'i cadw y mae gwobr lawer.</P>
<P N="12">12 Pwy a ddeall ei gamweddau? glanh&acirc; fi oddi wrth fy meiau cu|ddiedic.</P>
<P N="13">13 Attal hefyd dy w&acirc;s oddi wrth bechodau rhyfygus, na arglwy|ddiaethant arnaf: yna i'm perffei|thir, ac i'm glanheir oddiwrth an|wiredd lawer.</P>
<P N="14">14 Bydded ymadroddion fy nge|nau, a myfyrdod fy nghalon, yn gymmeradwy ger dy fron, &ocirc; Ar|glwydd, fy nghraig, a'm prynwr.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 20.</HEAD>
<P>GWrandawed yr Arglwydd ar|nat yn nydd cyfyngder: enw Duw Jacob a'th ddeffynno.</P>
<P N="2">2 Anfoned i ti gymmorth o'r cy&s;&s;egr: a nerthed di o Sion.</P>
<P N="3">3 Cofied dy holl offrymmau: a bydded fodlon i'th boeth offrwm, <HI>Selah.</HI></P>
<P N="4">4 Rhodded i ti wrth fodd dy galon: a chyflawned dy holl gyngor.</P>
<P N="5">5 Gorfoleddwn yn dy iechyd|wriaeth di, a derchafwn faner yn enw ein Duw: cyflawned yr Ar|glwydd dy holl ddymuniadau.</P>
<P N="6">6 Yr awr hon y gwn y gwared yr Arglwydd ei enneiniog, efe a wrend y arno o nefoedd i &s;anctei|ddrwydd, yn nerth iechyd ei dde|heu-law ef.</P>
<P N="7">7 Ymddiried rhai mewn cer|bydau,
<PB REF="7"> a rhai mewn meirch: ond nyni a gofiwn enw yr Arglwydd ein Duw.</P>
<P N="8">8 Hwy a gwympa&s;ant, ac a &s;yr|thia&s;ant: ond nyni a gyfoda&s;om, ac a &s;afafom.</P>
<P N="9">9 Achub Arglwydd: gwranda|wed y Brenin arnom, yn y dydd y llefom.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 21.</HEAD>
<P>ARglwydd yn dy nerth y lla|wennycha y brenin: ac yn dy iechydwriaeth di, mor ddirfawr yr ymhyfryda?</P>
<P N="2">2 Dei&s;yfiad ei galon a roddai&s;t iddo: a dymuniad ei wefu&s;au ni's gommeddai&s;t. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="3">3 Canys achubai&s;t ei flaen ef &acirc; bendithion daioni: go&s;odai&s;t ar ei ben ef goron o aur coeth.</P>
<P N="4">4 Gofynnodd oes gennit, a rho|ddai&s;t iddo: ie hiroes, byth ac yn dragywydd.</P>
<P N="5">5 Mawr yw ei ogoniant yn dy iechydwriaeth: go&s;odai&s;t arno ogoniant a phrydferthwch.</P>
<P N="6">6 Canys gwnaetho&s;t ef yn fen|dithion yn dragywyddol, llawe|nychai&s;t ef &acirc; llawenydd &acirc;th wy|neb-pryd.</P>
<P N="7">7 O herwydd bod y brenin yn ymddiried yn yr Arglwydd, a thrwy drugaredd y Goruchaf, nid y&s;cogir ef.</P>
<P N="8">8 Dy law a gaiff afael ar dy holl elynion: dy ddeheu-law a gaiff afael ar dy ga&s;eion.</P>
<P N="9">9 Ti a'u gwnei hwynt fel ffwrn danllyd yn am&s;er dy lid: yr Argl|wydd yn ei ddigllonedd a'i llwngc hwynt, a'r t&acirc;n a'i hy&s;&s;a hwynt.</P>
<P N="10">10 Eu ffrwyth hwynt a ddini|&s;tri di oddi ar y ddaiar; a'i h&acirc;d o blith meibion dynion.</P>
<P N="11">11 Canys bwriada&s;ant ddrwg i'th erbyn; meddylia&s;ant amcan, heb allu o honynt ei gwplau.</P>
<P N="12">12 Am hynny y gwnei iddynt droi eu cefnau: ar dy linynnau y paratoi di &s;aethau yn erbyn eu hwynebau.</P>
<P N="13">13 Ymddercha Arglwydd yn dy nerth: canwn, a chan-molwn dy gadernid.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 22. <HI>Prydnhawnol Weddi.</HI></HEAD>
<P>FY Nuw, fy Nuw, pa ham i'm gwrthodai&s;t? pa ham yr yd|wyt mor bell oddi wrth fy iechydwriaeth, a geiriau fy lle|fain.</P>
<P N="2">2 Fy Nuw, llefain yr ydwyf y dydd, ac ni wrandewi: y n&ocirc;s he|fyd, ac nid oes o&s;teg i mi.</P>
<P N="3">3 Ond tydi wyt &s;anctaidd, &ocirc; dydi yr hwn wyt yn cyfanneddu ym moliant I&s;rael.</P>
<P N="4">4 Ein tadau a obeithia&s;ant y|not: gobeithia&s;ant, a gwaredai&s;t hwynt.</P>
<P N="5">5 Arnat ti y lle&s;a&s;ant, ac achub|wyd hwynt: vnot yr ymddirieda|&s;ant, ac ni's gwradwyddwyd hwynt.</P>
<P N="6">6 A minneu pr&ycirc;f ydwyf, ac nid g&wcirc;r; gwarthrudd dynion, a dirmygy bobl.</P>
<P N="7">7 Pawb a'r a'm gw&ecirc;lant a'm gwatwarant: llae&s;ant wefl, e&s;cyd|want ben, gan ddywedyd,</P>
<P N="8">8 Ymddiriedodd yn yr Ar|glwydd, gwareded ef: achubed ef, gan ei fod yn dda ganddo.</P>
<P N="9">9 Canys ti a'm tynnai&s;t o'r gr&ocirc;th: gwnaetho&s;t i mi obeithio pan o|eddwn ar fronnau fy mam.</P>
<P N="10">10 Arnat ti i'm bwriwyd o'r br&ucirc;: o gr&ocirc;th fy mam fy Nuw ydwyt.</P>
<P N="11">11 Nac ymbellh&acirc; oddi wrthif, o herwydd cyfyngder &s;ydd agos:
<PB REF="8"> canys nid oes cynnorthwy-wr.</P>
<P N="12">12 Teirw lawer a'm cylchyna|&s;ant: gwrdd deirw Ba&s;an, a'm hamgylcha&s;ant.</P>
<P N="13">13 Agora&s;ant arnaf eu genau: fel llew rheipus, a rhuadwy.</P>
<P N="14">14 Fel dwfr i'm tywalltwyd, a'm he&s;cyrn oll a ymwahana&s;ant: fy nghalon &s;ydd fel c&wcirc;yr, hi a do|ddodd ynghanol fy mherfedd.</P>
<P N="15">15 Fy nerth a wywodd fel pridd|le&s;tr, a'm tafod a lynodd wrth da|flod fy ngenau: ac i l&wcirc;ch angeu i'm dygai&s;t.</P>
<P N="16">16 Canys c&wcirc;n a'm cylchyna&s;ant, cynnulleidfa y drygionus a'm hamgylcha&s;ant: trywana&s;ant fy nwylaw a'm traed.</P>
<P N="17">17 Gallaf gyfrif fy holl e&s;cryn: y maent yn tremio, ac yn edrych arnaf.</P>
<P N="18">18 Y maent yn rhannu fy nillad yn eu my&s;c: ac ar fy ngwi&s;c yn bwrw coelbren.</P>
<P N="19">19 Ond tydi Arglwydd nac ym|bellh&acirc;: fy nghadernid bryffia i'm cynnorthwyo.</P>
<P N="20">20 Gwared fy enaid rhag y cle|ddyf: fy vnic enaid o feddiant y c&icirc;.</P>
<P N="21">21 Achub fi rhag &s;afn y llew: canys o blith cyrn vnicorniaid i'm gwrandewai&s;t.</P>
<P N="22">22 Mynegaf dy enw i'm bro|dyr: ynghanol y gynnulleidfa i'th folaf.</P>
<P N="23">23 Y rhai &s;y yn ofni 'r Ar|glwydd, molwch ef, holl h&acirc;d Ja|cob, gogoneddwch ef: a holl h&acirc;d I&s;rael, ofn wch ef.</P>
<P N="24">24 Canys ni ddirmygodd, ac ni ffieiddiodd gy&s;tudd y tlawd, ac ni chuddiodd ei wyneb rhagddo: ond pan lefodd efe arno, efe a wr|andawodd.</P>
<P N="25">25 Fy mawl fydd o honot ti yn y gynnulleidfa fawr: fy addu|nedau a dalaf ger bron y rhai a'i hofnant ef.</P>
<P N="26">26 Y tlodion a fwytt&acirc;nt, ac a ddiwellir, y rhai a gei&s;iant yr Ar|glwydd a'i moliannant ef: eich calon fydd byw yn dragywydd.</P>
<P N="27">27 Holl derfynau y ddaiar a go|fiant, ac a droant at yr Arglwydd: a holl dyl&wcirc;ythau y cenhedloedd a addolant ger dy fron di.</P>
<P N="28">28 Canys eiddo 'r Arglwydd yw 'r deyrnas: ac efe &s;ydd yn llywo|draethu ymmhlith y cenhedloedd.</P>
<P N="29">29 Yr holl rai brei&s;ion ar y ddai|ar a fwytt&acirc;nt, ac a addolant: y rhai a dde&s;cynnant i'r ll&wcirc;ch a ym|grymmant ger ei fron ef: ac nid oes neb a all gadw yn fyw ei enaid ei hun.</P>
<P N="30">30 Eu h&acirc;d a'i gwa&s;anaetha ef: cyfrifir ef i'r Arglwydd yn gen|hedlaeth.</P>
<P N="31">31 Deuant, ac adroddant ei gy|fiawnder ef i'r bobl a enir: mai efe a wnaeth hyn.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 23.</HEAD>
<P>YR Arglwydd yw fy mugail: ni bydd ei&s;ieu arnaf.</P>
<P N="2">2 Efe a wna i'm orwedd mewn porfeydd gwelltoc: efe a'm tywys ger llaw y dyfroedd tawel.</P>
<P N="3">3 Efe a ddychwel fy enaid, efe a'm harwain ar h&ycirc;d llwybrau cy|fiawnder, er mwyn ei enw.</P>
<P N="4">4 Ie pe rhodiwn ar h&ycirc;d glynn cy&s;cod angeu, nid ofnaf niwed, canys yr wyt ti gyd &acirc; mi: dy wia|len, a'th ffon a'm cy&s;&s;urant.</P>
<P N="5">5 Ti a arlwyi ford ger fy mron, yngwydd fy ngwrthwyneb-w&ycirc;r: irai&s;t fy mhen ag olew, fy phiol fydd lawn.</P>
<P N="6">6 Daioni, a thrugaredd yn ddiau a'm canlynant, holl ddyddiau
<PB REF="8"> fy mywyd: a phre&s;&s;wyliaf yn nh&ycirc; 'r Arglwydd yn dragywydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 24. <HI>Boreuol Weddi.</HI></HEAD>
<P>EIddo yr Arglwydd y ddaiar, a'i chyflawnder: y b&ycirc;d, ac a bre&s;&s;wylia ynddo,</P>
<P N="2">2 Canys efe a'i &s;eiliodd ar y moroedd: ac a'i &s;iccrh&acirc;odd ar yr afonydd.</P>
<P N="3">3 Pwy a e&s;cyn i fynydd yr Ar|glwydd? a phwy a &s;aif yn ei l&ecirc; &s;anctaidd ef?</P>
<P N="4">4 Y gl&acirc;n ei ddwylo, a'r p&ucirc;r ei galon: yr hwn ni dderchafodd ei feddwl at wagedd, ac ni thyngodd i dwyllo.</P>
<P N="5">5 Efe a dderbyn fendith gan yr Arglwydd, a chyfiawnder gan Dduw ei iechydwriaeth.</P>
<P N="6">6 Dymma genhedlaeth y rhai a'i cei&s;iant ef: y rhai a gei&s;iant dy wyneb di, &ocirc; Iacob. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="7">7 O byrth derchefwch eich pennau, ac ymdderchefwch ddry|&s;au tragywyddol: a brenin y gogo|niant a ddaw i mewn.</P>
<P N="8">8 Pwy yw yr brenin gogoniant hwn? yr Arglwydd nerthol, a cha|darn; yr Arglwydd cadarn mewn rhyfel.</P>
<P N="9">9 O byrth, derchefwch eich pen|nau, ac ymdderchefwch ddry&s;au tragywyddol, a brenin y gogoni|ant a ddaw i mewn.</P>
<P N="10">10 Pwy yw'r brenin gogoniant hwn? Arglwydd y lluoedd, efe yw brenin y gogoniant. <HI>Selah.</HI></P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 25.</HEAD>
<P>ATtat ti &ocirc; Arglwydd, y dercha|faf fy enaid.</P>
<P N="2">2 O fy Nuw, ynot ti 'r ymddi|riedais, na 'm gwradwydder: na or|feledded fy ngelynion arnaf.</P>
<P N="3">3 Ie na wradwydder n&ecirc;b &s;ydd yn di&s;gwyl wrthit ti: gwradwy|dder y rhai a dro&s;&s;eddant heb a|chos.</P>
<P N="4">4 P&acirc;r i mi &wcirc;ybod dy ffyrdd &ocirc; Arglwydd: dy&s;c i mi dy lwybrau.</P>
<P N="5">5 Tywys fi yn dy wirionedd, a dy&s;c fi: canys ti yw Duw fy iechy|dwriaeth, wrthit ti y di&s;gwyliaf ar hyd y dydd.</P>
<P N="6">6 Cofia Arglwydd dy do&s;turi|aethau, a'th drugareddau: canys erioed y maent hwy.</P>
<P N="7">7 Na chofia bechodau fy ieu|engctid, na'm camweddau: yn &ocirc;l dy drugaredd meddwl di am danaf, er mwyn dy ddaioni Ar|glwydd.</P>
<P N="8">8 Da ac uniawn yw yr Ar|glwydd: o herwydd hynny y dy&s;c efe bechaduriaid yn y ffordd.</P>
<P N="9">9 Y rhai llariaidd a hyffordda efe mewn barn: a'i ffordd a ddy&s;c efe i'r rhai go&s;tyngedic.</P>
<P N="10">10 Holl lwybrau 'r Arglwydd ydynt drugaredd, a gwirionedd i'r rhai a gadwant ei gyfammod, a'i dy&s;tiolaethau ef.</P>
<P N="11">11 Er mwyn dy Enw, Arglwydd, maddeu fy anwiredd: canys mawr yw.</P>
<P N="12">12 Pa &wcirc;r yw efe &s;y 'n ofni yr Arglwydd? efe a'i dy&s;c ef yn y ffordd a ddewi&s;o.</P>
<P N="13">13 Ei enaid ef a erys mewn daioni: a'i h&acirc;d a etifedda y ddaiar.</P>
<P N="14">14 Dirgelwch yr Arglwydd &s;ydd gyd&acirc; 'r rhai a'i hofnant ef: a'i gyfammod hefyd, iw cyfarwy|ddo hwynt.</P>
<P N="15">15 Fy llygaid &s;ydd yn wa&s;tad ar yr Arglwydd: canys efe a ddwg fy nhraed allan o'r rhwyd.</P>
<P N="16">16 Tr&ocirc; attaf, a thrugarh&acirc; wr|thif: canys unic a thlawd ydwyf.</P>
<PB REF="9">
<P N="17">17 Gofidiau fy nghalon a he|laethwyd: dwg di fi allan o'm cy|fyngderau.</P>
<P N="18">18 Gw&ecirc;l fy nghy&s;tudd, a'm hel|bul: a maddeu fy holl bechodau.</P>
<P N="19">19 Edrych ar fy ngelynion, ca|nys amlha&s;ant: &acirc; cha&s;ineb craws hefyd i'm ca&s;&s;a&s;ant.</P>
<P N="20">20 Cadw fy enaid, ac achub fi: na'm gwradwydder, canys ymddi|riedais ynot.</P>
<P N="21">21 Cadwed perffeithrwydd, ac uniondeb fi, canys yr wyf yn di&s;|gwyl wrthit.</P>
<P N="22">22 O Dduw, gwared I&s;rael o'i holl gyfyngderau.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 26.</HEAD>
<P>BArn fi Arglwydd, canys rho|diais yn fy mherffeithrwydd, ymddiriedais hefyd yn yr Ar|glwydd, am hynny ni lithraf.</P>
<P N="2">2 H&ocirc;la fi Arglwydd, a phrawf fi: chwilia fy arennau, a'm calon.</P>
<P N="3">3 Canys dy drugaredd &s;ydd o flaen fy llygaid: ac mi a rodiais yn dy wirionedd.</P>
<P N="4">4 Nid e&s;teddais gyd &acirc; dynion coegion, a chyd &acirc;'r rhai trofaus nid &acirc;f.</P>
<P N="5">5 Ca&s;&s;eais gynnulleidfa y dry|gionus: a chyd &acirc;'r annuwolion nid ei&s;teddaf.</P>
<P N="6">6 Golchaf fy nwylo mewn di|niweidrwydd: a'th allor &ocirc; Ar|glwydd, a amgylchynaf:</P>
<P N="7">7 I gyhoeddi &acirc; ll&ecirc;f clodforedd: ac i fynegi dy holl ryfeddodau.</P>
<P N="8">8 Arglwydd hoffais drigfan dy d&ycirc;: a lle pre&s;&s;wylfa dy ogo|niant.</P>
<P N="9">9 Na cha&s;cl fy enaid gyd &acirc; phe|chaduriaid: na'm bywyd gyd &acirc; dynion gwaedlyd:</P>
<P N="10">10 Y rhai y mae &s;celerder yn eu dwylo, a'i deheu-law yn llawn gwobrau.</P>
<P N="11">11 Eithr mi a rodiaf yn fy mher|ffeithrwydd: gwared fi, a thru|garh&acirc; wrthif.</P>
<P N="12">12 Fy nhroed &s;ydd yn &s;efyll ar yr union: yn y cynnulleidfaoedd i'th fendithiaf &ocirc; Arglwydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 27. <HI>Prydnhawnol Weddi.</HI></HEAD>
<P>YR Arglwydd yw fy ngo|leuni, a'm hiechydwri|aeth, rhag pwy yr ofnaf? yr Arglwydd yw nerth fy mywyd, rhag pwy y dychrynaf?</P>
<P N="2">2 Pan ne&s;&s;aodd y rhai drygio|nus, &s;ef fy ngwrthwyneb-w&ycirc;r, am gelynion i'm herbyn, i fwytta fy ngnhawd: hwy a dramgwydda|&s;ant, ac a &s;yrthia&s;ant.</P>
<P N="3">3 Pe gwer&s;yllei llu i'm herbyn, nid ofna fy nghalon: pe cyfodei c&acirc;d i'm herbyn, yn h&ycirc;n mi a fy|ddaf hyderus.</P>
<P N="4">4 Un peth a ddei&s;yfiais i gan yr Arglwydd hynny a gei&s;iaf, &s;ef caffel trigo y nh&ycirc; 'r Arglwydd holl ddyddiau fy mywyd: i e|drych ar brydferthwch yr Ar|glwydd, ac i ymofyn yn ei Deml.</P>
<P N="5">5 Canys yn y dydd bl&icirc;n i'm cuddia o fewn ei babell: yn nir|gelfa ei babell i'm cuddia, ar graig i'm cyfyd i.</P>
<P N="6">6 Ac yn awr y dercha efe fy mhen goruwch fy ngelynion o'm hamgylch: am hynny 'r aberthaf yn ei babell ef ebyrth gorfoledd; canaf, ie can-molaf yr Arglwydd.</P>
<P N="7">7 Clyw &ocirc; Arglwydd fy llefe|rydd pan lefwyf, trugarh&acirc; hefyd wrthif, a gwrando arnaf.</P>
<P N="8">8 Pan ddywedai&s;t, cei&s;iwch fy wyneb, fy ngalon a ddywedodd wrthit, dy wyneb a gei&s;iaf, &ocirc; Ar|glwydd.</P>
<P N="9">9 Na chuddia dy wyneb oddi
<PB REF="9"> wrthif, na fwrw ymmaith dy w&acirc;s mewn &s;oriant: fy nghymmorth fuo&s;t; na &acirc;d fi, ac na wrthod fi, &ocirc; Dduw fy iechydwriaeth.</P>
<P N="10">10 Pan yw fy nh&acirc;d, a'm mam yn fy ngwrthod: yr Arglwydd a'm derbyn.</P>
<P N="11">11 Dy&s;c i mi dy ffordd Arglwydd: ac arwain fi ar h&ycirc;d llwybrau uni|ondeb, o herwydd fy ngelynion.</P>
<P N="12">12 Na ddyro fi i fynu i ewyllys fy ngelynion: canys gau dy&s;tion, a rhai a adroddant draw&s;ter a gy|foda&s;ant i'm herbyn.</P>
<P N="13">13 Deffygia&s;wn, pe na chreda|&s;wn weled daioni'r Arglwydd yn nh&icirc;r y rhai byw.</P>
<P N="14">14 Di&s;gwyl wrth yr Arglwydd, ymwrola, ac efe a nertha dy ga|lon: di&s;gwyl meddaf wrth yr Ar|glwydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 28.</HEAD>
<P>ARnat ti Arglwydd y gwae|ddaf, fy nghraig na ddi&s;tawa wrthif: rhag o thewi wrthif, i'm fod yn gyffelyb i rai yn de&s;cyn i'r pwll.</P>
<P N="2">2 Erglyw lef fy ymbil, pan waeddwyf arnat; pan dderchaf|wyf fy nwylo tu ag at dy gafell &s;anctaidd.</P>
<P N="3">3 Na thynn fi gyd &acirc;'r annuwo|lion, a chyd &acirc; gweithred-w&ycirc;r an|wiredd, y rhai a lefarant heddwch wrth eu cymmydogion, a drwg yn eu calon.</P>
<P N="4">4 Dyro iddynt yn &ocirc;l eu gwei|thred, ac yn &ocirc;l drygioni eu dy|chymmygion, dyro iddynt yn &ocirc;l gweithredoedd eu dwylo: t&acirc;l i|ddynt eu haeddedigaeth.</P>
<P N="5">5 Am nad y&s;tyriant weithred|oedd yr Arglwydd, na gwaith ei ddwylo ef, y dini&s;tri a efe hwynt, ac nis adeilada hwynt.</P>
<P N="6">6 Bendigedic fyddo 'r Ar|glwydd: canys clybu l&ecirc;f fy ngwe|ddiau.</P>
<P N="7">7 Yr Arglwydd yw fy nerth a'm tarian, ynddo ef yr ymddirie|dodd fy nghalon, ac myfi a gyn|northwywyd: o herwydd hyn y llawenychodd fy nghalon, ac ar fy ngh&acirc;n y clodforaf ef.</P>
<P N="8">8 Yr Arglwydd &s;ydd nerth i'r cyfryw rai, a chadernid iechy|dwriaeth ei enneiniog yw efe.</P>
<P N="9">9 Cadw dy bobl, a bendithia dy etifeddiaeth: portha hwynt he|fyd, a dyrcha hwynt yn dragy|wydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 29.</HEAD>
<P>MOe&s;wch i'r Arglwydd chwi feibion cedyrn: moe&s;wch i'r Arglwydd ogoniant, a nerth.</P>
<P N="2">2 Moe&s;wch i'r Arglwydd ogo|niant ei Enw: addolwch yr Ar|glwydd ym mhrydferthwch ei &s;ancteiddrwydd.</P>
<P N="3">3 Llef yr Arglwydd &s;ydd ar y dyfroedd, Duw y gogoniant a da|rana: yr Arglwydd &s;ydd ar y dy|froedd mawrion.</P>
<P N="4">4 Llef yr Arglwydd &s;y mewn grym: ll&ecirc;f yr Arglwydd &s;y mewn prydferthwch.</P>
<P N="5">5 Ll&ecirc;f yr Arglwydd &s;y yn dry|llio y cedrw&ycirc;dd: ie dryllia'r Ar|glwydd gedr-w&ycirc;dd Libanus.</P>
<P N="6">6 Efe a wna iddynt lammu fel ll&ocirc;: Libanus a Syrion fel llwdn unicorn.</P>
<P N="7">7 Llef yr Arglwydd a wa&s;cara y fflammau t&acirc;n.</P>
<P N="8">8 Llef yr Arglwydd a wna i'r anialwch grynu: yr Arglwydd a wna i anialwch Cades grynu.</P>
<P N="9">9 Llef yr Arglwydd a wna i'r ewigod lydnu, ac a ddinoetha y coedydd: ac yn ei Deml, pawb a draetha ei ogoniant ef.</P>
<PB REF="10">
<P N="10">10 Yr Arglwydd &s;ydd yn ei|&s;tedd ar y llifeiriant, ie yr Ar|glwydd a ei&s;tedd yn frenin yn dragywydd.</P>
<P N="11">11 Yr Arglwydd a ddyry nerth iw bobl: yr Arglwydd a fendithia ei bobl &acirc; thangr eddyf.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 30. <HI>Boreuol Weddi.</HI></HEAD>
<P>MAwrygaf di &ocirc; Arglwydd, canys derchefai&s;t fi: ac ni lawenh&ecirc;ai&s;t fy ngelynion o'm plegit.</P>
<P N="2">2 Arglwydd, fy Nuw, llefais arnat: a thitheu a'm hiach&ecirc;ai&s;t.</P>
<P N="3">3 Arglwydd derchefai&s;t fy e|naid o'r bedd, cedwai&s;t fi yn fyw, rhag de&s;cyn o honof i'r pwll.</P>
<P N="4">4 Cen&wcirc;ch i'r Arglwydd ei &s;ainct ef: a chlodforwch wrth goffadw|riaeth ei &s;ancteiddrwydd ef.</P>
<P N="5">5 Canys ennyd fechan y bydd yn ei lid, yn ei fodlonrwydd y mae bywyd: tros br&ycirc;d nawn yr e|rys &wcirc;ylofain, ac erbyn y boreu y bydd gorfoledd.</P>
<P N="6">6 A mi a ddywedais yn fy llwyddiant, ni'm &s;yflir yn dragy|wydd.</P>
<P N="7">7 O'th ddaioni Arglwydd, y go|&s;odai&s;t gryfder yn fy mynydd: cu|ddiai&s;t dy wyneb, a bum helbulus.</P>
<P N="8">8 Arnat ti Arglwydd y llefais: ac a'r Arglwydd yr ymbiliais.</P>
<P N="9">9 Pa fudd &s;ydd yn fy ngwaed pan dde&s;cynnwyf i'r ff&ocirc;s? a glod|fora y llwch di? a fynega efe dy wirionedd?</P>
<P N="10">10 Clyw Arglwydd, a thruga|rh&acirc; wrthif: Arglwydd bydd gyn|north wywr i mi.</P>
<P N="11">11 Troai&s;t &s;y ngalar yn llawen|ydd i mi: dio&s;cai&s;t fy &s;ach-wi&s;c, a gwregyfai&s;t fi &acirc; llawenydd.</P>
<P N="12">12 Fel y cano fy ngogoniant i ti, ac na thawo&punc; &ocirc; Arglwydd fy Nuw, yn dragywyddol i'th foli|annaf.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 31.</HEAD>
<P>YNot ti Arglwydd yr ymddirie|dais, nam gwradwydder yn dragywydd: gwared fi yn dy gy|fiawnder.</P>
<P N="2">2 Gogwydda dy glu&s;t attaf, gwared fi ar frys: bydd i mi yn graig gadarn, yn d&ycirc; amddeffyn, i'm cadw.</P>
<P N="3">3 Canys fy nghraig a'm ca&s;tell yd wyt: gan hynny er mwyn dy Enw, tywys fi, ac arwain fi.</P>
<P N="4">4 Tynn fi allan o'r rhwyd a guddia&s;ant i mi: canys ti yw fy nerth.</P>
<P N="5">5 I'th law y gorchymynnaf fy y&s;pryd: gwaredai&s;t fi &ocirc; Arglwydd Dduw y gwirionedd.</P>
<P N="6">6 Ca&s;eais y rhai &s;y yn dal ar o|fer-wagedd: minneu a obeithiaf yn yr Arglwydd.</P>
<P N="7">7 Ymlawenh&acirc;f, ac ymhyfry|daf yn dy drugaredd: canys gwe|lai&s;t fy adfyd: adnabuo&s;t fy enaid mewn cyfyngderau.</P>
<P N="8">8 Ac ni warcheai&s;t fi yn llaw y gelyn, onid go&s;odai&s;t fy nhraed mewn ehangder.</P>
<P N="9">9 Trugarh&acirc; wrthif Arglwydd, canys cyfyng yw arnaf: dadwi|nodd fy llygad gan ofid, ie fy e|naid a'm bol:</P>
<P N="10">10 Canys fy mywyd a ballodd g&acirc;n ofid, a'm blynyddoedd gan ochain: fy nerth a ballodd o her|wydd fy anwiredd, a'm he&s;cyrn a bydra&s;ant.</P>
<P N="11">11 Yn warthrudd yr ydwyf ymmyfg fy holl elynion, a hynny yn ddirfawr ymmy&s;g fy nghym|mydogion, ac yn ddychryn i'r rhai a'm hadwaenant; y rhai a'm gwe|lent
<PB REF="10"> allan, a gilient oddi wrthif.</P>
<P N="12">12 Anghofiwyd fi fel un marw allan o feddwl, yr ydwyf fel lle&s;tr methedic.</P>
<P N="13">13 Canys clywais ogan llawer|oedd, dychryn oedd o bob parth: pan gyd-ymgynghora&s;ant yn fy erbyn, y bwriada&s;ant fy nienei|dio.</P>
<P N="14">14 Ond mi a obeithiais ynot ti Arglwydd, dywedais, fy Nuw yd|wyt.</P>
<P N="15">15 Yn dy law di y mae fy am|&s;erau: gwared fi o law fy ngelyni|on, ac oddi wrth fy erlyd-w&ycirc;r.</P>
<P N="16">16 Llewyrcha dy wyneb ar dy w&acirc;s: achub fy er mwyn dy dru|garedd.</P>
<P N="17">17 Arglwydd na wradwydder, fi, canys gelwais arnat: gwrad|wydder yr annuwolion, torrer hwynt i'r bedd.</P>
<P N="18">18 Go&s;teger y gwefu&s;au cel&wcirc;y|ddoc, y rhai a ddywedant yn ga|led drwy falchder, a diy&s;tyrwch, yn erbyn y cyfiawn.</P>
<P N="19">19 Morr fawr yw dy ddaioni a roddai&s;t i gadw i'r &s;awl a'th of|nant (ac a wnaetho&s;t i'r rhai a ymddiriedant ynot, ger bron mei|bion dynion!</P>
<P N="20">20 Cuddi hwynt yn nirgelfa dy wyneb, rhag balchder dynion: cuddi hwynt mewn pabell, rhag cynnen tafodau.</P>
<P N="21">21 Bendigedic fyddo 'r Argl|wydd, canys dango&s;odd yn rhy|fedd ei garedigrwydd i mi, mewn dinas gadarn.</P>
<P N="22">22 Canys mi a ddywedais yn fy ffrw&s;t, fo'm bwriwyd allan o'th olwg: er hynny ti a wrandewai&s;t lais fy ngweddiau, pan lefais ar|nat.</P>
<P N="23">23 Cerwch yr Arglwydd, ei holl &s;ainct ef: yr Arglwydd a gei|dw y ffyddloniaid, ac a d&acirc;l yn e|helaeth i'r n&ecirc;b a wna falch|der.</P>
<P N="24">24 Ymwrolwch, ac efe a gryf|h&acirc; eich calon: chwychwi oll y rhai ydych yn gobeithio yn yr Arglwydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 32. <HI>Prydnhawnol Weddi.</HI></HEAD>
<P>GWyn ei f&ycirc;d y n&ecirc;b y ma|ddeuwyd ei dro&s;&s;edd: ac y cuddiwyd ei bechod.</P>
<P N="2">2 Gwyn ei fyd y dyn ni chyfrif yr Arglwydd iddo anwiredd: ac ni bo dichell yn ei y&s;pryd.</P>
<P N="3">3 Tra y tewais, heneiddiodd fy e&s;cyrn, gan fy rhuad ar hyd y dydd.</P>
<P N="4">4 Canys trymh&acirc;odd dy law ar|naf ddydd a nos: fy irder a dro|wyd yn &s;ychder h&acirc;f. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="5">5 Addefais fy mhechod wrthit, a'm hanwiredd ni chuddiais: dy|wedais, cyffe&s;&s;af yn fy erbyn fy hun fy anwireddau i'r Arglwydd, a thi a faddeuai&s;t anwiredd fy mhechod. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="6">6 Am hyn y gweddia pob du|wiol arnat ti yn yr am&s;er i'th ge|ffir: yn ddiau yn llifeiriant dy|froedd mawrion, ni ch&acirc;nt ne&s;&s;au atto ef.</P>
<P N="7">7 Ti ydwyt loches i mi: cedwi fi rhag ing: amgylchyni fi &acirc; cha|niadau ymwared. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="8">8 Cyfarwyddaf di, a dy&s;caf di yn y ffordd yr elych: a'm llygad arnat i'th gynghoraf.</P>
<P N="9">9 Na fyddwch fel march, neu f&ucirc;l heb ddeall, yr hwn y mae rhaid attal ei &ecirc;n &acirc; genfa, ac &acirc; ffrwyn, rhag ei ddine&s;au attat.</P>
<P N="10">10 Gofidiau lawer fydd i'r an|nuwiol, ond y neb a ymddiriedo
<PB REF="11"> yn yr Arglwydd, trugaredd a'i cylchyna ef.</P>
<P N="11">11 Y rhai cyfiawn, byddwch lawen a hyfryd yn yr Arglwydd: a'r rhai uniawn o galon oll, ce|nwch yn llafar,</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 33.</HEAD>
<P>YMlawenhewch y rhai cyfi|awn, yn yr Arglwydd: i'r rhai uniawn gweddus yw mawl.</P>
<P N="2">2 Molwch yr Arglwydd &acirc;'r de|lyn: cenwch iddo &acirc;'r nabl, ac &acirc;'r dectant.</P>
<P N="3">3 Cenwch iddo ganiad ne|wydd: cenwch yn gerddgar, yn &s;o|niarus.</P>
<P N="4">4 Canys uniawn yw gair yr Arglwydd; a'i holl weithred|oedd a wnaed mewn ffyddlon|deb.</P>
<P N="5">5 Efe a g&acirc;r gyfiawnder, a barn: o drugaredd yr Arglwydd y mae y ddaiar yn gyflawn.</P>
<P N="6">6 Trwy air yr Arglwydd y gwnaeth pwyd y nefoedd: a'i holl luoedd hwy trwy y&s;pryd ei enau ef.</P>
<P N="7">7 Ca&s;clu y mae efe ddyfroedd y m&ocirc;r ynghyd, megis pen-twrr: y mae yn rhoddi y dyfnderoedd mewn try&s;&s;orau.</P>
<P N="8">8 Ofned yr holl ddaiar yr Ar|glwydd: holl drigolion y byd ar|&s;wydant ef.</P>
<P N="9">9 Canys efe a ddywcdodd, ac felly y bu: efe a orchymynnodd, a hynny a &s;afodd.</P>
<P N="10">10 Yr Arglwydd &s;ydd yn di|ddymmu cyngor y cenhedloedd: y mae efe yn diddymmu amcani|on pobloedd.</P>
<P N="11">11 Cyngor yr Arglwydd a &s;aif yn dragywydd: meddyliau ei galon, o genhedlaeth i genhed|laeth.</P>
<P N="12">12 Gwyn ei fyd y genedl y mae yr Arglwydd yn Dduw iddi: a'r bobl a ddetholes efe yn etifeddi|aeth iddo ei hun.</P>
<P N="13">13 Yr Arglwydd &s;y yn edrych i lawr o'r nefoedd: y mae yn gwe|led holl feibion dynion.</P>
<P N="14">14 O bre&s;&s;wyl ei drigfa yr e|drych efe ar holl drigolion y ddaiar.</P>
<P N="15">15 Efe a gyd-luniodd eu calon hwynt: efe a ddeall eu holl wei|thredoedd.</P>
<P N="16">16 Ni waredir brenin gan li|aws llu: ni ddiangc cadarn drwy ei fawr gryfder.</P>
<P N="17">17 Peth ofer yw march i ym|wared: ac nid achub efe neb drwy ei fawr gryfder.</P>
<P N="18">18 Wele, y mae llygad yr Ar|glwydd ar y rhai a'i hofnant ef: &s;ef ar y rhai a obeithiant yn ei drugaredd ef,</P>
<P N="19">19 I waredu eu henaid rhag angeu: ac iw cadw yn fyw yn am|&s;er newyn.</P>
<P N="20">20 Ein henaid &s;ydd yn di&s;|gwil am yr Arglwydd: efe yw ein porth a'n tarian:</P>
<P N="21">21 Canys ynddo ef y llaweny|cha ein calon; o herwydd i ni o|beithio yn ei enw &s;anctaidd ef.</P>
<P N="22">22 Bydded dy drugaredd Ar|glwydd arnom ni, megis yr ydym yn ymddiried ynot.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 34.</HEAD>
<P>BEndithiaf yr Arglwydd b&ocirc;b am&s;er: ei foliant fydd yn fy ngenau yn wa&s;tad.</P>
<P N="2">2 Yn yr Arglwydd y gorfole|dda fy enaid: y rhai go&s;tyngedic a glywant hyn, ac a lawenychant.</P>
<P N="3">3 Mawrygwch yr Arglwydd gyd &acirc; mi: a chyd-ddercha&s;wn ei enw ef.</P>
<PB REF="11">
<P N="4">4 Cei&s;iais yr Arglwydd, ac efe am gwrandawodd: gwaredodd fi hefyd o'm holl ofn.</P>
<P N="5">5 Edrycha&s;ant arno, a hwy a oleuwyd: ai hwynebau ni chy|wilyddiwyd.</P>
<P N="6">6 Y tlawd hwn a lefodd, a'r Ar|glwydd a'i clybu, ac a'i gware|dodd o'i holl drallodau.</P>
<P N="7">7 Angel yr Arglwydd a ga&s;tella o amgylch y rhai a'i hofnant ef, ac a'i gwared hwynt.</P>
<P N="8">8 Profwch, a gwelwch mor dda yw 'r Arglwydd: gwyn ei fyd y g&wcirc;r a ymddiriedo ynddo.</P>
<P N="9">9 Ofnwch yr Arglwydd, ei &s;ainct ef: canys nid oes ei&s;ieu ar yrhai a'i hofnant ef.</P>
<P N="10">10 Y mae ei&s;ieu, a newyn ar y llewod ieuaingc, ond y &s;awl a gei&s;iant yr Arglwydd, ni bydd ar|nynt ei&s;ieu dim daioni.</P>
<P N="11">11 Deuwch blant, gwrandewch arnaf: dy&s;caf i chwi ofn yr Ar|glwydd.</P>
<P N="12">12 Pwy yw'r g&wcirc;r a chwen|nych fywyd, ac a g&acirc;r h&icirc;r ddyddi|au, i weled daioni?</P>
<P N="13">13 Cadw dy dafod rhag drwg: &acirc;'th wefu&s;au rhag traethu twyll.</P>
<P N="14">14 Cilia oddi wrth ddrwg, a gwna dda: ymgais &acirc; thangneddyf, a dilyn hi.</P>
<P N="15">15 Llygaid yr Arglwydd &s;ydd ar y cyfiawn: a'i glu&s;tiau &s;ydd yn agored iw llefain hwynt.</P>
<P N="16">16 Wyneb yr Arglwydd &s;ydd yn erbyn y rhai a wna ddrwg: i dorri eu coffa oddi ar y ddaiar.</P>
<P N="17">17 Y rhai cyfiawn a lefant, a'r Arglwydd a glyw, ac a'i gwared o'i holl drallodau.</P>
<P N="18">18 Agos yw 'r Arglwydd at y rhai drylliedic o galon: ac efe a geidw y rhai briwedic o y&s;pryd.</P>
<P N="19">19 Aml ddrygau a gaiff y cy|fiawn: ond yr Arglwydd a'i gwa|red ef oddi wrthynt oll.</P>
<P N="20">20 Efe a geidw ei holl e&s;cyrn ef: ni thorrir vn o honynt.</P>
<P N="21">21 Drygioni a ladd yr annu|wiol: a'r rhai a ga&s;&acirc;nt y cyfiawn a anrheithir.</P>
<P N="22">22 Yr Arglwydd a wared enei|diau ei wei&s;ion: a'r rhai oll a ymddiriedant ynddo ef, nid an|rheithir hwynt.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 35. <HI>Boreuol Weddi.</HI></HEAD>
<P>DAdleu fy nadl Arglwydd, yn erbyn y rhai a ddad|leuant i'm herbyn: ym|ladd &acirc;'r rhai a ymladdant &acirc; mi.</P>
<P N="2">2 Ymafael yn y darian a'r a&s;t|alch, a chyfot i'm cymmorth.</P>
<P N="3">3 Dwg allan y wayw-ffon, ac argaea yn erbyn fy erlyd-w&ycirc;r: dy|wed wrth fy enaid, myfi yw dy iechydwriaeth.</P>
<P N="4">4 Cywilyddier, a gwradwydder y rhai a gei&s;iant fy enaid: ymch|weler yn eu h&ocirc;l, a gwarthaer, y &s;awl a fwriadant fy nrygu.</P>
<P N="5">5 Byddant fel vs o flaen y gwynt: ac Angel yr Arglwydd yn eu her|lid.</P>
<P N="6">6 Bydded eu ffordd yn dywyll|wch, ac yn llithrigfa: ac Angel yr Arglwydd yn eu hymlid.</P>
<P N="7">7 Canys heb achos y cuddia|&s;ant eu rhwyd i mi mewn pydew, yr hwn heb achos a gloddia&s;ant i'm henaid.</P>
<P N="8">8 Deued arno ddi&s;tryw ni &wcirc;ypo, a'i rwyd yr hon a guddiodd a'i da|lio: &s;yrthied yn y di&s;tryw hwnnw.</P>
<P N="9">9 A llawenycha fy enaid i yn yr Arglwydd: efe a ymhyfryda yn ei iechydwriaeth ef.</P>
<P N="10">10 Fy holl e&s;cyrn a ddywedant, &ocirc; Arglwydd, pwy &s;ydd fel tydi,
<PB REF="12"> yn gwaredu y tlawd rhag yr hwn a fyddo trech nag ef, y truan hefyd a'r tlawd, rhag y neb a'i hy&s;peilio?</P>
<P N="11">11 Ty&s;tion gau a gyfoda&s;ant: hola&s;ant i mi yr hyn nis gwn oddi wrtho.</P>
<P N="12">12 Tala&s;ant i mi ddrwg dros dda; i y&s;peilio fy enaid.</P>
<P N="13">13 A minneu pan glafychent hwy, oeddwn a'm gwi&s;c o &s;ach|len, go&s;tyngais fy enaid ag ym|pryd: a'm gweddi a ddychwe|lodd i'm mynwes fy hun.</P>
<P N="14">14 Ymddygais fel be bua&s;ei 'n gyfaill, neu yn frawd i mi: ymo|&s;tyngais mewn galar-wi&s;c, fel vn yn galaru am ei fam.</P>
<P N="15">15 Ond ymlawenha&s;ant hwy yn fy adfyd i, ac ymga&s;cla&s;ant: ym|ga&s;clodd efryddion yn fy erbyn, ac nis gwyddwn; rhwyga&s;ant fi, ac ni pheidient.</P>
<P N="16">16 Ym my&s;c y gwatwarwyr rhag-rithiol mewn gwleddoedd y&s;cyrnyga&s;ant eu dannedd arnaf.</P>
<P N="17">17 Arglwydd, pa h&ycirc;d yr edry|chi di ar hyn? gwared fy enaid rhag eu di&s;tryw hwynt, fy vnic enaid rhag y llewod.</P>
<P N="18">18 Mi a'th glodforaf yn y gyn|nulleidfa fawr: moliannaf di ym-mhlith pobl lawer.</P>
<P N="19">19 Na lawenychant o'm her|wydd y rhai &s;ydd elynion i mi heb achos: y &s;awl a'm ca&s;&acirc;nt yn ddiachos, nac amneidient &acirc; llygad.</P>
<P N="20">20 Can nad ymddiddanant yn dangneddyfus: eithr dychymy|gant eiriau dichellgar, yn erbyn y rhai llonydd yn y tir.</P>
<P N="21">21 Lleda &s;ant eu &s;afn arnaf gan ddywedyd: Ha, ha, gwelodd ein llygad.</P>
<P N="22">22 Gwelai&s;t hyn Arglwydd, na thaw ditheu: nae ymbellh&acirc; oddi|wrthif, &ocirc; Arglwydd.</P>
<P N="23">23 Cyfod, a deffro i'm barn, &s;ef i'm dadl, fy Nuw, a'm Har|glwydd.</P>
<P N="24">24 Barn fi Arglwydd fy Nuw, yn &ocirc;l dy gyfiawnder: ac na la|wenh&acirc;nt o'm plegit.</P>
<P N="25">25 Na ddywedant yn eu calon, &ocirc; ein gwynfyd: na ddywedant llyngca&s;om ef.</P>
<P N="26">26 Cywilyddier, a gwradwy|dder hwy i gyd, y rhai &s;y lawen am fy nryg-fyd: gwi&s;cer &acirc; gwarth ac &acirc; chywilydd, y rhai a ymfaw|rygant i'm herbyn.</P>
<P N="27">27 Caned a llawenyched y rhai a hoffant fy nghyfiawnder, dywe|dant, hefyd yn wa&s;tad mawryger yr Arglwydd, yr hwn a g&acirc;r lwy|ddiant ei w&acirc;s.</P>
<P N="28">28 Fy nhafod innen, a lefara am dy gyfiawnder, a'th foliant, ar hyd y dydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 36.</HEAD>
<P>Y Mae anwiredd yr annuwiol yn dywedyd o fewn fy ngha|lon, nad oes ofn Duw o flaen ei lygaid ef.</P>
<P N="2">2 O herwydd ymwenhieithio y mae efe iddo ei hun, yn ei olwg ei hunan, nes cael ei anwiredd yn atcas.</P>
<P N="3">3 Geiriau ei enau ydynt anwi|redd a thwyll: peidiodd &acirc; bod yn gall i wneuthur daioni.</P>
<P N="4">4 Anwiredd a ddychymmyg efe ar ei wely, efe a'i ge&s;yd ei hun ar ffordd nid yw dda: nid ffiaidd gantho ddrygioni.</P>
<P N="5">5 Dy drugaredd Arglwydd &s;ydd hyd y nefoedd, a'th wirionedd hyd y cymmylau.</P>
<P N="6">6 Fel mynyddoedd cedryn y mae dy gyfiawnder, dyfnder mawr yw dy farnedigaethau: d&ycirc;n ac anifail a gedwi di, Arglwydd.</P>
<PB REF="12">
<P N="7">7 Mor werth-fawr yw dy dru|garedd &ocirc; Dduw! am hynny 'r ymddiried meibion dynion tan gy&s;cod dy adenydd.</P>
<P N="8">8 Llawn-ddigonir hwynt &acirc; bra&s;der dy d&ycirc;: ac ag afon dy hy|frydwch y diodi hwynt.</P>
<P N="9">9 Canys gyd &acirc; thi y mae ffyn|non y bywyd: yn dy oleuni di y gwelwn oleuni.</P>
<P N="10">10 E&s;tyn dy drugaredd i'r rhai a'th adwaenant, a'th gyfiawnder i'r rhai vniawn o galon.</P>
<P N="11">11 Na ddeued troed balchder i'm herbyn: na &s;yfled llaw yr annuwiol fi.</P>
<P N="12">12 Yno y &s;yrthiodd gweith-w&ycirc;r anwiredd: gwthiwyd hwynt i lawr, ac ni allant gyfodi.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 37. <HI>Prydnhawnol Weddi.</HI></HEAD>
<P>NAc ymddigia o herwydd y rhai drygionus, ac na chenfigenna wrth y rhai a wnant anwiredd.</P>
<P N="2">2 Canys yn ebrwydd y torrir hwynt i'r llawr fel gla&s;-wellt, ac y gwywant fel gwyrdd ly&s;&s;iau.</P>
<P N="3">3 Gobeithia yn yr Arglwydd, a gwna dda: felly y trigi yn y t&icirc;r, a thi a borthir yn ddiau.</P>
<P N="4">4 Ymddigrifa hefyd yn yr Ar|glwydd, ac efe a ddyry i ti ddy|muniadau dy galon.</P>
<P N="5">5 Treigla dy ffordd ar yr Ar|glwydd, ac ymddiried ynddo, ac efe a'i dwg i ben.</P>
<P N="6">6 Efe a ddwg allan dy gyfiawn|der fel y goleuni: a'th farn fel hanner dydd.</P>
<P N="7">7 Di&s;tawa yn &ycirc;r Arglwydd, a di&s;gwyl wrtho, nac ymddigia o herwydd yr hwn a lwyddo gan|ddo ei ffordd, wrth y g&wcirc;r &s;ydd yn gwneuthur ei ddrwg amcanion.</P>
<P N="8">8 P&acirc;id &acirc; digofaint, a g&acirc;d ym|maith gynddaredd: nac ymddi|gia er dim, i wneuthur drwg.</P>
<P N="9">9 Canys torrir ymmaith y drwg|ddynion, ond y rhai a ddi&s;gwili|ant wrth yr Arglwydd hwynt hwy a ettifeddant y t&icirc;r.</P>
<P N="10">10 Canys etto ychydigyn, ac ni <HI>welir</HI> yr annuwiol, a thi edry|chi am ei le ef, ac ni bydd dim o honaw.</P>
<P N="11">11 Eithr y rhai go&s;tyngedic a etifeddant y ddaiar, ac a ymhy|frydant gan liaws tangneddyf.</P>
<P N="12">12 Yr annuwiol a amcana yn erbyn y cyfiawn, ac a y&s;cyrnyga ei ddannedd arno.</P>
<P N="13">13 Yr Arglwydd a chwardd am ei ben ef, canys gw&ecirc;l fod ei ddydd ar ddyfod.</P>
<P N="14">14 Yr annuwiolion a dynna&s;ant eu cleddyf, ac a annelafant eu b&wcirc;a, i fwrw i lawr y tlawd, a'r anghe|nog, ac i ladd y rhai vniawn eu ffordd.</P>
<P N="15">15 Eu cleddyf a &acirc; yn eu calon eu hunain, a'i bw&acirc;u a ddryllir.</P>
<P N="16">16 Gwell yw 'r ychydig &s;ydd gan y cyfiawn, n&acirc; mawr olud an|nuwolion lawer.</P>
<P N="17">17 Canys breichiau 'r annuwo|lion a dorrir: ond yr Arglwydd a gynnal y rhai cyfiawn.</P>
<P N="18">18 Yr Arglwydd a edwyn ddy|ddiau y rhai perffaith, a'i hetife|ddiaeth hwy fydd yn dragywydd.</P>
<P N="19">19 Nis gwradwyddir hwy yn am&s;er dryg-fyd, ac yn am&s;er ne|wyn y c&acirc;nt ddigon.</P>
<P N="20">20 Eithr collir yr annuwolion, a gelynion yr Arglwydd fel bra|&s;ter &wcirc;yn a ddiflannant: yn f&wcirc;g y diflannant hwy.</P>
<P N="21">21 Yr annuwiol a ech&wcirc;yna, ac ni th&acirc;l adref: ond y cyfiawn
<PB REF="13"> &s;ydd drugarog, ac yn rhoddi.</P>
<P N="22">22 Canys y rhai a fendigo efe, a etifeddant y tir: a'r rhai a felldi|thio efe, a dorrir ymmaith.</P>
<P N="23">23 Yr Arglwydd a fforddia ger|ddediad g&wcirc;r da: a da fydd gan|ddo ei ffordd ef.</P>
<P N="24">24 Er iddo gwympo, ni lwyr fwrir ef i lawr: canys yr Arglwydd &s;ydd yn ei gynnal ef &acirc;'i law.</P>
<P N="25">25 Mi a fum ieuangc, ac yr ydwyf yn h&ecirc;n: etto ni welais y cyfiawn wedi ei adu, na'i h&acirc;d yn cardotta bara.</P>
<P N="26">26 Pob am&s;er y mae ef yn dru|garog, ac yn rhoddi benthyg: a'i h&acirc;d a fendithir.</P>
<P N="27">27 Cilia di oddi wrth ddrwg, a gwna dda, a chyfannedda yn dragywydd.</P>
<P N="28">28 Canys yr Arglwydd a g&acirc;r farn, ac ni edy ei &s;ainct: cedwir hwynt yn dragywydd, ond h&acirc;d yr annuwiol a dorrir ymmaith.</P>
<P N="29">29 Y rhai cyfiawn a etifeddant y ddaiar, ac a bre&s;&s;wyliant ynddi yn dragywydd.</P>
<P N="30">30 Genau y cyfiawn a fynega ddoethineb, a'i dafod a draetha farn.</P>
<P N="31">31 Deddf ei Dduw &s;ydd yn ei galon ef, a'i gamrau ni lithrant.</P>
<P N="32">32 Yr annuwiol a wilia ar y cyfiawn, ac a gais ei ladd ef.</P>
<P N="33">33 Ni &acirc;d yr Arglwydd ef yn ei law ef, ac ni &acirc;d ef yn euog pan ei barner.</P>
<P N="34">34 Gobeithia yn yr Arglwydd, a chadw ei ffordd ef, ac efe a'th dderchafa, fel yr etifeddech y tir: pan ddifether yr annuwolion, ti a'i gweli.</P>
<P N="35">35 Gwelais yr annuwiol yn ga|darn, ac yn frigoc, fel y lawryf gwyrdd.</P>
<P N="36">36 Er hynny efe a aeth ym|maith, ac wele nid oedd mwy o ho|naw: a mi a'i cei&s;iais, ac nid oedd i'w gael.</P>
<P N="37">37 Y&s;tyr y perffaith, ac edrych ar yr uniawn, canys diwedd y g&wcirc;r hwnnw fydd tangneddyf.</P>
<P N="38">38 Ond y tro&s;edd-wyr a g&ycirc;d|dde&s;trywir, diwedd yr annuwoli|on a dorrir ymmaith.</P>
<P N="39">39 Ac iechydwriaeth y cyfi|awn fydd oddiwrth yr Arglwydd: efe yw eu nerth yn am&s;er trallod.</P>
<P N="40">40 A'r Arglwydd a'i cymmorth hwynt, ac a'i gwared; efe a'i gwared hwynt rhag yr annuwoli|on, ac ei ceidw hwynt, am iddynt ymddiried ynddo.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 38. <HI>Boreuol Weddi.</HI></HEAD>
<P>ARglwydd na cherydda fi yn dy lid: ac na cho&s;pa fi yn dy ddigllonedd.</P>
<P N="2">2 Canys y mae dy &s;aethau yngl&ycirc;n ynof: a'th law yn drom arnaf.</P>
<P N="3">3 Nid oes iechyd yn fy ngnhawd, o herwydd dy ddigllo|nedd: ac nid oes heddwch i'm he&s;cyrn, oblegit fy mhechod.</P>
<P N="4">4 Canys fy nghamweddau a aethant dros fy mhen, megis baich trwm y maent yn rhy drwm i mi.</P>
<P N="5">5 Fy nghlei&s;iau a bydra&s;ant, ac a lygra&s;ant gan fy ynfydr|wydd.</P>
<P N="6">6 Crymmwyd a daro&s;tyngwyd fi 'n ddirfawr: beunydd yr ydwyf yn myned yn alarus.</P>
<P N="7">7 Canys fy lwynau a lanwyd o ffieidd-glwyf, ac nid oes iechyd yn fy ngnhawd.</P>
<P N="8">8 Gwanhawyd, a drylliwyd fi 'n dramawr: rhuals gan aflonydd|wch fy nghalon.</P>
<PB REF="13">
<P N="9">9 O'th fiaen di Arglwydd y mae fy holl ddymuniad, ac ni chuddi|wyd fy vchenaid oddi wrth it.</P>
<P N="10">10 Fy nghalon &s;ydd yn llammu, fy nerth a'm gadawodd, a llewyrch fy llygaid nid yw ychwaith gen|nif.</P>
<P N="11">11 Fy ngharedigion, a'm cy|feillion a &s;afent oddi ar gyfer fy mhl&acirc;, a'm cyfne&s;eifiaid a &s;afent o hirbell.</P>
<P N="12">12 Y rhai hefyd a gei&s;ient fy ei|nioes a o&s;oda&s;ant faglau, a'r rhai a gei&s;ient fy niwed a draethent an|&wcirc;ireddau, ac a ddychmygent ddi|chellion ar hyd y dydd.</P>
<P N="13">13 A minneu fel byddar ni chlywn, eithr oeddwn fel mudan heb agoryd ei enau.</P>
<P N="14">14 Felly 'r oeddwn fel g&wcirc;r ni chlywei, ac heb argyoeddion yn ei enau.</P>
<P N="15">15 O herwydd i'm obeithio ynot Arglwydd, ti Arglwydd fy Nuw a wrandewi.</P>
<P N="16">16 Canys dywedais, gwrando fi, rhag llawenychu o honynt i'm herbyn, pan lithrei fy nhroed, ymfawrygent i'm herbyn.</P>
<P N="17">17 Canys parod wyf i gloffi: a'm dolur &s;ydd ger fy mron yn wa&s;tad.</P>
<P N="18">18 Diau y mynegaf fy anwiredd, ac y pryderaf o herwydd fy mhe|chod.</P>
<P N="19">19 Ac y mae fy ngelynion yn fyw, ac yn gedyrn, amlhawyd hefyd y rhai a'm ca&s;&s;&acirc;nt ar gam:</P>
<P N="20">20 A'r rhai a dalant ddrwg dros dda, a'm gwrthwynebant: am fy m&ocirc;d yn dilyn daioni.</P>
<P N="21">21 Na &acirc;d fi, &ocirc; Arglwydd: fy Nuw, nac ymbellh&acirc; oddi wrthif.</P>
<P N="22">22 Bry&s;&s;ia i'm cymmorth, &ocirc; Ar|glwydd fy iechydwriaeth.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 39.</HEAD>
<P>DYwedais, cadwaf fy ffyrdd rhag pechu &acirc;'m tafod: cad|waf ffrwyn yn fy ngenau, tra fy|ddo 'r annuwiol yn fy ngolwg.</P>
<P N="2">2 Tewais yn ddi&s;taw, ie tewais &acirc; daioni: a'm dolur a gyffr&ocirc;dd.</P>
<P N="3">3 Gwre&s;ogodd fy nghalon o'm mewn: tra oeddwn yn myfyrio, ennynnodd t&acirc;n, a mi a leferais &acirc;'m tafod.</P>
<P N="4">4 Arglwydd, p&acirc;r i mi &wcirc;ybod fy niwedd, a pheth yw me&s;ur fy nyddiau: fel y gwypwyf o ba oe|dran y byddaf fi.</P>
<P N="5">5 Wele gwnaetho&s;t fy nyddiau fel dyrnfedd, a'm henioes &s;ydd megis diddim yn dy olwg di; diau mai cwbl wagedd yw p&ocirc;b d&ycirc;n, pan fo ar y goreu. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="6">6 Dyn yn ddiau &s;ydd yn rhodio mewn cy&s;cod, ac yn ymdrafferthu yn ofer: efe a dyrra olud, ac ni's g&wcirc;yr pwy a'i ca&s;cl.</P>
<P N="7">7 Ac yn awr, beth a ddi&s;gwi|liaf, &ocirc; Arglwydd: fy ngobaith &s;ydd ynot ti.</P>
<P N="8">8 Gwared fi o'm holl gamwe|ddau: ac na o&s;od fi yn wradwydd i'r ynfyd.</P>
<P N="9">9 Aethum yn f&ucirc;d, ac nid ago|rais fy ngenau: canys ti a wnae|tho&s;t hyn.</P>
<P N="10">10 Tynn dy bl&acirc; oddi wrth if: gan ddyrnod dy law y darf&ucirc;m i.</P>
<P N="11">11 Pan go&s;pit ddyn &acirc; chery|ddon am anwiredd, dattodit fel g&wcirc;yfyn ei ardderchawgrwydd ef: gwagedd yn ddiau yw p&ocirc;b d&ycirc;n. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="12">12 Gwrando fy ngweddi Ar|glwydd, a chlyw fy ll&ecirc;f, na thaw wrth fy wylofain: canys ymdei|thudd ydwyf gyd &acirc; thi, ac alltud fel fy holl dadau.</P>
<PB REF="14">
<P N="13">13 Paid &acirc; mi, fel y cryfhawyf cyn fy myned: ac na byddwyf mwy.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 40.</HEAD>
<P>DI&s;gwiliais yn ddyfal am yr Arglwydd, ac efe a ymo|&s;tyngodd attaf: ac a glybu fy llefain.</P>
<P N="2">2 Cyfododd fi hefyd o'r pydew erchyll, allan o'r pridd tomlyd: ac a o&s;ododd fy nhraed ar graig, gan hwylio fy ngherddediad.</P>
<P N="3">3 A rhoddodd yn fy ngenau ganiad newydd o foliant i'n Duw ni: llawer a welant hyn, ac a of|nant, ac a ymddiriedant yn yr Ar|glwydd.</P>
<P N="4">4 Gwyn ei fyd y g&wcirc;r a o&s;odo 'r Arglwydd yn ymddiried iddo: ac ni thr&ycirc; at feilchion, nac at y rhai a &wcirc;yrant at gelwydd.</P>
<P N="5">5 Lluo&s;og y gwnaetho&s;t ti, &ocirc; Arglwydd fy Nuw, dy ryfeddo|dau, a'th amcanion tuag attom, ni ellir yn drefnus en cyfrif hwynt i ti: pe mynegwn, a phe traeth|wn hwynt, amlach ydynt nag y gellir eu rhifo.</P>
<P N="6">6 A berth ac offrwm nid ewylly|&s;iai&s;t, agorai&s;t fy nghlu&s;tiau: po|eth offrwm a phech-aberth ni's gofynnai&s;t.</P>
<P N="7">7 Yna y dywedais, wele 'r yd|wyf yn dyfod; yn rhol y llyfr yr &s;crifennwyd am danaf.</P>
<P N="8">8 Da gennif wneuthur dy ewy|llys, &ocirc; fy Nuw: a'th gyfraith &s;ydd o fewn fy nghalon.</P>
<P N="9">9 Pregethais gyfiawnder yn y gynnulleidfa fawr: wele, nid atte|liais fy ngwefu&s;au, ti Arglwydd a'i gwyddo&s;t.</P>
<P N="10">10 Ni chuddiais dy gyfiawnder o fewn fy nghalon, neuthais dy ffyddlondeb a'th iechydwriaeth: ni chelais dy drugaredd na'th wi|rionedd, yn y gynnulleidfa luo|&s;og.</P>
<P N="11">11 Titheu Arglwydd, nac attal dy drugareddau oddi wrthif: cad|wed dy drugaredd, a'th wirionedd fi b&ycirc;th.</P>
<P N="12">12 Canys drygau anifeiriol a'm cylchyna&s;ant o amgylch, fy mhe|chodau a'm dalia&s;ant, fel na allwn edrych i fynu: amlach ydynt n&acirc; gwallt fy mhen, am hynny y pa|llodd fy nghalon gennif.</P>
<P N="13">13 Rhynged bodd it Arglwydd fy ngwaredu: bry&s;&s;ia Arglwydd i'm cymmorth.</P>
<P N="14">14 Cyd-gywilyddier, a gwrad|wydder y rhai a gei&s;iant fy enioes iw difetha; gyrrer yn eu h&ocirc;l, a chywilyddier, y rhai a ewylly&s;iant i mi ddrwg.</P>
<P N="15">15 Anrheithier hwynt yn wobr am eu gwradwydd, y rhai y ddy|wedant wrthif, Ha, ha.</P>
<P N="16">16 Llawenyched, ac ymhyfry|ded ynot ti y rhai oll a'th gei&s;iant: dyweded y rhai a garant dy ie|chydwriaeth b&ocirc;b am&s;er, mawry|ger yr Arglwydd.</P>
<P N="17">17 Ond yr wyf fi yn dlawd, ac yn anghenus, etto yr Arglwydd a feddwl am danaf, fy nghymmorth a'm gwaredudd ydwyt ti: fy Nuw na h&icirc;r dr&icirc;g.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 41. <HI>Prydnhawnol Weddi.</HI></HEAD>
<P>GWyn ei fyd a y&s;tyria wrth y tlawd; yr Arglwydd a'i gwared ef yn am&s;er ad|fyd.</P>
<P N="2">2 Yr Arglwydd a'i ceidw, ac a'i bywh&acirc;, gwynfydedic fydd ar y ddaiar: na dd&ocirc;d titheu ef wrth ewyllys ei elynion.</P>
<P N="3">3 Yr Arglwydd a'i nertha ef ar ei glaf-wely: eyweiri ei holl wely ef yn ei glefyd.</P>
<PB REF="14">
<P N="4">4 Mi a ddywedais, Arglwydd trugarh&acirc; wrthif: iach&acirc; fy enaid, canys pechais i'th erbyn.</P>
<P N="5">5 Fy ngelynion a lefarent ddrwg am danaf, gan ddywedyd: pa bryd y bydd efe farw, ac y derfydd am ei enw ef?</P>
<P N="6">6 Ac os daw i'm hedrych, efe a ddywed gelwydd, ei galon a ga&s;cl atti anwiredd: pan &ecirc;l allan, efe a'i traetha.</P>
<P N="7">7 Fy holl ga&s;eion a gyd-hu&s;ty|ngant i'm herbyn: yn fy erbyn y dychymygant ddrwg i mi.</P>
<P N="8">8 Aflwydd, meddant, a l&ycirc;n wr|tho: a chan ei fod yn gorwedd, ni chyfyd mwy.</P>
<P N="9">9 Hefyd y g&wcirc;r oedd anwyl gen|nif, yr hwn yr ymddiriedais iddo, ac a fwytaodd fy mara, a ddercha|fodd ei &s;odl i'm herbyn.</P>
<P N="10">10 Eithr ti Arglwydd, trugar|h&acirc; wrthif; a chyfod fi, fel y tal|wyf iddynt.</P>
<P N="11">11 Wrth hyn y gwn hoffi o honot fi: am na chaiff &s;y ngelyn orfoleddu i'm herbyn.</P>
<P N="12">12 Onid am danaf fi, yn fy mher|ffeithrwydd i'm cynheli; ac i'm go&s;odi ger dy fron yn dragywydd.</P>
<P N="13">13 Bendigedic fyddo Arglwydd Dduw I&s;rael, o dragywyddoldeb, a hyd dragywyddoldeb, Amen, ac Amen.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 42.</HEAD>
<P>FEl y brefa 'r h&ycirc;dd am yr afo|nydd dyfroedd: fell y 'r hirae|tha fy enaid am danat ti &ocirc; Dduw.</P>
<P N="2">2 Sychedic yw fy enaid am Dduw, am y Duw byw: pa bryd y deuaf, ac yr ymddango&s;af ger bron Duw?</P>
<P N="3">3 Fy nagrau oedd fwyd i'm ddydd a n&ocirc;s: tra dywedant wrthif b&ocirc;b dydd, pa le y mae dy Dduw?</P>
<P N="4">4 Tywalltwn fy enaid ynof, pan gofiwn hynny: canys aethwn gyd &acirc;'r gynnulleidfa, cerddwn gyd &acirc; hwynt i d&ycirc; Dduw, mewn &s;ain c&acirc;n a moliant, fel tyrfa yn cadw g&wcirc;yl.</P>
<P N="5">5 Pa ham fy enaid i'th ddaro|&s;tyngir, ac yr ymderfy&s;ci ynot? gobeithia yn Nuw, oblegit moli|annaf ef etto, am jechydwriaeth ei wyneb-pryd.</P>
<P N="6">6 Fy Nuw, fy enaid a ymdda|ro&s;twng ynof: am hynny y cofiaf di, o dir yr Jorddonen, a'r Her|moniaid, o fryn Mi&s;&s;ar.</P>
<P N="7">7 Dyfnder a eilw ar ddyfnder, wrth &s;&wcirc;n dy bi&s;tylloedd di: dy holl donnau a'th lifeiriant a aeth|ant tro&s;ofi.</P>
<P N="8">8 Etto yr Arglwydd a orchym|myn ei drugaredd liw dydd, a'i g&acirc;n fydd gyd&acirc; mi liw n&ocirc;; &s;ef gweddi ar Dduw fy enioes.</P>
<P N="9">9 Dywedaf wrth Dduw fy nghraig, pa ham yr anghofiai&s;t fi? pa ham y rhodiaf yn alarus trwy orthymder y gelyn?</P>
<P N="10">10 Megis &acirc; chleddyf yn fy e&s;|cyrn y mae fy ngwrthwyneb-w&ycirc;r yn fy ngwradwyddo, pan ddywe|dant wrthif b&ocirc;b dydd, p&acirc; le y mae dy Dduw?</P>
<P N="11">11 Pa ham i'th ddaro&s;tyngir fy enaid? a pha ham y terfy&s;ci ynof? ymddiried yn Nuw, canys etto y moliannaf ef, &s;ef iechydwriaeth fy wyneb, a'm Duw.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 43.</HEAD>
<P>BArn fi &ocirc; Dduw, a dadleu fy nadl yn erbyn y genhedlaeth anrhugarog; gwared fi rhag y d&ycirc;n twyllodrus, ac anghyfiawn.</P>
<P N="2">2 Canys ti yw Duw fy nerth, pa ham i'm bwri ymaith: pa ham
<PB REF="15"> yr &acirc;f yn alarus trwy orthrymder y gelyn?</P>
<P N="3">3 Anfon dy oleuni, a'th wi|rionedd, tywy&s;ant hwy fi, ac ar|weiniant fi i fynydd dy &s;anctei|ddrwydd, ac i'th bebyll.</P>
<P N="4">4 Yno 'r &acirc;f at allor Duw, at Dduw hyfrydwch fy ngorfoledd, ac mi a'th foliannaf ar y delyn &ocirc; Dduw, fy Nuw.</P>
<P N="5">5 Pa ham i'th ddaro&s;lyngir fy enaid? a pha ham y terfy&s;ci ynof? gobeithia yn Nuw, canys etto y moliannaf ef, &s;ef iechydwriaeth fy wyneb, a'm Duw.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 44. <HI>Boreuol Weddi.</HI></HEAD>
<P>DUw, clyw&s;om &acirc;'n cly&s;tiau, ein tadau a fynega&s;ant i ni y weithred a wnaetho&s;t yn eu ham&s;er hwynt, yn y dyddiau gynt.</P>
<P N="2">2 Ti &acirc;'th law a yrrai&s;t allan y cenhedloedd, ac a'i plennai&s;t hwy|thau; ti a ddrygai&s;t y bobloedd, ac a'i cynnyddai&s;t hwythau.</P>
<P N="3">3 Canys nid &acirc;'i cleddyf eu hun y gore&s;cynnafant y tir, nid eu braich a barodd iechydwriaeth iddynt; cithr dy ddeheu-law di, a'th fraich, a llewyrch dy wyneb, o herwydd it eu hoffi hwynt.</P>
<P N="4">4 Ti Dduw yw fy Mrenin: gorchymmyn iechydwriaeth i Ja|cob.</P>
<P N="5">5 Ynot ti y cilgwthiwn ni ein gelynion: yn dy enw di y fath|rwn y rhai a gyfodant i'n her|byn.</P>
<P N="6">6 O herwydd nid yn fy m&wcirc;a 'r ymddiriodaf: nid fy nghleddyf chwaith a'm hachub.</P>
<P N="7">7 Eithr ti a'n hachubai&s;t ni oddi wrth ein gwrth wyneb-w&ycirc;r, ac a wradwyddai&s;t ein ca&s;eion.</P>
<P N="8">8 Yn Nuw yr ymffro&s;tiwn b&ocirc;b dydd: ac ni a glodf&ocirc;rwn dy enw yn dragywydd. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="9">9 Ond ti a'n bwriai&s;t ni ym|maith, ac a'n gwradwyddai&s;t, ac nid wyt yn myned allan gyd &acirc;'n lluoedd.</P>
<P N="10">10 Gwnaetho&s;t i ni droi yn &ocirc;l oddi wrth y gelyn: a'n ca&s;eion a anrheithia&s;ant iddynt ei hun.</P>
<P N="11">11 Rhoddai&s;t ni fel defaid iw bwytta, a gwa&s;cerai&s;t ni ym my&s;c y cenhedloedd.</P>
<P N="12">12 Gwerthai&s;t dy bobl heb elw, ac ni chwanegai&s;t dy olud o'i gwerth hwynt.</P>
<P N="13">13 Go&s;odai&s;t ni yn warthrudd i'n cymmydogion, yn watwar|gerdd, ac yn wawd i'r rhai ydynt o'n hamgylch.</P>
<P N="14">14 Go&s;odai&s;t ni yn ddihareb ym my&s;c y cenhedloedd, yn rhai i e&s;cwyd pen arnynt ym my&s;c y bobloedd.</P>
<P N="15">15 Fy ngwarthrudd &s;ydd beu|nydd ger fy mron, a chywilydd fy wyneb a'm t&ocirc;dd.</P>
<P N="16">16 Gan lais y gwarthrudd-&wcirc;r, a'r cablwr, o herwydd y gelyn, a'r ymddial-wr.</P>
<P N="17">17 Hyn oll a ddaeth arnom: etto ni'th anghofia&s;om di, ac ni buom anffyddlon yn dy gyfammod.</P>
<P N="18">18 Ni thr&ocirc;dd ein calon yn ei h&ocirc;l, ac nid aeth ein cerddediad allan o'th lwybr di.</P>
<P N="19">19 Er i ti ein c&ucirc;ro yn-nrhig|fa dreigiau, a thoi tro&s;om &acirc; chy|&s;cod angeu.</P>
<P N="20">20 Os anghofia&s;om enw ein Duw: neu e&s;tyn ein dwylo at Dduw dieithr:</P>
<P N="21">21 Oni chwilia Duw hyn allan? canys efe a &wcirc;yr ddirgeloedd y ga|lon.</P>
<PB REF="15">
<P N="22">22 Ie er dy fwyn di i'n lleddir beunydd, cyfrifir ni fel defaid iw ll&acirc;dd.</P>
<P N="23">23 D&ecirc;ffro, pa ham y cy&s;ci, &ocirc; Arglwydd cyfod, na fwrw ni ym|maith yn dragywydd.</P>
<P N="24">24 Pa ham y cuddi dy wyneb ac yr anghofi ein cy&s;tudd, a'n gor|thrymder.</P>
<P N="25">25 Canys go&s;tyngwyd ein he|naid i'r llwch: gl&ycirc;nodd ein bol wrth y ddaiar.</P>
<P N="26">26 Cyfod yn gynnorthwy i ni, a gwared ni er mwyn dy druga|redd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 45.</HEAD>
<P>TRaetha fy nghalon beth da, dywedyd yr ydwyf y pethau a wneuthym i'r brenin: fy nhafod &s;ydd bin &s;crifennudd buan.</P>
<P N="2">2 Tegach ydwyt n&acirc; meibion dynion; tywalltwyd gr&acirc;s ar dy wefu&s;au, o herwydd hynny i'th fendithiodd Duw yn dragywydd.</P>
<P N="3">3 Gwregy&s;a dy gleddyf ar dy gl&ucirc;n &ocirc; gadarn, &acirc;'th ogoniant, a'th harddwch.</P>
<P N="4">4 Ac yn dy harddwch mar|chog yn llwyddiannus, o herwydd gwirionedd, llednei&s;rwydd, a chyf|iawnder: a'th ddeheu-law a ddy&s;c i ti bethau ofnadwy.</P>
<P N="5">5 Pobl a &s;yrthiant tanat: o her|wydd dy &s;aethau llymion yn gly|nu ynghalon gelynion y brenin.</P>
<P N="6">6 Dy or&s;edd di &ocirc; Dduw, &s;ydd byth, ac yn dragywydd: teyrn|wialen uniondeb yw teyrn-wialen dy frenhiniaeth di.</P>
<P N="7">7 Cerai&s;t gyfiawnder, a cha&s;e|ai&s;t ddrygioni: am hynny i'th e|neiniodd Duw, &s;ef dy Dduw di, ag olew llawenydd yn fwy n&acirc;'th gyfeillion.</P>
<P N="8">8 Arogl Myrr, Aloes, a Cha&s;ia &s;ydd ar dy holl wi&s;coedd: allan o'r pal&acirc;&s;au Ifori, &acirc;'r rhai i'th la|wenha&s;ant.</P>
<P N="9">9 Merched brenhinoedd oedd ym mhlith dy bendefige&s;au, &s;afei y frenhines ar dy ddeheu-law mewn aur coeth o Ophir.</P>
<P N="10">10 Gwrando ferch, a gw&ecirc;l, a go&s;twng dy glu&s;t: ac anghofia dy bobl dy hun, a th&ycirc; dy d&acirc;d.</P>
<P N="11">11 A'r brenin a chwennych dy degwch: canys efe yw dy I&ocirc;r di: ymo&s;twng ditheu iddo ef.</P>
<P N="12">12 Merch Tyrus hefyd fydd y|no ag anrheg, a chyfoethogion y bobl a ymbiliant &acirc;'th wyneb.</P>
<P N="13">13 Merch y brenin &s;ydd oll yn ogoneddus o fewn: gem-waith aur yw ei gwi&s;c hi.</P>
<P N="14">14 Mewn gwaith edyf a nod|wydd y dygir hi at y brenin; y morwynion y rhai a ddeuant ar ei h&ocirc;l, yn gyfeille&s;au iddi, a ddy|gir attat ti.</P>
<P N="15">15 Mewn llawenydd, a gorfo|ledd y dygir hwynt; deuant i l&ycirc;s y brenin.</P>
<P N="16">16 Dy feibion fydd yn lle dy dadau: y rhai a wnei yn dywy&s;o|gion yn yr holl dir.</P>
<P N="17">17 Paraf gofio dy enw ym-mhob cenhedlaeth, ac oes: am hynny y bobl a'th foliannant byth, ac yn dragywydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 46.</HEAD>
<P>DUw &s;ydd noddfa, a nerth i ni, cymmorth hawdd ei gael mewn cyfyngder.</P>
<P N="2">2 Am hynny nid ofnwn pe &s;ymmudai y ddaiar, a phe treiglid y mynyddoedd i ganol y m&ocirc;r:</P>
<P N="3">3 Er rhuo a therfy&s;cu o'i dy|froedd, er crynu o'r mynyddoedd gan ei ymch&wcirc;ydd ef. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="4">4 Y mae afon, a'i frydian a
<PB REF="16"> lawenh&acirc;nt ddinas Dduw, cy&s;&s;egr pre&s;&s;wylfeydd y Goruchaf.</P>
<P N="5">5 Duw &s;ydd yn ei chanol, nid y&s;cog hi: Duw a'i cynnorthwya yn foreu iawn.</P>
<P N="6">6 Y Cenhedloedd a derfy&s;ca|fant, y teyrna&s;oedd a y&s;coga&s;ant: efe a roddes ei l&ecirc;f, toddodd y ddaiar.</P>
<P N="7">7 Y mae Arglwydd y lluoedd gyd &acirc; ni: y mae Duw Iacob yn amddi&s;&s;ynfa i ni. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="8">8 Deuwch, gwelwch weith|redoedd yr Arglwydd: pa anghy|fannedd-dra a wnaeth efe ar y ddaiar.</P>
<P N="9">9 Gwna i ryfeloedd beidio hyd eithaf y ddaiar, efe a ddryllia 'r b&wcirc;a, ac a dyrr y waywffon, efe a ly&s;c y cerbydau a th&acirc;n.</P>
<P N="10">10 Peidiwch, a gwybyddwch mai myfi &s;ydd Dduw: derchefir fi ym my&s;c y cenhedloedd, derchefir fi ar y ddaiar.</P>
<P N="11">11 Y mae Arglwydd y lluoedd gyd &acirc; ni: amddiffyn&s;a i ni yw Duw Iacob. <HI>Selah.</HI></P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 47. <HI>Prydnhawnol Weddi.</HI></HEAD>
<P>YR holl bobl curwch ddwy|lo: llafar genwch i Dduw, &acirc; llef gorfoledd.</P>
<P N="2">2 Canys yr Arglwydd goruchaf fydd ofnadwy: brenin mawr ar yr holl ddaiar.</P>
<P N="3">3 Efe a ddwg y bobl tanom ni: a'r cenhedloedd tan ein traed.</P>
<P N="4">4 Efe a ddethol ein eti&s;eddi|aeth i ni, ardderchawgrwydd Ia|cob, yr hwn a hoffodd efe. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="5">5 Derchafodd Duw &acirc; llawen|floedd, yr Arglwydd &acirc; &s;ain ud|corn.</P>
<P N="6">6 Cenwch fawl i Dduw, ce|nwch: cenwch fawl i'n Brenin, cenwch.</P>
<P N="7">7 Canys Brenin yr holl ddai|ar yw Duw: cenwch fawl yn dde|allus.</P>
<P N="8">8 Duw &s;ydd yn teyrna&s;u ar y cenhedloedd: ei&s;tedd y mae Duw ar or&s;edd-fainge ei &s;ancteidd|rwydd.</P>
<P N="9">9 Pendefigion y bobl a ym|ga&s;cla&s;ant ynghyd, &s;ef pobl Duw Abraham: canys tariannau y ddai|ar ydynt eiddo Duw; dirfawr y derchafwyd ef.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 48.</HEAD>
<P>MAwr yw 'r Arglwydd, a thra moliannus yn ninas ein Duw ni, yn ei fynydd &s;anctaidd.</P>
<P N="2">2 Tegwch bro, llawenydd yr holl ddaiar yw mynydd Sion yn y&s;tly&s;au y gogledd: dinas y Brenin mawr.</P>
<P N="3">3 Duw yn ei phal&acirc;&s;au, a adwae|nir yn amddeffynfa.</P>
<P N="4">4 Canys wele, y brenhinoedd a ymg&ycirc;nnulla&s;ant: aethant heibio ynghyd.</P>
<P N="5">5 Hwy a wel&s;ant, felly y rhy|fedda&s;ant: brawycha&s;ant, ac ae|thant ymmaith ar ffr&wcirc;&s;t.</P>
<P N="6">6 Dychryn a ddaeth arnynt yno, a dolur megis gwraig yn e|&s;cor.</P>
<P N="7">7 A gwynt y dwyrain y drylli longau y m&ocirc;r.</P>
<P N="8">8 Megis y clyw&s;om, felly y gwel&s;om yn ninas, Arglwydd y llu|oedd, yn ninas ein Duw ni: Duw a'i &s;iccrh&acirc; hi yn dragywydd. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="9">9 Meddylia&s;om &ocirc; Dduw, am dy drugaredd, ynghanol dy Deml.</P>
<P N="10">10 Megis y mae dy enw &ocirc; Dduw, felly y mae dy fawl hyd eithaf|oedd y t&icirc;r: cyflawn o gyfi|awnder
<PB REF="16"> yw dy ddeheu-law.</P>
<P N="10">10 Llawenyched mynydd Si|on: ac ymhyfryded merched Iu|da, o herwydd dy farnedigaethau.</P>
<P N="11">11 Amgylchwch Sion, ac ewch o'i hamgylch hi; rhifwch ei thyrau hi.</P>
<P N="12">12 Y&s;tyriwch ei rhagfuriau, e|drychwch ar ei phal&acirc;&s;au, fel y mynegoch i'r oes a dd&ecirc;lo yn &ocirc;l.</P>
<P N="13">13 Canys y Duw hwn yw ein Duw ni byth, ac yn dragywydd: efe a'n tywys ni hyd angeu.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 49.</HEAD>
<P>CLywch hyn yr holl bobl|oedd, gwrandewch hyn holl drigolion y b&ycirc;d.</P>
<P N="2">2 Yn gy&s;tal gwr&ecirc;ng a bonhe|ddig, cyfoethog a thlawd yng|hyd.</P>
<P N="3">3 Fy ngenau a draetha ddoe|thineb: a myfyrdod fy nghalon fydd am ddeall.</P>
<P N="4">4 Go&s;tyngaf fy nghl&ucirc;&s;t at ddi|hareb, fy nammeg a ddatguddiaf gyd a'r delyn.</P>
<P N="5">5 Pa ham yr ofnaf yn am&s;er adfyd, pan i'm hamgylchyno an|wiredd fy &s;odlau?</P>
<P N="6">6 Rhai a ymddiriedant yn eu golud, ac a ymffro&s;tiant yn lluo&s;o|grwydd eu cyfoeth.</P>
<P N="7">7 Gan waredu ni wared neb ei frawd: ac ni all efe roddi iawn tro&s;to i Dduw:</P>
<P N="8">8 (Canys gwerth-fawr yw pry|niad eu henaid, a hynny a baid byth.)</P>
<P N="9">9 Fel y byddo efe byw byth, ac na welo lygredigaeth.</P>
<P N="10">10 Canys efe a w&ecirc;l fod y doe|thion yn meirw, yr un ffunyd y derfydd am y ff&ocirc;l ac ynfyd, gada|want eu golud i eraill.</P>
<P N="11">11 Eu meddwl yw y pery eu tai yn dragywydd, a'i trigfeydd hyd genhedlaeth a chenhedlaeth: hen|want ei tiroedd ar eu henwau eu hunain.</P>
<P N="12">12 Er hynny d&ycirc;n mewn an|rhydedd nid erys: tebyg yw i ani|feiliaid a ddifethir.</P>
<P N="13">13 Eu ffordd ymma yw eu yn|fydrwydd: etto eu hiliogaeth y|dynt fodlon iw hymadrodd. <HI>Se|lah.</HI></P>
<P N="14">14 Fel defaid y go&s;odir hwynt yn uffern, angeu a ymborth ar|nynt, a'r rhai cyfiawn a lywodrae|tha arnynt y boreu: a'i tegwch a dderfydd yn y b&ecirc;dd o'i cartref.</P>
<P N="15">15 Etto Duw a wared fy enaid i o feddiant uffern: canys efe a'm derbyn i. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="16">16 Nac ofna pan gyfoethogo un, pan chwanego gogoniant ei d&ycirc; ef.</P>
<P N="17">17 Canys wrth farw ni ddwg efe ddim ymaith, ac ni dde&s;cyn ei ogoniant ar ei &ocirc;l ef.</P>
<P N="18">18 Er iddo yn ei fywyd fendi|thio ei enaid: can-molant ditheu o byddi da wrthit dy hun.</P>
<P N="19">19 Efe a &acirc; at genhedlaeth ei dadau, ac ni welant oleuni byth.</P>
<P N="20">20 D&ycirc;n mewn anrhydedd, ac heb ddeall, &s;ydd gyffelyb i anifei|liaid a ddifethir.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 50. <HI>Boreuol Weddi.</HI></HEAD>
<P>DUW y duwiau, &s;ef yr Ar|glwydd a lefarodd, ac a al|wodd y ddaiar, o godiad haul hyd ei fachludiad.</P>
<P N="2">2 Allan o Sion perffeithrwydd tegwch, y llewyrchodd Duw.</P>
<P N="3">3 Ein Duw ni a ddaw, ac ni bydd di&s;taw, t&acirc;n a y&s;&s;a oi flaen ef, a themhe&s;tl ddirfawr fydd o'i am|gylch.</P>
<PB REF="17">
<P N="4">4 Geilw ar y nefoedd oddi u|chod: ac ar y ddaiar, i farnu ei bobl.</P>
<P N="5">5 Ce&s;clwch fy &s;ainct ynghyd attafi, y rhai a wnaethant gyfam|mod &acirc; mi trwy aberth.</P>
<P N="6">6 A'r nefoedd a fynegant ei gyfi|awnder ef, canys Duw ei hun &s;ydd farn-wr. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="7">7 Clywch fy mhobl, a mi a le|faraf, &ocirc; I&s;rael a mi a dy&s;tiolaethaf i'th erbyn: Duw &s;ef dy Dduw di ydwyf fi</P>
<P N="8">8 Nid am dy aberthau i'th ge|ryddaf, na'th boeth offrymmau, am nad oeddynt ger fy mron i yn wa&s;tad.</P>
<P N="9">9 Ni chymmeraf fu&s;tach o'th d&ycirc;, na bychod o'th gorlannau:</P>
<P N="10">10 Canys holl fwy&s;t-filod y coed ydynt eiddo fi: a'r anifcili|aid ar f&icirc;l o fynyddoedd.</P>
<P N="11">11 Adwaen holl adar y my|nyddoedd: a gwyllt anifeiliaid y maes ydynt eiddo fi.</P>
<P N="12">12 Os bydd newyn arnaf ni ddy|wedaf i ti: canys y b&ycirc;d &acirc;'i gy|flawnder, &s;ydd eiddo fi.</P>
<P N="13">13 A fwyttafi gig teirw? neu a yfaf fi wa&ecirc;d bychod?</P>
<P N="14">14 Abertha foliant i Dduw, a th&acirc;l i'r Goruchaf dy addunedau;</P>
<P N="15">15 A galw arnafi yn nydd tra|llod; mi a'th waredaf, a thi a'm gogoneddi.</P>
<P N="16">16 Ond wrth yr annuwiol y dywedodd Duw, beth &s;ydd i ti a fynnegech ar fy neddfau, neu a gymmerech ar fy nghyfammod yn dy enau?</P>
<P N="17">17 Gan dy fod yn ca&s;&s;au addy&s;c, ac yn taflu fy ngeiriau i'th &ocirc;l.</P>
<P N="18">18 Pan welai&s;t leidr, cyttunai&s;t ag ef: a'th gyfran oedd gyd &acirc;'r godineb-w&ycirc;r.</P>
<P N="19">19 Gollyngai&s;t dy &s;afn i ddry|gioni, a'th dafod a gyd-bletha ddi|chell.</P>
<P N="20">20 Ei&s;teddai&s;t, a dywedai&s;t yn erbyn dy frawd: rhoddai&s;t enllib i f&acirc;b dy fam.</P>
<P N="21">21 Hyn a wnaetho&s;t, a mi a de|wais; tybiai&s;t ditheu fy m&ocirc;d yn gwbl fel ti dy hun: ond mi a'th argyoeddaf, ac a'i trefnaf o flaen dy lygaid.</P>
<P N="22">22 Deellwch hyn yn awr, y rhai ydych yn anghofio Duw, rhag i mi eich rhwygo, ac na byddo gwa|redudd.</P>
<P N="23">23 Yr hwn a abertho foliant, a'm gogonedda i: a'r n&ecirc;b a o&s;odo ei ffordd yn iawn, dango&s;af iddo iechydwriaeth Duw.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 51.</HEAD>
<P>TRugarh&acirc; wrthif &ocirc; Dduw yn &ocirc;l dy drugarogrwydd; yn &ocirc;l lli|aws dy do&s;turiaethau delea fy an|wireddau.</P>
<P N="2">2 Golch fi yn llwyr-ddwys o|ddi wrth fy anwiredd: a glanh&acirc; fi oddi wrth fy mhechod.</P>
<P N="3">3 Canys yr wyf yn cydnabod fy nghamweddau: a'm pechod &s;ydd yn wa&s;tad ger fy mron.</P>
<P N="4">4 Yn dy erbyn di, dydi dy hu|nan, y pechais, ac y gwneuthum y drwg hyn yn dy olwg: fel i'th gy|fiawnhaer pan leferych, ac y by|ddit b&ucirc;r pan farnech.</P>
<P N="5">5 Wele mewn anwiredd i'm lluniwyd, ac mewn pechod y bei|chiogodd fy mam arnaf.</P>
<P N="6">6 Wele, cerai&s;t wirionedd oddi mewn: a pheri i mi &wcirc;ybod doe|thineb yn y dirgel.</P>
<P N="7">7 Glanh&acirc; fi ag Y&s;&s;op, ac mi a lanheir: golch fi, a byddaf wyn|nach n&acirc;'r eira.</P>
<P N="8">8 P&acirc;r i mi glywed gor&s;oledd, a llawenydd; fel y llawenycho yr e&s;cyrn a ddrylliai&s;t.</P>
<GAP DESC="missing" EXTENT="1 span">
<PB REF="17">
<P N="9">9 Cuddia dy wyneb o ldi wrth fy mhechodau: a dilea fy holl an|wireddau.</P>
<P N="10">10 Crea galon l&acirc;n ynof &ocirc; Dduw; ac adnewydda y&s;pryd un|iawn o'm mewn.</P>
<P N="11">11 Na fwrw fi ymmaith oddi ger dy fron: ac na chymmer dy Y&s;pryd &s;anctaidd oddi wrthif.</P>
<P N="12">12 Dyro drachefn i mi orfoledd dy iechydwriaeth: ac &acirc;'th hael Y&s;pryd cynnal fi.</P>
<P N="13">13 Yna y dy&s;caf dy ffyrdd i rai anwir: a phechaduriaid a droir attat.</P>
<P N="14">14 Gwared fi oddi wrth waed &ocirc; Dduw, Duw fy iechydwriaeth: a'm tafod a g&acirc;n yn llafar am dy gyfiawnder.</P>
<P N="15">15 Arglwydd agor fy ngwe|fu&s;au, a'm genau a fynega dy fo|liant.</P>
<P N="16">16 Canys ni chwennychi a|berth, pe amgen mi a'i rhoddwn; poeth offrwm ni fynni.</P>
<P N="17">17 Aberthau Duw ydynt y&s;|pryd drylliedic: calon ddryllioc gyftuddiedic, &ocirc; Dduw, ni ddir|mygi.</P>
<P N="18">18 Gwna ddaioni, yn dy ewy|lly&s;carwch i Sion: adeilada furiau Ieru&s;alem.</P>
<P N="19">19 Yna y byddi fodlon i e|byrth cyfiawnder, i boeth offrwm, ac aberth llo&s;c, yna'r offrymmant fu&s;tych ar dy allor.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 52.</HEAD>
<P>PA ham yr ymffro&s;ti mewn dry|gioni, &ocirc; gadarn: y mae truga|redd Duw yn parhau yn wa&s;tadol.</P>
<P N="2">2 Dy dafod a ddychymmyg &s;eelerder: fel ellyn llym, yn gw|neuthur twyll.</P>
<P N="3">3 Hoffai&s;t drygioni yn fwy n&acirc; daioni: a chelwydd yn fwy n&acirc; thraethu cyfiawnder. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="4">4 Hoffai&s;t bob geiriau de&s;tryw, &ocirc; dafod twyllodrus.</P>
<P N="5">5 Duw a'th dde&s;trywia ditheu yn dragywydd, efe a'th gipia di ymmaith, ac a'th dynn allan o'th babell: ac a'th ddiwreiddia o dir y rhai byw. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="6">6 Y cyfiawn hefyd a welant, ac a ofnant, ac a chwarddant am ei ben.</P>
<P N="7">7 Wele 'r g&wcirc;r ni o&s;ododd Dduw yn gadernid iddo: eithr ymddiriedodd yn lluo&s;ogrwydd ei olud, ac a ymnerthodd yn ei ddrygioni.</P>
<P N="8">8 Ond myfi &s;ydd fel oliwydden werdd yn nh&ycirc; Dduw: ymddirie|daf yn nhrugaredd Duw byth, ac yn dragywydd.</P>
<P N="9">9 Clodforaf di yn dragywydd, o herwydd i ti wneuthur hyn: a di&s;gwiliaf wrth dy enw; canys da yw ger bron dy &s;ainct.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 53. <HI>Prydnhawnol Weddi.</HI></HEAD>
<P>DYwedodd yr ynfyd yn ei galon nid oes un Duw: ymlygra&s;ant, a gwnaethant ffiaidd anwiredd, nid oes un yn gwneuthur daioni.</P>
<P N="2">2 Edrychodd Duw i lawr o'r nefoedd ar feibion dynion, i e|drych a oedd n&ecirc;b yn ddeallus, ac yn cei&s;io Duw.</P>
<P N="3">3 Cilia&s;ei pob un o honynt yn wy&s;c ei gefn, cyd-ymddifwyna|&s;ent, nid oes a wn&ecirc;l ddaioni, nac oes un.</P>
<P N="4">4 Oni &wcirc;yr gweithred-w&ycirc;r an|wiredd, y rhai &s;ydd yn bwytta fy mhobl fel y bwytaent fara, ni al|w&acirc;&s;ant ar Dduw.</P>
<P N="5">5 Yno 'r ofna&s;ant gan ofn, lle nid oedd ofn: canys Duw a wa&s;ca|rodd
<PB REF="18"> e&s;cyrn yr hwn a'th warchae|odd, gwradwyddai&s;t hwynt, am i Dduw eu dirmygu hwy.</P>
<P N="6">6 Oh na roddid iechydwri|aeth i I&s;rael o Sion: pan ym|chwelo Duw gaethiwed ei bobl, y llawenycha Iacob, ac yr ymhy|fryda I&s;rael.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 54.</HEAD>
<P>AChub fi &ocirc; Dduw, yn dy enw: a barn fi yn dy gadernid.</P>
<P N="2">2 Duw, clyw fy ngweddi; gw|rando ymadrodd fy ngenau.</P>
<P N="3">3 Canys dieithriaid a gyfoda|&s;ant i'm herbyn: a'r traw&s;ion a gei&s;iant fy enaid, ni o&s;oda&s;ant Dduw o'i blaen. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="4">4 Wele, Duw &s;ydd yn fy nghynnorthwyo: yr Arglwydd &s;ydd ym my&s;c y rhai a gynhaliant fy enaid.</P>
<P N="5">5 Efe a d&acirc;l ddrwg i'm gelyni|on: torr hwynt ymmaith yn dy wirionedd.</P>
<P N="6">6 Aberthaf <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">t yn ewylly&s;gar; clodforaf dy enw, &ocirc; Arglwydd canys da yw.</P>
<P N="7">7 Canys efe a'm gwaredodd o b&ocirc;b trallod, a'm llygad a welodd ei ewyllys ar fy ngelynion.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 55.</HEAD>
<P>GWrando fy ngweddi &ocirc; Dduw, ac nac ymguddia rhag fy nei|&s;yfiad.</P>
<P N="2">2 Gwrando arnaf ac erglyw fi, ewynfan yr ydwyf yn fy ngweddi, a thuchan.</P>
<P N="3">3 Gan lais y gelyn, gan or|thrymder yr annuwiol, o herwydd y maent yn bwrw anwiredd arnaf, ac yn fy ngha&s;au yn llidioc.</P>
<P N="4">4 Fy nghalon a ofidia o'm mewn: ac ofn angeu a tyrthiodd arnaf.</P>
<P N="5">5 Ofn ac ar&s;wyd a ddaeth ar|naf: a dychryn a'm gorchguddi|odd.</P>
<P N="6">6 A dywedais, o na bai i mi ado|nydd fel colommen; yna 'r ehedwn ymmaith, ac y gorphywy&s;wn.</P>
<P N="7">7 Wele crwydrwn ym mhell, ac arho&s;wn yn yr anialwch. <HI>Se|lah.</HI></P>
<P N="8">8 Bry&s;&s;iwn i ddiangc rhag y gwynt y&s;tormus, a'r demhe&s;tl.</P>
<P N="9">9 Dini&s;tri&acirc; &ocirc; Arglwydd, a gwa|han eu tafodau; canys gwelais draw&s;der a chynnen yn y ddinas.</P>
<P N="10">10 Dydd a n&ocirc;s yr amgylchant hi ar ei muriau, ac y mae anwi|redd a blinder yn ei chanol hi.</P>
<P N="11">11 Anwireddau &s;ydd yn ei cha|nol hi, ac ni chilia twyll a dichell o'i heolydd hi.</P>
<P N="12">12 Canys nid gelyn a'm difen|wodd, yna y dioddefa&s;wn: nid fy ngha&s;-ddyn a ymfawrygodd i'm herbyn, yna mi a ymguddia&s;wn rhagddo ef.</P>
<P N="13">13 Eithr tydi ddyn, fy nghyd|r&acirc;dd, fy fforddwr, a'm cydnabod.</P>
<P N="14">14 Y rhai oedd felys gennym gyd-gy frinachu: ac a rodia&s;om i d&ycirc; Dduw yngh&ycirc;d.</P>
<P N="15">15 Rhuthred marwolaeth ar|nynt, a de&s;cynnant i uffern yn fyw; canys drygioni &s;ydd yn eu cartref, ac yn eu my&s;g.</P>
<P N="16">16 Myfi a waeddaf ar Dduw, a'r Arglwydd a'm hachub i.</P>
<P N="17">17 Hwyr a boreu, a hanner dydd y gweddiaf, a byddaf daer: ac efe a glyw fy lleferydd.</P>
<P N="18">18 Efe a waredodd fy enaid mewn heddwch oddi wrth y rhy|fel oedd i'm herbyn: canys yr oedd llawer gyd &acirc; mi.</P>
<P N="19">19 Duw a glyw, ac a'i daro|&s;twng hwynt, yr hwn &s;ydd yn a|ros erioed, <HI>Selah:</HI> am nad oes gyf|newidiau
<PB REF="18"> iddynt, am hynny nid ofnant Dduw.</P>
<P N="20">20 Efe a e&s;tynnodd ei law yn erbyn y rhai oedd heddychlon ag ef, efe a dorrodd ei gyfammod.</P>
<P N="21">21 Llyfnach oedd ei enau nag ymenyn, a rhyfel yn ei galon; ty|nerach oedd ei eiriau nag olew, a hwynt yn gleddyfau noethion.</P>
<P N="22">22 Bwrw dy faich ar yr Ar|glwydd, ac efe a'th gynnal di; ni &acirc;d i'r cyfiawn y&s;cogi byth.</P>
<P N="23">23 Titheu Dduw, a'i de&s;cynni hwynt i bydew diny&s;tr: gw&ycirc;r gwaedlyd a thwyllodrus ni by|ddant byw hanner eu dyddiau, o|nid myfi a obeithiaf ynot ti.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 56. <HI>Boreuol Weddi.</HI></HEAD>
<P>TRugarh&acirc; wrthif &ocirc; Dduw, canys d&ycirc;n a'm llyngoei: beunydd gan ymladd, i'm gorthrymma.</P>
<P N="2">2 Beunydd i'm llyngcei fy nge|lynion, canys llawer &s;ydd yn rhy|fela i'm herbyn, &ocirc; Dduw goruchaf.</P>
<P N="3">3 Y dydd yr ofnwyf, mi a ym|ddiriedaf ynot ti.</P>
<P N="4">4 Yn Nuw y clodforaf ei air, yn Nuw y gobeithiaf, nid ofnaf beth a wn&ecirc;l cnawd i mi.</P>
<P N="5">5 Beunydd y cam-gymerant fy ngeiriau; eu holl feddyliau &s;ydd i'm herbyn er drwg.</P>
<P N="6">6 Hwy a ymga&s;clant, a lechant, ac a wiliant fy nghamrau, pan ddi&s;gwiliant am fy enaid.</P>
<P N="7">7 A ddiangant hwy drwy an|wiredd? de&s;cyn y bobloedd hyn &ocirc; Dduw yn dy lidiawgrwydd.</P>
<P N="8">8 Ti a gyfrifai&s;t fy &s;ymmudia|dau, d&ocirc;d fy nagreu yn dy go&s;trel: onid ydynt yn dy lyfr di?</P>
<P N="9">9 Y dydd y llefwyf arnat, yna y dychwelir fy ngelynion yn eu gwrth&ocirc;l: hyn a wn, am f&ocirc;d Duw gyd &acirc; mi.</P>
<P N="10">10 Yn Nuw y moliannaf ei air: yn yr Arglwydd y moliannaf ei air.</P>
<P N="11">11 Yn Nuw 'r ymddiriedais; nid ofnaf beth a wn&ecirc;l d&ycirc;n i mi.</P>
<P N="12">12 Arnafi &ocirc; Dduw y mae dy addunedau: talaf i ti foliant.</P>
<P N="13">13 Canys gwaredai&s;t fy enaid rhag angeu; oni waredi fy nhraed rhag &s;yrthio? fel y rhodiwyf ger bron Duw yngoleuni y rhai byw.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 57.</HEAD>
<P>TRugarh&acirc; wrthif &ocirc; Dduw, tru|garh&acirc; wrthif, canys ynot y gobeithiodd fy enaid; ie ynghy|&s;cod dy adenydd y gobeithiaf, hyd onid &ecirc;l yr aflwydd hyn hei|bio.</P>
<P N="2">2 Galwaf ar Dduw goruchaf, ar Dduw a gwpl&acirc; &acirc; mi.</P>
<P N="3">3 Efe a enfyn o'r nefoedd, ac a'm gwared oddi wrth war|thrudd yr hwn a'm llyngcei, <HI>Se|lah:</HI> denfyn Duw ei drugaredd, a'i wirionedd.</P>
<P N="4">4 Fy enaid &s;ydd ym my&s;c lle|wod, gorwedd yr wyf ym my&s;c dynion poethion: &s;ef meibion dy|nion y rhai y mae ei dannedd yn wayw-ffyn a &s;aethau, a'i tafod yn gleddyf llym.</P>
<P N="5">5 Ymddercha Dduw uwch y nefoedd: a bydded dy ogoniant ar yr holl ddaiar.</P>
<P N="6">6 Darpara&s;ant rwyd i'm traed, crymmwyd fy enaid, cloddia&s;ant bydew o'm blaen, &s;yrthia&s;ant yn ei ganol. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="7">7 Parod yw fy nghalon o Dduw, parod yw fy nghalon: ca|naf a chanmolaf.</P>
<P N="8">8 Deffro fy ngogoniant, de|fro
<PB REF="19"> Nabl a th&ecirc;lyn; deffroaf yn foreu.</P>
<P N="9">9 Clodforaf di Arglwydd ym my&s;c y bobloedd; can-molaf di ym my&s;c y cenhedloedd.</P>
<P N="10">10 Canys mawr yw dy druga|redd hyd y nefoedd, a'th wirio|nedd hyd y cymylau.</P>
<P N="11">11 Ymddercha Dduw uwch y nefoedd: a bydded dy ogoniant ar yr holl ddaiar.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 58.</HEAD>
<P>AI cyfiawnder yn ddiau a drae|thwch chwi, &ocirc; gynnulleidfa? a fernwch chwi uniondeb, &ocirc; fei|bion dynion?</P>
<P N="2">2 Anwiredd yn hyttrach a weithredwch yn y galon: traw|&s;ter eich dwylo yr ydych yn ei bwy&s;o ar y ddaiar.</P>
<P N="3">3 O'r groth yr ymddieithrodd y rhai annuwiol; o'r br&ucirc; y cy|feiliorna&s;ant, gan ddywedyd cel|wydd.</P>
<P N="4">4 Eu gwenwyn &s;ydd fel gwen|wyn sarph: y maent fel y neidr fyddar, yr hon a gae ei chlu&s;tiau:</P>
<P N="5">5 Yr hon ni wrendy ar lais y rhin-w&ycirc;r, er cyfarwydded fyddo 'r &s;wyn-wr.</P>
<P N="6">6 Dryllia &ocirc; Dduw eu dannedd yn eu geneuau: torr &ocirc; Arglwydd, gil-ddannedd y llewod ieuangc.</P>
<P N="7">7 Todder hwynt fel dyfroedd &s;&ycirc;dd yn rhedeg yn wa&s;tad: pan &s;aetho ei &s;aethau, byddant megis wedi eu torri.</P>
<P N="8">8 Aed ymmaith fel malwoden dawdd, neu erthyl gwraig: fel na welont yr haul.</P>
<P N="9">9 Cyn i'ch crochanau glywed y mieri, efe a'i cymmer hwynt ymaith megis &acirc; chorwynt, yn &s;yw, ac yn ei ddigofaint.</P>
<P N="10">10 Y cyfiawn a lawenycha pan welo ddial: efe a ylch ei draed yngwaed yr annuwiol.</P>
<P N="11">11 Fel y dywedo d&ycirc;n, diau fod ffrwyth i'r cyfiawn: diau fod Duw a farna ar y ddaiar.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 59. <HI>Prydnhawnol Weddi.</HI></HEAD>
<P>FY Nuw, gwared fi oddi wrth fy ngelynion: amddiffyn fi oddi wrth y rhai a ymgyfo|dant i'm herbyn.</P>
<P N="2">2 Gwared fi oddiwrth wei|thred-w&ycirc;r anwiredd: ac achub fi rhag y gw&ycirc;r gwaedlyd.</P>
<P N="3">3 Canys wele, cynllwyna&s;ant yn erbyn fy enaid, ymga&s;clodd ce|dyrn i'm herbyn: nid ar fy mai na'm pechod i, &ocirc; Arglwydd.</P>
<P N="4">4 Rhedant, ymbaratoant, heb anwiredd ynofi: deffro ditheu i'm cymmorth, ac edrych.</P>
<P N="5">5 A thi Arglwydd Dduw 'r llu|oedd, Duw I&s;rael, deffro i ymwe|led &acirc;'r holl genhedloedd: na thru|garh&acirc; wrth y n&ecirc;b a wn&acirc;nt anwi|wiredd yn falei&s;us. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="6">6 Dychwelant gyd &acirc;'r h&wcirc;yr, cyfarthant &s;el c&wcirc;n, ac amgylchant y ddinas.</P>
<P N="7">7 Wele, bytheiriant &acirc;'i genau, cleddyfau &s;ydd yn eu gwefu&s;au: canys pwy meddant a glyw?</P>
<P N="8">8 Ond tydi &ocirc; Arglwydd, a'i gwatweri hwynt, ac a chwerddi am ben yr holl genhedloedd.</P>
<P N="9">9 O herwydd ei nerth ef, y di&s;gwiliaf wrthit ti: canys Duw yw fy amddeffynfa.</P>
<P N="10">10 Fy Nuw trugarog a'm rhag|flaena: Duw a wn&acirc; i mi weled fy ewyllys ar fy ngelynion.</P>
<P N="11">11 Na ladd hwynt, rhag i'm pobl anghofio: gwa&s;car hwynt yn dy nerth, a daro&s;twng hwynt, &ocirc; Arglwydd ein tarian.</P>
<PB REF="19">
<P N="12">12 Am bechod eu genau, ac y|madrodd eu gwefu&s;au, dalier hwynt yn eu balchder: ac am y felldith, a'r celwydd a draethant.</P>
<P N="13">13 Difa hwynt yn dy l&icirc;d, difa, fel na byddont: a g&wcirc;ybyddant mai Duw &s;ydd yn llywodraethu yn Jacob, hyd eithafoedd y ddaiar. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="14">14 A dychwelant gyd &acirc;'r hwyr, a chyfarthant fel c&wcirc;n, ac amgyl|chant y ddinas.</P>
<P N="15">15 Cyrwydrant am fwyd, ac onis digonir, grwgnachant.</P>
<P N="16">16 Minneu a ganaf am dy nerth, ie llafar ganaf am dy drugaredd yn foreu: canys buo&s;t yn amdde|ffyn&s;a i mi, ac yn noddfa, yn y dydd y bu cyfyngder arnaf.</P>
<P N="17">17 I ti fy nerth y canaf: canys Duw yw fy amddeffynfa, a Duw fy nrhugaredd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 60.</HEAD>
<P>O Dduw bwriai&s;t ni ymmaith, gwa&s;cerai&s;t ni, a &s;orrai&s;t: dychwel attom drachefn.</P>
<P N="2">2 Gwnaetho&s;t i'r ddaiar grynu, a holltai&s;t hi: iach&acirc; ei briwiau, canys y mae yn crynu.</P>
<P N="3">3 Dango&s;ai&s;t i'th bobl galedi: diodai&s;t ni &acirc; gw&icirc;n madrondod.</P>
<P N="4">4 Rhoddai&s;t faner i'r rhai a'th ofnant, i'w derchafu o herwydd y gwirionedd. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="5">5 Fel y gwareder dy rai anwyl: achub &acirc;'th ddeheu-law, a gw|rando fi.</P>
<P N="6">6 Duw a lefarodd yn ei &s;an|cteiddrwydd, llawenychaf, rhan|naf Sichem, a me&s;uraf ddyffryn Succoch.</P>
<P N="7">7 Eiddo fi yw Gilead, ac eiddo fi Mana&s;&s;eh: Ephraim hefyd yw nerth fy mhen, Juda yw fy neddfwr.</P>
<P N="8">8 Moab yw fy nghrochan golchi: tros Edom y bwriaf fy e&s;cid, Phi|li&s;tia, ymorfoledda di o'm plegid i.</P>
<P N="9">9 Pwy a'm dwg i'r ddinas ga|darn? pwy a'm harwain hyd yn Edom?</P>
<P N="10">10 Onid tydi Dduw 'r hwn a'n bwriai&s;t ymmaith? a thydi &ocirc; Dduw, yr hwn nid eit allan gyd &acirc;'n llu|oedd?</P>
<P N="11">11 Moes i ni gynhorthwy rhag cyfyngder: canys ofer yw ymwa|red d&ycirc;n.</P>
<P N="12">12 Yn Nuw y gwnawn wrol|deb, canys efe a &s;athr ein gely|nion.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 61.</HEAD>
<P>CLyw &ocirc; Dduw, fy llefain, gw|rando ar fy ngweddi.</P>
<P N="2">2 O eithaf y ddaiar y llefaf at|tat, pan le&s;meirio fy nghalon: ar|wain fi i graig a fyddo vwch n&acirc; mi.</P>
<P N="3">3 Canys buo&s;t yn noddfa i mi, ac yn d&wcirc;r cadarn rhag y gelyn.</P>
<P N="4">4 Pre&s;&s;wyliaf yn dy babell byth: a'm ymddiried fydd dan orchudd dy adenydd. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="5">5 Canys ti Dduw a glywai&s;t fy addunedau, rhoddai&s;t etifeddi|aeth i'r rhai a ofnant dy enw.</P>
<P N="6">6 Ti a e&s;tynni oes y brenin, ci flynyddoedd fyddant fel cenhed|laethau lawer.</P>
<P N="7">7 Efe a erys byth ger bron Duw: darpar drugaredd a gwirionedd, fel y cadwont ef.</P>
<P N="8">8 Felly y can-molaf dy enw yn dragywydd: fel y talwyf fy addu|nedau beunydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 62. <HI>Boreuol Weddi.</HI></HEAD>
<P>WRth Dduw yn vnic y di&s;gwil fy enaid; o ho|naw ef y daw fy ie|chydwriaeth.</P>
<P N="2">2 Efe yn vnic yw fy nghraig,
<PB REF="20"> a'm hiechydwriaeth: a'm ham|ddiffyn; ni'm mawr y&s;cogir.</P>
<P N="3">3 Pa h&ycirc;d y bwriedwch aflwydd yn erbyn gwr? lleddir chwi oll, a byddwch fel magwyr ogwydde|dic, neu bared ar ei ogwydd.</P>
<P N="4">4 Ymgynghora&s;ant yn vnic iw fwrw ef i lawr o'i fawredd, ho|ffa&s;ant gelwydd, &acirc;'i geneuau y bendithiant, ond o'i mewn y mell|dithiant. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="5">5 Oh fy enaid, di&s;gwil wrth Dduw yn vnic: canys ynddo ef y mae fy ngobaith.</P>
<P N="6">6 Efe yn vnic yw fy nghraig a'm hiechydwriaeth: efe yw fy am|ddeffynfa, ni'm hy&s;cogir.</P>
<P N="7">7 Yn Nuw y mae fy iech yd|wriaeth a'm gogoniant: craig fy nghadernid, a'm noddfa &s;ydd yn Nuw.</P>
<P N="8">8 Gobeithiwch ynddo ef b&ocirc;b am&s;er, &ocirc; bobl, tywelltwch eich calon ger ei fron ef: Duw &s;ydd noddfa i ni. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="9">9 Gwagedd yn ddiau yw mei|bion dynion, geudab yw meibion gw&ycirc;r: iw go&s;od yn y clorian, y&s;|cafnach ydynt hwy i gyd na gwe|gi.</P>
<P N="10">10 Nac ymddiriedwch mewn traw&s;der, ac mewn trais na fydd|wch ofer: os cynnydda golud, na roddwch eich calon arno.</P>
<P N="11">11 Un-waith y dywedodd Duw, clywais hynny ddwy-waith, mai eiddo Duw yw cadernid.</P>
<P N="12">12 Trugaredd hefyd &s;ydd eiddo ti, &ocirc; Arglwydd: canys ti a deli i b&ocirc;b dyn yn &ocirc;l ei weithred.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 63.</HEAD>
<P>TI &ocirc; Dduw, yw fy Nuw i, yn foreu i'th gei&s;iaf, &s;ychedodd fy enaid am danat, hiraethodd fy ngnhawd am danat, mewn t&icirc;r cr&acirc;s a &s;ychedic heb ddwfr:</P>
<P N="2">2 I weled dy nerth a'th ogoni|ant, fel i'th welais yn y Cy&s;&s;egr.</P>
<P N="3">3 Canys gwell yw dy drugaredd di n&acirc;'r bywyd, fy ngwefu&s;au a'th foliannant.</P>
<P N="4">4 Fel hyn i'th glodforaf yn fy mywyd, derchafaf fy nwylo yn dy enw.</P>
<P N="5">5 Megis &acirc; m&ecirc;r, ac &acirc; bra&s;der y digonir fy enaid: a'm genau a'th fawl &acirc; gwefu&s;au llafar:</P>
<P N="6">6 Pan i'th gofiwyf ar fy ngwe|ly, myfyriaf am danat yngwili|adwriaethau y n&ocirc;s.</P>
<P N="7">7 Canys buo&s;t gynnorthwy i mi, am hynny ynghy&s;cod dy adenydd y gorfoleddaf.</P>
<P N="8">8 Fy enaid a l&ycirc;n wrthit, dy ddeheu-law a'm cynnal.</P>
<P N="9">9 Ond y rhai a gei&s;iant fy enaid i ddi&s;tryw, a &acirc;nt i i&s;&s;elderau y ddaiar.</P>
<P N="10">10 Syrthiant ar fin y cleddyf: rhan llwynogod fyddant.</P>
<P N="11">11 Ond y brenin a lawenycha yn Nuw: gorfoledda pob vn a dyngo iddo ef; eithr ceuir genau y rhai a ddywedant gelwydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 64.</HEAD>
<P>CLyw fy ll&ecirc;f &ocirc; Dduw, yn fy ngweddi: cadw fy enioes rhag ofn y gelyn.</P>
<P N="2">2 C&ucirc;dd fi rhag cyfrinach y rhai drygionus, rhag terfy&s;c gweith|redw&ycirc;r anwiredd:</P>
<P N="3">3 Y rhai a hogant eu tafod fel cleddyf, ac a ergydiant eu &s;aethau, &s;ef geiriau chwerwon:</P>
<P N="4">4 I &s;euthu 'r perffaith yn ddir|gel, yn ddi&s;ymmwth y &s;aethant ef, ac nid ofnant.</P>
<P N="5">5 Ymwrolant mewn peth dry|gionus, ymchwedleuant am o&s;od maglau yn ddirgel: dywedant, pwy a'i gw&ecirc;l hwynt?</P>
<P N="6">6 Chwiliant allan anwireddau,
<PB REF="20"> gorphennant ddyfal chwilio: ceu|dod a chalon p&ocirc;b vn o honynt &s;ydd ddofn.</P>
<P N="7">7 Eithr Duw a'i &s;aetha hwynt: &acirc; &s;aeth ddi&s;ymmwth yr archollir hwynt.</P>
<P N="8">8 Felly hwy a wnant iw tafo|dau eu hun &s;yrthio arnynt: p&ocirc;b vn a'i gwelo a gilia.</P>
<P N="9">9 A ph&ocirc;b dyn a ofna, ac a fy|nega waith Duw: canys doeth|y&s;tyriant ei waith ef.</P>
<P N="10">10 Y cyfiawn a lawenycha yn yr Arglwydd, ac a obeithia ynddo: a'r rhai vniawn o galon oll a or|foleddant.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 65. <HI>Prydnhawnol Weddi.</HI></HEAD>
<P>MAwl a'th erys di yn Sion &ocirc; Dduw: ac i ti y telir yr adduned.</P>
<P N="2">2 Ti yr hwn a wrandewi weddi, attat ti y daw p&ocirc;b cnawd.</P>
<P N="3">3 Pethau anwir a'm gorchfyga|&s;ant: ein camweddau ni, ti a'i gl&acirc;nhei.</P>
<P N="4">4 Gwyn ei f&ycirc;d yr hwn a ddewi|&s;ech, ac a ne&s;&s;&acirc;ech attat, fel y tri|go yn dy gynteddoedd; ni a ddi|gonir &acirc; daioni dy d&ycirc;, &s;ef dy Deml &s;anctaidd.</P>
<P N="5">5 Attebi i ni trwy bethau ofnad|wy, yn dy gyfiawnder, &ocirc; Dduw ein iechydwriaeth: gobaith holl gyrrau y ddaiar, a'r rhai &s;ydd bell ar y m&ocirc;r.</P>
<P N="6">6 Yr hwn a &s;iccrh&acirc; y mynyddo|edd drwy ei nerth, ac a wregy&s;&s;ir &acirc; chadernid.</P>
<P N="7">7 Yr hwn a o&s;tega dwrf y mo|roedd, twrf eu tonnau, a therfy&s;c y bobloedd.</P>
<P N="8">8 A phre&s;&s;wyl-w&ycirc;r eithafoedd y b&ycirc;d a ofnant dy arwyddion; gwnei i derfyn boreu a hwyr la|wenychu,</P>
<P N="9">9 Yr wyt yn ymweled &acirc;'r ddaiar ac yn ei dwfrhau hi, yr ydwyt yn ei chyfoethogi hi yn ddirfawr ag afon Duw, yr hon &s;ydd yn llawn dwfr: yr wyt yn paratoi &ycirc;d iddynt, pan ddarperai&s;t felly iddi.</P>
<P N="10">10 Gan ddwfrhau ei chefnau, a go&s;twng ei rhychau, yr ydwyt yn ei mwydo hi &acirc; chafodau, ac yn bendithio ei chn&wcirc;d hi.</P>
<P N="11">11 Coroni yr ydwyt y flwyddyn &acirc;'th ddaioni, &acirc;'th lwybrau a ddife|rant fra&s;ter.</P>
<P N="12">12 Diferant ar borfeydd yr ani|alwch: a'r bryniau a ymwregy|&s;ant &acirc; hyfrydwch.</P>
<P N="13">13 Y dolydd a wi&s;cir &acirc; defaid, a'r dyffrynnoedd a orchguddir ag &ycirc;d, am hynny y bloeddiant, ac y canant.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 66.</HEAD>
<P>LLawen-floeddiwch i Dduw, yr holl ddaiar.</P>
<P N="2">2 Dadeenwch ogoniant ei enw: gwnewch ei foliant yn ogoneddus.</P>
<P N="3">3 Dywedwch wrth Dduw, mor ofnadwy wyt yn dy weithredo|edd! o herwydd maint dy nerth, y cymmer dy elynion arnynt, f&ocirc;d yn ddaro&s;tyngedig i ti.</P>
<P N="4">4 Yr holl ddaiar a'th addolant di, ac a ganant i ti, ie canant i'th enw. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="5">5 Deuwch, a gwelwch weith|redoedd Duw: ofnadwy yw yn ei weithred tu ag at feibion dynion.</P>
<P N="6">6 Tr&ocirc;dd efe v m&ocirc;r yn &s;ych-dir; aethant drwy 'r afon ar draed; yna y llawenycha&s;om ynddo.</P>
<P N="7">7 Efe a lywodraetha drwy ei gadernid byth, ei lygaid a edry|chant ar y cenhedloedd, nac ym|dderchafed y rhai anufydd. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="8">8 Oh bobloedd, bendithiwch ein Duw; a pherwch glywed llais e fawl ef&punc;</P>
<PB REF="21">
<P N="9">9 Yr hwn &s;ydd yn go&s;od ein henaid mewn bywyd, ac ni &acirc;d i'n troed lithro.</P>
<P N="10">10 Canys profai&s;t ni &ocirc; Dduw, coethai&s;t ni fel coethi arian.</P>
<P N="11">11 Dygai&s;t ni i'r rhwyd, go&s;o|dai&s;t wa&s;cfa ar ein lwynau.</P>
<P N="12">12 Perai&s;t i ddynion farchoga|eth ar ein pennau, aethom drwy yr t&acirc;n, a'r dwfr: a thi a'n dygai&s;t allan i le diwall.</P>
<P N="13">13 Deuaf i'th d&ycirc; ag offrymmau poeth, talaf it fy addunedau,</P>
<P N="14">14 Y rhai a adroddodd fy ngwe|fu&s;au, ac a ddywedodd fy ngenau yn fy nghyfyngder.</P>
<P N="15">15 Offrymmaf it boeth offrym|mau brei&s;ion, ynghyd ag arogl|darth hyrddod: aberthaf ychen, a bychod. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="16">16 Deuwch, gwrandewch, y rhai oll a ofnwch Dduw: a mynegaf yr hyn a wnaeth efe i'm henaid.</P>
<P N="17">17 Llefais arno &acirc;'m genau, ac efe a dderchafwyd &acirc;'m tafod.</P>
<P N="18">18 Pe edrycha&s;wn ar anwiredd yn fy nghalon, ni wrandaw&s;ei 'r Arglwydd.</P>
<P N="19">19 Duw yn ddiau a glybu, ac a wrandawodd ar lais fy ngweddi.</P>
<P N="20">20 Bendigedic fyddo Duw 'r hwn ni thr&ocirc;dd fy ngweddi oddi wrtho, na'i drugaredd ef oddi wrthif inneu.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 67.</HEAD>
<P>DUw a drugarhao wrthym, ac a'n bendithio, a thywynned ei wyneb arnom. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="2">2 Fel yr adwaener dy ffordd ar y ddaiar, a'th iechydwriaeth ym mhlith yr holl genhedloedd.</P>
<P N="3">3 Molianned y bobl di &ocirc; Dduw: molianned yr holl bobl dydi.</P>
<P N="4">4 Llawenhaed y cenhedloedd, a byddant hy&s;ryd: canys ti a ferni y bobl yn vniawn, ac a lywodrae|thi y cenhedloedd ar y ddaiar. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="5">5 Molianned y bobl di &ocirc; Dduw: molianned yr holl bobl dydi.</P>
<P N="6">6 Yna 'r ddaiar a rydd ei ffrwyth: a Duw, &s;ef ein Duw ni a'n ben|dithia.</P>
<P N="7">7 Duw a'n bendithia, a holl der|fynau 'r ddaiar a'i hofnant ef.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 68. <HI>Boreuol Weddi.</HI></HEAD>
<P>CYfoded Duw, gwa&s;carer ei elynion: a ffoed ei ga&s;eion o'i flaen ef.</P>
<P N="2">2 Chweli hwynt fel chwalu m&wcirc;g: fel y tawdd c&wcirc;yr wrth y t&acirc;n, difether y rhai annuwiol o flaen Duw.</P>
<P N="3">3 Ond llawenycher y rhai cyfi|awn, a gorfoleddant ger bron Duw: a byddant hyfryd o lawe|nydd.</P>
<P N="4">4 Cenwch i Dduw, can-mol|wch ei enw, derchefwch yr hwn &s;ydd yn marchogaeth ar y nefo|edd; a'i enw yn IAH: a gorfo|leddwch ger ei fron ef.</P>
<P N="5">5 T&acirc;d yr ymddifaid, a barn|wr y gweddwon yw Duw, yn ei bre&s;&s;wylfa &s;anctaidd.</P>
<P N="6">6 Duw &s;ydd yn go&s;od yr vnig mewn teulu: yn dwyn allan y rhai a rwymwyd mewn gefynnau, ond y rhai cyndyn a bre&s;wyliant gra&s;|dir.</P>
<P N="7">7 Pan aetho&s;t &ocirc; Dduw, o flaen dy bobl: pan gerddai&s;t trwy yr anialwch; <HI>Selah.</HI></P>
<P N="8">8 Y ddaiar a grynodd, a'r nefo|edd a ddifera&s;ant o flaen Duw: Sinai yntef a grynodd o flaen Duw, &s;ef Duw I&s;rael.</P>
<P N="9">9 Dihidlai&s;t law graflawn &ocirc; Dduw, ar dy etifeddiaeth ti a'i
<PB REF="21"> gwrteithiai&s;t wedi ei blino.</P>
<P N="10">10 Dy gynnulleidfa di &s;ydd yn trigo ynddi: yn dy ddaioni &ocirc; Dduw, yr wyt yn darparu i'r tlawd.</P>
<P N="11">11 Yr Arglwydd a roddes y gair; mawr oedd mintai y rhai a'i pregethent.</P>
<P N="12">12 Brenhinoedd byddinoc a ffoe&s;ant ar ffrw&s;t: a'r hon a dri|godd yn t&ycirc; a rannodd yr y&s;pail.</P>
<P N="13">13 Er gorwedd o honoch ym|my&s;c y crochanau, byddwch fel e&s;|cyll colommen wedi eu gwi&s;co ag arian, a'i hadenydd ag aur melyn.</P>
<P N="14">14 Pan wa&s;carodd yr Holl-allu|og frenhinoedd ynddi, yr oedd hi yn wen fel eira yn Salmon.</P>
<P N="15">15 Mynydd Duw &s;ydd fel my|nydd Ba&s;an, yn fynydd cribog fel mynydd Ba&s;an.</P>
<P N="16">16 Pa ham y llemmwch chwi fynyddoedd cribog? dymma 'r mynydd a chwennychodd Duw ei bre&s;&s;wylio, ie pre&s;&s;wylia 'r Ar|glwydd ynddo byth.</P>
<P N="17">17 Cerbydau Duw ydynt vgain mil, &s;ef miloedd o Angelion: yr Arglwydd &s;ydd yn eu plith megis yn Sinai yn y Cy&s;&s;egr.</P>
<P N="18">18 Derchefai&s;t i'r vchelder, ca|eth-gludai&s;t gaethiwed, derbyni|ai&s;t roddion i ddynion: ie i'r rhai cyndyn hefyd, fel y pre&s;&s;wyliai 'r Arglwydd Dduw yn eu plith.</P>
<P N="19">19 Bendigedic fyddo 'r Ar|glwydd, yr hwn a'n llwytha beu|nydd &acirc; daioni: &s;ef Duw ein ie|chydwriaeth. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="20">20 Ein Duw ni &s;ydd Dduw ie|chydwriaeth: ac i'r Arglwydd Dduw y perthyn diangf&acirc;u rhag marwolaeth.</P>
<P N="21">21 Duw yn ddiau a archolla ben ei elynion; a choppa walltos yr hwn a rodio rhagddo yn ei gam|weddau.</P>
<P N="22">22 Dywedodd yr Arglwydd, dygaf fy mhobl drachefn o Ba&s;an; dygaf hwynt drachefn o ddyfnder y m&ocirc;r.</P>
<P N="23">23 Fel y trocher dy droed yng|waed dy elynion, a thafod dy g&wcirc;n yn yr vn-rhyw.</P>
<P N="24">24 Gwel&s;ant dy fynediad &ocirc; Dduw, mynediad fy Nuw, fy Mrenin, yn y cy&s;&s;egr.</P>
<P N="25">25 Y cantorion a aethant o'r blaen, a'r cerddorion ar &ocirc;l: yn eu my&s;g yr oedd y llangce&s;au yn canu tympanau.</P>
<P N="26">26 Bendithiwch Dduw yn y cyn|nulleidfaoedd, &s;ef yr Arglwydd, y rhai ydych o ffynnon I&s;rael.</P>
<P N="27">27 Yno y mae Benjamin fychan a'u llywydd, tywy&s;ogion Juda a'u cynnulleidfa: tywy&s;ogion Zabu|lon, a thywy&s;ogion Nephtali.</P>
<P N="28">28 Dy Dduw a orchymynnodd d<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> nerth: cadarnh&acirc; &ocirc; Dduw, yr hyn a wnaetho&s;t ynom ni.</P>
<P N="29">29 Brenhinoedd a ddygant i ti anrheg, er mwyn dy Deml yn Je|ru&s;alem.</P>
<P N="30">30 Cerydda dyrfa y gwayw|ffyn, cynnulleidfa y gwrdd-deirw, gyd&acirc; lloi y bobl, fel y delont yn o&s;tyngedic &acirc; darnau arian: gwa|&s;car y bobl &s;y dda ganddynt ry|fel.</P>
<P N="31">31 Pendefigion a ddeuant o'r Aipht, Ethiopia a e&s;tyn ei dwylo 'n bryffur at Dduw.</P>
<P N="32">32 Teyrna&s;oedd y ddaiar, c&ecirc;n|wch i Dduw, can-molwch yr Ar|glwydd. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="33">33 Yr hwn a ferchyg ar nef y nefoedd, y rhai oedd erioed: wele efe yn anfon ei lef, a honno yn llef nerthol.</P>
<PB REF="22">
<P N="34">34 Rhoddwch I Dduw gader|nid: ei oruchelder &s;ydd ar I&s;rael, a'i nerth yn yr wybrennau.</P>
<P N="35">35 Ofnadwy wyt &ocirc; Dduw o'th gy&s;&s;egr; Duw I&s;rael yw efe, &s;ydd yn rhoddi nerth, a chadernid i'r bobl; bendigedic fyddo Duw.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 69. <HI>Prydnhawnol Weddi.</HI></HEAD>
<P>AChub fi &ocirc; Dduw, canys y dyfroedd a ddaethant i mewn hyd at fy enaid.</P>
<P N="2">2 Soddais mewn tom dyfn, lle nid oes &s;cfyllfa: deuthum i ddyfnder dyfroedd, a'r ffr&wcirc;d a li|fodd tro&s;of.</P>
<P N="3">3 Blinais yn llefain, &s;ychodd fy ngh&ecirc;g; pallodd fy llygaid; tra ydwyf yn di&s;gwil wrth fy Nuw.</P>
<P N="4">4 Amlach n&acirc; gwallt fy mhen yw y rhai a'm ca&s;&acirc;nt heb achos: cedyrn yw fy ngelynion diachos, y rhai a'm difethent: yna y telais yr hyn ni chymmerais.</P>
<P N="5">5 O Dduw, ti a adwaeno&s;t fy ynfydrwydd, ac nid yw fy ngham|weddau guddiedic rhagot.</P>
<P N="6">6 Na chywilyddier o'm plegit i, y rhai a obeithiant ynot ti, Ar|glwydd Dduw y lluoedd: na wradwydder o'm plegit i, y rhai a'th gei&s;iant ti, &ocirc; Dduw I&s;rael.</P>
<P N="7">7 Canys er dy fwyn di y dygais warthrudd, ac y t&ocirc;dd cywilydd fy wyneb.</P>
<P N="8">8 Euthym yn ddieithr i'm bro|dyr, ac fel e&s;tron gan blant fy mam.</P>
<P N="9">9 Canys z&ecirc;l dy d&ycirc; a'm hy&s;&s;odd, a gwradwyddiad y rhai a'th wrad|wyddent di a &s;yrthiodd arnafi.</P>
<P N="10">10 Pan wylais gan gy&s;tuddio fy enaid ag ympryd, bu hynny yn wradwydd i mi.</P>
<P N="11">11 Gwi&s;cais hefyd &s;&acirc;ch-liain, ac euthym yn ddihareb iddynt.</P>
<P N="12">12 Yn fy erbyn y chwedleuei y rhai a ei&s;teddent yn y porth; ac i'r meddwon yr oeddwn yn wawd.</P>
<P N="13">13 Ond myfi, fy ngweddi &s;ydd attat ti &ocirc; Arglwydd, mewn am&s;er cymmeradwy: &ocirc; Dduw, yn lluo|&s;ogrwydd dy drugaredd, gwran|do fi, yngwirionedd dy iechyd|wriaeth.</P>
<P N="14">14 Gwared fi o'r dom, ac na &s;o|ddwyf, gwareder fi oddi wrth fy ngha&s;eion, ac o'r dyfroedd dyfni|on:</P>
<P N="15">15 Na lifed y ffr&wcirc;d ddwfr tro&s;of, ac na lyngced y dyfnder fi: na chaued y pydew ychwaith ei &s;afn arnaf.</P>
<P N="16">16 Clyw fi Arglwydd, canys da yw dy drugaredd: yn &ocirc;l lliaws dy do&s;turiaethau edrych arnaf.</P>
<P N="17">17 Ac na chuddia dy wyneb oddi wrth dy w&acirc;s, canys y mae cyfy|ngder arnaf, bry&s;&s;ia, gwrando fi.</P>
<P N="18">18 Ne&s;&aacute; at fy enaid, a gwared ef; achub fi o herwydd f&ycirc; ngelynion.</P>
<P N="19">19 Ti adwaeno&s;t fy ngwarth|rudd, a'm cywilydd, a'm gwrad|wydd: fy holl elynion ydynt ger dy fron di.</P>
<P N="20">20 Gwarthrudd a dorrodd fy nghalon, yr ydwyf mewn gofid: a di&s;gwiliais am rai i do&s;turio wr|thif, ac nid oedd neb; ac am gy|&s;&s;ur-wyr, ac ni chefais neb.</P>
<P N="21">21 Rhodda&s;ant hefyd fu&s;tl yn fy mwyd, ac a'm dioda&s;ant yn fy &s;yched &acirc; finegr.</P>
<P N="22">22 Bydded eu bwrdd yn fagl ger eu bron, a'i llwyddiant yn dramgwydd.</P>
<P N="23">23 Tywyller eu llygaid fel na welont, a gwna iw lwynau grynu b&ocirc;b am&s;er.</P>
<PB REF="22">
<P N="24">24 Tywallt dy ddig arnynt; a chyrhaedded llidiawgrwydd dy ddigofaint hwynt.</P>
<P N="25">25 Bydded eu pre&s;wylfod yn anghyfannedd, ac na fydded a drigo yn eu pebyll:</P>
<P N="26">26 Canys erlidia&s;ant yr hwn a daraw&s;it ti, ac am ofid y rhai a ar|chollai&s;t ti, y chwedleuant.</P>
<P N="27">27 D&ocirc;d ti anwiredd at eu han|wiredd hwynt, ac na ddelont i'th gyfiawnder di.</P>
<P N="28">28 Dileer hwynt o lyfr y rhai byw: ac na &s;crifenner hwynt gyd &acirc;'r rhai cyfiawn.</P>
<P N="29">29 Minnau, truan a gofidus yd|wyf: dy iechydwriaeth di &ocirc; Dduw, am derchafo.</P>
<P N="30">30 Moliannaf enw Duw ar g&acirc;n, a mawrygaf ef mewn mawl.</P>
<P N="31">31 A hyn fydd gwell gan yr Ar|glwydd nag &ycirc;ch, neu fu&s;tach cor|niog, carnol.</P>
<P N="32">32 Y trueniaid a lawenychant pan welant hyn: eich calon chwi|thau, y rhai a gei&s;iwch Dduw, a fydd byw.</P>
<P N="33">33 Canys gwrendy 'r Arglwydd ar dlodion, ac ni ddiy&s;tyra efe ei garcharorion.</P>
<P N="34">34 Nefoedd, a daiar, y m&ocirc;r a'r hyn oll a ymlu&s;co ynddo, molant ef.</P>
<P N="35">35 Canys Duw a achub Sion, ac a adeilada ddina&s;oedd Juda; fel y trigont yno, ac y meddian|nont hi.</P>
<P N="36">36 A hiliogaeth ei wei&s;ion a'i meddiannant hi: a'r rhai a hoffant ei enw ef, a bre&s;wyliant ynddi.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 70.</HEAD>
<P>O Dduw pry&s;&s;ura i'm gware|du, bry&s;&s;ia Arglwydd i'm cymmorth.</P>
<P N="2">2 Cywilyddier, a gwarthrudd|ier y rhai a gei&s;iant fy enaid: troer yn eu h&ocirc;l, a gwradwydder y rhai a ewylly&s;iant ddrwg i mi.</P>
<P N="3">3 Datroer yn lle gwobr am eu cywilydd, y rhai a ddywedant ha, ha.</P>
<P N="4">4 Llawenyched, a gorfoledded ynot t'i y rhai oll a'th gei&s;iant, a dyweded y rhai a garant dy ie|chydwriaeth yn wa&s;tad, mawry|ger Duw.</P>
<P N="5">5 Minneu ydwyf dlawd ac ang|henus, &ocirc; Dduw bry&s;&s;ia attaf, fy nghymmorth a'm gwaredudd yd|wyt ti &ocirc; Arglwydd, na h&icirc;r drig.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 71. <HI>Boreuol Weddi.</HI></HEAD>
<P>YNot ti &ocirc; Arglwydd, y go|beithiais, na'm cywily|ddier byth.</P>
<P N="2">2 Achub fi, a gwared fi yn dy gyfiawnder: go&s;twng dy glu&s;t at|taf, ac achub fi.</P>
<P N="3">3 Bydd i mi 'n drigfa gadarn, i ddyfod iddi bob am&s;er: gorchym|mynnai&s;t fy achub, canys ti yw fy nghraig a'm hamddiffynfa.</P>
<P N="4">4 Gwared fi &ocirc; fy Nuw, o law 'r annuwiol, o law yr anghyfion, a'r traws.</P>
<P N="5">5 Canys ti yw fy ngobaith, &ocirc; Arglwydd Dduw, fy ymddiried o'm ieuengctid.</P>
<P N="6">6 Wrthit ti i'm cynhaliwyd o'r br&ucirc;, ti a'm tynnai&s;t o gr&ocirc;th fy mam: fy mawl fydd yn wa&s;tad am danat ti.</P>
<P N="7">7 Oeddwn i lawer megis yn rhy|feddod: eithr tydi yw fy nghadarn noddfa.</P>
<P N="8">8 Llanwer fy ngenau &acirc;'th foli|ant, ac &acirc;'th ogoniant beunydd.</P>
<P N="9">9 Na fwrw fi ymmaith yn am|&s;er henaint: na wrthod fi pan ballo fy nerth.</P>
<P N="10">10 Canys fy ngelynion &s;ydd yn
<PB REF="23"> dywedyd i'm herbyn, a'r rhai a ddi&s;gwiliant am fy enaid, a gyd|ymgynghorant,</P>
<P N="11">11 Gan ddywedyd, Duw a'i gwr|thododd ef, erlidiwch, a deliwch ef: canys nid oos gwaredudd.</P>
<P N="12">12 O Dduw, na fydd bell oddi wrthif; fy Nuw, bry&s;&s;ia im cym|morth.</P>
<P N="13">13 Cywilyddier, a difether y rhai a wrthwynebant fy enaid; &acirc; gwarth ac &acirc; gwradwydd y gorch|guddier y rhai a gei&s;iant ddrwg i mi.</P>
<P N="14">14 Minneu a obeithiaf yn wa|&s;tad, ac a'th foliannaf di fwy|fwy.</P>
<P N="15">15 Fy ngenau-a fynega dy gyfi|awnder, a'th iechydwriaeth beu|nydd: canys ni wn rifedi arnynt.</P>
<P N="16">16 Ynghadernid yr Arglwydd Dduw y cerddaf, dy gyfiawnder di yn vnic a gofiaf fi.</P>
<P N="17">17 O'm ieuengctid i'm dy&s;cai&s;t &ocirc; Dduw, hyd yn hyn y mynegais dy ryfeddodau.</P>
<P N="18">18 Na wrthod fi ychwaith, &ocirc; Dduw, mewn henaint, a phen|llwydni; hyd oni fynegwyf dy nerth i'r genhedlaeth hon, a'th gadernid i bob vn a ddelo.</P>
<P N="19">19 Dy gyfiawnder hefyd &ocirc; Dduw, fydd vchel, yr hwn a wnaetho&s;t bethau mawrion; pwy, &ocirc; Dduw, fydd debyg i ti?</P>
<P N="20">20 Ti yr hwn a wnaetho&s;t i mi weled aml a blin gy&s;tuddiau, a'm by whei drachefn, ac a'm cyfodi drachefn o orddyfnder y ddaiar.</P>
<P N="21">21 Amlhei fy mawredd, ac a'm cy&s;&s;uri oddi amgylch.</P>
<P N="22">22 Minneu a'th foliannaf ar offeryn nabl, &s;ef dy wirionedd, &ocirc; fy Nuw: canaf it &acirc;'r delyn, &ocirc; Sanct I&s;rael.</P>
<P N="23">23 Fy ngwefu&s;au a fyddant hy|fryd pan ganwyf i ti, a'm henaid, yr hwn a waredai&s;t.</P>
<P N="24">24 Fy nhafod hefyd a draetha dy gyfiawnder beunydd, o her|wydd cywilyddiwyd, a gwrad|wyddwyd y rhai a gei&s;iant niwed i mi.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 72.</HEAD>
<P>O Dduw, d&ocirc;d i'r brenhin dy farnedigaethau: ac i fab y brenin dy gyfiawnder.</P>
<P N="2">2 Efe a farn dy bobl mewn cyfiawnder: a'th drueiniaid &acirc; barn.</P>
<P N="3">3 Y mynyddoedd a ddygant heddwch i'r bobl, a'r bryniau, trwy gyfiawnder.</P>
<P N="4">4 Efe a farn drueniaid y bobl, efe a achub feibion yr anghenus, ac a ddryllia y gorthrymmudd.</P>
<P N="5">5 Tra fyddo haul a lleuad i'th ofnant, yn oes oe&s;oedd.</P>
<P N="6">6 Efe a dde&s;cyn fel glaw ar gn&ucirc; gwl&acirc;n, fel cawodydd yn dyf|rhau y ddaiar.</P>
<P N="7">7 Yn ei ddyddiau ef y blodeua y cyfiawn, ac amlder o heddwch fydd, tra fyddo lleuad.</P>
<P N="8">8 Ac efe a lywodraetha o f&ocirc;r hyd f&ocirc;r, ac o'r afon hyd derfynau y ddaiar.</P>
<P N="9">9 O'i flaen ef yr ymgrymma trigolion yr anialwch: a'i elyni|on a lyfant y ll&wcirc;ch.</P>
<P N="10">10 Brenhinoedd Tar&s;is, a'r y|ny&s;oedd, a dalant anrheg; bren|hinoedd Sheba a Seba a ddygant r&ocirc;dd.</P>
<P N="11">11 Ie 'r holl frenhinoedd a ym|grymmant iddo: yr holl genhed|loedd a'i gwa&s;anaethant ef.</P>
<P N="12">12 Canys efe a wared yr ang|henog pan waeddo: y truan he|fyd, a'r hwn ni byddo cynnorth|wy-wr iddo.</P>
<PB REF="23">
<P N="13">13 Efe a arbed y tlawd a'r rhei|dus: ac a achub eneidiau y rhai anghenus.</P>
<P N="14">14 Efe a wared eu henaid o|ddi wrth dwyll, a thraw&s;der: a gwerthfawr fydd eu gwaed yn ei olwg ef.</P>
<P N="15">15 Byw hefyd fydd efe, a rho|ddir iddo o aur Seba: gweddiant hefyd tro&s;to efe yn wa&s;tad: beu|nydd y clodforir ef.</P>
<P N="16">16 Bydd dyrneid o &ycirc;d ar y ddaiar, ym mhen y mynyddoedd; ei ffrwyth a y&s;cwyd fel Libanus; a phobl y ddinas a fiodeuant, fel gwellt y ddaiar.</P>
<P N="17">17 Ei enw fydd yn dragywydd, ei enw a bery tra fyddo haul: ac ymfendithiant ynddo: yr holl genhedloedd a'i galwant yn wyn|fydedig.</P>
<P N="18">18 Bendigedic fyddo 'r Ar|glwydd Dduw, Duw I&s;rael; yr hwn yn unic &s;ydd yn gwneuthur rhyfeddodau.</P>
<P N="19">19 Bendigedic hefyd fyddo ei enw gogoneddus ef yn dragy|wydd: a'r holl ddaiar a lanwer o'i ogoniant, Amen, ac Amen.</P>
<TRAILER>Gorphen gweddiau Dafydd fab le&s;&s;e.</TRAILER>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 73. <HI>Prydnhawnol Weddi.</HI></HEAD>
<P>YN ddiau da yw Duw i I&s;|rael; &s;ef i'r rhai gl&acirc;n o ga|lon.</P>
<P N="2">2 Minnau braidd na lithrodd fy nhraed, prin na thrippiodd fy ngherddediad.</P>
<P N="3">3 Canys cenfigennais wrrh y rhai ynfyd, pan welais lwyddiant y rhai annuwiol.</P>
<P N="4">4 Canys nid oes rhwymau yn eu marwolaeth, a'i cryfder &s;ydd heini.</P>
<P N="5">5 Nid ydynt mewn blinder fel dynion eraill, ac ni ddialeddir ar|nynt hwy gyd &acirc; dynion eraill.</P>
<P N="6">6 Am hynny y cadwynodd balchder hwynt, ac y gwi&s;c traw&s;|der am danynt fel dilledyn.</P>
<P N="7">7 Eu llygaid a &s;aif allan gan fra&s;der: aethant tros feddwl calon o gyfoeth.</P>
<P N="8">8 Y maent wedi llygru, yn chwedleua yn ddrygionus am draw&s;der, yn dywedyd yn uchel.</P>
<P N="9">9 Go&s;oda&s;ant eu genau yn er|byn y nefoedd; a'i tafod a gerdd trwy 'r ddaiar.</P>
<P N="10">10 Am hynny y dychwel ei bobl ef ymma, ac y gwe&s;cir iddynt ddwfr phiol lawn.</P>
<P N="11">11 Dywedant hefyd; pa fodd y g&wcirc;yr Duw? a oes gwybodaeth gan y Goruchaf?</P>
<P N="12">12 Wele, dymma y rhai an|nuwiol, a'r rhai &s;ydd lwyddian|nus yn y b&ycirc;d: ac a amlha&s;ant o|lud.</P>
<P N="13">13 Diau mai yn ofer y glan|h&ecirc;ais fy nghalon, ac y golchais fy nwylo mewn diniweidrwydd.</P>
<P N="14">14 Canys ar hyd y dydd i'm maeddwyd, fy ngherydd a ddeuai b&ocirc;b boreu.</P>
<P N="15">15 Os dywedwn. mynegaf fel hyn, wele &acirc; chenhedlaeth dy blant di y gwnawn gam.</P>
<P N="16">16 Pan amcenais wybod hyn, bl&icirc;n oedd hynny yn fy ngolwg i.</P>
<P N="17">17 Hyd onid euthum i gy&s;&s;egr Duw: yna y deellais eu diwedd hwynt.</P>
<P N="18">18 Diau o&s;od o honot hwynt mewn llithrigfa, a chwympo o ho|not hwynt i ddini&s;tr.</P>
<P N="19">19 Mor ddi&s;ymwth yr aethant yn anghyfannedd; pall&acirc;&s;ant, a dar|fuant gan ofn.</P>
<P N="20">20 Fel breuddwyd wrth ddi|huno
<PB REF="24"> un, felly &ocirc; Arglwydd, pan ddeffroech y dirmygi eu gwedd hwynt.</P>
<P N="21">21 Fel hyn y gofidiodd fy nghalon: ac i'm pigwyd yn fy arennau.</P>
<P N="22">22 Mor ynfyd oeddwn, ac heb &wcirc;ybod: anifail oeddwn o'th flaen di.</P>
<P N="23">23 Etto yr ydwyf yn wa&s;tad gyd &acirc; thi: yma&s;lai&s;t yn fy llaw dde|hau.</P>
<P N="24">24 A'th gyngor i'm harweini: ac wedi hynny i'm cymmeri i o|goniant.</P>
<P N="25">25 Pwy &s;ydd gennifi yn y nef|oedd ond tydi? ac ni ewylly&s;iais ar y ddaiar neb gyd &acirc; thydi.</P>
<P N="26">26 Pallodd fy ngnhawd a'm calon; ond nerth fy nghalon a'm rhan, yw Duw yn dragywydd.</P>
<P N="27">27 Canys wele difethir y rhai a bellh&acirc;nt oddi wrthit: torrai&s;t ymmaith b&ocirc;b un a butteinio oddi wrthit.</P>
<P N="28">28 Minneu, ne&s;&s;au at Dduw fydd dda i mi, yn yr Arglwydd Dduw y go&s;odais fy ngobaith, i dreuthu dy holl weithredoedd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 74.</HEAD>
<P>PA ham Dduw i'n bwriai&s;t heibio yn dragywydd, ac y myga dy ddigofaint yn erbyn de|faid dy borfa?</P>
<P N="2">2 Cofia dy gynnulleidfa yr hon a brynai&s;t gynt, a llwyth dy etife|ddiaeth yr hon a waredai&s;t: my|nydd Sion hwn, y pre&s;&s;wyli yn|ddo.</P>
<P N="3">3 Dercha dy draed at anrhaith dragywyddol: &s;ef at yr holl ddrwg a wnaeth y gelyn yn y Cy&s;&s;egr.</P>
<P N="4">4 Dy elynion a rua&s;ant yng|hanol dy gynnulleidfaoedd: go|&s;oda&s;ant eu banetau yn arwyddi|on.</P>
<P N="5">5 Hynod oedd gwr, fel y coda|&s;ai fwyill mewn dyry&s;-goed.</P>
<P N="6">6 Ond yn awr y maent yn dry|llio ei cherfiadau ar unwaith, &acirc; bwyill ac &acirc; morthwylion.</P>
<P N="7">7 Bwria&s;ant dy gy&s;&s;egroedd yn t&acirc;n, hyd lawr yr haloga&s;ant bre&s;|wylfa dy Enw.</P>
<P N="8">8 Dyweda&s;ant yn eu calonnau, cyd-anrheithiwn hwynt; llo&s;ca|&s;ant holl Synagogau Duw yn y t&icirc;r.</P>
<P N="9">9 Ni welwn ein harwyddion, nid oes brophwyd mwy, nid oes gennym a wyr pa h&ycirc;d.</P>
<P N="10">10 Pa h&ycirc;d Dduw, y gwar|thrudda 'r gwrthwyneb-wr? a ga|bla 'r gelyn dy Enw yn dragy|wydd?</P>
<P N="11">11 Pa ham y tynni yn ei h&ocirc;l dy law, &s;ef dy ddeheu-law? tynn hi allan o ganol dy fonwes;</P>
<P N="12">12 Canys Duw yw fy Mrenin o'r dechreuad; gwneuthur-wr iechydwriaeth o fewn y t&icirc;r.</P>
<P N="13">13 Ti yn dy nerth a berthai&s;t y m&ocirc;r, drylliai&s;t bennau dreigiau yn y dyfroedd.</P>
<P N="14">14 Ti a ddrylliai&s;t ben Lefia|than, rhoddai&s;t ef yn fwyd i'r bobl yn yr anialwch.</P>
<P N="15">15 Ti a holltai&s;t y ffynnon, a'r afon, ti a ddiy&s;pyddai&s;t afonydd cryfion.</P>
<P N="16">16 Y dydd &s;ydd eiddo ti, y n&ocirc;s hefyd &s;ydd eiddo ti: ti a baratoai&s;t oleuni, a haul.</P>
<P N="17">17 Ti a o&s;odai&s;t holl derfynau 'r ddaiar; ti a luniai&s;t h&acirc;f, a gay|af.</P>
<P N="18">18 Cofia hyn, i'r gelyn gablu, &ocirc; Arglwydd, ac i'r bobl yn fyd ddi|fenwi dy Enw.</P>
<PB REF="24">
<P N="19">19 Na ddyro enaid dy durtur i gynnulleidfa y gelynion, nac anghofia gynnulleidfa dy drueni|aid byth.</P>
<P N="20">20 Edrych ar y cyfammod, ca|nys llawn yw tywyll-leoedd y ddaiar o drigfannau traw&s;ter.</P>
<P N="21">21 Na ddychweled y tlawd yn wradwyddus, molianned y truan, a'r anghenus dy Enw.</P>
<P N="22">22 Cyfod &ocirc; Dduw, dadleu dy ddadl, cofia dy wradwydd gan yr ynfyd beunydd.</P>
<P N="23">23 Nac anghofia lais dy elyni|on; dadwrdd y rhai a godant i'th erbyn, &s;ydd yn dringo yn wa|&s;tadol.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 75. <HI>Boreuol Weddi.</HI></HEAD>
<P>GLodforwn dydi &ocirc; Dduw, clodforwn, canys agos yw dy Enw: dy ryfeddodau a fynegant hynny.</P>
<P N="2">2 Pan dderbyniwyf y gynnu|lleidfa, mi a farnaf yn uniawn.</P>
<P N="3">3 Ymddattododd y ddaiar, a'i holl drigolion: myfi &s;ydd yn cyn|nal ei cholofnau. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="4">4 Dywedais wrth y rhai yn|fyd, nac ynfydwch: ac wrth y rhai annuwiol, na dderchefwch eich corn.</P>
<P N="5">5 Na dderchefwch eich corn yn uchel, na ddywedwch yn war|&s;yth.</P>
<P N="6">6 Canys nid o'r dwyrain nac o'r gorllewin, nac o'r dehau, y daw goruchafiaeth.</P>
<P N="7">7 Ond Duw fydd yn barnu, efe a o&s;twng y naill, ac a gyfyd y llall.</P>
<P N="8">8 Oblegit y mae phiol yn llaw 'r Arglwydd, a'r gwin &s;ydd g&ocirc;ch, yn llawn cymmy&s;c, ac efe a dy|walltodd o hwnnw: etto holl an|nuwolion y t&icirc;r a wa&s;cant, ac a y|fant ei waelodion.</P>
<P N="9">9 Minneu a fynegaf yn dra|gywydd, ac a ganaf i Dduw Ia|cob.</P>
<P N="10">10 Torraf hefyd holl gryn y rhai annuwiol, a chyrn y rhai cy|fiawn a dderchefir.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 76.</HEAD>
<P>HYnod yw Duw yn Iuda, mawr yw ei Enw ef yn I&s;|rael.</P>
<P N="2">2 Ei babell hefyd &s;ydd yn Sa|lem, a'i drigfa yn Sion.</P>
<P N="3">3 Yna y torrodd efe &s;aethau y bwa, y tarian, y cleddyf hefyd a'r frwydr. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="4">4 Gogoneddu&s;ach wyt, a cha|darnach, n&acirc; mynyddoedd yr y&s;|pail.</P>
<P N="5">5 Y&s;peiliwyd y cedyrn galon, huna&s;ant eu h&ucirc;n; a'r holl w&ycirc;r o nerth ni chaw&s;ant eu dwylo.</P>
<P N="6">6 Gan dy gerydd di &ocirc; Dduw Iacob, y rhoed y cerbyd a'r march i gy&s;cu.</P>
<P N="7">7 Tydi, tydi wyt ofnadwy, a phwy a &s;aif o'th flaen, pan en|nynno dy ddigter?</P>
<P N="8">8 O'r nefoedd y perai&s;t glywed barn, ofnodd, a go&s;tegodd y ddai|ar;</P>
<P N="9">9 Pan gyfododd Duw i farn, i achub holl rai llednais y t&icirc;r. <HI>Se|lah.</HI></P>
<P N="10">10 Diau cynddaredd d&ycirc;n a'th folianna di, gweddill cynddaredd a waherddi.</P>
<P N="11">11 Addunedwch, a thelwch i'r Arglwydd eich Duw; y rhai oll ydynt o'i amgylch ef, dygant an|rheg i'r ofnadwy.</P>
<P N="12">12 Efe a dyrr ymmaith y&s;pryd tywy&s;ogion, y mae yn ofnadwy i frenhinoedd y ddaiar.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<PB REF="25">
<HEAD>P&s;al. 77.</HEAD>
<P>A'm llef y gwaeddais ar Dduw: &acirc;'m llef ar Dduw, ac efe a'm gwrandawodd.</P>
<P N="2">2 Yn nydd fy nhrallod y cei&s;i|ais yr Arglwydd: fy archoll a re|dodd liw n&ocirc;s, ac ni pheidiodd: fy enaid a wrthododd ei ddiddanu.</P>
<P N="3">3 Cofiais Dduw, ac a'm cythry|blwyd, cwynais a therfy&s;cwyd fy y&s;pryd. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="4">4 Deliai&s;t fy llygaid yn neffro, &s;ynnodd arnaf, fel na allaf lefa|ru.</P>
<P N="5">5 Y&s;tyriais y dyddiau gynt, blynyddoedd yr h&ecirc;n oe&s;oedd.</P>
<P N="6">6 Cofio yr ydwyf fy ngh&acirc;n y n&ocirc;s, yr ydwyf yn ymddi|ddan &acirc;'m calon: fy y&s;pryd fydd yn chwilio yn ddyfal.</P>
<P N="7">7 Ai yn dragywydd y bwrw 'r Arglwydd heibio? ac oni bydd e|fe bodlon mwy?</P>
<P N="8">8 A ddarfu ei drugaredd ef tros byth? a balla ei addewid ef yn oes oe&s;oedd?</P>
<P N="9">9 A anghofiodd Duw drugar|hau? a gaeodd efe ei drugareddau mewn &s;oriant? <HI>Selah.</HI></P>
<P N="10">10 A dywedais, dymma fy ngwendid, etto cofiaf flynyddoedd deheu-law y Goruchaf.</P>
<P N="11">11 Cofiaf weithred oedd yr Ar|glwydd; ie cofiaf dy wrthiau gynt.</P>
<P N="12">12 Myfyriaf hefyd ar dy holl waith: ac am dy weithredoedd y chwedleuaf.</P>
<P N="13">13 Dy ffordd &ocirc; Dduw, &s;ydd yn y cy&s;&s;egr; pa Dduw mor fawr a'n Duw ni?</P>
<P N="14">14 Ti yw y Duw &s;ydd yn gw|neuthur rhy&s;eddodau, dango&s;ai&s;t dy nerth ym my&s;c y bobloedd.</P>
<P N="15">15 Gwaredai&s;t &acirc;'th fraich dy bobl, meibion Iacob, a Io&s;eph. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="16">16 Y dyfroedd a'th wel&s;ant o Dduw, y dyfroedd a'th wel&s;ant; hwy a ofna&s;ant; y dyfnderau he|fyd a gynhyrfwyd.</P>
<P N="17">17 Y cwmylau a dywallta&s;ant ddwfr, yr wybrennau a rodda&s;ant dwrwf: dy &s;aethau hefyd a ger|dda&s;ant.</P>
<P N="18">18 Twrf dy daran a glywyd o amgylch; mellt a oleua&s;ant y b&ycirc;d: cyffr&ocirc;dd, a chrynodd y ddaiar.</P>
<P N="19">19 Dy ffordd &s;ydd yn y m&ocirc;r, a'th lwybrau yn y dyfroedd maw|rion: ac nid adweinir dy &ocirc;l.</P>
<P N="20">20 Tywy&s;ai&s;t dy bobl fel de|faid, drwy law Mo&s;es, ac Aaron.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 78. <HI>Prydnhawnol Weddi.</HI></HEAD>
<P>GWrando fy nghyfraith fy mhobl, go&s;tyngwch eich clu&s;t at eiriau fy ngenau.</P>
<P N="2">2 Agoraf fy ngenau mewn di|hareb, traethaf ddammegion o'r cynfyd.</P>
<P N="3">3 Y rhai a glyw&s;om ac a wy|b&ucirc;om, ac a fynegodd ein tadau i ni.</P>
<P N="4">4 Ni chelwn rhag eu meibion, gan fynegi i'r oes a dd&ecirc;l foliant yr Arglwydd a'i nerth, a'i ryfe|ddodau, y rhai a wnaeth e|fe.</P>
<P N="5">5 Canys efe a &s;iccrhaodd dy|&s;tiolaeth yn Iacob, ac a o&s;ododd gyfraith yn I&s;rael: y rhai a or|chymynnodd efe i'n tadau eu dy|&s;cu iw plant.</P>
<P N="6">6 Fel y gwybyddei'r oes a dd&ecirc;l, &s;ef y plant a enid, a phan gyfo|dent, y mynegent hwy iw plant hwythau.</P>
<P N="7">7 Fel y go&s;odent eu gobaith ar Dduw, heb anghofio gweithred|oedd Duw, eithr cadw ei orchy|mynnion ef.</P>
<PB REF="25">
<P N="8">8 Ac na byddent fel eu tadau yn genhedlaeth gyndyn, a gwrth|ry&s;elgar, yn genhedlaeth ni o&s;o|dodd ei chalon yn uniawn, ac nid yw ei hy&s;pryd ffyddlon gyd&acirc; Duw.</P>
<P N="9">9 Meibion Ephraim yn arfog, ac yn &s;aethu &acirc; b&wcirc;a, a droe&s;ant eu cefnau yn nydd y frwydr.</P>
<P N="10">10 Ni chadwa&s;ant gyfammod Duw, eithr gwrthoda&s;ant rodio yn ei Gyfraith ef.</P>
<P N="11">11 Ac anghofia&s;ant ei weithred|oedd, a'i ryfeddodau, y rhai a ddango&s;a&s;ei efe iddynt.</P>
<P N="12">12 Efe a wnaethei wrthiau o flaen eu tadau hwynt yn nhir yr Aipht, ym maes Zoan.</P>
<P N="13">13 Efe a barthodd y m&ocirc;r, ac a aeth &acirc; hwynt drwodd; gw|naeth hefyd i'r dwfr &s;efyll fel pen-twr.</P>
<P N="14">14 Y dydd hefyd y tywy&s;odd efe hwynt &acirc; chwmmwl, ac ar h&ycirc;d y nos &acirc; goleuni t&acirc;n.</P>
<P N="15">15 Efe a holltodd y creigiau yn yr anialwch, a rhoddes ddiod oddi yno megis o ddyfnderau dirfawr.</P>
<P N="16">16 Canys efe a ddug ffrydiau a|llan o'r graig, ac a dynnodd i lawr megis afonydd o ddyfroedd.</P>
<P N="17">17 Er hynny chwanega&s;ant et|to bechu yn ei erbyn ef, gan ddi|gio y Goruchaf yn y diffaethwch:</P>
<P N="18">18 A themptia&s;ant Dduw yn eu calon, gan ofyn bwyd wrth eu bl&ycirc;s.</P>
<P N="19">19 Llefara&s;ant hefyd yn erbyn Duw, dyweda&s;ant, a ddichon Duw arlwyo bwrdd yn yr ania|lwch.</P>
<P N="20">20 Wele, efe a darawodd y graig, fel y pi&s;tyllodd dwfr, ac y llifodd afonydd: a ddichon efe ro|ddi bara hefyd? a ddarpara efe g&icirc;g iw bobl?</P>
<P N="21">21 Am hynny y clybu 'r Ar|glwydd, ac y digiodd, a th&acirc;n a en|nynnodd yn erbyn Jacob, a digo|faint hefyd a gynneuodd yn erbyn I&s;rael.</P>
<P N="22">22 Am na chredent yn Nuw, ac na obeithient yn ei iechydwri|aeth ef.</P>
<P N="23">23 Er iddo ef orchymmyn i'r wybrennau oddi uchod, ac ego|ryd dry&s;au y nefoedd:</P>
<P N="24">24 A glawio Manna arnynt iw fwytta: a rhoddi iddynt &ycirc;d y ne|foedd.</P>
<P N="25">25 D&ycirc;n a fwyttaodd fara ange|lion, anfonodd iddynt fwyd yn ddigonol.</P>
<P N="26">26 Gyrrodd y dwyrein-wynt yn y nefoedd: ac yn ei nerth y d&ucirc;g efe ddeheu-wynt.</P>
<P N="27">27 Glawiodd hefyd g&icirc;g ar|nynt, fel llwch: ac adar a&s;celloc fel tywod y m&ocirc;r.</P>
<P N="28">28 Ac a wnaeth iddynt gwym|po o fewn eu gwer&s;yll, o amgylch eu pre&s;&s;wylfeydd.</P>
<P N="29">29 Felly y bwytta&s;ant, ac y llwyr ddiwallwyd hwynt, ac efe a barodd eu dymuniad iddynt.</P>
<P N="30">30 Ni omeddwyd hwynt o'r hyn a fly&s;ia&s;ant, er hynny tra yr ydoedd eu bwyd yn eu &s;afnau,</P>
<P N="31">31 Digllonedd Duw a gynneu|odd yn eu herbyn hwynt, ac a la|ddodd y rhai bra&s;af o honynt, ac a gwympodd etholedigion I&s;rael.</P>
<P N="32">32 Er hyn oll pecha&s;ant etto, ac ni chreda&s;ant iw ryfeddodau ef.</P>
<P N="33">33 Am hynny y treuliodd efe eu dyddiau hwynt mewn oferedd, a'i blynyddoedd mewn dychryn.</P>
<P N="34">34 Pan laddei efe hwynt, hwy
<PB REF="26"> a'i cei&s;ient ef, ac a ddychwelent, ac a gei&s;ient Dduw yn foreu;</P>
<P N="35">35 Cofient hefyd mai Duw oedd eu craig, ac mai y Goruchaf Dduw oedd eu gwaredudd.</P>
<P N="36">36 Er hynny, rhagrithio yr oeddynt iddo ef &agrave;'i genau, a dywe|dyd celwydd wrtho &acirc;'i tafod:</P>
<P N="37">37 A'i calon heb fod yn un|iawn gyd ag ef, na'i bod yn ffydd|lon yn ei gyfammod ef.</P>
<P N="38">38 Er hynny efe yn drugarog a faddeuodd eu hanwiredd, ac ni ddifethodd hwynt: ie tr&ocirc;dd &ycirc;|maith ei ddigofaint yn fynych, ac ni chyff<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">&ocirc;dd ei holl l&icirc;d.</P>
<P N="39">39 Canys efe a gofiei mai cnawd oeddynt, a gwynt yn myned, ac heb ddychwelyd.</P>
<P N="40">40 Pa &s;awl gwaith y digia&s;ant ef yn yr anialwch, ac y gofidia&s;ant ef yn y diffaethwch?</P>
<P N="41">41 I&ecirc; troe&s;ant, a phrofa&s;ant Dduw, ac a o&s;oda&s;ant derfyn i Sanct yr I&s;rael.</P>
<P N="42">42 Ni chofia&s;ant ei law ef, na'r dydd y gwaredodd efe hwynt oddi wrth y gelyn.</P>
<P N="43">43 Fel y go&s;oda&s;ei efe ei ar|wyddion yn yr Aipht, a'i ryfe|ddodau ym maes Zoan:</P>
<P N="44">44 Ac y troe&s;ei eu hafonydd yn waed: a'i ffrydau fel na allent yfed.</P>
<P N="45">45 Anfonodd gymmy&s;c-bla yn eu plith, yr hon a'i dif&acirc;odd hwynt: a llyffaint iw difetha.</P>
<P N="46">46 Ac efe a roddodd eu cn&wcirc;d hwynt i'r lindys, a'i llafur i'r locu&s;t.</P>
<P N="47">47 De&s;trywiodd eu gwin-w&ycirc;dd &acirc; chenlly&s;c, a'i Sycomor-w&ycirc;dd &acirc; rhew.</P>
<P N="48">48 Rhoddodd hefyd eu hani|&s;eiliaid i'r cenlly&s;c, a'i golud i'r mellt.</P>
<P N="49">49 Anfonodd arnynt gyndda|redd ei lid, llidiawgrwydd, a dig|ter, a chyfyngder, trwy anfon an|gelion drwg.</P>
<P N="50">50 Cymmhwy&s;odd ffordd iw ddigofaint, nid attaliodd eu he|naid oddi wrth angeu: ond eu by|wyd a roddodd efe i'r haint.</P>
<P N="51">51 Tarawodd hefyd b&ocirc;b cyn|taf-anedic yn yr Aipht, &s;ef blae|nion eu nerth hwynt ym mhebyll Ham.</P>
<P N="52">52 Ond efe a yrrodd ei bobl ei hun fel defaid, ac a'i harweiniodd hwynt fel praidd yn yr anialwch.</P>
<P N="53">53 Tywy&s;odd hwynt hefyd yn ddiogel, fel nad ofna&s;ant: a'r m&ocirc;r a orchguddiodd eu gelyni|on hwynt.</P>
<P N="54">54 Hwythau a ddug efe i oror ei &s;ancteiddrwydd: i'r mynydd hwn a ennillodd ei ddeheulaw ef.</P>
<P N="55">55 Ac efe a yrrodd allan y cen|hedloedd o'i blaen hwynt, ac a rannodd iddynt ettifeddiaeth wrth linyn, ac a wnaeth i lwythau I&s;|rael drigo yn eu pebyll hwynt.</P>
<P N="56">56 Er hynny temptia&s;ant a di|gia&s;ant Dduw goruchaf, ac ni chadwa&s;ant ei dy&s;tiolaethau:</P>
<P N="57">57 Eithr cilia&s;ant a buant an|ffyddlon fel eu tadau; troe&s;ant fel b&wcirc;a twyllodrus.</P>
<P N="58">58 Digia&s;ant ef hefyd &acirc;'i hu|chel-fannau: a gyrra&s;ant eiddi|gedd arno &acirc;'i cerfiedic ddelwau.</P>
<P N="59">59 Clybu Duw hyn, ac a ddi|giodd, ac a ffieiddiodd I&s;rael yn ddirfawr:</P>
<P N="60">60 Fel y gadawodd ef daber|nacl Siloh, y babell a ofoda&s;ei efe ym my&s;c dynion:</P>
<P N="61">61 Ac y rhoddodd ei nerth mewn caethiwed, a'i brydfer|thwch yn llaw'r gelyn.</P>
<PB REF="26">
<P N="62">62 Rhoddes hefyd ei bobl i'r cleddyf, a digiodd wrth ei etife|ddiaeth.</P>
<P N="63">63 T&acirc;n a y&s;&s;odd eu gwyr ieu|aingc, a'i morwynion ni phriod|wyd.</P>
<P N="64">64 Eu hoffeiriaid a laddwyd &acirc;'r cleddyf, a'i gwragedd gwe|ddwon nid &wcirc;yla&s;ant.</P>
<P N="65">65 Yna y deffr&ocirc;dd yr Arglwydd fel un o gy&s;cu: fel cadarn yn bloe|ddio gwedi gw&icirc;n.</P>
<P N="66">66 Ac efe a darawodd ei ely|nion o'r tu &ocirc;l: rhoddes iddynt warth tragywyddol.</P>
<P N="67">67 Gwrthododd hefyd babell Jo&s;eph, ac ni etholodd lwyth E|phraim:</P>
<P N="68">68 Ond efe a etholodd lwyth Juda, mynydd Sion, yr hon a hoffodd.</P>
<P N="69">69 Ac a adeiladodd ei gy&s;&s;egr fel ll&ycirc;s uchel: fel y ddaiar, yr hon a &s;eiliodd efe yn dragywydd.</P>
<P N="70">70 Etholodd hefyd Ddafydd ei w&acirc;s, ac a'i cymmerth o gorlan|nau y defaid.</P>
<P N="71">71 Oddi ar &ocirc;l y defaid cyfebron, y daeth ag ef i borthi Jacob ei bobl, ac I&s;rael ei eti&s;eddiaeth.</P>
<P N="72">72 Yntef a'i porthodd hwynt yn &ocirc;l perffeithrwydd ei galon, ac a'i trinodd wrth gyfarwyddyd ei ddwylo.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 79. <HI>Boreuol Weddi.</HI></HEAD>
<P>Y Cenhedloedd, &ocirc; Dduw, a ddaethant i'th etifeddi|aeth, haloga&s;ant dy Deml &s;anctaidd; go&s;oda&s;ant Ieru&s;alem yn garneddau.</P>
<P N="2">2 Rhodda&s;ant gelanedd dy wei|&s;ion yn fwyd i adar y nefoedd, a ch&icirc;g dy &s;ainct i fwy&s;t-filod y ddai|ar.</P>
<P N="3">3 Tywallta&s;ant eu gwaed fel dwfr o amgylch Jeru&s;alem, ac nid oedd a'i claddei.</P>
<P N="4">4 Yr ydym ni yn warthrudd i'n cymmydogion, dirmyg a gwat|wargerdd i'r rhai &s;ydd o'n ham|gylch.</P>
<P N="5">5 Pa h&ycirc;d Arglwydd, a ddigi di'n dragywydd? a ly&s;c dy eiddi|gedd di fel t&acirc;n?</P>
<P N="6">6 Tywallt dy lid ar y cenhed|loedd ni'th adnabuant: ac ar y teyrna&s;oedd ni alwa&s;ant ar dy enw</P>
<P N="7">7 Canys y&s;&s;a&s;ant Jacob, ac a w|naethant ei bre&s;&s;wylfa yn anghy|fannedd.</P>
<P N="8">8 Na chofia'r anwireddau gynt i'n herbyn; bry&s;&s;ia rhagflaened dy do&s;tur drugareddau ni: canys lle&s;c iawn i'n gwnaethbwyd.</P>
<P N="9">9 Cynnorthwya ni, &ocirc; Dduw ein iechydwriaeth, er mwyn go|goniant dy enw: gwared ni he|fyd, a thrugarh&acirc; wrth ein pecho|dau, er mwyn dy enw.</P>
<P N="10">10 Pa ham y dywed y cenhed|loedd, pa le y mae eu Duw hwynt? bydded hy&s;pys ym mhlith y cen|hedloedd yn ein golwg ni, wrth ddialgwaed dy wei&s;ion, yr hwn a dywalltwyd.</P>
<P N="11">11 Deued uchenaid y carcharori|on ger dy fron, yn &ocirc;l mawredd dy nerth: cadw blant marwolaeth.</P>
<P N="12">12 A th&acirc;l i'n cymmydogion ar y &s;eithfed iw monwes eu cabledd, drwy'r hon i'th gabla&s;ant di, &ocirc; Arglwydd.</P>
<P N="13">13 A ninneu dy bobl, a de&s;aid dy borfa, a'th foliannwn di yn dragywydd: dadcanwn dy foliant o genhedlaeth i genhedlaeth.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 80.</HEAD>
<P>GWrando &ocirc; fugall I&s;rael, yr hwn wyt yn arwain Jo&s;eph
<PB REF="27"> fel praidd: ymddi&s;cleiria yr hwn wyt yn ei&s;tedd rhwng y Cerubi|aid.</P>
<P N="2">2 Cyfod dy nerth o flaen Ephra|im, a Benjamin, a Mana&s;&s;eh, a thy|red yn iechydwriaeth i ni.</P>
<P N="3">3 Dychwel ni &ocirc; Dduw, a llewyr|cha dy wyneb, ac ni a achubir.</P>
<P N="4">4 O Arglwydd Dduw'r lluoedd, pa h&ycirc;d y &s;orri wrth weddi dy bobl?</P>
<P N="5">5 Porthai&s;t hwynt &acirc; bara da|grau, a diodai&s;t hwynt &acirc; dagrau wrth fe&s;ur mawr.</P>
<P N="6">6 Go&s;odai&s;t ni yn gynnen i'n cymmydogion, a'n gelynion a'n gwatwarent yn eu my&s;c eu hun.</P>
<P N="7">7 O Dduw 'r lluoedd dychwel ni, a llewyrcha dy wyneb, ac ni a achubir.</P>
<P N="8">8 Mudai&s;t win-wydden o'r Aipht, bwriai&s;t y cenhedloedd allan, a phlennai&s;t hi.</P>
<P N="9">9 Arloe&s;ai&s;t o'i blaen, a phe|rai&s;t iw gwraidd wreiddio, a hi a lanwodd y t&icirc;r.</P>
<P N="10">10 Cuddiwyd y mynyddoedd gan ei chy&s;cod: a'i changhennau oedd fel cedr-w&ycirc;dd rhagorol.</P>
<P N="11">11 Hi a e&s;tynnodd ei changau hyd y m&ocirc;r, ai blagur hyd yr afon.</P>
<P N="12">12 Pa ham y rhwygai&s;t ei chae|au, fel y tynno pawb a elo heibio ar h&ycirc;d y ffordd, ei grawn hi?</P>
<P N="13">13 Y baedd o'r coed a'i turria, a bwy&s;t-fil y maes a'i pawr.</P>
<P N="14">14 O Dduw 'r lluoedd, dych|wel attolwg: edrych o'r nefoedd a chenfydd, ac ymwel &acirc;'r win|wydden hon;</P>
<P N="15">15 A'r winllan a blannodd dy ddeheu-law, ac &acirc;'r planhigyn a ga|darnheai&s;t i ti dy hun.</P>
<P N="16">16 Llo&s;cwyd hi &acirc; than, torrwyd hi i lawr: gan gerydd dy wyneb y difethir hwynt.</P>
<P N="17">17 Bydded dy law dros &wcirc;r dy ddeheu-law: a thros f&acirc;b dyn, yr hwn a gadarnheai&s;t i ti dy hun.</P>
<P N="18">18 Felly ni chiliwn yn &ocirc;l oddi wrth it ti; bywh&acirc; ni, ac ni a alwn ar dy enw.</P>
<P N="19">19 O Arglwydd Dduw 'r llu|oedd, dychwel ni: llewyrcha dy wyneb, ac ni a achubir.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 81.</HEAD>
<P>CEnwch yn llafar i Dduw ein cadernid: cenwch yn llawen i Dduw Jacob.</P>
<P N="2">2 Cymmerwch p&s;alm, a moe&s;|wch dympan, y delyn fwyn, a'r nabl.</P>
<P N="3">3 Vd-cenwch vdcorn ar y lloer newydd, ar yr am&s;er nodedic, yn nydd ein vchelwyl.</P>
<P N="4">4 Canys deddf yw hyn i I&s;rael, a defod i Dduw Jacob.</P>
<P N="5">5 Efe a'i go&s;ododd yn dy&s;tio|laeth yn Jo&s;eph: pan aeth efe allan trwy d&icirc;r yr Aipht, lle y cly|wais iaith ni ddeallwn.</P>
<P N="6">6 Tynnais ei y&s;cwydd oddi wrth y baich; ei ddwylo a yma|daw&s;ant &acirc;'r crochanau.</P>
<P N="7">7 Mewn cyfyngder y gelwai&s;t, ac mi a'th waredais: gwrande|wais di yn nirgelwch y daran, profais di wrth ddyfroedd Meri|bah. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="8">8 Clyw &s;y mhobl, a mi a dy|&s;tiolaethaf i ti I&s;rael, os gwran|dewi arnaf.</P>
<P N="9">9 Na fydded ynot Dduw arall, ac nac ymgrymma i Dduw di|eithr.</P>
<P N="10">10 Myfi 'r Arglwydd dy Dduw, yw 'r hwn a'th dd&ucirc;g di allan o d&icirc;r yr Aipht: lleda dy &s;afn, ac mi a'i llanwaf.</P>
<PB REF="27">
<P N="11">11 Ond ni wrandawai fy mhobl <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">r fy ll&ecirc;f, ac I&s;rael ni'm mynnai.</P>
<P N="12">12 Yna y gollyngais hwynt yng|<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">yndynrwydd eu calon, aethant <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">rth eu cyngor eu hunain.</P>
<P N="13">13 Oh na wrandaw&s;ei fy mhobl <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">rnaf: na rodia&s;ai I&s;rael yn fy fyrdd.</P>
<P N="14">14 Buan y go&s;tynga&s;wn eu ge|<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ynion: ac y troe&s;wn fy llaw 'n <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">rbyn eu gwrthwyneb-w&ycirc;r.</P>
<P N="15">15 Ca&s;eion yr Arglwydd a gym|mera&s;ant arnynt ymo&s;twng iddo ef, a'i ham&s;er hwythau fua&s;ai 'n dragywydd.</P>
<P N="16">16 Bwyda&s;ai hwynt hefyd &acirc; bra&s;der gwenith: ac &acirc; m&ecirc;l o'r graig i'th ddiwalla&s;wn.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 82. <HI>Prydnhawnol Weddi.</HI></HEAD>
<P>DUw &s;ydd yn &s;efyll ynghyn|nulleidfa y galluog: ym mhlith y duwiau y barn efe.</P>
<P N="2">2 Pa h&ycirc;d y bernwch ar gam? ac y derbyniwch wyneb y rhai annu|wiol? <HI>Selah.</HI></P>
<P N="3">3 Bernwch y tlawd a'r ymddi|fad; cyfiawnhewch y cy&s;tuddiedig a'r rheidu<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</P>
<P N="4">4 Gwaredwch y tlawd a'r ang|henus: achubwch hwynt o law y rhai annuwiol.</P>
<P N="5">5 Ni &wcirc;yddant, ac ni ddeallant, mewn tywyllwch y rhodiant: holl &s;ylfaenau y ddaiar a &s;ymmudwyd o'i lle.</P>
<P N="6">6 Myfi a ddywedais; duwiau ydych chwi, a meibion y Goru|chaf ydych chwi oll.</P>
<P N="7">7 Eithr byddwch feirw fel dy|nion, ac fel vn o'r tywy&s;ogion y &s;yrthiwch.</P>
<P N="8">8 Cyfod &ocirc; Dduw, barna 'r ddai|ar, canys ti a etifeddi'r holl gen|hedloedd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 83.</HEAD>
<P>O Dduw, na o&s;tega, na thaw, ac na fydd lonydd, &ocirc; Dduw.</P>
<P N="2">2 Canys wele dy clynion &s;ydd yn terfy&s;cu, a'th ga&s;eion yn cyfo|di eu pennau.</P>
<P N="3">3 Ymgyfrinacha&s;ant yn ddichell|gar yn erbyn dy bobl, ac ymgyng|hora&s;ant yn erbyn dy rai dirgel di.</P>
<P N="4">4 Dyweda&s;ant, deuwch, a di|fethwn hwynt, fel na byddont yn genhedl, ac na chefier enw I&s;rael mwyach.</P>
<P N="5">5 Canys ymgynghora&s;ant yn yn-fryd, ac ym wnaethant i'th er|byn.</P>
<P N="6">6 Pebyll Edom, a'r I&s;maeliaid, y Moabiaid, a'r Hagariaid.</P>
<P N="7">7 Gebal, ac Ammon, ac Ama|lec, y Phili&s;tiaid, gyd &acirc; phre&s;&s;|wyl-w&ycirc;r Tyrus.</P>
<P N="8">8 A&s;&s;ur hefyd a ymgwply&s;odd &acirc; hwynt, buant fraich i blant Lot. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="9">9 Gwna di iddynt &s;el i Midi|an, megis i Si&s;ara, megis i Jabin, wrth afon Ci&s;on.</P>
<P N="10">10 Yn Endor y difethwyd hwynt, aethant yn dail i'r ddaiar.</P>
<P N="11">11 Gwna eu pendefigion fel O<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">eb, ac &s;el Zeeb, a'i holl dywy|&s;ogion fel Zebah, ac fel Salmun|nah.</P>
<P N="12">12 Y rhai a ddyweda&s;ant, cym|merwn i ni gyfanneddau Duw i'w meddiannu.</P>
<P N="13">13 Go&s;od hwynt, &ocirc; &s;y Nuw, fel olwyn; fel &s;ofl o flaen y gwynt.</P>
<P N="14">14 Fel y lly&s;c t&acirc;n goed, ac fel y goddeithia fflam fynyddoedd:</P>
<P N="15">15 Felly erlid ti hwynt &acirc;'th demhe&s;tl, a dychryna hwynt &acirc;'th gorwynt.</P>
<P N="16">16 Llanw eu hwynebau &acirc; gw|arth, fel y cei&s;iont dy Enw &ocirc; Ar|glwydd.</P>
<PB REF="28">
<P N="17">17 Cywilyddier, a thralloder hwynt yn dragywydd: i&ecirc; gwrad|wydder, a difether hwynt:</P>
<P N="18">18 Fel y gwypont mai tydi, yr hwn yn vnic wyt Jehofa wrth dy enw, wyt Oruchaf ar yr holl ddaiar.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 84.</HEAD>
<P>MOr hawddgar yw dy bebyll di, &ocirc; Arglwydd y lluoedd!</P>
<P N="2">2 Fy enaid a hiraetha, i&ecirc; ac a fly&s;ia am gynteddau 'r Arglwydd: fy nghalon, a'm cnawd a waeddant am y Duw byw.</P>
<P N="3">3 Aderyn y t&ocirc; hefyd a gafodd d&ycirc;, a'r wennol n&ycirc;th iddi, lle y ge&s;yd ei chywion: &s;ef dy allorau di, &ocirc; Arglwydd y lluoedd, fy Mre|nin a'm Duw.</P>
<P N="4">4 Gwynf&ycirc;d pre&s;&s;wylw&ycirc;r dy d&ycirc;: yn wa&s;tad i'th foliannant. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="5">5 Gwyn ei fyd y d&ycirc;n y mae ei gadernid ynot, a'th ffyrdd yn eu calon.</P>
<P N="6">6 Y rhai yn myned trwy ddy|ffryn Baca, a'i gwnant yn ffynnon, a'r glaw a leinw y llynnau.</P>
<P N="7">7 Ant o nerth i nerth: ym|ddengys pob vn ger bron Duw yn Sion.</P>
<P N="8">8 O Arglwydd Dduw 'r lluoedd, clyw fy ngweddi: gwrando, &ocirc; Dduw Jacob. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="9">9 O Dduw ein tarian, gwel, ac edrych ar wyneb dy enneiniog.</P>
<P N="10">10 Canys gwell yw diwrnod yn dy gynteddau di n&acirc; m&icirc;l: dewi&s;wn gadw drws yn nh &ycirc; &s;y Nuw, o flaen trigo ym-mhebyll annuwiol|deb.</P>
<P N="11">11 Canys haul, a tharian yw 'r Arglwydd Dduw: yr Arglwydd &acirc; rydd r&acirc;s a gogoniant: ni attal efe ddim daioni oddi wrth y rhai a rodiant yn berffaith.</P>
<P N="12">12 O Arglwydd y lluoedd, gwyn|f&ycirc;d y dyn a ymddiried ynot.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 85.</HEAD>
<P>GRa&s;-lawn fuo&s;t &ocirc; Arglwydd, i'th d&icirc;r: dychwelai&s;t gaethi|wed Jacob.</P>
<P N="2">2 Maddeuai&s;t anwiredd dy bobl: cuddiai&s;t eu holl bechod. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="3">3 Tynnai&s;t ymmaith dy holl lid; troi&s;t oddi wrth lidiawgrwydd dy ddigter.</P>
<P N="4">4 Tr&ocirc; ni &ocirc; Dduw ein iechyd|wriaeth: a thorr ymmaith dy ddi|gofaint wrthym.</P>
<P N="5">5 Ai byth y digi wrthym? a e&s;tynni di dy &s;orriant hyd gen|hedlaeth a chenhedlaeth?</P>
<P N="6">6 Oni throi di a'n bywhau ni, fel y llawenycho dy bobl ynot ti?</P>
<P N="7">7 Dangos i ni, Arglwydd, dy drugaredd: a d&ocirc;d i ni dy iechyd|wriaeth.</P>
<P N="8">8 Gwrandawaf beth a ddywed yr Arglwydd Dduw; canys efe a draetha heddwch iw bobl, ac iw Sainct; ond na throant at ynfyd|rwydd.</P>
<P N="9">9 Diau fod ei iechyd ef yn agos i'r rhai a'i hofnant: fel y trigo gogoniant yn ein t&icirc;r ni.</P>
<P N="10">10 Trugaredd a gwirionedd a ymgyfarfuant: cyfiawnder a hedd|wch a ymgu&s;ana&s;ant.</P>
<P N="11">11 Gwirionedd a dardda o'r ddaiar; a chyfiawnder a edrych i lawr o'r nefoedd.</P>
<P N="12">12 Yr Arglwydd hefyd a rydd ddaioni, a'n daiar a rydd ei chn&wcirc;d.</P>
<P N="13">13 Cyfiawnder &acirc; o'i flaen ef, ac a e&s;yd ei draed ef ar y ffordd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 86. <HI>Boreuol Weddi.</HI></HEAD>
<P>GO&s;twng, &ocirc; Arglwydd, dy glu&s;t, gwrando fi: canys truan ac anghenus ydwyf.</P>
<PB REF="28">
<P N="2">2 Cadw fy enaid, canys &s;an|ctaidd ydwyf: achub dy w&acirc;s, &ocirc; fy Nuw, yr hwn &s;ydd yn ymddi|ried ynot.</P>
<P N="3">3 Trugarh&acirc; wrthif Arglwydd, canys arnat y llefaf beunydd.</P>
<P N="4">4 Llawenh&acirc; enaid dy w&acirc;s, ca|nys attat y derchafaf fy enaid.</P>
<P N="5">5 Canys ti &ocirc; Arglwydd ydwyt dda, a maddeugar: ac o fawr dru|garedd i'r rhai oll a alwant arnat.</P>
<P N="6">6 Clyw Arglwydd, fy ngweddi, ac ymwrando &acirc; llais fy ymbil.</P>
<P N="7">7 Yn nydd fy nghyfyngder y lle|faf arnat: canys gwrandewi fi.</P>
<P N="8">8 Nid oes fel tydi ym my&s;c y duwiau, &ocirc; Arglwydd: na gweith|redoedd fel dy weithredoedd di.</P>
<P N="9">9 Yr holl genhedloedd, y rhai a wnaetho&s;t, a ddeuant, ac a addo|lant ger dy fron di, &ocirc; Arglwydd; ac a ogoneddant dy Enw.</P>
<P N="10">10 Canys ydwyt fawr, ac yn gwneuthur rhyfeddodau: ti yn vnic wyt Dduw.</P>
<P N="11">11 Dy&s;c i mi dy ffordd &ocirc; Ar|glwydd, mi a rodiaf yn dy wirio|nedd: vna fy nghalon i ofni dy Enw.</P>
<P N="12">12 Moliannaf di &ocirc; Arglwydd fy Nuw, &acirc;'m holl galon: a gogone|ddaf dy Enw yn dragywydd.</P>
<P N="13">13 Canys mawr yw dy druga|redd tu ag attafi, a gwaredai&s;t fy enaid o vffern i&s;&s;od.</P>
<P N="14">14 Rhai beilchion a gyfoda&s;ant i'm herbyn, &ocirc; Dduw, a chynnu|lleidfa y traw&s;ion a gei&s;ia&s;ant fy enaid, ac ni'th o&s;oda&s;ant di ger eu bron.</P>
<P N="15">15 Eithr ti &ocirc; Arglwydd, wyt Dduw trugarog, a gra&s;-lawn; hwyrfrydic i lid, a helaeth o dru|garedd a gwirionedd.</P>
<P N="16">16 Edrych arnaf, a thrugarh&acirc; wrthif: dyro dy nerth i'th w&acirc;s, ac achub fab dy wa&s;anaeth-ferch.</P>
<P N="17">17 Gwna i mi arwydd er dai|oni, fel y gwelo fy ngha&s;eion, ac y gwradwydder hwynt; am i ti, &ocirc; Arglwydd, fy nghynnorthwyo a'm diddanu.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 87.</HEAD>
<P>EI &s;ail &s;ydd ar y mynyddoedd &s;anctaidd.</P>
<P N="2">2 Yr Arglwydd a g&acirc;r byrth Sion, yn fwy n&acirc; holl bre&s;&s;wylfeydd Jacob.</P>
<P N="3">3 Gogoneddus bethau a ddy|wedir am danat ti, &ocirc; ddinas Dduw, <HI>Selah.</HI></P>
<P N="4">4 Cofiaf Rahab a Babylon wrth fy nghydnabod: wele Phili&s;tia a Thyrus ynghyd ag Ethiopia; yno y ganwyd hwn.</P>
<P N="5">5 Ac am Sion y dywedir, &ycirc; gwr a'r g&wcirc;r a anwyd ynddi, a'r Goruchaf ei hun a'i &s;iccrh&acirc; hi.</P>
<P N="6">6 Yr Arglwydd a gyfrif pan &s;crifenno y bobl, eni hwn yno. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="7">7 Y cantorion a'r cerddorion a fyddant yno: fy holl ffynhonnau &s;ydd ynot ti.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 88.</HEAD>
<P>O Arglwydd Dduw fy iechyd|wriaeth, gwaeddais o'th flaen ddydd a n&ocirc;s.</P>
<P N="2">2 Deued fy ngweddi ger dy fron, go&s;twng dy glu&s;t at fy lle|fain.</P>
<P N="3">3 Canys fy enaid a lanwyd o flinderau, a'm henioes a ne&s;&s;&acirc; i'r beddrod.</P>
<P N="4">4 Cyfrifwyd fi gyd &acirc;'r rhai a dde&s;cynnent i'r pwll: ydwyf fel g&wcirc;r heb nerth:</P>
<P N="5">5 Yn rhydd ym my&s;c y meirw, fel rhai wedi eu lladd, yn gor|wedd
<PB REF="29"> mewn bedd: y rhai ni chofi mwy; a hwy a dorrwyd oddi wrth dy law.</P>
<P N="6">6 Go&s;odai&s;t fi yn y pwll i&s;&s;af: mewn tywyllwch, yn y dyfnde|rau.</P>
<P N="7">7 Y mae dy ddigofaint yn pwy&s;o arnaf: ac &acirc;'th holl donnau i'm cy&s;tuddiai&s;t. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="8">8 Pellheai&s;t fy nghydnabod oddi wrthif, gwnaetho&s;t fi yn ffieidd|dra iddynt: gwarchaewyd fi, fel nad awn allan.</P>
<P N="9">9 Fy llygad a ofidiodd gan fy nghy&s;tudd, llefais arnat Arglwydd beunydd: e&s;tynnais fy nwylo at|tat.</P>
<P N="10">10 Ai i'r meirw y gwnei ryfe|ddod? a gyfyd y meirw a'th fo|liannu di? <HI>Selah.</HI></P>
<P N="11">11 A dreuthir dy drugaredd mewn bedd? a'th wirionedd yn ne&s;tryw?</P>
<P N="12">12 A adwaenir dy ry&s;eddod yn y tywyllwch? a'th gyfiawnder yn nh&icirc;r anghof.</P>
<P N="13">13 Ond myfi a lefais arnat Ar|glwydd: yn foreu yr achub fyng|weddi dy flaen.</P>
<P N="14">14 Pa ham Arglwydd y gwr|thodi fy enaid? y cuddi dy wy|neb oddi wrthif?</P>
<P N="15">15 Truan ydwyfi, ac ar drang|cedigaeth o'm hieuengctid, dy|gais dy ofn, ac yr ydwyf yn pe|tru&s;o.</P>
<P N="16">16 Dy &s;oriant a aeth tro&s;of, dy ddychrynnedigaethau a'm tor|rodd ymmaith.</P>
<P N="17">17 Fel dwfr i'm cylchyna&s;ant beunydd: ac i'm cyd-amgylcha|&s;ant.</P>
<P N="18">18 C&acirc;r a chyfaill a yrrai&s;t ym mhell oddi wrthif, a'm cydnabod i dywyllwch.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 89. <HI>Prydnhawnol Weddi.</HI></HEAD>
<P>TRugareddau 'r Arglwydd a ddatcanaf byth, &acirc;'m ge|nau y mynegaf dy wirio|nedd, o genhedlaeth hyd genhed|laeth.</P>
<P N="2">2 Canys dywedais adeiledir tru|garedd yn dragywydd: yn y nefo|edd y &s;iccrhei dy wirionedd.</P>
<P N="3">3 Gwneuthum ammod &acirc;'m e|tholedig, tyngais i'm gw&acirc;s Da|fydd.</P>
<P N="4">4 Yn dragywydd y &s;iccrh&acirc;f dy h&acirc;d ti: o genhedlaeth i genhed|laeth yr adeiladaf dy or&s;eddfaingc di. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="5">5 A'r nefoedd, &ocirc; Arglwydd, a foliannant dy ryfeddod, a'th wiri|onedd ynghynnulleidfa y Sainct.</P>
<P N="6">6 Canys pwy yn y nef a gy&s;ted|lir &acirc;'r Arglwydd? pwy a gyffely|bir i'r Arglwydd ym my&s;c mei|bion y cedyrn?</P>
<P N="7">7 Duw &s;ydd ofnadwy iawn yng|hynnulleidfa 'r Sainct: ac iw ar|&s;wydo &ycirc;n ei holl amgylchoedd.</P>
<P N="8">8 O Arglwydd Dduw 'r lluoedd, pwy &s;ydd fel tydi, yn gadarn Ior? a'th wirionedd o'th amgylch?</P>
<P N="9">9 Ti wyt yn llywodraethu ymchwydd y m&ocirc;r; pan gyfodo ei donnau, ti a'i go&s;tegi.</P>
<P N="10">10 Ti a ddrylliai&s;t yr Aipht, fel vn lladdedic: drwy nerth dy fraich y gwa&s;cerai&s;t dy elynion.</P>
<P N="11">11 Y nefoedd ydynt eiddo ti, a'r ddaiar &s;ydd eiddo ti: ti a &s;eiliai&s;t y b&ycirc;d a'i gyflawnder.</P>
<P N="12">12 Ti a greai&s;t ogledd a dehau: Tabor a Hermon a lawenychant yn dy Enw.</P>
<P N="13">13 Y mae i ti fraich, a chader|nid; cadarn yw dy law, ac vchel yw dy ddeheu-law.</P>
<PB REF="29">
<P N="14">14 Cyfiawnder, a barn yw trig|fa dy or&s;eddfaingc: trugaredd a gwirionedd a ragflaenant dy wy|neb.</P>
<P N="15">15 Gwyn ei f&ycirc;d y bobl a ad|waenant yr hyfrydlais: yn lle|wyrch dy wyneb &ocirc; Arglwydd, y rhodiant hwy.</P>
<P N="16">16 Yn dy Enw di y gorfole|ddant beunydd, ac yn dy gyfiawn|der yr ymdderchafant.</P>
<P N="17">17 Canys godidawgrwydd eu cadernid hwynt ydwyt ti; ac yn dy ewyllys da y derchefir ein corn ni.</P>
<P N="18">18 Canys yr Arglwydd yw ein tarian: a Sanct I&s;rael yw ein Brenin.</P>
<P N="19">19 Yna 'r ymddiddenai&s;t mewn gweledigaeth &acirc;'th &s;ainct, ac a ddy|wedai&s;t, go&s;odais gymmorth ar yn cadarn: derchefais vn ethole|dic o'r bobl.</P>
<P N="20">20 Cefais Ddafydd fy ngwa&s;a|naeth-wr: enneiniais ef &acirc;'m holew &s;anctaidd.</P>
<P N="21">21 Yr hwn y &s;iccrheir fy llaw gyd ag ef: a'm braich a'i nertha ef.</P>
<P N="22">22 Ni orthrymma y gelyn ef, a'r m&acirc;b anwir nis cy&s;tudia ef.</P>
<P N="23">23 Ac mi a goethaf ei elynion o'i flaen, a'i ga&s;eion a darawaf.</P>
<P N="24">24 Fy ngwirionedd hefyd, a'm trugaredd fydd gyd ag ef: ac yn fy Enw y derchefir ei gorn ef.</P>
<P N="25">25 A go&s;odaf ei law yn y m&ocirc;r, a'i ddeheulaw yn yr afonydd.</P>
<P N="26">26 Efe a lefa arnaf, ti yw fy Nh&acirc;d, fy Nuw, a chraig fy iechyd|wriaeth.</P>
<P N="27">27 Minneu a'i gwn&acirc;f yntef yn gynfab, goruwch brenhinoedd y ddaiar.</P>
<P N="28">28 Cadwaf iddo fy nhrugaredd yn dragywydd: a'm cyfammod fydd &s;iccr iddo.</P>
<P N="29">29 Go&s;odaf hefyd ei h&acirc;d yn dragywydd: a'i or&s;eddfaingc fel dyddiau y nefoedd.</P>
<P N="30">30 Os ei feibion a adawant fy nghyfraith: ac ni rodiant yn fy marnedigaethau.</P>
<P N="31">31 Os fy neddfau a halogant: a'm gorchymynion ni chadwant,</P>
<P N="32">32 Yna mi a ymwelaf &acirc;'u cam|wedd &acirc; gwialen, ac &acirc;'i hanwiredd &acirc; ffrewyllau.</P>
<P N="33">33 Ond ni thorraf fy nhruga|redd oddi wrtho: ac ni phallaf o'm gwirionedd.</P>
<P N="34">34 Ni thorraf fy nghyfammod: ac ni newidiaf yr hyn a ddaeth allan o'm genau.</P>
<P N="35">35 Tyngais vnwaith i'm &s;an|cteiddrwydd, na ddywedwn gel|wydd i Ddafydd.</P>
<P N="36">36 Bydd ei h&acirc;d ef yn dragy|wydd: a'i or&s;edd-faingc fel yr haul ger fy mron i.</P>
<P N="37">37 Siccrheir ef yn dragywydd fel y lleuad, ac fel t&ycirc;&s;t ffyddlon yn y n&ecirc;f. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="38">38 Ond ti a wrthodai&s;t ac a ffieiddiai&s;t, ti a ddigiai&s;t wrth dy enneiniog.</P>
<P N="39">39 Diddymmai&s;t gyfammod dy w&acirc;s, halogai&s;t ei goron gan ei thaflu i lawr.</P>
<P N="40">40 Drylliai&s;t ei holl gaeau ef, gwnaetho&s;t ei amddiffynfeydd yn adwyau.</P>
<P N="41">41 Yr holl fforddolion a'i hy|&s;peiliant ef: aeth yn warthrudd iw gymydogion.</P>
<P N="42">42 Derchefai&s;t ddeheu-law ei wrthwynebw&ycirc;r, llawenheai&s;t ei holl elynion.</P>
<P N="43">43 Troi&s;t hefyd fin ei gleddyf, ac ni chadarnheai&s;t ef mewn rhy|fel.</P>
<P N="44">44 Perai&s;t iw harddwch ddar|fod,
<PB REF="30"> a bwriai&s;t ei or&s;edd-faingc i lawr.</P>
<P N="45">45 Byrh&ecirc;ai&s;t ddyddiau ei ieu|engctid, toai&s;t gywilydd tro&s;to ef. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="46">46 Pa h&ycirc;d Arglwydd yr ym|guddi, ai yn dragywydd? a ly&s;c dy ddigofaint di fel t&acirc;n?</P>
<P N="47">47 Cofia pa am&s;er &s;ydd i mi: pa ham y creai&s;t holl blant dynion yn ofer?</P>
<P N="48">48 Pa &wcirc;r a fydd byw, ac ni w&ecirc;l farwolaeth? a wared efe ei enaid o law'r bedd? <HI>Selah.</HI></P>
<P N="49">49 Pa le y mae dy h&ecirc;n drugare|ddau &ocirc; Arglwydd, y rhai a dyng|ai&s;t i Ddafydd yn dy wirionedd?</P>
<P N="50">50 Cofia &ocirc; Arglwydd wrad|wydd dy wei&s;ion, yr hwn a ddy|gais yn fy mynwes gan yr holl bobloedd fawrion.</P>
<P N="51">51 A'r hwn y gwradwyddodd dy elynion &ocirc; Arglwydd; &acirc;'r hwn y gwradwydda&s;ant &ocirc;l troed dy enneiniog.</P>
<P N="52">52 Bendigedic fyddo 'r Ar|glwydd yn dragywydd. Amen, ac Amen.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 90. <HI>Boreuol Weddi.</HI></HEAD>
<P>TI Arglwydd fuo&s;t yn bre&s;|wylfa i ni ym-mh&ocirc;b cen|hedlaeth:</P>
<P N="2">2 Cyn gwneuthur y mynydd|oedd, a llunio o honot y ddaiar, a'r b&ycirc;d; ti hefyd wyt Dduw o dragywyddoldeb hyd dragywy|ddoldeb.</P>
<P N="3">3 Troi ddyn i ddini&s;tr; a dywe|di, dychwelwch feibion dynion.</P>
<P N="4">4 Canys mil o flynyddoedd y|dynt yn dy olwg di fel doe, wedi 'r &ecirc;l heibio, ac fel gwiliadwriaeth n&ocirc;s.</P>
<P N="5">5 Dygi hwynt ymmaith megis &acirc; llifeiriant, y maent fel h&ucirc;n: y borau y maent fel lly&s;&s;ieun a ne|widir.</P>
<P N="6">6 Y boreu y blodeua ac y t&ycirc;f: pryd-nawn y torrir ef ymmaith, ac y gwywa.</P>
<P N="7">7 Canys yn dy dd&icirc;g y difeth|wyd ni, ac yn dy lidiawgrwydd i'n brawychwyd.</P>
<P N="8">8 Go&s;odai&s;t ein anwiredd ger dy fron, ein dirgel bechodau yngoleuni dy wyneb.</P>
<P N="9">9 Canys ein holl ddyddiau ni a ddarfuant gan dy ddigofaint di; treulia&s;om ein blynyddoedd fel chwedl.</P>
<P N="10">10 Yn nyddiau ein blynyddo|edd y mae dengmhlynedd a thru|gain, ac os o gryfder y cyrheuddir pedwar vgain mhlynedd, etto eu nerth &s;ydd boen, a blinder: canys ebrwydd y derfydd, ac ni a ehed|wn ymmaith.</P>
<P N="11">11 Pwy a edwyn nerth dy &s;or|riant: canys fel y mae dy ofn, y mae dy ddigter.</P>
<P N="12">12 Dy&s;c i ni felly gyfrif ein dyddiau, fel y dygom ein calon i ddoethineb.</P>
<P N="13">13 Dychwel Arglwydd, pa hyd? ac edifarh&acirc; o ran dy wei&s;ion.</P>
<P N="14">14 Diwalla ni yn foreu &acirc;'th dru|garedd, fel y gorfoleddom, ac y llawenychom dros ein holl ddy|ddiau.</P>
<P N="15">15 Llawenh&acirc; ni yn &ocirc;l y dyddiau y cy&s;tuddiai&s;t ni, a'r blynyddoedd y gwel&s;om ddrygfyd.</P>
<P N="16">16 Gweler dy waith tu ag at dy wei&s;ion: a'th ogoniant tu ag at eu plant hwy.</P>
<P N="17">17 A bydded prydferthwch yr Arglwydd ein Duw arnom ni; a threfna weithred ein dwylo ynom ni, ie trefna waith ein dwylo.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<PB REF="30">
<HEAD>P&s;al. 91.</HEAD>
<P>YR hwn &s;ydd yn trigo yn nir|gelwch y Goruchaf a erys ynghy&s;cod yr Holl-alluoc.</P>
<P N="2">2 Dywedaf am yr Arglwydd, fy noddfa a'm hamddiffynfa ydyw; fy Nuw, ynddo yr ymddiriedaf.</P>
<P N="3">3 Canys efe a'th wareda di o fagl yr heliwr: ac oddi wrth haint echry&s;lon.</P>
<P N="4">4 A'i a&s;cell y cy&s;coda efe tro|&s;ot, a than ei adenydd y byddi ddiogel: ei wirionedd fydd da|rian, ac a&s;talch i ti.</P>
<P N="5">5 Nid ofni rhag dychryn n&ocirc;s; na rhag y &s;aeth a ehetto 'r dydd.</P>
<P N="6">6 Na rhag yr haint a rodio yn y tywyllwch, na rhag y dini&s;tr a ddini&s;trio ganol dydd.</P>
<P N="7">7 Wrth dy y&s;tlys y cwymp mil, a dengmil wrth dy ddeheu-law: ond ni ddaw yn agos attat ti.</P>
<P N="8">8 Yn vnig ti a ganfyddi &acirc;'th lygaid, ac a w&ecirc;li d&acirc;l y rhai annu|wiol.</P>
<P N="9">9 Am i ti wneuthur yr Ar|glwydd fy noddfa, &s;ef y Goruchaf, yn bre&s;&s;wylfa i ti:</P>
<P N="10">10 Ni ddigwydd i ti niwed, ac ni ddaw pl&acirc; yn agos i'th ba|bell.</P>
<P N="11">11 Canys efe a orchymyn iw Angelion am danat ti, dy gadw yn dy holl ffyrdd.</P>
<P N="12">12 Ar eu dwylo i'th ddygant, rhag taro dy droed wrth garreg.</P>
<P N="13">13 Ar y llew, a'r a&s;p y cerddi: y cenew llew, a'r ddraig a &s;ethri.</P>
<P N="14">14 Am iddo roddi ei &s;erch ar|naf: am hynny y gwaredaf ef: am iddo adnabod fy Enw.</P>
<P N="15">15 Efe a eilw arnaf, a mi a'i gwrandawaf: mewn ing y byddaf fi gyd ag ef, y gwaredaf, ac y go|goneddaf ef.</P>
<P N="16">16 Digonaf ef &acirc; hir ddyddiau: a dango&s;af iddo fy iechydwri|aeth.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 92.</HEAD>
<P>DA yw moliannu'r Arglwydd: a chanu mawl i'th Enw di, y Goruchaf:</P>
<P N="2">2 A mynegi y boreu am dy dru|garedd, a'th wirionedd y no&s;wei|thiau.</P>
<P N="3">3 Ar ddec-tant, ac ar nabl, ac ar delyn yn fyfyriol.</P>
<P N="4">4 Canys llawenychai&s;t fi &ocirc; Ar|glwydd, &acirc;'th weithred: yngwaith dy ddwylo y gorfoleddaf.</P>
<P N="5">5 Mor fawredic &ocirc; Arglwydd, yw dy weithredoedd, dwfn iawn yw dy feddyliau.</P>
<P N="6">6 G&wcirc;r annoeth ni &wcirc;yr, a'r yn|fyd ni ddeall hyn.</P>
<P N="7">7 Pan flodeuo y rhai annuwiol fel lly&s;ieun, a blaguro holl weith|redw&ycirc;r anwiredd, hynny &s;ydd iw dini&s;trio byth bythoedd.</P>
<P N="8">8 Titheu Arglwydd wyt dder|chafedic yn dragywydd.</P>
<P N="9">9 Canys wele dy elynion &ocirc; Ar|glwydd, wele dy elynion, a ddi|fethir: gwa&s;cerir holl weithred|w&ycirc;r anwiredd.</P>
<P N="10">10 Ond fy nghorn i a dderchefi fel vnicorn, ac olew &icirc;r i'm ennei|nir.</P>
<P N="11">11 Fy llygad hefyd a w<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">l fy ngwynfyd ar fy ngwrthwyneb|w&ycirc;r: fy nghlu&s;tiau a glywant fy ewyllys am y rhai drygionus a gy|fodant i'm herbyn.</P>
<P N="12">12 Y cyfiawn a flodeua fel palm|wydden, ac a gynnydda fel cedr|w&ycirc;dden yn Libanus.</P>
<P N="13">13 Y rhai a blannwyd yn nh &ycirc; 'r Arglwydd, a flodeuant, yng|hynreddoedd ein Duw.</P>
<P N="14">14 Ffrwythant etto yn eu he|naint,
<PB REF="31"> tirfion, ac iraidd fyddant.</P>
<P N="15">15 I fynegi mai vniawn yw 'r Arglwydd fy nghraig: ac nad oes anwlredd ynddo.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 93. <HI>Prydnhawnol Weddi.</HI></HEAD>
<P>YR Arglwydd &s;ydd yn teyr|na&s;u, efe a wi&s;codd ar|dderchawgrwydd, gwi&s;|codd yr Aglwydd nerth ac ym|wregy&s;odd: y b&ycirc;d hefyd a &s;icr|hawyd, fel na &s;yflo.</P>
<P N="2">2 Darparwyd dy or&s;edd-faingc erioed: ti wyt er tragywyddol|deb.</P>
<P N="3">3 Y llifeiriaint &ocirc; Arglwydd, a dderchafa&s;ant, y llifeiriaint a dder|chafa&s;ant eu twrwf: y llifeiriaint a dderchafa&s;ant eu tonnau.</P>
<P N="4">4 Yr Arglwydd yn yr vcheler &s;ydd gadarnach n&acirc; thwrwf dy|froedd lawer, n&acirc; chedyrn donnau y m&ocirc;r.</P>
<P N="5">5 Siccr iawn yw dy dy&s;tiolae|thau: &s;ancteiddrwydd a weddei i'th d&ycirc; &ocirc; Arglwydd, byth.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 94.</HEAD>
<P>O Arglwydd Dduw 'r dial, &ocirc; Dduw'r dial, ymddi&s;cleiria.</P>
<P N="2">2 Ymddercha farnwr y b&ycirc;d: t&acirc;l eu gwobr i'r beilchion.</P>
<P N="3">3 Pa hyd Arglwydd y caiff yr annuwolion: pa hyd y caiff yr an|nuwiol orfoleddu?</P>
<P N="4">4 Pa hyd y &s;iaradant, ac y dy|wedant yn galed? yr ymfawryga holl weithred-w&ycirc;r anwiredd?</P>
<P N="5">5 Dy bobl Arglwyad a ddrylli|ant: a'th etifeddiaeth a gy&s;tuddi|ant.</P>
<P N="6">6 Y weddw a'r dieithra laddant, a'r ymddifad a ddieneidiant.</P>
<P N="7">7 Dywedant hefyd, ni w&ecirc;l yr Arglwydd: ac nid y&s;tyria Duw Jacob hyn.</P>
<P N="8">8 Y&s;tyriwch chwi rai annoeth ym my&s;c y bobl: ac ynfydion, pa bryd y deellwch?</P>
<P N="9">9 Oni chlyw 'r hwn a blannodd y gl&ucirc;&s;t: oni w&ecirc;l yr hwn a luniodd y llygad?</P>
<P N="10">10 Oni cheryd da 'r hwn a go|&s;pa y cenhedloedd? oni &wcirc;yr yr hwn &s;ydd yn dy&s;cu gwybodaeth i dd&ycirc;n.</P>
<P N="11">11 G&wcirc;yr yr Arglw ydd feddy|liau d&ycirc;n, mai gwagedd ydynt.</P>
<P N="12">12 Gwyn ei f&ycirc;d y g&wcirc;r a gery|ddi di &ocirc; Arglwydd; ac a ddy&s;ci yn dy gyfraith;</P>
<P N="13">13 I beri iddo lonydd oddi wrth ddyddiau drygfyd; hyd oni chloddir ff&ocirc;s i'r annuwiol.</P>
<P N="14">14 Canys ni &acirc;d yr Arglwydd ei bobl, ac ni wrthyd efe ei etife|ddiaeth.</P>
<P N="15">15 Eithr barn a ddychwel at gy|fiawnder, a'r holl rai vniawn o galon a &acirc;nt ar ei &ocirc;l.</P>
<P N="16">16 Pwy a gyfyd gyd &acirc; mi yn erbyn y rhai drygionus? pwy a &s;aif gyd &acirc; mi yn erbyn gweithred|w&ycirc;r an wiredd?</P>
<P N="17">17 Oni bua&s;ei 'r Arglwydd yn gymmorth i mi, braidd na thri|ga&s;ei fy enaid mewn di&s;tawrwydd.</P>
<P N="18">18 Pan ddywedais, llithrodd fy nhroed, dy drugaredd di &ocirc; Ar|glwydd, a'm cynhaliodd.</P>
<P N="19">19 Yn amlder fy meddyliau om mewn, dy ddiddanwch di a la|wenycha fy enaid.</P>
<P N="20">20 A fydd cydymdeithas i ti &acirc; gor&s;eddfaingc anwiredd: yr hon a lunia anwiredd yn lle cyfraith?</P>
<P N="21">21 Yn finteioedd y deuant yn erbyn enaid y cyfiawn: a gwaed gwirion a farnant yn euog.</P>
<P N="22">22 Eithr yr Arglwydd &s;ydd yn amddeffynfa i mi, a'm Duw yw craig fy nodded.</P>
<PB REF="31">
<P N="23">23 Ac efe a d&acirc;l iddynt eu han|wiredd, ac a'i tyrr ymmaith yn eu drygioni: yr Arglwydd ein Duw a'i tyrr hwynt ymmaith.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 95. <HI>Boreuol Weddi.</HI></HEAD>
<P>DEuwch, canwn i'r Ar|glwydd; ymlawenhawn yn nerth ein hiechyd.</P>
<P N="2">2 Deuwn ger ei fron ef &acirc; di|olch: canwn yn llafar iddo &acirc; P&s;al|mau.</P>
<P N="3">3 Canys yr Arglwydd &s;ydd Dduw mawr, &acirc; brenin mawr go|ruwch yr holl dduwiau.</P>
<P N="4">4 Yr hwn y mae gorddyfn|derau y ddaiar yn ei law: ac vchelderau y mynyddoedd yn ei|ddo.</P>
<P N="5">5 Y m&ocirc;r &s;ydd eiddo, ac efe a'i gwnaeth: a'i ddwylo a lunia&s;ant y &s;ych-dir.</P>
<P N="6">6 Deuwch, addolwn, ac ym|grymmwn: go&s;tyngwn ar ein gli|niau ger bron yr Arglwydd ein gwneuthurwr.</P>
<P N="7">7 Canys efe yw ein Duw ni, a ninneu &ycirc;m bobl ei borfa, a de|faid ei law; heddyw os gwran|dewch ar ei leferydd,</P>
<P N="8">8 Na chaledwch eich calon|nau, megis yn yr ymry&s;onfa, &s;el yn nydd profedigaeth yn yr ani|alwch:</P>
<P N="9">9 Pan demptiodd eich tadau fi, y prof&acirc;&s;ant fi, ac y gwel&s;ant fy ngweithredoedd.</P>
<P N="10">10 Deugain mhlynedd yr ym|ry&s;onais &acirc;'r genhedlaeth hon, a dywedais, pobl gyfeiliornus yn eu calon ydynt hwy: ac nid adnabu|ant fy ffyrdd.</P>
<P N="11">11 Wrth y rhai y tyngais yn fy ll&icirc;d, na ddelent i'm gorphywy&s;|fa.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 96.</HEAD>
<P>CEnwch i'r Arglwydd ganiad newydd: cenwch i'r Ar|glwydd, yr holl ddaiar.</P>
<P N="2">2 Cenwch i'r Arglwydd, ben|digwch ei enw: cyhoeddwch o ddydd i ddydd ei iechydwriaeth ef.</P>
<P N="3">3 Dadcenwch ym my&s;c y cenhed|loedd ei ogoniant ef, ym mhlith yr holl bobloedd ei ryfeddodau.</P>
<P N="4">4 Canys mawr yw 'r Arglwydd, a chanmoladwy iawn, ofnadwy yw efe goruwch yr holl ddu|wiau.</P>
<P N="5">5 Canys holl dduwiau 'r bobl|oedd ydynt eulynnod, ond yr Ar|glwydd a wnaeth y nefoedd.</P>
<P N="6">6 Gogoniant, a harddwch &s;ydd o'i flaen ef, nerth a hyfrydwch &s;ydd yn ei gy&s;&s;egr.</P>
<P N="7">7 Tylwythau y bobl, rhoddwch i'r Arglwydd; rhoddwch i'r Ar|glwydd ogoniant a nerth.</P>
<P N="8">8 Rhoddwch i'r Arglwydd ogo|niant ei enw: dygwch offrwm, a deuwch iw gynteddoedd.</P>
<P N="9">9 Addolwch yr Arglwydd mewn prydferthwch &s;ancteiddrwydd: yr holl ddaiar ofnwch ger ei fron ef.</P>
<P N="10">10 Dywedwch ym my&s;c y cen|hedloedd, yr Arglwydd &s;ydd yn teyrna&s;u: a'r b&ycirc;d a &s;iccrhaodd efe, fel nad y&s;cogo: efe a farna y bobl yn vniawn.</P>
<P N="11">11 Llawenhaed y nefoedd, a gorfoledded y ddaiar: rh&ucirc;ed y m&ocirc;r a'i gyflawnder.</P>
<P N="12">12 Gorfoledded y maes, a'r hyn oll &s;ydd ynddo: yna holl brennau 'r coed a ganant,</P>
<P N="13">13 O flaen yr Arglwydd; Canys y mae yn dyfod, canys y mae n dyfod i farnu 'r ddaiar: efe a far|na 'r b&ycirc;d drwy gyfiawnder, a'r bobloedd &acirc;'i wirionedd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<PB REF="32">
<HEAD>P&s;al. 97.</HEAD>
<P>YR Arglwydd &s;ydd yn teyrna|&s;u, gorfoledded y ddaiar, lla|wenyched yny&s;oedd lawer.</P>
<P N="2">2 Cymmylau a thywyllwch &s;ydd o'i amgylch ef: cyfiawnder, a barn yw trigfa ei or&s;edd-faingc ef.</P>
<P N="3">3 T&acirc;n &acirc; allan o'i flaen ef, ac a ly&s;c ei elynion o amgylch.</P>
<P N="4">4 Ei fellt a lewyrcha&s;ant y byd, y ddaiar a welodd, ac a gry|nodd.</P>
<P N="5">5 Y mynyddoedd a dodda&s;ant fel c&wcirc;yr o flaen yr Arglwydd: o flaen Arglwydd yr holl ddaiar.</P>
<P N="6">6 Y nefoedd a fynegant ei gy|fiawnder ef: a'r holl bobl a we|lant ei ogoniant.</P>
<P N="7">7 Gwradwydder y rhai oll a wa&s;anaethant ddelw gerfiedic, y rhai a ymffro&s;tiant mewn eulyn|nod: addolwch ef yr holl ddu|wiau.</P>
<P N="8">8 Sion a glywodd, ac a lawe|nychodd; a merched Juda a or|foledda&s;ant; o herwydd dy farne|digaethau di, &ocirc; Arglwydd.</P>
<P N="9">9 Canys ti Arglwydd wyt oru|chel goruwch yr holl ddaiar: dir|fawr i'th dderchafwyd goruwch yr holl dduwiau.</P>
<P N="10">10 Y rhai a gerwch yr Ar|glwydd, ca&s;ewch ddrygioni: efe &s;ydd yn cadw eneidiau ei &s;aint; efe, a'i gwared o law y rhai annu|wiol.</P>
<P N="11">11 Hauwyd goleuni i'r cyfiawn, a llawenydd i'r rhai uniawn o ga|lon.</P>
<P N="12">12 Y rhai cyfiawn, llaweny|chwch yn yr Arglwydd a molien|nwch wrth goff<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">dwriaeth ei &s;an|cteiddrwydd ef.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 98. <HI>Prydnhawnol Weddi.</HI></HEAD>
<P>CEnwch i'r Arglwydd gani|ad newydd, canys efe a wnaeth bethau rhyfedd: ei ddeheulaw, a'i fraich &s;an|ctaidd a barodd iddo fuddugo|liaeth.</P>
<P N="2">2 Y&s;py&s;&s;odd yr Arglwydd ei iechydwriaeth, dat-cuddiodd ei gyfiawnder yngolwg y cenhed|loedd.</P>
<P N="3">3 Cofiodd ei drugaredd, a'i wi|rionedd i d&ycirc; I&s;rael: holl derfynau y ddaiar a wel&s;ant iechydwriaeth ein Duw ni.</P>
<P N="4">4 Cenwch yn llafar i'r Ar|glwydd, yr holl ddaiar: llefwch, ac ymlawenhewch, a chenwch.</P>
<P N="5">5 Cenwch i'r Arglwydd, gyd &acirc;'r delyn, gyd &acirc;'r delyn &acirc; ll&ecirc;f P&s;alm.</P>
<P N="6">6 Ar utcyrn a &s;ain cornet, ce|nwch yn llafar o flaen yr Ar|glwydd y Brenin.</P>
<P N="7">7 Rh&ucirc;ed y m&ocirc;r a'i gyflawn|der, y b&ycirc;d a'r rhai a drigant o'i fewn.</P>
<P N="8">8 Cured y llifeiriant eu dwy|lo: a chydganed y mynyddoedd.</P>
<P N="9">9 O flaen yr Arglwydd, canys y mae'n dyfod i farnu y ddaiar: efe a farna'r b&ycirc;d &acirc; chyfiawnder, a'r bobloedd ag uniondeb.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 99.</HEAD>
<P>YR Arglwydd &s;ydd yn teyrna|&s;u, cryned y bobloedd: ei|&s;tedd y mae rhwng y Cerubiaid, ymgynnhyrfed y ddaiar.</P>
<P N="2">2 Mawr yw'r Arglwydd yn Si|on, a derchafedic yw efe goruwch yr holl bobloedd.</P>
<P N="3">3 Moliannant dy Enw mawr ac ofnadwy; canys &s;anctaidd yw.</P>
<P N="4">4 A nerth y brenin a hoffa
<PB REF="32"> farn, ti a &s;iccrhei uniondeb; barn, a chyfiawnder a wnai di yn Jacob.</P>
<P N="5">5 Derchefwch yr Arglwydd ein Duw, ac ymgrymmwch o flaen ei &s;t&ocirc;l draed ef; canys &s;anctaidd yw.</P>
<P N="6">6 Mo&s;es ac Aaron ym mhlith ei offeiriaid ef; a Samuel ym my&s;c y rhai a alwant ar ei Enw, galwa|&s;ant ar yr Arglwydd, ac efe a'i gwrandawodd hwynt.</P>
<P N="7">7 Llefarodd wrthynt yn y go|lofn gwmmwl, cad wa&s;ant ei dy|&s;tiolaethau, a'r Ddeddf a roddodd efe iddynt.</P>
<P N="8">8 Gwrandewai&s;t arnynt, &ocirc; Ar|glwydd ein Duw: Duw oeddit yn eu harbed, ie pan ddielit am eu dychymmygion.</P>
<P N="9">9 Derchefwch yr Arglwydd ein Duw, ac ymgrymmwch ar ei fynydd &s;anctaidd; canys &s;an|ctaidd yw 'r Arglwydd ein Duw.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 100.</HEAD>
<P>CEnwch yn llafar i'r Ar|glwydd, yr holl ddaiar:</P>
<P N="2">2 Gwa&s;anaethwch yr Ar|glwydd mewn llawenydd: deuwch o'i fl&acirc;en ef &acirc; ch&acirc;n.</P>
<P N="3">3 Gwybyddwch mai 'r Ar|glwydd &s;ydd Dduw; ef a'n gw|naeth, ac nid ni ein hunain: ei bobl ef ydym, a defaid ei borfa.</P>
<P N="4">4 Ewch i mewn iw byrth ef &acirc; diolch, ac iw gynteddau &acirc; mawl: diolchwch iddo, a bendithiwch ei Enw.</P>
<P N="5">5 Canys da yw 'r Arglwydd; ei drugaredd &s;ydd yn dragywydd; a'i wirionedd hyd genhedlaeth a chenhedlaeth.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 101.</HEAD>
<P>CAnaf am drugaredd a barn: i ti Arglwydd y canaf.</P>
<P N="2">2 Byddaf ddeallus mewn ffordd berffaith: pa bryd y deui attaf? rhodiaf mewn perffeithrwydd fy nghalon, o fewn fy nh&ycirc;.</P>
<P N="3">3 Ni o&s;odaf ddim anwir o flaen fy llygaid, c&acirc;s gennif waith y rhai cildynnus, ni l&ycirc;n wrthif fi.</P>
<P N="4">4 Calon gyndyn a gilia oddi wrthif, nid adnabyddaf dd&ycirc;n drygionus.</P>
<P N="5">5 Torraf ymmaith yr hwn a enllibio ei gymmydog yn ddirgel; yr uchel o olwg, a'r balch ei ga|lon, ni allaf ddioddef.</P>
<P N="6">6 Fy llygaid fydd ar ffyddlo|niaid y t&icirc;r, fel y trigont gyd &acirc; mi: yr hwn a rodio mewn ffordd ber|ffaith, hwnnw a'm gwa&s;anac|tha i.</P>
<P N="7">7 Ni thrig o fewn fy nh&ycirc; yr un a wnelo dwyll: ni thrig yn fy|ngolwg yr un a ddywedo gel|wydd.</P>
<P N="8">8 Yn foreu y torraf ymmaith holl annuwolion y tir,; i ddi|wreiddio holl weithredw&ycirc;r an|wiredd o ddinas yr Arglwydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 102. <HI>Boreuol Weddi.</HI></HEAD>
<P>ARglwydd clyw fy ngweddi, a deled fy ll&ecirc;f attat.</P>
<P N="2">2 Na ch&ucirc;dd dy wyneb oddiwrthif, yn nydd fy nghy|fyngder go&s;twng dy gl&ucirc;&s;t attaf: yn y dydd y galwyf, bry&s;&s;ia, gw|rando fi.</P>
<P N="3">3 Canys fy nyddiau a ddarfu|ant fel m&wcirc;g: am he&s;cyrn a boe|tha&s;ant fel aelwyd.</P>
<P N="4">4 Fy nghalon a darawyd, ac a wywodd fel lly&s;&s;ieun: fel yr ang|hofiais fwytta fy mara.</P>
<P N="5">5 Gan lais fy nhuchan y gl&ycirc;|nodd fy e&s;cyrn wrth fy ngnhawd.</P>
<P N="6">6 Tebyg wyf i belican yr ania|lwch,
<PB REF="33"> ydwyf fel dylluan y diffae|thwch.</P>
<P N="7">7 Gwiliais, ac ydwyf fel ade|ryn y t&ocirc;, vnic ar ben y t&ycirc;.</P>
<P N="8">8 Fy ngelynion a'm gwrad|wyddant bennydd: y rhai a yn|fydant wrthif a dynga&s;ant yn fy erbyn.</P>
<P N="9">9 Canys bwytteais ludw fel ba|ra: a chymmy&s;cais fy niod ag wy|lofain,</P>
<P N="10">10 O herwydd dy l&icirc;d ti &acirc;'th ddigofaint; canys codai&s;t fi i fynu, a theflai&s;t fi i lawr.</P>
<P N="11">11 Fy nyddiau &s;ydd fel cy&s;cod yn cilio; a minneu fel gla&s;welltyn a wywais.</P>
<P N="12">12 Titheu Arglwydd a bar|hei yn dragywyddol; a'th goffa|dwriaeth hyd genhedlaeth a chenhedlaeth.</P>
<P N="13">13 Ti a gyfodi, ac a drugarhei wrth Sion: canys yr am&s;er i dru|garhau wrthi, ie yr am&s;er node|dic, a ddaeth.</P>
<P N="14">14 Oblegit y mae dy wei&s;ion yn hoffi ei meini, ac yn to&s;turio wrth ei ll&wcirc;ch hi.</P>
<P N="15">15 Felly y oen hedloedd a of|nant enw'r Arglwydd: a holl fren|hinoedd y ddaiar dy ogoniant.</P>
<P N="16">16 Pan adeilado yr Arglwydd Sion, y gwelir ef yn ei ogoni|ant.</P>
<P N="17">17 Efe a edrych ar weddi y gwael: ac ni ddiy&s;tyrodd eu dy|muniad.</P>
<P N="18">18 Hyn a &s;crifennir i'r gen|hedlaeth a dd&ecirc;l, a'r bobl a greuir a foliannant yr Arglwydd.</P>
<P N="19">19 Canys efe a edrychodd o uchelder ei gy&s;&s;egr: yr Arglwydd a edrychodd o'r nefoedd ar y ddaiar,</P>
<P N="20">20 I wrando uchenaid y car|charorion: ac i ryddhau plant angeu,</P>
<P N="21">21 I fynegi Enw 'r Arglwydd yn Sion, a'i foliant yn Jeru&s;alem:</P>
<P N="22">22 Pan ga&s;cler y bobl ynghyd; a'r teyrna&s;oedd i wa&s;anaeth u'r Arglwydd.</P>
<P N="23">23 Go&s;tyngodd efe fy nerth ar y ffordd, byrhaodd fy nyddiau.</P>
<P N="24">24 Dywedais, fy Nuw na chym|mer fi ymmaith ynghanol fy ny|ddiau: dy flynyddoedd di &s;ydd yn oes oe&s;oedd.</P>
<P N="25">25 Yn y dechreuad y &s;eiliai&s;t, y ddaiar, a'r nefoedd ydynt waith dy ddwylo.</P>
<P N="26">26 Hwy a ddarfyddant a thi a barh&ecirc; i, ie hwy oll a heneiddiant fel dilledyn: fel gwi&s;c y newidi hwynt, a hwy a newidir.</P>
<P N="27">27 Titheu'r un ydwyt, a'th flynyddoedd ni ddarfyddant.</P>
<P N="28">28 Plant dy wei&s;ion a bar|h&acirc;nt, &acirc;'i h&acirc;d a &s;iccrheir ger dy fron di.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 103.</HEAD>
<P>FY enaid, bendithia 'r Ar|glwydd, a chwbl &s;ydd ynof, ei Enw &s;anctaidd ef.</P>
<P N="2">2 Fy enaid, bendithia 'r Ar|glwydd, ac nac anghofia ei holl ddoniau ef:</P>
<P N="3">3 Yr hwn &s;ydd yn maddeu dy holl anwireddau: yr hwn &s;ydd yn iach&acirc;u dy holl le&s;cedd:</P>
<P N="4">4 Yr hwn &s;ydd yn gwaredu dy fywyd o dde&s;tryw, yr hwn &s;ydd yn dy goroni &acirc; thrugaredd, ac &acirc; tho&s;turi:</P>
<P N="5">5 Yr hwn &s;ydd yn diwallu dy enau &acirc; daioni: fel yr adnewyddir dy ieuengctid fel yr eryr.</P>
<P N="6">6 Yr Arglwydd &s;ydd yn gw|neuthur cyfiawnder, a barn i'r rhai gorthrymmedic oll.</P>
<PB REF="33">
<P N="7">7 Y&s;py&s;&s;odd ei ffyrdd i Mo&s;es; ei weithredoedd i feibion I&s;rael.</P>
<P N="8">8 Trugarog, a gra&s;-lawn yw 'r Arglwydd: hwyrfrydic i lid, a mawr o drugarogrwydd.</P>
<P N="9">9 Nid byth yr ymry&s;&s;on efe, ac nid byth y ceidw efe ei ddi|gofaint.</P>
<P N="10">10 Nid yn &ocirc;l ein pechodau y gwnaeth efe &acirc; ni; ac nid yn &ocirc;l ein anwireddau y t&acirc;lodd efe i ni.</P>
<P N="11">11 Canys cyfuwch ac yw 'r ne|foedd uwchlaw'r ddaiar, y rhago|rodd ei drugaredd ef ar y rhai a'i hofnant ef.</P>
<P N="12">12 Cyn belled ac yw 'r dwy|rain oddi wrth y gorllewin, y pellhaodd efe ein camweddau o|ddi wrthym.</P>
<P N="13">13 Fel y to&s;turia t&acirc;d wrth ei blant, felly y to&s;turia yr Arglwydd wrth y rhai a'i hofnant ef.</P>
<P N="14">14 Canys efe a edwyn ein defnydd ni: cofia mai ll&wcirc;ch y|dym.</P>
<P N="15">15 Dyddiau d&ycirc;n &s;ydd fel gla&s;|welltyn: megis blodeuyn y maes, felly y blodeua efe.</P>
<P N="16">16 Canys y gwynt &acirc; tro&s;to, ac ni bydd mwy o honaw; a'i le nid edwyn ddim o honaw ef mwy.</P>
<P N="17">17 Ond trugaredd yr Arglwydd &s;ydd o dragywyddoldeb hyd dra|gywyddoldeb, ar y rhai a'i hof|nant ef: a'i gyfiawnder i blant eu blant:</P>
<P N="18">18 I'r &s;awl a gadwant ei gy|fammod ef: ac a gofiant ei orchy|mynion, iw gwneuthur.</P>
<P N="19">19 Yr Arglwydd a barat&ocirc;dd ei or&s;eddfa yn y ne&s;oedd: a'i fren|hin iaeth ef &s;ydd yn llywodraethu ar b&ocirc;b peth.</P>
<P N="20">20 Bendithiwch yr Arglwydd, ei angelion ef: cedyrn o nerth yn gwneuthur ei air ef, gan wran|do ar leferydd ei air ef.</P>
<P N="21">21 Bendithiwch yr Arglwydd, ei holl luoedd ef: ei holl wei&s;ion yn gwneuthur ei ewyllys ef.</P>
<P N="22">22 Bendithiwch yr Arglwydd, ei holl weithredoedd ef: ym mhob man o'i lywodraeth. Fy enaid, bendithia 'r Arglwydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 104. <HI>Prydnhawnol Weddi.</HI></HEAD>
<P>FY enaid, bendithia 'r Ar|glwydd, &ocirc; Arglwydd fy Nuw tra mawr ydwyt: gwi&s;cai&s;t ogoniant, a hardd|wch.</P>
<P N="2">2 Yr hwn wyt yn gwi&s;co go|leuni fel dilledyn: ac yn tanu y nef|oedd fel llen.</P>
<P N="3">3 Yr hwn &s;y yn go&s;od t&ycirc;la|thau ei &s;tafelloedd yn y dyfroedd, yn gwneuthur y cymmylau yn gerbyd iddo: ac yn rhodio ar ade|nydd y gwynt.</P>
<P N="4">4 Yr hwn &s;ydd yn gwneuthur ei gennadon yn y&s;prydion: a'i wenidogion yn d&acirc;n fflamllyd.</P>
<P N="5">5 Yr hwn a &s;eiliodd y ddaiar ar ei &s;ylfeini: fel na &s;ymmudo byth, yn dragywydd.</P>
<P N="6">6 Toai&s;t hi &acirc;'r gorddyfnder, megis &acirc; gwi&s;c: y dyfroedd a &s;afent goruwch y mynyddoedd.</P>
<P N="7">7 Gan dy gerydd di y ffoe&s;ant; rhag &s;&wcirc;n dy daran y pry&s;ura&s;ant ymmaith.</P>
<P N="8">8 Gan y mynyddoedd yr ym|godant, ar hyd y dy&s;&s;rynnoedd y de&s;cynnant, i'r lle a &s;eiliai&s;t iddynt</P>
<P N="9">9 Go&s;odai&s;t derfyn, fel nad e|lont tro&s;odd, fel na ddychwelont i orchguddio 'r ddaiar.</P>
<P N="10">10 Yr hwn a yrr ffynhonnau i'r dyffrynnoedd, y rhai a ger|ddant rhwng y brynniau.</P>
<PB REF="34">
<P N="11">11 Diodant holl fwy&s;tfilod y maes: yr a&s;&s;ynnod gwylltion a dor|rant eu &s;yched.</P>
<P N="12">12 Adar y nefoedd a drigant ger llaw iddynt; y rhai a lei&s;iant oddi rhwng y cangau.</P>
<P N="13">13 Y mae efe yn dwfrhau y brynniau o'i &s;tafelloedd: y ddaiar a ddigonir &acirc; ffrwyth dy weithred|oedd.</P>
<P N="14">14 Y mae yn peri i'r gwellt dyfu i'r anifeiliaid, a lly&s;&s;iau i wa|&s;anaeth d&ycirc;n: fel y dycco fara a|llan o'r ddaiar:</P>
<P N="15">15 A gw&icirc;n, yr hwn a laweny|cha galon d&ycirc;n, ac olew i beri iw wyneb ddi&s;cleirio: a bara, yr hwn a gynnal galon d&ycirc;n.</P>
<P N="16">16 Prennau 'r Arglwydd &s;ydd lawn &s;ugn: cedrwydd Libanus y rhai a blannodd efe.</P>
<P N="17">17 Lle y nytha 'r adar: y ffyn|nid wydd yw t&ycirc; y Ciconia.</P>
<P N="18">18 Y mynyddoedd uchel &s;ydd noddfa i'r geifr; a'r creigiau i'r cwnningod.</P>
<P N="19">19 Efe a wnaeth y llenad i am&s;e|rau nodedic: yr haul a edwyn ei fachludiad.</P>
<P N="20">20 Gwnei dywyllwch, a n&ocirc;s fydd: ynddi yr ymlu&s;ca p&ocirc;b bwy&s;t-fil coed.</P>
<P N="21">21 Y cenawon llewod a r&ucirc;ant am y&s;clyfaeth, ac a gei&s;iant eu bwyd gan Dduw.</P>
<P N="22">22 Pan godo haul, ymga&s;clant, a gorweddant yn eu lloche&s;au.</P>
<P N="23">23 D&ycirc;n a &acirc; allan iw waith, ac iw orchwyl hyd yr hwyr.</P>
<P N="24">24 Mor lluo&s;og yw dy weithred|oedd, &ocirc; Arglwydd! gwnaetho&s;t hwynt oll mewn doethineb, llawn yw'r ddaiar o'th gyfoeth.</P>
<P N="25">25 Felly y mae y m&ocirc;r mawr llydan: yno y mae ymlu&s;ciaid heb rifedi, bwy&s;t-filod bychain a maw|rion.</P>
<P N="26">26 Yno'r &acirc; y llongau: yno y mae 'r Lefiathan, yr hwn a luni|ai&s;t i chwarae ynddo.</P>
<P N="27">27 Y rhai hyn oll a ddi&s;gwili|ant, am roddi iddynt eu bwyd yn ei br&ycirc;d.</P>
<P N="28">28 A roddech iddynt a ga&s;cl|ant; agori dy law a diwellir hwynt &acirc; daioni.</P>
<P N="29">29 Ti a guddi dy wyneb, hwy|thau a drallodir: dygi ymmaith eu hanadl, a threngant, dychwelant iw ll&wcirc;ch.</P>
<P N="30">30 Pan ollyngych dy y&s;pryd y creuir hwynt, ac yr adnewyddi wyneb y ddaiar.</P>
<P N="31">31 Gogoniant yr Arglwydd fydd yn dragywydd: yr Arglwydd a lawenycha yn ei weithredoedd.</P>
<P N="32">32 Efe a edrych ar y ddaiar, a hi a gryna, efe a gyffwrdd &acirc;'r my|nyddoedd, a hwy a fygant.</P>
<P N="33">33 Canaf i'r Arglwydd tra fydd|wyf fyw, canaf i'm Duw tra fydd|wyf.</P>
<P N="34">34 Bydd melys fy myfyrdod amdano: mi a lawenycha yn yr Arglwydd.</P>
<P N="35">35 Darfydded y pechaduriaid o'r t&icirc;r, na fydded yr annuwolion mwy: fy enaid bendithia di'r Ar|glwydd. Molwch yr Arglwydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 105. <HI>Boreuol Weddi.</HI></HEAD>
<P>GLodforwch yr Arglwydd, gelwch ar ei Enw: myne|gwch ei weithredoedd ym my&s;c y bobloedd.</P>
<P N="2">2 Cenwch iddo, canmolwch ef: ymddiddenwch am ei holl ryfeddodau ef.</P>
<P N="3">3 Gorfoleddwch yn ei Enw &s;anctaidd; llawenyched calon y
<PB REF="34"> rhai a gei&s;iant yr Arglwydd.</P>
<P N="4">4 Cei&s;iwch yr Arglwydd a'i nerth: cei&s;iwch ei wyneb ef b&ocirc;b am&s;er.</P>
<P N="5">5 Cofiwch ei ryfeddodau, y rhai a wnaeth efe: ei wrthiau, a barnedigaethau ei enau,</P>
<P N="6">6 Chwi h&acirc;d Abraham ei w&acirc;s ef: chwi meibion Jacob ei etho|ledigion.</P>
<P N="7">7 Efe yw'r Arglwydd ein Duw ni, ei farnedigaethau ef &s;ydd trwy 'r holl ddaiar.</P>
<P N="8">8 Cofiodd ei gyfammod byth: y gair a orchymynnodd efe i f&icirc;l o genhedlaethau&punc;</P>
<P N="9">9 Yr hyn a ammododd efe ag Abraham, a'i l&wcirc; i I&s;aac,</P>
<P N="10">10 A'r hyn a o&s;ododd efe yn ddeddf i Jacob, ac yn gyfammod tragywyddol i I&s;rael;</P>
<P N="11">11 Gan ddywedyd, i ti y rho|ddaf d&icirc;r Canaan, rhandir eich e|tifeddiaeth.</P>
<P N="12">12 Pan oeddynt ych y dig o ri|fedi, ie ychydig, a dieithriaid ynddi:</P>
<P N="13">13 Pan rodient o genhedlaeth i genhedlaeth: o'r naill deyrnas at bobl arall:</P>
<P N="14">14 Ni adawodd i n&ecirc;b eu gor|thrymmu, ie eeryddodd frenhin|oedd o'i plegit:</P>
<P N="15">15 Gan ddywedyd, na chyffyr|ddwch &acirc;'m rhai enneiniog, ac na ddrygwch fy mhrophwydi.</P>
<P N="16">16 Galwodd hefyd am newyn ar y t&icirc;r: a dini&s;triodd holl gyn|haliaeth bara.</P>
<P N="17">17 Anfonodd &wcirc;r o'i blaen hwynt, Jo&s;eph yr hwn a werth|wyd yn w&acirc;s.</P>
<P N="18">18 Cy&s;tuddia&s;ant ei draed ef mewn gefyn: ei enaid aeth mewn heirn:</P>
<P N="19">19 Hyd yr am&s;er y daeth ei air ef; gair yr Arglwydd a'i pro|fodd ef.</P>
<P N="20">20 Y brenin a anfonodd, ac a'i gollyngodd ef, llywodraeth-wr y bobl, ac a'i rhyddh&acirc;odd ef.</P>
<P N="21">21 Go&s;ododd ef yn Arglwydd ar ei d&ycirc;, ac yn llywydd ar ei holl gyfoeth:</P>
<P N="22">22 I rwymo ei dywy&s;ogion ef wrth ei ewyllys, ac i ddy&s;eu doethineb iw henuriaid ef.</P>
<P N="23">23 Aeth I&s;rael hefyd i'r Aipht, ac Jacob a ymdeithiodd yn nh&icirc;r Ham.</P>
<P N="24">24 Ac efe a gynnyddodd ei bobl yn ddirfawr, ac a'i gwnaeth yn gryfach n&acirc;'i gwrthwynebwyr.</P>
<P N="25">25 Tr&ocirc;dd eu calon hwynt i ga&s;au ei bobl ef, i wneuthur yn ddichellgar &acirc;'i wei&s;ion.</P>
<P N="26">26 Efe a anfonodd Mo&s;es ei w&acirc;s, ac Aaron yr hwn a dde|wi&s;a&s;ei.</P>
<P N="27">27 Hwy a ddango&s;a&s;ant ei ar|wyddion ef yn eu plith hwynt: a rhyfeddodau yn nh&icirc;r Ham.</P>
<P N="28">28 Efe a anfonodd dywyllwch, ac a dywyllodd: ac nid anufydd|ha&s;ant hwy ei air ef.</P>
<P N="29">29 Efe a dr&ocirc;dd eu dyfroedd yn waed, ac a laddodd eu py&s;cod.</P>
<P N="30">30 Eu tir a heigiodd lyffaint, yn &s;tafelloedd eu brenhinoedd.</P>
<P N="31">31 Efe a ddywedodd, a daeth cymmy&s;c-bl&acirc;, a llau yn eu holl fr&ocirc; hwynt.</P>
<P N="32">32 Efe a wnaeth eu glaw hwynt yn genlly&s;c, ac yn fflammau t&acirc;n yn eu t&icirc;r.</P>
<P N="33">33 Tarawodd hefyd eu gwyn|wydd, a'i ffigy&s;-wydd: ac a ddry|lliodd goed eu gwl&acirc;d hwynt.</P>
<P N="34">34 Efe a ddywedodd, a daeth y locu&s;tiaid, a'r lindys yn anneirif.</P>
<PB REF="35">
<P N="35">35 Y rhai a fwytta&s;ant yr holl l&acirc;&s;wellt yn eu t&icirc;r hwynt: ac a ddi|fa&s;ant ffrwyth eu daiar hwynt.</P>
<P N="36">36 Tarawodd hefyd b&ocirc;b cyntaf|anedig yn eu t&icirc;r hwynt; blaen|ffrwyth eu holl nerth hwynt.</P>
<P N="37">37 Ac a'i d&ucirc;g hwynt allan ag arian, ac ag aur: ac heb un lle&s;c yn eu llwythau.</P>
<P N="38">38 Llawenychodd yr Aipht pan aethant allan, canys &s;yrthia&s;ei eu har&s;wyd arnynt hwy.</P>
<P N="39">39 Efe a danodd gwmmwl yn d&ocirc;, a th&acirc;n i oleuo liw n&ocirc;s.</P>
<P N="40">40 Gofynna&s;ant, ac efe a dd&ucirc;g &s;ofl-ieir, ac a'i diwallodd &acirc; bara nefol.</P>
<P N="41">41 Efe a holltodd y graig, a'r dyfroedd a ddylifodd, cerdda|&s;ant ar h&ycirc;d lleoedd &s;ychion yn a|fonydd.</P>
<P N="42">42 Canys efe a gofiodd ei air &s;anctaidd, ac Abraham ei w&acirc;s.</P>
<P N="43">43 Ac a dd&ucirc;g ei bobl allan mewn llawenydd: ei etholedigion mewn gorfoledd.</P>
<P N="44">44 Ac a roddes iddynt diroedd y cenhedloedd: a meddianna&s;ant lafur y bobloedd:</P>
<P N="45">45 Fel y cadwent ei ddeddfau ef, ac y cynhalient ei gyfreithiau. Molwch yr Arglwydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 106. <HI>Prydnhawnol Weddi.</HI></HEAD>
<P>MOlwch yr Arglwydd. Clod|forwch yr Arglwydd, ca|nys da yw: o herwydd ei drugaredd a bery yn dragywydd.</P>
<P N="2">2 Pwy a draetha nerthoedd yr Arglwydd? ac a fynega ei holl fawl ef?</P>
<P N="3">3 Gwyn eu b&ycirc;d a gadwant farn: ar hwn a wnel gyhawnder b&ocirc;b am&s;er.</P>
<P N="4">4 Cofia fi Arglwydd yn &ocirc;l dy ra&s;lonrwydd i'th bobl, ymw&ecirc;l &acirc; mi &acirc;'th iechydwriaeth.</P>
<P N="5">5 Fel y gwelwyf ddaioni dy e|tholedigion, fel y llawenychwyf yn llawenydd dy genhedl di: fel y gorfoleddwyf gyd &acirc;'th etifeddi|aeth.</P>
<P N="6">6 Pecha&s;om gyd &acirc;'n tadau, gwnaethom gamwedd, anwire|ddus fuom.</P>
<P N="7">7 Ein tadau ni ddealla&s;ant dy ryfeddodau yn yr Aipht, ni chofi|a&s;ant luo&s;ogrwydd dy drugare|ddau, eithr gwrth-ryfelgar fuant wrth y m&ocirc;r, &s;ef y m&ocirc;r c&ocirc;ch.</P>
<P N="8">8 Etto efe a'i hachubodd hwynt er mwyn ei enw: i beri adnabod ei gadernid.</P>
<P N="9">9 Ac a geryddodd y m&ocirc;r c&ocirc;ch, fel y &s;ychodd efe: a thywy&s;odd hwynt trwy'r dyfnder megis trwy 'r anialwch:</P>
<P N="10">10 Achubodd hwynt hefyd o law eu diga&s;og: ac a'i gwaredodd o law y gelyn.</P>
<P N="11">11 A'r dyfroedd a doe&s;ant eu gwrth wynebw&ycirc;r: ni adawyd un o honynt.</P>
<P N="12">12 Yna y creda&s;ant ei eiriau ef: cana&s;ant ei fawl ef.</P>
<P N="13">13 Yn y fan yr anghofia&s;ant ei weithredoedd ef, ni ddi&s;gwilia|&s;ant am ei gyngor ef.</P>
<P N="14">14 Eithr bly&s;&s;ia&s;ant yn ddir|fawr yn yr anialwch: a thempti|a&s;ant Dduw yn y diffaethwch.</P>
<P N="15">15 Ac efe a roddes eu dymu|niad iddynt, eithr efe a anfonodd gulni iw henaid.</P>
<P N="16">16 Cynfigen na&s;ant hefyd wrth Mo&s;es yn y gwer&s;yll: ac wrth Aaron &s;anct yr Arglwydd.</P>
<P N="17">17 Y ddaiar a agorodd, ac a lyngcodd Ddathan, ac a orchgu|ddiodd gynnulleidfa Abiram.</P>
<PB REF="35">
<P N="18">18 Cynneuodd t&acirc;n hefyd yn eu cynnulleidfa hwynt: fflam a lo&s;codd y rhai annuwiol.</P>
<P N="19">19 Ll&ocirc; a wnaethant yn Ho|reb: ac ymgrymma&s;ant i'r ddelw dawdd.</P>
<P N="20">20 Felly y troe&s;ant eu gogoni|ant i l&ucirc;n eidion yn pori gla&s;|wellt.</P>
<P N="21">21 Anghofia&s;ant Dduw eu ha|chub-&wcirc;r, yr hwn a wnel&s;ei bethau mawrion yn yr Aipht:</P>
<P N="22">22 Pethau rhyfedd yn nh&icirc;r Ham: pethau ofnadwy wrth y m&ocirc;r c&ocirc;ch.</P>
<P N="23">23 Am hynny y dywedodd y dini&s;triai efe hwynt, oni bua&s;e i Mo&s;es ei etholedig &s;efyll ar yr ad|wy o'i flaen ef, i droi ymmaith ei lidiawgrwydd ef, rhag eu dini|&s;trio.</P>
<P N="24">24 Diy&s;tyra&s;ant hefyd y t&icirc;r dy|munol: ni chreda&s;ant ei air ef:</P>
<P N="25">25 Ond grwgnacha&s;ant yn eu pebyll: ac ni wrandaw&s;ant ar lais yr Arglwydd.</P>
<P N="26">26 Yna y derchafodd efe ei law yn eu herbyn hwynt, iw cwym|po yn yr anialwch;</P>
<P N="27">27 Ac i gwympo eu h&acirc;d ym my&s;c y Cenhedloedd, ac iw gwa|&s;caru yn y tiroedd.</P>
<P N="28">28 Ymgy&s;&s;yllta&s;ant hefyd a Baal-peor, a bwytta&s;ant ebyrth y meirw.</P>
<P N="29">29 Felly y digia&s;ant ef &acirc;'i dy|chymmygion eu hun: ac y tara|wodd pl&acirc; yn eu my&s;c hwy.</P>
<P N="30">30 Yna y &s;afodd Phinehes, ac a iawn farnodd: a'r pl&acirc; a attali|wyd.</P>
<P N="31">31 A chyfrifwyd hyn iddo yn gyfiawnder: o genhedlaeth i gen|hedlaeth byth.</P>
<P N="32">32 Llidia&s;ant ef hefyd wrth ddyfroedd y gynnen: fel y bu ddrwg i Mo&s;es o'i plegit hwynt.</P>
<P N="33">33 O herwydd cythruddo o honynt ei y&s;pryd ef, fel y cam|ddywedodd &acirc;'i wefu&s;au.</P>
<P N="34">34 Ni ddini&s;tria&s;ant y boblo|edd, am y rhai y dy weda&s;ei 'r Ar|glwydd wrthynt:</P>
<P N="35">35 Eithr ymgymmy&s;ca&s;ant &acirc;'r Cenhedloedd: a dy&s;ca&s;ant eu gweithredoedd hwynt:</P>
<P N="36">36 A gwa&s;anaetha&s;ant eu del|wau hwynt, y rhai a fu yn fagl iddynt.</P>
<P N="37">37 A bertha&s;ant hefyd eu mei|bion, a'i merched i gythreuliaid.</P>
<P N="38">38 Ac a dywallta&s;ant waed gwi|rion, &s;ef gwaed eu meibion, a'i merched, y rhai a abertha&s;ant i ddelwau Canaan, a'r tir a halog|wyd &acirc; gwaed.</P>
<P N="39">39 Felly 'r ymhaloga&s;ant yn eu gweithredoedd eu hun, ac y put|teinia&s;ant gyd &acirc;'i dychymmygion.</P>
<P N="40">40 Am hynny y cynneuodd d&icirc;g yr Arglwydd yn erbyn ei bobl, fel y ffieiddiodd efe ei etifeddi|aeth.</P>
<P N="41">41 Ac efe a'i rhoddes hwynt yn llaw 'r cenhedloedd, a'i ca&s;eion a ly wodraetha&s;ant arnynt.</P>
<P N="42">42 Eu gelynion hefyd a'i gor|thrymma&s;ant; a daro&s;tyngwyd hwynt tan eu dwylo hwy.</P>
<P N="43">43 Llawer gwaith y gwaredodd efe hwynt, hwythau a'i digia&s;ant ef &acirc;'i cyngor en hun: a hwy a wanhychwyd am eu han wiredd.</P>
<P N="44">44 Etto efe a edrychodd pan oedd ing arnynt: pan glywodd eu llefain hwynt.</P>
<P N="45">45 Ac efe a gofiodd ei gyfam|mod &acirc; hwynt, ac a edifarhaodd yn &ocirc;l lluo&s;ogrwydd ei drugare|ddau.</P>
<PB REF="36">
<P N="46">46 Ac a wnaeth iddynt gael trugaredd gan y rhai oll a'i cae|thiwai.</P>
<P N="47">47 Achub ni &ocirc; Arglwydd ein Duw, a chynnull ni o blith y cenhedloedd, i glodfori dy Enw &s;anctaidd: ac i orfoleddu yn dy foliant.</P>
<P N="48">48 Bendigedic fyddo Arglwydd Dduw I&s;rael, erioed, ac yn dragy|wydd: a dyweded yr holl bobl, Amen. Molwch yr Arglwydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 107. <HI>Boreuol Weddi.</HI></HEAD>
<P>CLodforwch yr Arglwydd canys da yw: o herwydd ei drugaredd &s;ydd yn dra|gywydd.</P>
<P N="2">2 Felly dyweded gwaredigion yr Arglwydd; y rhai a waredodd efe o law y gelyn;</P>
<P N="3">3 Ac a ga&s;clodd efe o'r tiroedd, o'r dwyrain, ac o'r gorllewin, o'r gogledd, ac o'r dehau.</P>
<P N="4">4 Crwydra&s;ant yn yr anialwch mewn ffordd ddi&s;athr: heb gael dinas i aros ynddi:</P>
<P N="5">5 Yn newynog ac yn &s;ychedig: eu henaid a lewygodd ynddynt.</P>
<P N="6">6 Yna y llefa&s;ant ar yr Arglwydd yn eu cyfyngder; ac efe a'i gwa|redodd o'i gorthrymderau.</P>
<P N="7">7 Ac a'i tywy&s;odd hwynt ar h&ycirc;d y ffordd vniawn, i fyned i ddinas gyfanneddol.</P>
<P N="8">8 O na foliannent yr Arglwydd am ei ddaioni, a'i ryfeddodau i feibion dynion.</P>
<P N="9">9 Canys efe a ddiwalla yr enaid &s;ychedig, ac a leinw yr enaid ne|wynog &acirc; daioni.</P>
<P N="10">10 Y rhai a bre&s;&s;wyliant yn y tywyllwch a chy&s;cod angeu, yn rhwym mewn cy&s;tudd a haiarn:</P>
<P N="11">11 O herwydd annufyddhau o honynt eiriau Duw, a dirmygu cyngor y Goruchaf:</P>
<P N="12">12 Am hynny yntef a o&s;tyngodd eu calon &acirc; blinder: &s;yrthia&s;ant&punc; ac nid oedd cynnorthwy-&wcirc;r.</P>
<P N="13">13 Yna y gwaedda&s;ant ar yr Ar|glwydd yn eu cyfyngder: efe a'i hachubodd o'r gorthrymderau.</P>
<P N="14">14 D&ucirc;g hwynt allan o dywyll|wch, a chy&s;cod angeu: a drylliodd eu rhwymau hwynt.</P>
<P N="15">15 O na foliannent yr Arglwydd am ei ddaioni, a'i ryfeddodau i feibion dynion.</P>
<P N="16">16 Canys efe a dorrodd y pyrth pr&ecirc;s, ac a ddrylliodd y barrau heirn.</P>
<P N="17">17 Ynfydion oblegit eu cam|weddau, ac o herwydd eu hanwi|reddau a gy&s;tuddir.</P>
<P N="18">18 Eu henaid a ffieiddiei b&ocirc;b bwyd: a daethant hyd byrth angeu.</P>
<P N="19">19 Yna y gwaedda&s;ant ar yr Ar|glwydd yn eu cyfyngder: ac efe a'i hachubodd o'i gorthrymde|rau.</P>
<P N="20">20 Anfonodd ei air, ac iach&acirc;|odd hwynt, ac a'i gwaredodd o'i dini&s;tr.</P>
<P N="21">21 O na foliannent yr Arglwydd am ei ddaioni, a'i ryfeddodau i feibion dynion.</P>
<P N="22">22 Aberthant hefyd aberth mo|liant: a mynegant ei weithredo|edd ef mewn gorfoledd.</P>
<P N="23">23 Y rhai a dde&s;cynnant mewn llongau i'r m&ocirc;r, gan wneuthur eu gorch wyl mewn dyfroedd maw|rion:</P>
<P N="24">24 Hwy a welant weithredo|edd yr Arglwydd: a'i ryfeddodau yn y dyfnder.</P>
<P N="25">25 Canys efe a orchymmyn, a chy&s;yd tymh e&s;tl-wynt: yr hwn
<PB REF="36"> a dderchafa ei donnau ef.</P>
<P N="26">26 Hwy a e&s;cynnant i'r nefo|edd, de&s;cynnant i'r dyfnder, <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">awdd eu henaid gan flinder.</P>
<P N="27">27 Ymdroant, ac ym&s;ymmu|dant fel meddwyn: a'i holl ddoe|thineb a ballodd.</P>
<P N="28">28 Yna y gwaeddant ar yr Ar|glwydd yn eu cyfyngder, ac efe a'i dwg allan o'i gorthrymderau.</P>
<P N="29">29 Efe a wna yr &s;torm yn da|wel: a'i tonnau a o&s;tegant.</P>
<P N="30">30 Yna y llawenh&acirc;nt am eu go&s;tegu, ac efe a'i dwg i'r porth|ladd a ddymunent.</P>
<P N="31">31 O na foliannent yr Arglwydd am ei ddaioni, a'i ryfeddodau i feibion dynion.</P>
<P N="32">32 A derchafant ef ynghyn|nulleidfa y bobl, a moliannant ef yn ei&s;teddfod yr henuriaid.</P>
<P N="33">33 Efe a wna afonydd yn ddi|ffaethwch: a ffynhonnau dyfroedd yn &s;ychdir:</P>
<P N="34">34 A th&icirc;r ffrwyth-lawn yn ddiffrwyth: am ddrygioni y rhai a drigant ynddo.</P>
<P N="35">35 Efe a dry yr anialwch yn llyn dwfr: a'r t&icirc;r cr&acirc;s yn ffynhon|nau dwfr.</P>
<P N="36">36 Ac yno y gwna i'r newy|nog aros: fel y darparont ddinas i gyfanneddu:</P>
<P N="37">37 Ac yr hauont feu&s;ydd, ac y plannont winllannoedd, y rhai a ddygant ffrwyth toreithiog.</P>
<P N="38">38 Ac efe a'i bendithia hwynt fel yr amlh&acirc;nt yn ddirfawr, ac ni &acirc;d iw hanifeiliaid leihau.</P>
<P N="39">39 Llei heir hwynt hefyd, a go&s;tyngir hwynt, gan gyfyngder, dryg-fyd, a ch&ycirc;ni.</P>
<P N="40">40 Efe a dywallt ddirmyg ar fo|neddigion, ac a wna iddynt gyr|wydro mewn anialwch heb ffordd.</P>
<P N="41">41 Ond efe a gyfyd y tlawd o gy&s;tudd, ac a wna iddo deuluoedd fel praidd.</P>
<P N="42">42 Y rhai vniawn a welant hyn, ac a lawenychant: a phob anwiredd a gae ei &s;afn.</P>
<P N="43">43 Y n&ecirc;b &s;ydd ddoeth ac a gad|wo hyn, hwy a ddeallant druga|reddau 'r Arglwydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 108. <HI>Prydnhawnol Weddi.</HI></HEAD>
<P>PArod yw fy nghalon &ocirc; Dduw, canaf a chanmolaf &acirc;'m go|goniant.</P>
<P N="2">2 Deffro y nabl a'r delyn, min|nau a ddeffroaf yn foreu.</P>
<P N="3">3 Clodforaf di Arglwydd ym my&s;c y bobloedd: canmolaf di ym my&s;c y cenhedloedd.</P>
<P N="4">4 Canys mawr yw dy druga|redd oddi ar y nefoedd, a'th wi|rionedd a gyrraedd hyd yr wy|bren.</P>
<P N="5">5 Ymddercha &ocirc; Dduw, uwch y nefoedd: a bydded dy ogoniant ar yr holl ddaiar.</P>
<P N="6">6 Fel y gwareder dy rai an|wyl: achub &acirc;'th ddeheu-law, a gwrando fi.</P>
<P N="7">7 Duw a lefarodd yn ei &s;an|cteiddrwydd: llawenychaf, rhan|naf Sichem, a me&s;&s;uraf ddyffryn Succoth.</P>
<P N="8">8 Eiddo fi yw Gilead, eiddo fi Mana&s;&s;eh: Ephraim hefyd yw nerth fy mhen: Juda yw fy nedd&s;|&wcirc;r.</P>
<P N="9">9 Moab yw fy nghrochan gol|chi, tros Edom y taflaf fy e&s;cid: buddugoliaethaf ar Phili&s;tia.</P>
<P N="10">10 Pwy a'm d&wcirc;g i'r ddinas ga|darn? pwy a'm d&wcirc;g hyd yn E|dom?</P>
<P N="11">11 Onid tydi o Dduw, yr
<PB REF="37"> hwn a'n bwriai&s;t ymmaith, ac onid ai di allan, &ocirc; Dduw, gyd &acirc;'n llu|oedd?</P>
<P N="12">12 Dyro i mi gynnorthwy rhag cyfyngder, canys gau yw ym|wared d&ycirc;n.</P>
<P N="13">13 Trwy Dduw y gwnawn wroldeb, canys efe a &s;athr ein ge|lynion.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 109.</HEAD>
<P>NA thaw, &ocirc; Dduw fy moli|ant.</P>
<P N="2">2 Canys genau 'r annuwiol, a genau y twyllodrus a ymagora|&s;ant arnaf: &acirc; thafod celwyddog y llefara&s;ant i'm herbyn.</P>
<P N="3">3 Cylchyna&s;ant fi hefyd &acirc; gei|tiau c&acirc;s, ac ymladda&s;ant &acirc; mi heb achos.</P>
<P N="4">4 Am fy ngharedigrwydd i'm gwrth wynebant: minneu a arfe|raf weddi.</P>
<P N="5">5 Tala&s;ant hefyd i mi ddrwg am dda: a ch&acirc;s am fy ngha|riad.</P>
<P N="6">6 Go&s;od titheu vn annuwiol arno ef; a &s;afed Satan wrth ei ddeheu-law ef.</P>
<P N="7">7 Pan farner ef, eled yn euog, a bydded ei weddi yn bechod.</P>
<P N="8">8 Ychydig fyddo ei ddyddiau: a chymmered arall ei &s;wydd ef.</P>
<P N="9">9 Bydded ei blant yn ymddi|faid: a'i wraig yn weddw.</P>
<P N="10">10 Gan gyrwydro hefyd cyr|wydred ei blant ef, a chardottant: cei&s;iant hefyd eu bara o'i hanghy|fannedd leoedd.</P>
<P N="11">11 Rhwyded y cei&s;iad yr hyn oll &s;ydd ganddo: ac anrheithied dieithriaid ei lafur ef.</P>
<P N="12">12 Na fydded n&ecirc;b a e&s;tynno drugaredd iddo: ac na fydded n&ecirc;b a drugarh&acirc;o wrth ei ymddi|faid ef.</P>
<P N="13">13 Torrer ymmaith ei hilioga|eth ef, dil&ecirc;er eu henw yn yr oes ne&s;&s;af.</P>
<P N="14">14 Cofier anwiredd ei dadau o flaen yr Arglwydd: ac na ddil&ecirc;er pechod ei fam ef.</P>
<P N="15">15 Byddant b&ocirc;b am&s;er ger bron yr Arglwydd: fel y torro efe ymmaith eu coffad wriaeth o'r t&icirc;r.</P>
<P N="16">16 Am na chofiodd wneuthur trugaredd, eithr erlid o honaw y truan a'r tlawd, a'r cy&s;tuddiedic o galon, iw l&acirc;dd.</P>
<P N="17">17 Hoffodd felldith, a hi a dda|eth iddo: ni fynnei fendith, a hi a bellhaodd oddi wrtho.</P>
<P N="18">18 Ie gwi&s;codd felldith fel di|lledyn, a hi a ddaeth fel dwfr iw fewn, ac fel olew iw e&s;cyrn.</P>
<P N="19">19 Bydded iddo fel dilledyn, yr hwn a wi&s;co efe, ac fel gwre|gys a'i gwregy&s;o ef yn oe&s;tadol.</P>
<P N="20">20 Hyn fyddo t&acirc;l fy ngwrth|w&ycirc;neb-wyr gan yr Arglwydd: a'r rhai a ddywedant ddrwg yn erbyn fy enaid.</P>
<P N="21">21 Titheu Arglwydd Dduw, gwna crofi er mwyn dy Enw, am fod yn dda dy drugaredd, gwa|red fi.</P>
<P N="22">22 Canys truan a thlawd yd|wyfi, a'm calon a archollwyd o'm mewn.</P>
<P N="23">23 Euthum fel cy&s;cod pan gi|lio, fel locu&s;t i'm he&s;cydwir.</P>
<P N="24">24 Fy ngliniau a aethant yn egwan gan ympryd, a'm cnawd a guriodd o ei&s;ieu bra&s;der.</P>
<P N="25">25 Gwradwydd hefyd oeddwn iddynt: pan welent fi, &s;iglent eu pennau.</P>
<P N="26">26 Cynnorthwya fi &ocirc; Arglwydd fy Nuw; achub fi yn &ocirc;l dy dru|garedd.</P>
<PB REF="37">
<P N="27">27 Fel y gwypont mai dy law di yw hyn: mai ti Arglwydd a'i gwnaetho&s;t.</P>
<P N="28">28 Melldithiant hwy, ond ben|dithia di, cywilyddir hwynt, pan gyfodant: a llawenyched dy w&acirc;s.</P>
<P N="29">29 Gwi&s;cer fy ngwrthwyneb|w&ycirc;r &acirc; gwarth; ac ymwi&s;cant &acirc;'u cywilydd megis &acirc; chochl.</P>
<P N="30">30 Clodforaf yr Arglwydd yn ddirfawr &acirc;'m genau: i&ecirc; molian|naf ef ym my&s;c llawer.</P>
<P N="31">31 O herwydd efe a &s;aif ar dde|heu-law 'r tlawd: iw achub oddi wrth y rhai a farnant ei enaid.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 110. <HI>Boreuol Weddi.</HI></HEAD>
<P>DYwedodd yr Arglwydd wrth fy Arglwydd, ei|&s;tedd ar fy neheu-la&wcirc;: hyd oni o&s;odwyf dy elynion yn faingc i'th draed.</P>
<P N="2">2 Gwialen dy nerth a enfyn yr Arglwydd o Sion: llywodrae|tha di ynghanol dy elynion.</P>
<P N="3">3 Dy bobl a fyddant ewylly&s;|gar, yn nydd dy nerth, mewn harddwch &s;ancteiddrwydd o groth y wawr: y mae gwlith dy anedigaeth i ti.</P>
<P N="4">4 Tyngodd yr Arglwydd, ac nid edifarh&acirc;: ti wyt offeiriad yn dragywyddol yn &ocirc;l vrdd Melchi|&s;edec.</P>
<P N="5">5 Yr Arglwydd ar dy ddeheu|law, a dry wana frenhinoedd yn nydd ei ddigofaint.</P>
<P N="6">6 Efe a farn ym my&s;c y cen|hedloedd, lleinw loedd &acirc; che|laneddau: archolla ben llawer gwl&acirc;d.</P>
<P N="7">7 Efe a &ycirc;f o'r afon ar y ffordd, am hynny y dercha efe ei ben.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 111.</HEAD>
<P>MOlwch yr Arglwydd. Clod|foraf yr Arglwydd &acirc;'m holl galon; ynghymmanfa y rhai vni|awn, ac yn y gynnulleidfa.</P>
<P N="2">2 Mawr yw gweithredoedd yr Arglwydd: wedi eu cei&s;io gan bawb a'i hoffant.</P>
<P N="3">3 Gogoniant a harddwch yw ei waith ef: a'i gyfiawnder &s;ydd yn parhau byth.</P>
<P N="4">4 Gwnaeth gofio ei ryfeddo|dau; gra&s;lawn a thrugarog yw 'r Arglwydd.</P>
<P N="5">5 Rhoddodd ymborth i'r rhai a'i hofnant ef, efe a gofia ei gy|fammod yn dragywydd.</P>
<P N="6">6 Mynegodd iw bobl gadernid ei weithredoedd: i roddi iddynt etifeddiaeth y cenhedloedd.</P>
<P N="7">7 Gwirionedd a barn yw gwei|thredoedd ei ddwylaw ef, ei holl orchymynnion ydynt &s;iccr:</P>
<P N="8">8 Wedi eu &s;iccrhau byth ac yn dragywydd, a'i gwneuthur mewn gwirionedd, ac vniawnder.</P>
<P N="9">9 Anfonodd ymwared iw bobl, gorchymynnodd ei gyfammod yn dragywyddol: &s;ancteiddiol, ac of|nadwy yw ei enw ef.</P>
<P N="10">10 Dechreuad doethineb yw ofn yr Arglwydd: deall da &s;ydd gan y rhai a wnant ei orchym|mynion ef; y mae ei foliant ef yn parhau byth.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 112.</HEAD>
<P>MOlwch yr Arglwydd. Gwyn ei fyd y gwr a ofna'r Ar|glwydd, ac &s;ydd yn hoffi ei orchy|mynnion ef yn ddirfawr.</P>
<P N="2">2 Ei had fydd cadarn ar y ddai|ar; cenhedlaeth y rhai vniawn a fendithir.</P>
<PB REF="38">
<P N="3">3 Golud a chyfoeth &s;ydd yn ei d&ycirc; ef: a'i gyfiawnder &s;ydd yn parhau byth.</P>
<P N="4">4 Cyfyd goleuni i'r rhai vni|awn yn y tywyllwch: trugarog, a tho&s;turiol, a chyfiawn yw efe.</P>
<P N="5">5 G&wcirc;r da &s;ydd gymmwyna&s;car, ac yn rhoddi benthyg: wrth farn y llywodraetha efe ei acho|&s;ion.</P>
<P N="6">6 Yn ddiau nid y&s;cogir ef byth, y cyfiawn fydd byth mewn coffad|wriaeth.</P>
<P N="7">7 Nid ofna efe rhag chwedl drwg, ei galon &s;ydd ddi&s;igl, yn ymddiried yn yr Arglwydd.</P>
<P N="8">8 Attegwyd ei galon, nid ofna efe hyd oni welo ei ewyllysar ei elynion.</P>
<P N="9">9 Gwa&s;carodd, rhoddodd i'r tlodion, a'i gyfiawnder &s;ydd yn parhau byth: ei gorn a dderche|fir mewn gogoniant.</P>
<P N="10">10 Yr annuwiol a w&ecirc;l hyn, ac a ddigia, efe a y&s;cyrnyga ei ddan|nedd, ac a dawdd ymmaith: der|fydd am ddymuniad y rhai annu|wiol.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 113.</HEAD>
<P>MOlwch yr Arglwydd. Gwei|&s;ion yr Arglwydd, molwch: &icirc;e molwch Enw 'r Arglwydd:</P>
<P N="2">2 Bendigedic fyddo enw 'r Arglwydd, o hyn allan ac yn dra|gywydd.</P>
<P N="3">3 O godiad haul hyd ei fach|ludiad, moliannus yw Enw 'r Ar|glwydd.</P>
<P N="4">4 Uchel yw yr Arglwydd go|ruwch yr holl genhedloedd: a'i ogoniant &s;ydd gornwch y nefo|edd.</P>
<P N="5">5 Pwy &s;ydd fel yr Arglwydd ein Duw ni, yr hwn &s;ydd yn pre&s;&s;wylio yn vchel?</P>
<P N="6">6 Yr hwn a ymddaro&s;twng, i edrych y pethau yn y nefoedd, ac yn y ddaiar?</P>
<P N="7">7 Efe &s;ydd yn codi y tlawd o'r llwch: ac yn derchafu yr anghe|nus o'r dommen:</P>
<P N="8">8 Iw o&s;od gyd &acirc; phendefi|gion, &icirc;e gyd &acirc; phendefigion ei bobl.</P>
<P N="9">9 Yr hwn a wna i'r amhlan|tadwy gadw t&ycirc;, a bod yn llawen|fam plant. Canmolwch yr Ar|glwydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 114. <HI>Prydnhawnol Weddi.</HI></HEAD>
<P>PAn aeth I&s;rael o'r Aipht, t&ycirc; Jacob oddi wrth bobl ang|hyfiaith:</P>
<P N="2">2 Juda oedd ei &s;ancteidd|rwydd: ac I&s;rael ei Arglwyddi|aeth.</P>
<P N="3">3 Y m&ocirc;r a welodd hyn, ac a giliodd: yr Jorddonen a dr&ocirc;dd yn &ocirc;l.</P>
<P N="4">4 Y mynyddoedd a neidia&s;ant fel hyrddod, a'r bryniau fel &wcirc;yn defaid.</P>
<P N="5">5 Beth a ddarfu i ti &ocirc; f&ocirc;r, pan giliai&s;t? titheu Jorddonen, pa ham y troai&s;t yn &ocirc;l?</P>
<P N="6">6 Pa ham fynyddoedd y nei|diech fel hyrddod? a'r bryniau fel &wcirc;yn defaid?</P>
<P N="7">7 Ofna di ddaiar rhag yr Ar|glwydd: rhag Duw Jacob:</P>
<P N="8">8 Yr hwn &s;ydd yn troi 'r graig yn llynn dwfr, a'r galle&s;<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> yn ffyn|non dyfroedd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 115.</HEAD>
<P>NId i ni &ocirc; Arglwydd, nid i ni, onid i'th Enw dy hun d&ocirc;d ogoniant, er mwyn dy druga|redd,
<PB REF="38"> er mwyn dy wirionedd.</P>
<P N="2">2 Pa ham y dywedai y cen|hedloedd, pa le yn awr y mae eu Duw hwynt?</P>
<P N="3">3 Onid ein Duw ni &s;ydd yn y nefoedd: efe a wnaeth yr hyn a fynnodd oll.</P>
<P N="4">4 Eu delwau hwy ydynt o aur, ac arian, gwaith dwylo dy|nion.</P>
<P N="5">5 Genau &s;ydd iddynt, ond ni lefarant, llygaid &s;ydd ganddynt ond ni welant.</P>
<P N="6">6 Y mae clu&s;tiau iddynt, ond ni chlywaut, ffroenau &s;ydd ganddynt, ond ni aroglant.</P>
<P N="7">7 Dwylo &s;ydd iddynt, ond ni theimlant: traed &s;y iddynt, ond ni cherddant: ni lei&s;iant chwaith &acirc;'i gwddf.</P>
<P N="8">8 Y rhai a'i gwn&acirc;nt ydynt fel hwythau, a phob vn a ymddi|riedo ynddynt.</P>
<P N="9">9 O I&s;rael, ymddiried ti yn yr Arglwydd, efe yw eu porth, a'i tarian.</P>
<P N="10">10 T&ycirc; Aaron, ymddiriedwch yn yr Arglwydd: efe yw eu porth, a'i tarian.</P>
<P N="11">11 Y rhai a ofnwch yr Ar|glwydd, ymddiriedwch yn yr Ar|glwydd: efe yw eu porth, a'i ta|rian.</P>
<P N="12">12 Yr Arglwydd a'n cofiodd ni, efe a'n bend ithia; bendithia efe d&ycirc; I&s;rael; bendithia efe d&ycirc; Aaron.</P>
<P N="13">13 Bendithia efe y rhai a of|nant yr Arglwydd, fychain, a mawrion.</P>
<P N="14">14 Yr Arglwydd a'ch chwa|nega chwi fwyfwy: chwychwi a'ch plant hefyd.</P>
<P N="15">15 Bendigedic ydych chwi gan yr Arglwydd, yr hwn a wnaeth n&ecirc;f a daiar.</P>
<P N="16">16 Y nefoedd, &icirc;e 'r nefoedd, ydynt eiddo yr Arglwydd, a'r ddaiar a roddes efe i feibion dy|nion.</P>
<P N="17">17 Y meirw ni foliannant yr Arglwydd, na'r n&ecirc;b &s;ydd yn de|&s;cyn i ddi&s;tawrwydd.</P>
<P N="18">18 Ond nyni a fendithiwn yr Arglwydd, o hyn allan, ac yn dra|gywydd. Molwch yr Arglwydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 116. <HI>Boreuol Weddi.</HI></HEAD>
<P>DA gennif wrando o'r Ar|glwydd ar fy ll&ecirc;f a'm gwe|ddiau.</P>
<P N="2">2 Am o&s;twng o honaw ei gl&ucirc;&s;t attaf. Am hynny llefaf tros fy nyddiau arno ef.</P>
<P N="3">3 Gofidion angeu a'm cylchyna|&s;ant, a gofidiau uffern a'm dalia|&s;ant, ing a blinder a gefais.</P>
<P N="4">4 Yna y gelwais ar Enw 'r Ar|glwydd, attolwg Arglwydd gwa|red fy enaid.</P>
<P N="5">5 Gra&s;lawn yw 'r Arglwydd, a chyfiawn; a tho&s;turiol yw ein Duw ni.</P>
<P N="6">6 Yr Arglwydd &s;ydd yn cadw y rhai annichellgar: tlodais, ac efe a'm hachubodd.</P>
<P N="7">7 Dychwel &ocirc; fy enaid i'th or|phywysfa, canys yr Arglwydd fu dda wrthit.</P>
<P N="8">8 O herwydd it waredu fy e|naid oddi wrth angeu, fy llygaid oddi wrth ddagrau, a'm traed rhag llithro:</P>
<P N="9">9 Rhodiaf o flaen yr Arglwydd yn nh&icirc;r y rhai byw.</P>
<P N="10">10 Credais, am hynny y llefe|rais: cy&s;tuddiwyd fi 'n ddirfawr.</P>
<P N="11">11 Mi a ddywedais yn fy ffrw&s;t, p&ocirc;b d&ycirc;n &s;ydd gelwyddoc.</P>
<P N="12">12 Beth a dalaf i'r Arglwydd
<PB REF="39"> am ei holl ddoniau i mi?</P>
<P N="13">13 Phiol iechydwriaeth a gym|meraf, ac ar enw 'r Arglwydd y galwaf.</P>
<P N="14">14 Fy addunedau a dalaf i'r Arglwydd, yn awr yng&wcirc;ydd ei holl b&ocirc;bl ef.</P>
<P N="15">15 Gwerth-&s;awr yngolwg yr Arglwydd yw marwolaeth ei Sainct ef.</P>
<P N="16">16 O Arglwydd, yn ddiau dy w&acirc;s di ydwyfi, dy w&acirc;s di ydwyfi, mab dy wa&s;anaeth-wraig; datto|dai&s;t fy rhwymau.</P>
<P N="17">17 Aberthaf i ti aberth moliant: a galwaf ar Enw 'r Arglwydd.</P>
<P N="18">18 Talaf fy addunedau i'r Ar|glwydd, yn awr yng&wcirc;ydd ei holl bobl;</P>
<P N="19">19 Ynghynteddoedd t&ycirc; 'r Ar|glwydd: yn dy ganol di &ocirc; Jeru|&s;alem. Molwch yr Arglwydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 117.</HEAD>
<P>MOlwch yr Arglwydd yr holl genhedloedd: clodforwch ef yr holl bobloedd.</P>
<P N="2">2 O herwydd ei drugaredd ef tu ag attom ni &s;ydd fawr: a gwirionedd yr Arglwydd a bery yn dragywydd, Molwch yr Ar|glwydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 118.</HEAD>
<P>CLodforwch yr Arglwydd, ca|nys da yw, o herwydd ei drugaredd a bery yn dragywydd.</P>
<P N="2">2 Dyweded I&s;rael yr awr hon, fod ei drugaredd ef yn parhan yn dragywydd.</P>
<P N="3">3 Dyweded ty Aaron yn awr, fod ei drugaredd ef yn parhau yn dragywydd.</P>
<P N="4">4 Yn awr dyweded y rhai a ofnant yr Arglwydd, fod ei druga|redd ef yn parhau yn dragywydd.</P>
<P N="5">5 Mewn ing y gelwais ar yr Arglwydd; yr Arglwydd a'm clybu, ac a'm go&s;ododd mewn ehangder.</P>
<P N="6">6 Yr Arglwydd &s;ydd gyd &acirc; mi, nid ofnaf: beth a wna d&ycirc;n i mi?</P>
<P N="7">7 Yr Arglwydd &s;ydd gyd &ucirc; mi, ym mhlith fy nghynnorth wy|wyr: am hynny y c&acirc;f weled fy ewyllys ar fy ngha&s;eion.</P>
<P N="8">8 Gwell yw gobeithio yn yr Arglwydd, nag ymddiried mewn d&ycirc;n.</P>
<P N="9">9 Gwell yw gobeithio yn yr Arglwydd, nag ymddiried mewn tywy&s;ogion.</P>
<P N="10">10 Yr holl genhedloedd am hamgylchyna&s;ant: ond yn Enw 'r Arglwydd, mi a'i torraf hwynt ymmaith.</P>
<P N="11">11 Amgylchyna&s;ant fi, ie am|gylchyna&s;ant fi, ond yn Enw 'r Arglwydd, mi a'i torraf hwynt ymmaith.</P>
<P N="12">12 Amgylchyna&s;ant fi fel gwe|nyn, diffodda&s;ant fel t&acirc;n drain: o herwydd yn Enw 'r Arglwydd, mi a'i torraf hwynt ymmaith.</P>
<P N="13">13 Gan wthio y gwthiai&s;t fi fel y &s;yrth iwn: ond yr Arglwydd a'm cynnorthwyodd.</P>
<P N="14">14 Yr Arglwydd yw fy nerth a'm c&acirc;n: ac &s;ydd iechydwriaeth i mi.</P>
<P N="15">15 Ll&ecirc;f gorfoledd, ac iechyd|wriaeth &s;ydd ym mhebyll y cy|fiawn: deheulaw 'r Arglwydd &s;ydd yn gwneuthur grymmu&s;der.</P>
<P N="16">16 Deheu-law 'r Arglwydd a dderchaf&wcirc;yd: deheulaw 'r Ar|glwydd &s;ydd yn gwneuthur grym|mu&s;der.</P>
<P N="17">17 Ni byddaf farw, onid byw:
<PB REF="39"> a mynegaf weithredoedd yr Ar|glwydd.</P>
<P N="18">18 Gan go&s;pi i'm co&s;podd yr Arglwydd: ond ni'm rhoddodd i farwolaeth.</P>
<P N="19">19 Agorwch i mi byrth cyfi|awnder: &acirc;f i mewn iddynt, a chlodforaf yr Arglwydd.</P>
<P N="20">20 Dymma borth yr Arglwydd, y rhai cyfiawn a &acirc;nt i mewn i|ddo.</P>
<P N="21">21 Clodforaf di, o herwydd i ti fy ngwrando, a'th fod yn iechy|dwriaeth i mi.</P>
<P N="22">22 Y maen a wrthododd yr adeilad-w&ycirc;r a aeth yn ben i'r gongl.</P>
<P N="23">23 O'r Arglwydd y daeth hyn, hyn oedd ryfedd yn ein golwg ni.</P>
<P N="24">24 Dymma'r dydd a wnaeth yr Arglwydd; gorfoleddwn, a lla|wenychwn ynddo.</P>
<P N="25">25 Attolwg Arglwydd, achub yn awr; attolwg Arglwydd, p&acirc;r yn awr lwyddiant.</P>
<P N="26">26 Bendigedic yw a dd&ecirc;l yn E|nw 'r Arglwydd: bendithia&s;om chwi o d&ycirc; 'r Arglwydd.</P>
<P N="27">27 Duw yw 'r Arglwydd, yr hwn a lewyrchodd i ni: rhwy|mwch yr aberth &acirc; rhaffau hyd wrth gyrn yr allor.</P>
<P N="28">28 Fy Nuw ydwyt ti, mi a'th glodforaf, derchafaf di, fy Nuw.</P>
<P N="29">29 Clodforwch yr Arglwydd, canys da yw: o herwydd yn dra|gywydd y pery ei drugaredd ef.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 119.</HEAD>
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>Prydnhawnol Weddi.</HEAD>
<P>GWynf&ycirc;d y rhai perffaith eu ffordd: y rhai a rodiant yngh yfraith yr Arglwydd.</P>
<P N="2">2 Gwynf&ycirc;d y rhai a gadwant ei dy&s;tiolaethau ef: ac a'i cei&s;iant ef a'i holl galon.</P>
<P N="3">3 Y rhai hefyd ni wnant an|wiredd, hwy a rodiant yn ei ffyrdd ef.</P>
<P N="4">4 Ti a orchymynnai&s;t gadw dy orchymynion yn ddyfal.</P>
<P N="5">5 O am gyfeirio fy ffyrdd. i gadw dy ddeddfau.</P>
<P N="6">6 Yna ni'm gwradwyddid, pan edrychwn ar dy holl orchymy|nion.</P>
<P N="7">7 Clodforaf di ag uniondeb ca|lon, pan ddy&s;cwyf farnedigaethau dy gyfiawnder.</P>
<P N="8">8 Cadwaf dy ddeddfau: na &acirc;d fi 'n hollawl.</P>
<P>PA fodd y glanh&acirc; llange ei lwy|br? wrth ymgadw yn &ocirc;l dy air di.</P>
<P N="10">10 A'm holl galon i'th gei&s;iais, na &acirc;d i mi gyfeiliorni oddi wrth dy orchymynion.</P>
<P N="11">11 Cuddiais dy ymadroddion yn fy nghalon, fel na phechwn i'th erbyn.</P>
<P N="12">12 Ti Arglwydd wyt fendige|dic: dy&s;e i mi dy ddeddfau.</P>
<P N="13">13 A'm gwefu&s;au y treuthais holl farnedigaethau dy enau.</P>
<P N="14">14 Bu mor llawen gennif ffordd dy dy&s;tiolaethau a'r holl olud.</P>
<P N="15">15 Yn dy orchymynion y my|fyriaf, ac ar dy lwybrau yr edry|chaf.</P>
<P N="16">16 Yn dy ddeddfau 'r ymddigri|faf, nid anghofiaf dy air.</P>
<P>BYdd dda wrth dy w&acirc;s, fel y byddwyf byw, ac y cadwyf dy air.</P>
<P N="18">18 Dadcuddia fy llygaid, fel y
<PB REF="40"> gwelwyf bethau rhyfedd allan o'th Gyfraith di.</P>
<P N="19">19 Dieithr ydwyf ar y ddaiar, na chudd di rhagof dy orchymy|nion.</P>
<P N="20">20 Drylliwyd fy enaid gan a|wydd i'th farnedigaethau b&ocirc;b am&s;er.</P>
<P N="21">21 Ceryddai&s;t y beilchion mell|tigedic: y rhai a gyfeiliornant o|ddi wrth dy orchymynion.</P>
<P N="22">22 Tr&ocirc; oddi wrthif gywilydd a dirmyg, oblegit dy dy&s;tiolaethau di a gedwais.</P>
<P N="23">23 Tywy&s;ogion hefyd a ei&s;te|dda&s;ant, ac a ddyweda&s;ant i'm herbyn; dy w&acirc;s ditheu a fyfyriei yn dy ddeddfau,</P>
<P N="24">24 A'th dy&s;tiolaethau oeddynt fy hyfrydwch a'm cynghor|w&ycirc;r.</P>
<P>GL&ycirc;nodd fy enaid with y llwch, by wh&acirc; fi 'n &ocirc;l dy air.</P>
<P N="26">26 Fy ffyrdd a fynegais, a gw|randewai&s;t fi: dy&s;c i mi dy ddedd|fau.</P>
<P N="27">27 Gwna i mi ddeall ffordd dy orchymynion, ac mi a fyfyriaf yn dy ryfeddodau.</P>
<P N="28">28 Diferodd fy enaid gan ofid: nertha fi'n &ocirc;l dy air.</P>
<P N="29">29 Cymmer odd i wrthyf ffordd y celwydd, ac yn ra&s;lawn d&ocirc;d i mi dy Gyfraith.</P>
<P N="30">30 Dowi&s;ais ffordd gwirio|nedd: go&s;odais dy farnedigaethau o'm blaen.</P>
<P N="31">31 Glynais wrth dy dy&s;tiolae|thau: &ocirc; Arglwydd na'm gwrad|wydda.</P>
<P N="32">32 Ffordd dy orchymynion a redaf, pan ehangech fy ngha|lon.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>Boreuol Weddi.</HEAD>
<P>DY&s;c i mi &ocirc; Arglwydd, ffordd dy ddeddfau, a chad|waf hi hyd y diwedd.</P>
<P N="34">34 Gwna i mi ddeall, a chad|waf dy Gyfraith: ie cadwaf hi &acirc;'m holl galon.</P>
<P N="35">35 Gwna i mi gerdded yn llwy|br dy orchymynion: canys ynddo y mae fy ewyllys.</P>
<P N="36">36 Go&s;twng fy nghalon at dy dy&s;tiolaethau: ac nid at gybydd|dra.</P>
<P N="37">37 Tr&ocirc; heibio fy llygaid, rhag edrych ar wagedd: a bywh&acirc; fi yn dy ffyrdd.</P>
<P N="38">38 Siccrh&acirc; dy air i'th w&acirc;s, yr hwn &s;y'n ymroddi i'th ofn di.</P>
<P N="39">39 Tro heibio fy ngwradwydd yr wyf yn ei ofni: canys dy far|nedigaethau &s;ydd dda.</P>
<P N="40">40 Wele awyddus ydwyf i'th orchymynion: gwna i mi fyw yn dy gyfiawnder.</P>
<P>DEued i mi dy drugaredd Ar|glwydd, a'th iechydwriaeth yn &ocirc;l dy air.</P>
<P N="42">42 Yna yr attebaf i'm cabludd: o herwydd yn dy air y gobei|thiais.</P>
<P N="43">43 Na dd&wcirc;g ditheu air y gwi|rionedd o'm genau yn llwyr: o herwydd yn dy farnedigaethau di y gobeithiais</P>
<P N="44">44 A'th Gyfraith a gadwaf yn wa&s;tadol, byth ac yn dragy|wydd.</P>
<P N="45">45 Rhodiaf hefyd mewn e|hangder, o herwydd dy orchy|mynion di a gei&s;iaf.</P>
<P N="46">46 Ac am dy dy&s;tiolaethau di y llefaraf, o flaen brenhin|oedd,
<PB REF="40"> ac ni bydd cywilydd gen|nif.</P>
<P N="47">47 Ac ymddigrifaf yn dy or|chymynion, y rhai a hoffais.</P>
<P N="48">48 A'm dwylo a dderchafaf at dy orchymynion y rhai a ge|rais, ac mi a fyfyriaf yn dy ddedd|fau.</P>
<P>COfia y gair wrth dy w&acirc;s, yn yr hwn y perai&s;t i mi o|beithio.</P>
<P N="50">50 Dymma fy nghy&s;&s;ur yn fy nghy&s;tudd, canys dy air di a'm bywh&acirc;odd i.</P>
<P N="51">51 Y beilchion a'm gwatwara|&s;ant yn ddirfawr: er hynny ni throais oddi wrth dy Gyfraith di.</P>
<P N="52">52 Cofiais o Arglwydd, dy farnedigaethau erioed, ac ymgy&s;|&s;urais.</P>
<P N="53">53 Dychryn a ddaeth arnaf, ob|legit yr annuwolion, y rhai &s;ydd yn gadu dy Gyfraith di.</P>
<P N="54">54 Dy ddeddfau oedd fy ngh&acirc;n, yn nh&ycirc; fy mhererindod.</P>
<P N="55">55 Cofiais dy Enw Arglwydd, y n&ocirc;s; a chedwais dy Gy|fraith.</P>
<P N="56">56 Hyn oedd gennif a'm ga|dw o honof dy orchymynion di.</P>
<P>O Arglwydd fy rhan ydwyt: dywedais y cadwn dy ei|riau.</P>
<P N="58">58 Ymbiliais &acirc;'th wyneb &acirc;'m holl galon: trugarh&acirc; wrthif yn &ocirc;l dy air.</P>
<P N="59">59 Meddyliais a'm fy ffyrdd, a throais fy nhraed at dy dy&s;tiolae|thau di.</P>
<P N="60">60 Bry&s;&s;iais, ac nid oedais ga|dw dy orchymynion.</P>
<P N="61">61 Minteioedd yr annuwolion a'm hy&s;peilia&s;ant: ond nid angho|fiais dy Gyfraith di.</P>
<P N="62">62 Hanner n&ocirc;s y cyfodaf i'th foliannu, am farnedigaethau dy gyfiawnder.</P>
<P N="63">63 Cyfaill ydwyfi i'r rhai oll a'th ofnant, ac i'r rhai a gadwant dy orchymynion.</P>
<P N="64">64 Llawn yw 'r ddaiar o'th drugaredd, &ocirc; Arglwydd: dy&s;c i mi dy ddeddfau.</P>
<P>GWnaetho&s;t yn dda &acirc;'th w&acirc;s, &ocirc; Arglwydd, yn &ocirc;l dy air.</P>
<P N="66">66 Dy&s;c i mi iawn ddeall, a g&wcirc;ybodaeth: o herwydd dy or|chymynion di a gredais.</P>
<P N="67">67 Cyn fy nghy&s;tuddio yr oe|ddwn yn cyfeiliorni: ond yn awr, cedwais dy air di.</P>
<P N="68">68 Da ydwyt, a daionus, dy&s;c i mi dy ddeddfau.</P>
<P N="69">69 Y beilchion a glyttia&s;ant gelwydd i'm herbyn: minneu a gadwaf dy orchymynion &acirc;'m holl galon.</P>
<P N="70">70 Cyn fra&s;ed a'r bloneg yw eu calon: minneu a ymddigrifais yn dy Gyfraith di.</P>
<P N="71">71 Da yw i mi fy nghy|&s;tuddio, fel y dy&s;cwn dy ddedd|fau.</P>
<P N="72">72 Gwell i mi Gyfraith dy e|nau, n&acirc; miloedd o aur, ac a|rian.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>Prydnhawnol Weddi.</HEAD>
<P>DY ddwylo a'm gwnaethant, ac a'm llunia&s;ant: p&acirc;r i mi ddeall, fel y dy&s;cwyf dy orchy|mynion.</P>
<P N="74">74 Y rhai a'th ofnant a'm
<PB REF="41"> gwelant, ac a lawenychant, ob|legit gobeithio o honof yn dy air di.</P>
<P N="75">75 Gwn, Arglwydd, mai cyfi|awn yw dy farnedigaethau: ac mai mewn ffyddlondeb i'm cy|&s;tuddiai&s;t.</P>
<P N="76">76 Bydded attolwg dy druga|redd i'm cy&s;&s;uro, yn &ocirc;l dy air i'th wa&s;anaeth-wr.</P>
<P N="77">77 Deued i mi dy drugareddau, fel y byddwyf byw: o herwydd dy Gyfraith yw fy nigrifwch.</P>
<P N="78">78 Cywilyddier y beilchion, canys gwnant gam &acirc; mi yn ddia|chos: ond myfi a fyfyriaf yn dy orchymynion di.</P>
<P N="79">79 Troer attafi y rhai a'th of|nant di, a'r rhai a adwaenant dy dy&s;tiolaethau.</P>
<P N="80">80 Bydded fy nghalon yn ber|ffaith yn dy ddeddfau, &s;al na'm cywilyddier.</P>
<P>DEffygiodd fy ena id am dy ie|chydwriaeth: wrth dy air yr ydwyf yn di&s;gwil.</P>
<P N="82">82 Y mae fy llygaid yn pallu am dy air, gan ddywedyd; pa bryd i'm diddeni?</P>
<P N="83">83 Canys ydwyf fel co&s;trel mewn m&wcirc;g: ond nid anghofiais dy ddeddfau.</P>
<P N="84">84 Pa ni&s;er yw dyddiau dy w&acirc;s? pa bryd y gwnei farn ar y rhai a'm herlidiant?</P>
<P N="85">85 Y beilchion a gloddia&s;ant byllau i mi, yr hyn nid yw wrth dy Gyfraith di.</P>
<P N="86">86 Dy holl orchymynion ydynt wirionedd: ar gam i'm herlidia|&s;ant, cymmorth fi.</P>
<P N="87">87 Braidd na'm difa&s;ant ar y ddaiar, minneu ni adewais dy or|chymynion.</P>
<P N="88">88 B&ycirc; wh&acirc; fi yn &ocirc;l dy druga|redd: felly y cadwaf dy&s;tiolaeth dy enau.</P>
<P>YN dragywydd &ocirc; Arglwydd, y mae dy air wedi ei &s;iccrhau</P>
<P N="90">90 Dy wirionedd &s;ydd hyd genhedlaeth a chenhedlaeth: &s;ei|liai&s;t y ddaiar, a hi a &s;aif.</P>
<P N="91">91 Wrth dy farnedigaethau y &s;afant heddyw: canys dy wei&s;ion yw p&ocirc;b peth.</P>
<P N="92">92 Oni bai fod dy ddeddf yn hyfrydwch i mi, darfua&s;ei yna am danaf yn fy nghy&s;tudd.</P>
<P N="93">93 Byth nid anghofiaf dy or|chymynion: canys &acirc; hwynt i'm bywheai&s;t.</P>
<P N="94">94 Eiddo ti ydwyf, cadw fi; o herwydd dy orchymynion a gei|&s;iais.</P>
<P N="95">95 Y rhai annuwiol a ddi&s;gwi|lia&s;ant am danaf i'm difetha: ond dy dy&s;tiolaethau di a y&s;tyria fi.</P>
<P N="96">96 Yr ydwyf yn gweled di|wedd ar b&ocirc;b perffeithrwydd: ond dy orchymmyn di &s;ydd dra e|hang.</P>
<P>MOr g&ucirc; gennif dy Gyfraith di! hi yw fy myfyrdod beu|nydd.</P>
<P N="98">98 A'th orchymynion yr yd|wyt yn fy ngwneuthur yn ddoe|thach n&acirc;'m gelynion: canys byth y maent gyd &acirc; mi.</P>
<P N="99">99 Deellais fwy n&acirc;'m holl a|thrawon: o herwydd dy dy&s;tio|laethau yw fy myfyrdod.</P>
<P N="100">100 Deellais yn well n&acirc;'r he|nuriaid, am fy m&ocirc;d yn cadw dy orchymynion di.</P>
<P N="101">101 Atteliais fy nhraed oddi wrth b&ocirc;b llwybr drwg, fel y ca|dwn dy air di.</P>
<PB REF="41">
<P N="102">102 Ni chiliais oddi wrth dy farnedigaethau, herwydd ti a'm dy&s;cai&s;t.</P>
<P N="103">103 Mor felus yw dy eiriau i'm genau! melu&s;ach n&acirc; m&ecirc;l i'm &s;afn.</P>
<P N="104">104 Trwy dy orchymynion di y pwyllais: am hynny y ca&s;eais b&ocirc;b gau lwybr.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>Boreuol Weddi.</HEAD>
<P>LLu&s;ern yw dy air i'm traed: a llewyrch i'm llwybr.</P>
<P N="106">106 Tyngais, a chyflawnaf, y cadwn farnedigaethau dy gyfi|awnder.</P>
<P N="107">107 Cy&s;tuddiwyd fi yn ddir|fawr: by wh&acirc; fi &ocirc; Arglwydd, yn &ocirc;l dy air.</P>
<P N="108">108 Attolwg, Arglwydd, bydd fodlon ei ewylly&s;car offrymmau fy ngenau, a dy&s;c i mi dy farne|digaethau.</P>
<P N="109">109 Y mae fy enaid yn fy llaw yn oe&s;tadol: er hynny nid wyf yn anghofio dy Gyfraith.</P>
<P N="110">110 Y rhai annuwiol a o&s;oda|&s;ant fagl i mi: ond ni chyfeiliornais oddi wrth dy orchymynion.</P>
<P N="111">111 Cymmerais dy orchymy|nion yn etifeddiaeth dros byth: o herwydd llawenydd fy nghalon ydynt.</P>
<P N="112">112 Go&s;tyngais fy nghalon, i wneuthur dy ddeddfau byth hyd y diwedd.</P>
<P>MEddyliau ofer a ga&s;eais, a'th Gyfraith di a hoffais.</P>
<P N="114">114 Fy lloches a'm tarian ydwyt: yn dy air y gobei|thiaf.</P>
<P N="115">115 Ciliwch oddi wrthif rai drygionus: canys cadwaf orchy|mynion fy Nuw.</P>
<P N="116">116 Cynnal fi yn &ocirc;l dy air, fel y byddwyf byw: ac na &acirc;d i mi gywilyddio am fy ngobaith.</P>
<P N="117">117 Cynnal fi, a diangol fy|ddaf, ac ar dy ddeddfau yr edry|chaf yn wa&s;tadol.</P>
<P N="118">118 Sethrai&s;t y rhai oll a gy|feiliornant oddi wrth dy ddedd|fau: canys twyllodrus yw eu di|chell hwynt.</P>
<P N="119">119 Bwriai&s;t heibio holl annu|wolion y t&icirc;r fel &s;othach: am hyn|ny'r hoffais dy dy&s;tiolaethan.</P>
<P N="120">120 Dychrynodd fy ngnhawd rhag dy ofn, ac ofnais rhag dy farnedigaethau.</P>
<P>GWneuthum farn, a chyfiawn|der: na &acirc;d fi i'm gorthrym|w&ycirc;r.</P>
<P N="122">122 Mechnia dros dy w&acirc;s er daioni: na &acirc;d i'r beilchion fy ngorthrymmu.</P>
<P N="123">123 Fy llygaid a balla&s;ant am dy iechydwriaeth, ac am yma|drodd dy gyfiawnder.</P>
<P N="124">124 Gwna i'th w&acirc;s yn &ocirc;l dy drugaredd: a dy&s;c i mi dy ddedd|fau.</P>
<P N="125">125 Dy w&acirc;s ydwyfi, p&acirc;r i mi ddeall: fel y gwypwyf dy dy&s;tio|laethau.</P>
<P N="126">126 Am&s;er yw i'r Arglwydd weithio: diddymma&s;ant dy Gy|fraith di.</P>
<P N="127">127 Am hynny 'r hoffais dy or|chymynion yn fwy nag aur, ie yn fwy nag aur coeth.</P>
<P N="128">128 Am hynny union y cy|frifais dy orchymynion am b&ocirc;b peth: a cha&s;eais b&ocirc;b gau lwybr.</P>
<PB REF="42">
<P>RHyfedd yw dy dy&s;tiolaethau, am hynny y ceidw fy enaid hwynt.</P>
<P N="130">130 Agoriad dy eiriau a rydd oleuni, pair ddeall i rai annichell|gar.</P>
<P N="131">131 Agorais fy ngenau a dy|heais, oblegit awyddus oeddwn i'th orchymynnion di.</P>
<P N="132">132 Edrych arnaf, a thrugarh&acirc; wrthif: yn &ocirc;l dy arfer i'r rhai a garant dy Enw.</P>
<P N="133">133 Cyfarwydda fy nghamrau yn dy air, ac na lywodraethed dim anwiredd arnaf.</P>
<P N="134">134 Gwared fi oddi wrth or|thrymder dynion: felly y cadwaf dy orchymynion.</P>
<P N="135">135 Llewyrcha dy wyneb ar dy w&acirc;s, a dy&s;c i mi dy ddedd|fau.</P>
<P N="136">136 Afonydd o ddyfroedd a redant o'm llygaid, am na chad|wa&s;ant dy Gyfraith di.</P>
<P>CYfiawn ydwyt ti, &ocirc; Arglwydd, ac uniawn yw dy farnedi|gaethau.</P>
<P N="138">138 Dy dy&s;tiolaethau y rhai a orchymynnai&s;t, ydynt gyfiawn a ffyddlon iawn.</P>
<P N="139">139 Fy Z&ecirc;l a'm difaodd, o her|wydd i'm gelynion anghofio dy eiriau di.</P>
<P N="140">140 Purwyd dy ymadrodd yn ddirfawr: am hynny y mae dy w&acirc;s yn ei hoffi.</P>
<P N="141">141 Bychan ydwyfi, a dirmy|gus: ond nid anghofiais dy or|chymynion.</P>
<P N="142">142 Dy gyfiawnder &s;ydd gyfi|awnder byth: a'th Gyfraith &s;ydd wirionedd.</P>
<P N="143">143 Adfyd a chy&s;tudd a'm go|ddiwedda&s;ant: a'th orchymynion oedd fy nigrifwch.</P>
<P N="144">144 Cyfiawnder dy dy&s;tiolae|thau a bery yn dragywydd: gwna i mi ddeall, a byw fyddaf.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>Prydnhawnol Weddi.</HEAD>
<P>LLefais &acirc;'m holl galon, clyw fi o Arglwydd: dy ddeddfau a gad waf.</P>
<P N="146">146 Llefais arnat, achub fi: a chadwaf dy dy&s;tiolaethau.</P>
<P N="147">147 Achubais flaen y cyfddydd a gwaeddais; wrth dy air y di&s;|gwiliais.</P>
<P N="148">148 Fy llygaid a achuba&s;ant flaen gwiliad wriaethau y n&ocirc;s, i fyfyrio yn dy air di.</P>
<P N="149">149 Clyw fy ll&ecirc;f yn &ocirc;l dy dru|garedd: Arglwydd, bywh&acirc; fi yn &ocirc;l dy farnedigaethau.</P>
<P N="150">150 Y rhai a ddilynant &s;celer|der a ne&s;&s;a&s;ant arnaf: ymbella&s;ant oddi wrth dy Gyfraith di.</P>
<P N="151">151 Titheu Arglwydd wyt a|gos: a'th holl orchymynion &s;ydd wirionedd.</P>
<P N="152">152 Er y&s;talm y gwyddwn am dy dy&s;tiolaethau &s;eilio o honot hwynt yn dragywydd.</P>
<P>GW&ecirc;l fy nghy&s;tudd, a gwared fi: canys nid anghofiais dy Gyfraith.</P>
<P N="154">154 Dadleu fy nadl, a gwared fi: bywh&acirc; fi yn &ocirc;l dy air.</P>
<P N="155">155 Pell yw iechydwriaeth oddi wrth y rhai annuwiol: o herwydd ni chei&s;iant dy ddeddfau di.</P>
<P N="156">156 Dy drugareddau Arglwydd &s;ydd aml: bywh&acirc; fi yn &ocirc;l dy far|nedigaethau.</P>
<P N="157">157 Llawer &s;ydd yn fy erlyd, ac yn fy ngwrth wynebu: er hynny ni throais oddi wrth dy dy&s;tio|laethau.</P>
<PB REF="42">
<P N="158">158 Gwelais y tro&s;edd-w&ycirc;r, a gre&s;&s;ynais: am na chadwent dy air di.</P>
<P N="159">159 Gw&ecirc;l fy m&ocirc;d yn hoffi dy orchymynion: Arglwydd, by wh&acirc; fi 'n &ocirc;l dy drugarogrwydd.</P>
<P N="160">160 Gwirionedd o'r dechreuad yw dy air: a ph&ocirc;b un o'th gyfi|awn farnedigaethau a bery yn dra|gywydd.</P>
<P>TYwy&s;ogion a'm herlidia&s;ant heb achos, er hynny fy ngha|lon a grynei rhag dy air di.</P>
<P N="162">162 Llawen ydwyfi oblegit dy air: fel un yn cael &s;clyfaeth la|wer.</P>
<P N="163">163 Celwydd a ga&s;eais, ac a ffieiddiais: a'th Gyfraith di a ho|ffais.</P>
<P N="164">164 Seith-waith yn y dydd yr ydwyf yn dy glodfori: o herwydd dy gyfiawn farnedigaethau.</P>
<P N="165">165 Heddwch mawr fydd i'r rhai a garant dy Gyfraith: ac nid oes dramgwydd iddynt.</P>
<P N="166">166 Di&s;gwiliais wrth dy iechy|dwriaeth di, &ocirc; Arglwydd: a gw|nenthum dy orchymynion.</P>
<P N="167">167 Fy enaid a gadwodd dy dy&s;tiolaethau: a hoff iawn gennif hwynt.</P>
<P N="168">168 Cedwais dy orchymynion a'th dy&s;tiolaethau: canys y mae fy holl ffyrdd ger dy fron di.</P>
<P>NE&s;&s;aed fy ngwaedd o'th flaen, Arglwydd, gwna i mi ddeall yn &ocirc;l dy air.</P>
<P N="170">170 Deued fy ngweddi ger dy fron: gwared fi yn &ocirc;l dy air.</P>
<P N="171">171 Fy ngwefu&s;au a draetha fo|liant: pan ddy&s;cech i mi dy ddedd|fau.</P>
<P N="172">172 Fy nhafod a ddatcan dy air: o herwydd dy holl orchymy|nion &s;ydd gyfiawnder.</P>
<P N="173">173 Bydded dy law i'm cyn|northwyo: o herwydd dy or|chymynion di a ddewi&s;ais.</P>
<P N="174">174 Hiraethais &ocirc; Arglwydd, am dy iechydwriaeth: a'th Gyfraith yw fy hyfrydwch.</P>
<P N="175">175 Bydded byw fy enaid, fel i'th folianno di: a chynnorth wyed dy farnedigaethau fi.</P>
<P N="176">176 Cyfeiliornais fel dafad we|di colli: cais dy w&acirc;s oblegit nid anghofiais dy orchymyni|on.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 120. <HI>Boreuol Weddi.</HI></HEAD>
<P>AR yr Arglwydd y gwaedd|ais yn fy nghyfyngder: ac efe a'm gwrandawodd i.</P>
<P N="2">2 Arglwydd, gwared fy enaid oddi wrth wefu&s;au celwyddoc, ac oddi wrth dafod twyllo|drus.</P>
<P N="3">3 Beth a roddir i ti? neu pa beth a wneir i ti, dydi dafod twy|llodrus?</P>
<P N="4">4 Llymmion &s;aethau cawr yng|hyd a marwor meryw.</P>
<P N="5">5 Gwae fi fy m&ocirc;d yn pre&s;&s;wyli|o ym M<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">&s;ech: yn cyfanneddu ym mhebyll Cedar.</P>
<P N="6">6 H&icirc;r y trigodd fy enaid gyd &acirc;'r hwn oedd yn ca&s;au tangne|ddyf.</P>
<P N="7">7 Heddychol ydwyfi, ond pan le&s;arwyf, y maent yn barod i ry|fel.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 121.</HEAD>
<P>DErchafaf fy llygaid i'r my|nyddoedd, o'r lle y daw fy nghymmorth.</P>
<P N="2">2 Fy nghymmorth a ddaw o|ddi wrth yr Arglwydd, yr hwn
<PB REF="43"> a wnaeth nefoedd a daiar.</P>
<P N="3">3 Ni &acirc;d efe i'th droed lithro, ac ni huna dy geidwad.</P>
<P N="4">4 Wele, ni huna ac ni chw&s;c ceidwad I&s;rael.</P>
<P N="5">5 Yr Arglwydd yw dy geid|wad, yr Arglwydd yw dy gy&s;cod ar dy ddeheu-law.</P>
<P N="6">6 Ni'th dery'r haul y dydd, na'r lleuad y n&ocirc;s.</P>
<P N="7">7 Yr Arglwydd a'th geidw rhag p&ocirc;b drwg: efe a geidw dy enaid.</P>
<P N="8">8 Yr Arglwydd a geidw dy fy|nediad, a'th ddyfodiad, o'r pryd hyn hyd yn dragywydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 122.</HEAD>
<P>LLawenychais pan ddywe|dent wrthif, awn i d&ycirc; 'r Arglwydd.</P>
<P N="2">2 Ein traed a &s;afant o fewn dy byrth di, &ocirc; Jeru&s;alem.</P>
<P N="3">3 Jeru&s;alem a adeiladwyd fel dinas wedi ei chydgy&s;&s;ylltu ynddi ei hun.</P>
<P N="4">4 Yno 'r e&s;cyn y llwythau, llwythau 'r Arglwydd, yn dy&s;tio|laeth i I&s;rael, i foliannu Enw 'r Arglwydd.</P>
<P N="5">5 Canys yno y go&s;odwyd, gor|&s;edd-feingciau barn: gor&s;edd-feingciau t&ycirc; Dafydd.</P>
<P N="6">6 Dymunwch heddwch Jeru|&s;alem: llwydded y rhai a'th ho|&s;&s;ant.</P>
<P N="7">7 Heddwch fyddo o fewn dy ragfur: a ffynniant yn dy bala|&s;&s;au.</P>
<P N="8">8 Er mwyn fy mrodyr a'm cy|feillion, y dywedaf yn awr, hedd|wch fyddo i ti.</P>
<P N="9">9 Er mwyn t&ycirc; 'r Arglwydd ein Duw, y cei&s;iaf i ti ddai|oni.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 123.</HEAD>
<P>ATtat ti y derchafaf fy llygaid, ti yr hwn a bre&s;&s;wyll yn y nefoedd.</P>
<P N="2">2 Welc, fel y mae llygaid gwel|&s;ion ar law eu mei&s;tred, neu fel y mae llygaid llawforwyn ar law eu mei&s;tres: felly y mae ein lly|gaid ni ar yr Arglwydd ein Duw, hyd oni thrugarhao efe wrthym ni.</P>
<P N="3">3 Trugarh&acirc; wrthym Arglwydd, trugarh&acirc; wrthym, canys llanwyd ni &acirc; dirmyg yn ddirfawr.</P>
<P N="4">4 Yn ddirfawr y llanwyd ein henaid &acirc; gwatwargerdd y rhai goludog, ac &acirc; diy&s;tyrwch y beil|chion.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 124.</HEAD>
<P>ONi bua&s;ei 'r Arglwydd, yr hwn a fu gyd &acirc; ni: y gall I&s;|rael ddywedyd yn awr.</P>
<P N="2">2 Oni bua&s;ei 'r Arglwydd, yr hwn a fu gyd &acirc; ni, pan gyfododd dynion yn ein herbyn.</P>
<P N="3">3 Yna i'n llyngca&s;ent ni yn fyw, pan enynnodd eu llid hwynt i'n herbyn.</P>
<P N="4">4 Yna y dyfroedd a lifa&s;ei tro|&s;om: y ffrwd a aethei tros ein he|naid.</P>
<P N="5">5 Yna 'r aethei tros ein he|naid ddyfroedd chwyddedig.</P>
<P N="6">6 Bendigedic fyddo 'r Ar|glwydd, yr hwn ni roddodd ni yn y&s;clyfaeth iw dannedd hwynt.</P>
<P N="7">7 Ein henaid a ddiangodd, fel aderyn o fagl yr adar w&ycirc;r: y fagl a dorrwyd, a ninneu a ddi|angha&s;om.</P>
<P N="8">8 Ein porth ni &s;ydd yn Enw 'r Arglwydd, yr hwn a wnaeth ne|foedd a daiar.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<PB REF="43">
<HEAD>P&s;al. 125.</HEAD>
<P>Y Rhai a ymddiriedant yn yr Arglwydd, fyddant fel my|nydd Sion: yr hwn ni &s;yflir, ond a bery yn dragywydd.</P>
<P N="2">2 Fel y mae Jeru&s;alem a'r my|nyddoedd o'i hamgylch; felly y mae'r Arglwydd o amgylch ei bobl, o'r pryd hyn hyd yn dra|gywydd.</P>
<P N="3">3 Canys ni orphywys gwialen annuwioldeb, ar randir y rhai cy|fiawn: rhag i'r rhai cyfiawn e&s;tyn eu dwylo at an wiredd.</P>
<P N="4">4 Oh Arglwydd, gwna ddaioni i'r rhai daionus: ac i'r rhai vni|awn yn eu calonnau.</P>
<P N="5">5 Ond y rhai a ymdroant iw trofeydd, yr Arglwydd a'i gyrr gyd &acirc; gweithred-w&ycirc;r anwiredd: a bydd tangneddyf ar I&s;rael.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 126. <HI>Prydnlmwnol Weddi.</HI></HEAD>
<P>PAn ddychwelodd yr Ar|glwydd gaethiwed Sion, yr oeddynt fel rhai yn breu|ddwydio.</P>
<P N="2">2 Yna y llanwyd ein genau &acirc; chwerthin, a'n tafod &acirc; chanu: yna y dyweda&s;ant ym my&s;c y cen|hedloedd, yr Arglwydd a wnaeth bethau mawrion i'r rhai hyn.</P>
<P N="3">3 Yr Arglwydd a wnaeth i ni bethau mawrion, am hynny 'r ydym yn llawen.</P>
<P N="4">4 Dychwel Arglwydd ein cae|thiwed ni, fel yr afonydd yn y dehau.</P>
<P N="5">5 Y rhai &s;ydd yn hau mewn dagrau, a fedant mewn gorfoledd.</P>
<P N="6">6 Yr hwn &s;ydd yn myned rhag|ddo, ac yn &wcirc;ylo, gan ddwyn h&acirc;d gwerthfawr, gan ddyfod a ddaw mewn gorfoledd, dan gludo ei y&s;|cubau.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 127.</HEAD>
<P>OS yr Arglwydd nid adeilada y t&ycirc;, ofer y llafuria ei adei|lad-w&ycirc;r wrtho: os yr Arglwydd ni cheidw 'r ddinas, ofer y gwilia y ceidwaid.</P>
<P N="2">2 Ofer i chwi foreu-godi, my|ned yn hwyr i gy&s;cu, bwytta bara gofidiau: felly y rhydd efe h&ucirc;n iw anwylyd.</P>
<P N="3">3 Wele, plant ydynt etifeddi|aeth yr Arglwydd, ei wobr ef yw ffrwyth y gr&ocirc;th.</P>
<P N="4">4 Fel y mae &s;aethau yn llaw y cadarn, felly y mae plant ieueng|ctid.</P>
<P N="5">5 Gwyn ei f&ycirc;d y g&wcirc;r a lanwodd ei gawell &s;aethau &acirc; hwynt: ni's gwradwyddir hwy, pan ymddi|ddanant &acirc;'r gelynion yn y porth.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 128.</HEAD>
<P>GWyn ei f&ycirc;d p&ocirc;b vn &s;ydd yn ofni 'r Arglwydd: yr hwn &s;ydd yn rhodio yn ei ffyrdd ef.</P>
<P N="2">2 Canys mwynhei lafur dy ddwylo: gwyn dy f&ycirc;d, a da fydd it.</P>
<P N="3">3 Dy wraig fydd fel gwin-wy|dden ffrwythlawn, ar h&ycirc;d y&s;tly|&s;au dy d&ycirc;: dy blant fel planhi|gion oliwydd o amgylch dy ford.</P>
<P N="4">4 Wele, fel hyn yn ddiau y bendithir y g&wcirc;r a ofno 'r Ar|glwydd.</P>
<P N="5">5 Yr Arglwydd a'th fendithia allan o Sion; a thi a gei weled daioni Jeru&s;alem holl ddyddiau dy enioes:</P>
<P N="6">6 A thi a gei weled plant dy blant, a thangneddyf ar I&s;|rael.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<PB REF="44">
<HEAD>P&s;al. 129.</HEAD>
<P>LLawer gwaith i'm cy&s;tuddia|&s;ant o'm hieuengctid, y di|chon I&s;rael ddywedyd yn awr:</P>
<P N="2">2 Llawer gwaith i'm cy&s;tuddia|&s;ant o'm hieuengctid, etto ni'm gorfuant.</P>
<P N="3">3 Yr arddw&ycirc;r a ardda&s;ant ar fy nghefn, e&s;tynna&s;ant eu cwy&s;au yn hirion.</P>
<P N="4">4 Yr Arglwydd &s;ydd gyfiawn, efe a dorrodd raffau y rhai annu|wiol.</P>
<P N="5">5 Gwradwydder hwy oll, a gyrrer yn eu h&ocirc;l, y rhai a ga&s;&acirc;nt Sion.</P>
<P N="6">6 Byddant fel gla&s;-wellt pen tai, yr hwn a wywa cyn y tynner ef ymmaith.</P>
<P N="7">7 A'r hwn ni leinw y pladur|wr ei law: na'r hwn fyddo yn rhwymo yr y&s;cubau, ei fonwes.</P>
<P N="8">8 Ac ni ddywed y rhai a &acirc;nt heibio, bendith yr Arglwydd ar|noch: bendithiwn chwi yn Enw 'r Arglwydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 130.</HEAD>
<P>O'R dyfnder y llefais arnat, &ocirc; Arglwydd.</P>
<P N="2">2 Arglwydd clyw fy llefain, yftyried dy glu&s;tiau wrth lef fy ngweddiau.</P>
<P N="3">3 Os creffi ar anwireddau, Ar|glwydd: &ocirc; Arglwydd, pwy a &s;aif?</P>
<P N="4">4 Onid y mae gyd &acirc; thi faddeu|ant, fel i'th ofner.</P>
<P N="5">5 Di&s;gwiliaf am yr Arglwydd, di&s;gwil fy e<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">aid, ac yn ei air ef y gobeithiaf.</P>
<P N="6">6 Fy enaid &s;ydd yn di&s;gwil am yr Arglwydd, yn fwy nag y mae y gwil-w&ycirc;r am y boren; yn fwy nag y mae y gwil-w&ycirc;r am y boreu.</P>
<P N="7">7 Di&s;gwilied I&s;rael am yr Ar|glwydd, o herwydd y mae truga|redd gyd &acirc;'r Arglwydd, ac aml ymwared gyd ag ef.</P>
<P N="8">8 Ac efe a wared I&s;rael, oddi wrth ei holl anwireddau.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 131.</HEAD>
<P>O Arglwydd nid ymfalchiodd fy nghalon, ac nid ymdder|chafodd fy llygaid: ni rodiais ych|waith mewn pethau rhy fawr, a rhy vchel i mi.</P>
<P N="2">2 Eithr go&s;odais, a go&s;tegais fy enaid, fel vn wedi ei ddiddyfnu oddi wrth ei fam: fy enaid &s;ydd ynof fel vn wedi ei ddiddyfnu.</P>
<P N="3">3 Di&s;gwilied I&s;rael wrth yr Ar|glwydd, o'r pryd hyn hyd yn dra|gywydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 132. <HI>Boreuol Weddi.</HI></HEAD>
<P>O Arglwydd, cofia Ddafydd, a'i holl flinder:</P>
<P N="2">2 Y modd y tyngodd efe wrth yr Arglwydd, ac yr addu|nodd i rymmus Dduw Jacob.</P>
<P N="3">3 Ni ddeuaf i fewn pabell fy nh&ycirc;, ni ddringaf ar erchwyn fy ngwely;</P>
<P N="4">4 Ni roddaf gw&s;c i'm llygaid, na hun i'm amrantau:</P>
<P N="5">5 Hyd oni chaffwyf le i'r Ar|glwydd; pre&s;wylfod i rymmus Dduw Jacob.</P>
<P N="6">6 Wele, clyw&s;om am dani yn Ephrata: caw&s;om hi ym meu&s;ydd y coed.</P>
<P N="7">7 Awn iw bebyll ef, ymgrym|mwn o flaen ei faingc draed ef.</P>
<P N="8">8 Cyfod Arglwydd i'th orphy|wysfa, ti ac Arch dy gadernid.</P>
<PB REF="44">
<P N="9">9 Gwy&s;ced dy offeiriaid gyfi|awnder: a gorfoledded dy Sainct.</P>
<P N="10">10 Er mwyn Dafydd dy w&acirc;s, na thr&ocirc; ymmaith wyneb dy enei|niog.</P>
<P N="11">11 Tyngodd yr Arglwydd mewn gwirionedd i Ddafydd, ni thr&ycirc; efe oddi wrth hynny: o ffrwyth dy gorph y go&s;odaf ar dy or&s;edd|faingc.</P>
<P N="12">12 Os ceidw dy feibion fy nghy|fammod a'm ty&s;tiolaeth, y rhai a ddy&s;cwyf iddynt: eu meibion hwythau yn dragywydd a ei&s;te|ddant ar dy or&s;edd-faingc.</P>
<P N="13">13 Canys dewi&s;odd yr Ar|glwydd Sion, ac a'i chwenny|chodd yn drigfa iddo ei hun.</P>
<P N="14">14 Dymma fy ngorphywysfa yn dragywydd: ymma y trigaf, canys chwennychais hi.</P>
<P N="15">15 Gan fendithio y bendithi|af ei llyniaeth: diwallaf ei thlo|dion &acirc; bara.</P>
<P N="16">16 Ei hoffeiriaid hefyd a wi|&s;caf ag iechyd wriaeth: a'i Sainct dan ganu a ganant.</P>
<P N="17">17 Yna y paraf i gorn Dafydd flaguro: darperais lamp i'm he|neiniog.</P>
<P N="18">18 Ei elynion ef a wi&s;caf &acirc; chywilydd, arno yntef y blodeua ei goron.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 133.</HEAD>
<P>WEle, mor ddaionus, ac mor hyfryd, yw trigo o frodyr ynghyd.</P>
<P N="2">2 Y mae fel yr ennaint gwerth|fawr ar y pen, yn de&s;cyn ar h&ycirc;d y farf &s;ef barf Aaron: yr hwn oedd yn de&s;cyn ar hyd ymyl ei wi&s;coedd ef.</P>
<P N="3">3 Fel gwlith Hermon, ac fel y gwlith yn de&s;cyn ar &s;ynyddoedd Sion: canys yno y gorchym yn|nodd yr Arglwydd y fendith, &s;ef bywyd yn dragywydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 134.</HEAD>
<P>WEle, holl wei&s;ion yr Arglwydd, bendithi|wch yr Arglwydd: y rhai ydych yn &s;efyll yn nh&ycirc; 'r Arglwydd y n&ocirc;s.</P>
<P N="2">2 Derchefwch eich dwylo yn y cy&s;&s;egr: a bendithiwch yr Ar|glwydd.</P>
<P N="3">3 Yr Arglwydd yr hwn a wna|eth nefoedd a daiar, a'th fendithio di allan o Sion.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 135.</HEAD>
<P>MOlwch yr Arglwydd. Mol|wch Enw 'r Arglwydd; gwei&s;ion yr Arglwydd, molwch ef.</P>
<P N="2">2 Y rhai ydych yn &s;efyll yn nh&ycirc; 'r Arglwydd; ynghynteddo|edd t&ycirc; ein Duw ni.</P>
<P N="3">3 Molwch yr Arglwydd, ca|nys da yw yr Arglwydd: cenwch iw Enw, canys hyfryd yw.</P>
<P N="4">4 Oblegit yr Arglwydd a dde|tholodd Jacob iddo ei hun, ac I&s;rael yn briodoriaeth iddo.</P>
<P N="5">5 Canys mi a wn mai mawr yw 'r Arglwydd; a b&ocirc;d ein Har|glwydd ni goruwch yr holl ddu|wiau.</P>
<P N="6">6 Yr Arglwydd a wnaeth yr hyn oll a fynnei, yn y nefoedd, ac yn y ddaiar, yn y m&ocirc;r, ac yn yr holl ddyfnderau.</P>
<P N="7">7 Y mae yn codi tarth o ei|thafoedd y ddaiar, mellt a wna|eth efe ynghyd &acirc;'r glaw: gan ddwyn y gwynt allan o'i dry|&s;&s;orau.</P>
<P N="8">8 Yr hwn a da<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">wodd 'gyntaf
<PB REF="45"> anedic yr Aipht, yn dd&ycirc;n ac yn anifail.</P>
<P N="9">9 Danfonodd arwyddion a rhy|feddodau i'th ganol di 'r Aipht, ar Pharao, ac ar ei holl wei|&s;ion.</P>
<P N="10">10 Yr hwn a darawodd gen|hedloedd lawer, ac a laddodd fren|hinoedd cryfion:</P>
<P N="11">11 Sehon brenin yr Amoriaid; ac Og brenin Ba&s;an: a holl fren|hiniaethau Canaan:</P>
<P N="12">12 Ac a roddodd eu t&icirc;r hwynt yn etifeddiaeth, yn etifeddiaeth i I&s;rael ei bobl.</P>
<P N="13">13 Dy Enw &ocirc; Arglwydd, a bery, yn dragywydd: dy goffadw|riaeth, &ocirc; Arglwydd, o genhed|laeth i genhedlaeth.</P>
<P N="14">14 Canys yr Arglwydd a farna ei bobl, a bydd edifar gantho o ran ei wei&s;ion.</P>
<P N="15">15 Delwau y cenhedloedd y|dynt arian ac aur, gwaith dwylo d&ycirc;n.</P>
<P N="16">16 Genau &s;ydd iddynt, ond ni lefarant: llygaid &s;ydd ganddynt, ond ni welant.</P>
<P N="17">17 Y mae clu&s;tiau iddynt ond ni chlywant: nid oes ychwaith anadl yn eu genau.</P>
<P N="18">18 Fel hwynt y mae y rhai a'i gwn&acirc;nt, a ph&ocirc;b vn a ymddiriedo ynddynt.</P>
<P N="19">19 T&ycirc; I&s;rael, bendithiwch yr Arglwydd: bendithiwch yr Ar|glwydd, t&ycirc; Aaron.</P>
<P N="20">20 T&ycirc; Lefi, bendithiwch yr Arglwydd: y rhai a ofnwch yr Arglwydd, bendithiwch yr Ar|glwydd.</P>
<P N="21">21 Bendithier yr Arglwydd o Sion, yr hwn &s;ydd yn trigo yn Jeru&s;alem. Molwch yr Ar|glwydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 136. <HI>Prydnhawnol Weddi.</HI></HEAD>
<P>CLodforwch yr Arglwydd, canys da yw, o herwydd ei drugaredd &s;ydd yn dragy|wydd.</P>
<P N="2">2 Clodforwch Dduw y duwi|au: oblegit ei drugaredd &s;ydd yn dragywydd.</P>
<P N="3">3 Clodforwch Arglwydd yr ar|glwyddi: o herwydd ei druga|redd &s;ydd yn dragywydd.</P>
<P N="4">4 Yr hwn yn ynic &s;ydd yn gw|neuthur rhyfeddodau: canys ei drugaredd &s;ydd yn dragywydd.</P>
<P N="5">5 Yr hwn a wnaeth y nefoedd mewn doethineb: o herwydd ei drugaredd &s;ydd yn dragywydd.</P>
<P N="6">6 Yr hwn a e&s;tynnodd y ddaiar oddi ar y dyfroedd: oblegit ei dru|garedd &s;ydd yn dragywydd.</P>
<P N="7">7 Yr hwn a wnaeth oleuadau mawrion: canys ei drugaredd &s;ydd yn dragywydd.</P>
<P N="8">8 Yr haul i lywodraethu'r dydd: canys ei drugaredd &s;ydd yn dra|gywydd.</P>
<P N="9">9 Y lleuad a'r &s;&ecirc;r i lywodrae|thu'r n&ocirc;s: canys ei drugaredd &s;ydd yn dragywydd.</P>
<P N="10">10 Yr hwn a darawodd yr Aipht, yn eu cyntaf-anedic: o herwydd ei drugaredd &s;ydd yn dragywydd.</P>
<P N="11">11 Ac a dd&ucirc;g I&s;rael o'i my&s;c hwynt: o herwydd ei drugaredd &s;ydd yn dragywydd.</P>
<P N="12">12 A llaw gr&ecirc;f, ac &acirc; braich e|&s;tynnedic: o herwydd ei druga|redd &s;ydd yn dragywydd.</P>
<P N="13">13 Yr hwn a rannodd y m&ocirc;r c&ocirc;ch yn ddwy-ran: o herwydd ei drugaredd &s;ydd yn dragywydd.</P>
<P N="14">14 Ac a wnaeth i I&s;rael fyned
<PB REF="45"> trwy ei ganol: o herwydd ei dru|garedd &s;ydd yn dragywydd.</P>
<P N="15">15 Ac a e&s;cyttiodd Pharao a'i l&ucirc; yn y m&ocirc;r c&ocirc;ch: o herwydd ei drugaredd &s;ydd yn dragywydd.</P>
<P N="16">16 Ac a dywy&s;odd ei bobl drwy 'r anialwch: o herwydd ei dru|garedd &s;ydd yn dragywydd.</P>
<P N="17">17 Yr hwn a darawodd fren|hinoedd mawrion: o herwydd ei drugaredd &s;ydd yn dragywydd.</P>
<P N="18">18 Ac a laddodd frenhinoedd ardderchog: o herwydd ei dru|garedd &s;ydd yn dragywydd.</P>
<P N="19">19 Sehon brenin yr Amoriaid: o herwydd ei drugaredd &s;ydd yn dragywydd.</P>
<P N="20">20 Ac Og brenin Ba&s;an: o her|wydd ei drugaredd &s;ydd yn dra|gywydd.</P>
<P N="21">21 Ac a roddodd eu t&icirc;r hwynt yn etifeddiaeth: o herwydd ei drugaredd &s;ydd yn dragywydd.</P>
<P N="22">22 Yn etifeddiaeth i I&s;rael ei w&acirc;s: o herwydd ei drugaredd &s;ydd yn dragywydd.</P>
<P N="23">23 Yr hwn yn ein hi&s;el-radd a'n cofiodd ni: o herwydd ei dru|garedd &s;ydd yn dragywydd.</P>
<P N="24">24 Ac a'n hachubodd ni oddi wrth ein gelynion: o herwydd ei drugaredd &s;ydd yn dragywydd.</P>
<P N="25">25 Yr hwn &s;ydd yn rhoddi ym|borth i b&ocirc;b cnawd: canys ei dru|garedd &s;ydd yn dragywydd.</P>
<P N="26">26 Clodforwch Dduw'r nefo|edd: canys ei drugaredd &s;ydd yn dragywydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 137.</HEAD>
<P>WRth afonydd Babilon, yno yr ei&s;tedda&s;om, ac &wcirc;yla|&s;om, pan feddylia&s;om am Sion.</P>
<P N="2">2 Ar yr helyg o'i mewn y cro|ga&s;om ein telynau.</P>
<P N="3">3 Canys yno y gofynnodd y rhai a'n caethiwa&s;ent i ni g&acirc;n, a'r rhai a'n anrheithia&s;ei lawenydd, gan ddywedyd, cenwch i ni rai o ganiadau Sion.</P>
<P N="4">4 Pa fodd y canwn gerdd yr Arglwydd, mewn gwl&acirc;d ddi|eithr?</P>
<P N="5">5 Os anghofiaf di Jeru&s;alem, ang|hofied fy neheulaw ganu.</P>
<P N="6">6 Glyned fy nhafod wrth da|flod fy ngenau; oni chofiaf di, oni chodaf Jeru&s;alem goruwch fy llawenydd pennaf.</P>
<P N="7">7 Cofia Arglwydd blant Edom yn nydd Jeru&s;alem: y rhai a ddy|wedent, dinoethwch, dinoeth|wch hi, hyd ei &s;ylfaen.</P>
<P N="8">8 O ferch Babilon a anrhei|thir, gwyn ei fyd a dalo i ti, fel y gwnaetho&s;t i ninnau.</P>
<P N="9">9 Gwyn ei fyd a gymmero, ac a darawo dy rai b&acirc;ch wrth y meini.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 138.</HEAD>
<P>CLodforaf di &acirc;'m holl galon: yng&wcirc;ydd y duwiau y canaf it.</P>
<P N="2">2 Ymgrymmaf tu a'th deml &s;an|ctaidd: a chlodforaf dy Enw, am dy drugaredd a'th wirionedd: o|blegit ti a fawrheai&s;t dy air vwch|law dy Enw oll.</P>
<P N="3">3 Y dydd y llefais i'm gwran|dewai&s;t: ac a'm cadarnheai&s;t &acirc; nerth yn fy enaid.</P>
<P N="4">4 Holl frenhinoedd y ddaiar a'th glodforant, &ocirc; Arglwydd: pan glywant eiriau dy enau.</P>
<P N="5">5 Canant hefyd am ffyrdd yr Arglwydd: canys mawr yw go|goniant yr Arglwydd.</P>
<P N="6">6 Er bod yr Arglwydd yn ychel, etto efe a edrych ar yr i&s;&s;el, ond y balch a edwyn efe o hir-bell.</P>
<P N="7">7 Pe rhodiwn ynghanol cy|fyngder,
<PB REF="46"> fyngder, ti a'm bywhait: e&s;tyn|nit dy law yn erbyn digofaint fy ngelynion, a'th ddeheulaw a'm hachubei.</P>
<P N="8">8 Yr Arglwydd a gyflawna &acirc; mi: dy drugaredd Arglwydd, &s;ydd yn dragywydd, nac e&s;ceu|lu&s;a waith dy ddwylo.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 139. <HI>Boreuol Weddi.</HI></HEAD>
<P>ARglwydd chwiliai&s;t, ac ad|nabuo&s;t fi.</P>
<P N="2">2 Ti a adwaeno&s;t fy ei&s;te|ddiad, a'm cyfodiad, deelli fy meddwl o bell.</P>
<P N="3">3 Amgylchyni fy llwybr a'm gorweddfa: ac y&s;pys wyt yn fy holl ffyrdd.</P>
<P N="4">4 Canys nid oes air ar fy nha|fod, ond wele Arglwydd, ti a'i gwyddo&s;t oll.</P>
<P N="5">5 Amgylchynai&s;t fi yn &ocirc;l, ac ym mlaen: a go&s;odai&s;t dy law arnaf.</P>
<P N="6">6 Dymma wybodaeth ry ryfedd i mi: vchel yw, ni fedraf oddi wrthi.</P>
<P N="7">7 I ba le'r &acirc;f oddi wrth dy Y&s;pryd? ac i ba le y ffoaf o'th &wcirc;ydd?</P>
<P N="8">8 Os dring&acirc;f i'r nefoedd, yno yr wyt ti, os cyweiriaf fy ngwely yn yffern, wele di yno.</P>
<P N="9">9 Pe cymmerwn adenydd y wawr, a phe trigwn yn eithafoedd y m&ocirc;r:</P>
<P N="10">10 Yna hefyd i'm tywy&s;ei dy law, ac i'm daliai dy ddeheu|law.</P>
<P N="11">11 Pe dywedwn, diau y tywyll|wch a'm cuddia: yna y byddei y n&ocirc;s yn oleuni o'm hamgylch.</P>
<P N="12">12 Ni thywylla y tywyllwch rhagot ti, ond y n&ocirc;s a oleua fel dydd: vn ffunyd yw tywyllwch a goleuni i ti.</P>
<P N="13">13 Canys ti a feddiennai&s;t fy arennau, toai&s;t fi ynghroth fy mam.</P>
<P N="14">14 Clodforaf dydi, canys o&s;|nadwy, a rhyfedd i'm gwnaed: rhyfedd yw dy weithredoedd, a'm henaid a &wcirc;yr hynny yn dda.</P>
<P N="15">15 Ni chuddiwyd fy &s;ylwedd oddi wrthit, pan i'm gwnaeth|bwyd yn ddirgel, ac i'm cywrei|niwyd yn i&s;&s;elder y ddaiar.</P>
<P N="16">16 Dy lygaid a wel&s;ant fy anel|wig ddefnydd, ac yn dy lyfr di yr &s;crifennwyd hwynt oll, y dydd y lluniwyd hwynt, pan nad oedd yr vn o honynt.</P>
<P N="17">17 Am hynny mor werth-fawr yw dy feddyliau gennif, &ocirc; Dduw! mor fawr yw eu &s;wm hwynt!</P>
<P N="18">18 Pe cyfrifwn hwynt, amlach ydynt n&acirc;'r tywod: pan ddeffro|wyf, gyd &acirc; thi'r ydwyfi yn wa&s;tad.</P>
<P N="19">19 Yn ddiau &ocirc; Dduw, tra leddi yr annuwiol: am hynny y gw&ycirc;r gwaedlyd, ciliwch oddi wrthif:</P>
<P N="20">20 Y rhai a ddywedant &s;celer|der yn dy erbyn, dy elynion a gymmerant dy Enw yn ofer.</P>
<P N="21">21 Onid c&acirc;s gennif, &ocirc; Arglwydd, dy ga&s;eion di? onid ffiaidd gen|nif y rhai a gyfodant i'th erbyn?</P>
<P N="22">22 A ch&acirc;s cyflawn y ca&s;eais hwynt: cyfrifais hwynt i mi yn elynion.</P>
<P N="23">23 Chwilia fi &ocirc; Dduw, a g&wcirc;y|bydd fy nghalon: prawf fi, a gwy|bydd fy meddyliau.</P>
<P N="24">24 A gw&ecirc;l, a oes ffordd annu|wiol gennif: a thywys fi yn y ffordd dragywyddol.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 140.</HEAD>
<P>GWared fi, &ocirc; Arglwydd, oddi wrth y d&ycirc;n drwg; cadw fi rhag y g&wcirc;r traws.</P>
<P N="2">2 Y rhai &s;ydd yn bwriadu dry|gioni
<PB REF="46"> yn eu calon: ymga&s;clant beunydd i ryfel.</P>
<P N="3">3 Golymma&s;ant eu tafodau fel &s;arph: gwenwyn a&s;p &s;ydd tan eu gwefu&s;au. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="4">4 Cadw fi, &ocirc; Arglwydd, rhag dwylo'r annuwiol, cadw fi rhag y gwr traws; y rhai a fwriada&s;ant fachellu fy nhraed.</P>
<P N="5">5 Y beilchion a guddia&s;ant fag|lau i mi, ac a e&s;tynna&s;ant rwyd wrth dannau ar ymmyl fy llwy|brau: go&s;oda&s;ant hoenynnau ar fy medr <HI>Selah.</HI></P>
<P N="6">6 Dywedais wrth yr Arglwydd, fy Nuw ydwyt ti; clyw, &ocirc; Ar|glwydd lef fy ngweddiau.</P>
<P N="7">7 Arglwydd Dduw, nerth fy ie|chydwriaeth: gorchguddiai&s;t fy mhen yn nydd brwydr.</P>
<P N="8">8 Na chaniadh&acirc; Arglwydd, ddy|muniad yr annuwiol: na lwydda ei drwg feddwl, rhag eu balchio hwynt. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="9">9 Y pennaf o'r rhai a'm ham|gylchyno, blinder eu gwefu&s;au a'i gorchguddio.</P>
<P N="10">10 Syrthied marwor arnynt, a bwrier hwynt yn t&acirc;n: ac mewn ceu-ffo&s;ydd, fel na chyfodant.</P>
<P N="11">11 Na &s;iccrhaer d&ycirc;n &s;iaradus ar y ddaiar: drwg a h&ecirc;la y g&wcirc;r traws iw ddi&s;tryw.</P>
<P N="12">12 Gwn y dadleu yr Arglwydd ddadl y truan, ac y barna efe y tlo|dion.</P>
<P N="13">13 Y cyfiawn yn ddiau a glod|forant dy Enw di: y rhai vniawn a drigant ger dy fron di.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 141.</HEAD>
<P>ARglwydd, yr wyf yn gweiddi arnat; bry&s;&s;ia attaf: clyw fy llais pan lefwyf arnat.</P>
<P N="2">2 Cyfeirier fy ngweddi ger dy fron fel arogldarth, a dercha|fiad fy nwylo fel yr offrwm pryd|nhawnol.</P>
<P N="3">3 Go&s;od Arglwydd, gadwraeth o flaen fy ngenau: cadw ddrws fy ngwefu&s;au.</P>
<P N="4">4 Na o&s;twng fy nghalon at ddim drwg, i fwriadu gweithredoedd drygioni, gyd &acirc; gw&ycirc;r a weithre|dant anwiredd: ac na &acirc;d i mi fwytta o'i danteithion hwynt.</P>
<P N="5">5 Cured y cyfiawn fi yn gare|dig, a cherydded fi: na thorred eu holew pennaf hwynt fy mhen: canys fy ngweddi fydd etto yn eu drygau hwynt.</P>
<P N="6">6 Pan dafler eu barn-w&ycirc;r i lawr mewn lleoedd carregoc, cly|want fy ngeiriau, canys melus y|dynt.</P>
<P N="7">7 Y mae ein he&s;cyrn ar wa&s;car ar fin y bedd, megis vn yn torri, neu yn hollti coed ar y ddaiar.</P>
<P N="8">8 Eithr arnat ti o Arglwydd Dduw, y mae fy llygaid: ynot ti y gobeithiais, na &acirc;d fy enaid yn ddiymgeledd.</P>
<P N="9">9 Cadw fi rhag y fagl a o&s;oda|&s;ant i mi: a hoenynnau gweith|red-w&ycirc;r anwiredd.</P>
<P N="10">10 Cyd-gwymped y rhai annu|wiol yn eu rhwydau eu hun, tra elwyfi heibio.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 142. <HI>Prydnhawnol Weddi.</HI></HEAD>
<P>GWaeddais &acirc;'m llef ar yr Ar|glwydd: &acirc;'m llef yr ymbi|liais &acirc;'r Arglwydd.</P>
<P N="2">2 Tywelltais fy myfyrdod o'i flaen ef: a mynegais fy nghy&s;tudd ger ei fron ef.</P>
<P N="3">3 Pan ballodd fy y&s;pryd o'm mewn, titheu a adwaenit fy llwybr; yn y ffordd y rhodiwn y cuddia&s;ant i mi fagl.</P>
<P N="4">4 Edrychais ar y tu dehau, a
<PB REF="47"> deliais fulw, ac nid oedd neb a'm hadwaenai: pallodd nodded i mi, nid oedd neb yn ymofyn am fy enaid.</P>
<P N="5">5 Llefais arnat &ocirc; Arglwydd, a dywedais, ti yw fy ngobaith, a'm rhan, yn nhir y rhai byw.</P>
<P N="6">6 Y&s;tyr wrth fy ngwaedd, canys truan iawn ydwyf: gwared fi oddi wrth fy erlid-w&ycirc;r, canys tr&ecirc;ch ydynt n&acirc; mi.</P>
<P N="7">7 D&wcirc;g fy enaid allan o garchar, fel y moliannwyf dy Enw: y rhai cyfiawn a'm cylchynant, canys ti a fyddi da wrthif.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 143.</HEAD>
<P>ARglwydd clyw fy ngweddi, a gwrando ar fy nei&s;yfiadau: erglyw fi yn dy wirionedd, ac yn dy gyfiawnder.</P>
<P N="2">2 Ac na dd&ocirc;s i farn &acirc;'th w&acirc;s, o herwydd ni chyfiawnheir neb byw yn dy olwg di.</P>
<P N="3">3 Canys y gelyn a erlidiodd fy enaid, curodd fy enaid i lawr, gwnaeth i mi drigo mewn tywyll|wch, fel y rhai a fu feirw er y&s;t|alm.</P>
<P N="4">4 Yna y pallodd fy y&s;pryd o'm mewn: ac y &s;ynnodd fy nghalon ynof.</P>
<P N="5">5 Cofiais y dyddiau gynt, my|fyriais ar dy holl waith: ac yng|weithredoedd dy ddwylo y myfy|riaf.</P>
<P N="6">6 Lledais fy nwylaw attat: fy enaid fel t&icirc;r &s;ychedic &s;ydd yn hi|raethu am danar. <HI>Selah.</HI></P>
<P N="7">7 Oh Arglwydd, gwrando fi yn ebrwydd: pallodd fy y&s;pryd; na chuddia dy wyneb oddi wrthif, rhag fy mod yn gyffelyb ir rhai a dde&s;cynnant i'r pwll.</P>
<P N="8">8 P&acirc;r i mi glywed dy druga|rogrwydd y boreu: o herwydd ynot ti y gobeithiaf; p&acirc;r i mi &wcirc;y|bod y ffordd y rhodiwyf, o blegit attat ti y derchafaf fy enaid.</P>
<P N="9">9 Gwared fi oddi wrth fy nge|lynion, &ocirc; Arglwydd: gyd &acirc; thi'r ymguddiais.</P>
<P N="10">10 Dy&s;c i mi wneuthur dy e|wyllys di: canys ti yw fy Nuw; tywy&s;ed dy Y&s;pryd daionus fi i d&icirc;r vniondeb.</P>
<P N="11">11 Bywh&acirc; fi &ocirc; Arglwydd, er mwyn dy Enw: dwg fy enaid allan o ing, er mwyn dy gyfiawnder.</P>
<P N="12">12 Ac er dy drugaredd, dini&s;t|ria fy ngelynion; a difetha holl gy&s;tudd-w&ycirc;r fy enaid; oblegit dy w&acirc;s di yd wyfi.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 144. <HI>Boreuol Weddi.</HI></HEAD>
<P>BEndigedic fyddo 'r Ar|glwydd fy nerth, yr hwn &s;ydd yn dy&s;cu fy nwylo i ymladd, a'm by&s;&s;edd i ryfela.</P>
<P N="2">2 Py nhrugaredd am hamdde|ffynfa, fy nh&wcirc;r, a'm gwaredudd, fy nharian yw efe, ac ynddo y go|beithiais; yr hwn &s;ydd yn daro&s;t|wng fy mhobl tanaf.</P>
<P N="3">3 Arglwydd, beth yw d&ycirc;n, pan gydnabyddit ef? neu fab d&ycirc;n pan wnait gyfrif o honaw?</P>
<P N="4">4 Dyn &s;ydd debyg i wagedd, ei ddyddiau &s;ydd fel cy&s;cod yn my|ned heibio.</P>
<P N="5">5 Arglwydd, go&s;twng dy ne|foedd, a de&s;cyn; cyffwrdd &acirc;'r my|nyddoedd a mygant.</P>
<P N="6">6 Saetha &s;ellt, a gwa&s;car hwynt: ergydia dy &s;aethau a difa hwynt.</P>
<P N="7">7 Anfon dy law oddi vchod, achub, a gwared fi o ddyfroedd mawrion, o law plant e&s;tron;</P>
<P N="8">8 Y rhai y llefara eu genau wa|gedd, ac y mae eu deheu-law yn ddeheu-law ffal&s;der,</P>
<PB REF="47">
<P N="9">9 Canaf i ti &ocirc; Dduw, ganiad newydd: ar y nabl, a'r dectant y canaf i ti.</P>
<P N="10">10 Efe &s;ydd yn rhoddi iechy|dwriaeth i frenhinoedd, yr hwn &s;ydd yn gwaredu Dafydd ei w&acirc;s oddi wrth y cleddyf niweidiol.</P>
<P N="11">11 Achub fi, a gwared fi, o law meibion e&s;tron, y rhai y lle|fara eu genau wagedd, ac y mae eu deheulaw yn deheu-law ffal&s;ter.</P>
<P N="12">12 Fel y byddo ein meibion fel plan-w&ycirc;dd yn tyfu yn eu hieu|engctid, a'n merched fel congl|fain n&acirc;dd, wrth gyffelybrwydd pal&acirc;s.</P>
<P N="13">13 Fel y byddo ein celloedd yn llawn, yn trefnu pob rhyw luni|aeth, a'n defaid yn dwyn miloedd, a myrddiwn yn ein heolydd.</P>
<P N="14">14 A'n hychen yn gryfion i la|furio, heb na rhuthro i mewn, na myned allan, na gwaedd yn ein heolydd.</P>
<P N="15">15 Gwyn ei fyd y bobl y mae fe|lly iddynt: gwyn ei fyd y bobl y mae'r Arglwydd, yn Dduw iddynt.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 145.</HEAD>
<P>DErchafaf di fy Nuw, &ocirc; Fren|hin: a bendithiaf dy Enw byth, ac yn dragywydd.</P>
<P N="2">2 Beunydd i'th fendithiaf, a'th enw a folaf byth, ac yn dragy|wydd.</P>
<P N="3">3 Mawr yw 'r Arglwydd, a chanmoladwy iawn: a'i fawredd &s;ydd anchwiliadwy.</P>
<P N="4">4 Cenhedlaeth wrth genhed|laeth a fawl dy weithredoedd, ac a fynega dy gadernid.</P>
<P N="5">5 Ardderchawgrwydd gogoni|ant dy fawredd, a'th bethau rhy|fedd a draethaf.</P>
<P N="6">6 Traethant hwy gadernid dy weithredoedd ofnadwy: myne|gaf nneu dy fawredd.</P>
<P N="7">7 Coffadwriaeth amlder dy ddaioni a'draethant: a'th gyfiawn|der a ddadcanant.</P>
<P N="8">8 Gra&s;lawn, a thrugarog yw 'r Arglwydd: hwyrfrydic i ddig, a mawr ei drugaredd.</P>
<P N="9">9 Daionus yw 'r Arglwydd i bawb: a'i drugaredd &s;ydd ar ei holl weithredoedd.</P>
<P N="10">10 Dy holl weithredoedd a'th glodforant, &ocirc; Arglwydd: a'th Sainct a'th fendithiant.</P>
<P N="11">11 Dywedant am ogoniant dy frenhiniaeth: a thraethant dy ga|dernid.</P>
<P N="12">12 I beri i feibion dynion adna|bod ei gadernid ef: a gogoniant ardderchawgrwydd ei frenhini|aeth.</P>
<P N="13">13 Dy frenhiniaeth di &s;ydd fre|nhiniaeth dragywyddol: a'th ly|wodraeth a bery yn oes oe&s;oedd.</P>
<P N="14">14 Yr Arglwydd &s;ydd yn cynnal y rhai oll a &s;yrthiant: ac &s;ydd yn codi pawb a ddaro&s;tyngwyd,</P>
<P N="15">15 Llygaid pob peth a ddi&s;gwi|liant wrthit, ac yr ydwyt yn rho|ddi eu bwyd iddynt yn ei bryd:</P>
<P N="16">16 Gan agoryd dy law, a diwa|llu pob peth byw a'th ewyllys da.</P>
<P N="17">17 Cyfiawn yw 'r Arglwydd yn ei holl ffyrdd: a &s;anctaidd yn ei holl weithredoedd.</P>
<P N="18">18 Agos yw 'r Arglwydd at y rhai oll a alwant arno: at y rhai oll a alwant arno mewn gwirionedd.</P>
<P N="19">19 Efe a wna ewyllys y rhai a'i hofnant: gwrendy hefyd eu lle|fain, ac a'i hachub hwynt.</P>
<P N="20">20 Yr Arglwydd &s;ydd yn ca|dw pawb a'i carant ef, ond yr holl rhai annuwiol a ddifetha efe.</P>
<P N="21">21 Traetha fy ngenau foliant yr Arglwydd: a bendithied pob cnawd ei Enw &s;anctaidd ef, byth ac yn dragywydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<PB REF="48">
<HEAD>P&s;al. 146.</HEAD>
<P>MOlwch yr Arglwydd. Fy e|naid, mola di 'r Arglwydd.</P>
<P N="2">2 Molaf yr Arglwydd yn fy myw: canaf i'm Duw tra fyddwyf.</P>
<P N="3">3 Na hyderwch ar dywy&s;ogi|on, nac ar fab dyn, yr hwn nid oes iechydwriaeth ynddo.</P>
<P N="4">4 Ei anadl a &acirc; allan, efe a ddych|wel iw ddaiar: y dydd hwnnw y derfydd am ei holl amcanion ef.</P>
<P N="5">5 Gwyn ei fyd yr hwn y mae Duw Jacob yn gymmorth iddo: &s;ydd a'i obaith yn yr Arglwydd ei Dduw.</P>
<P N="6">6 Yr hwn a wnaeth nefoedd a daiar, y m&ocirc;r a'r hyn oll &s;ydd yn|ddynt: yr hwn &s;ydd yn cadw gwi|rionedd yn dragywydd.</P>
<P N="7">7 Yr hwn &s;ydd yn gwneuthur barn i'r rhai gorthrymmedic, yn rhoddi bara i'r newynoc: yr Ar|glwydd &s;ydd yn gollwng y car|charorion yn rhydd.</P>
<P N="8">8 Yr Arglwydd &s;ydd yn agoryd llygaid y deillion; yr Arglwydd &s;ydd yn codi y rhai a ddaro&s;ty ng|wyd; yr Arglwydd &s;ydd yn hoffi y rhai cyfiawn.</P>
<P N="9">9 Yr Arglwydd &s;ydd yn cadw y dieithriaid, efe a gynnal yr ym|ddifad a'r weddw: ac a ddadym|chwel ffordd y rhai annuwiol.</P>
<P N="10">10 Yr Arglwydd a deyrna&s;a byth: &s;ef dy Dduw di Sion, dros genhedlaeth a chenhedlaeth. Mo|lwch yr Arglwydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 147. <HI>Prydnhawnol Weddi.</HI></HEAD>
<P>MOlwch yr Arglwydd, canys da yw canu i'n Duw ni: o herwydd hyfryd yw, ie gweddus yw mawl.</P>
<P N="2">2 Yr Arglwydd &s;ydd yn adeila|du Jeru&s;alem, efe a ga&s;el wa&s;care|digion I&s;rael.</P>
<P N="3">3 Efe &s;ydd yn iachau y rhai briwedic o galon; ac yn rhwymo eu doluriau.</P>
<P N="4">4 Y mae efe yn rhifo rhifedi &ycirc; &s;&ecirc;r; geilw hwynt oll wrth eu henwau.</P>
<P N="5">5 Mawr yw ein harglwydd, a mawr ei nerth, anneirif yw ei ddeall.</P>
<P N="6">6 Yr Arglwydd &s;ydd yn der|chafu y rhai llariaidd, gan o&s;twng y rhai annuwiol hyd lawr.</P>
<P N="7">7 Cyd-genwch i'r Arglwydd mewn diolchgarwch: cenwch i'n Duw &acirc;'r delyn.</P>
<P N="8">8 Yr hwn &s;ydd yn toi y nef|oedd &acirc; chwm ylau: yn paratoi glaw i'r ddaiar: gan beri i'r gwellt dyfu ar y mynyddoedd.</P>
<P N="9">9 Efe &s;ydd yn rhoddi i'r ani|fail ei borthiant: ac i gywion y gig-fran, pan lefant.</P>
<P N="10">10 Nid oes hyfrydwch ganddo yn nerth march: ac nid ymhoffa efe yn e&s;ceiriau g&wcirc;r.</P>
<P N="11">11 Yr Arglwydd &s;ydd h&ocirc;ff gan|ddo y rhai a'i hofnant ef: &s;ef y rhai a ddi&s;gwiliant wrth ei dru|garedd ef.</P>
<P N="12">12 Jeru&s;alem mola di 'r Ar|glwydd, Sion molianna dy Dduw.</P>
<P N="13">13 O herwydd efe a gadarn|haodd farrau dy byrth, efe a fendi|thiodd dy blant o'th fewn.</P>
<P N="14">14 Yr hwn &s;ydd yn gwneuthur dy fro yn heddychol, ac a'th ddi|walla di &acirc; bra&s;ter gwenith.</P>
<P N="15">15 Yr hwn &s;ydd yn anfon ei orchymyn ar y ddaiar: a'i air a r&ecirc;d yn dra buan.</P>
<P N="16">16 Yr hwn &s;ydd yn rhoddi ei|ra fel gwl&acirc;n: ac a dana rew fel llu|dw.</P>
<P N="17">17 Yr hwn &s;ydd yn bwrw ei i&acirc; fel tammeidiau, pwy a erys gan ei oerni ef?</P>
<PB REF="48">
<P N="18">18 Efe a enfyn ei air, ac a'i tawdd hwynt: a'i wynt y chwyth efe, a'r dyfroedd a lifant.</P>
<P N="19">19 Y mae efe yn mynegi ei ei|riau i Jacob: ei ddeddfau a'i far|nedigaethau i I&s;rael.</P>
<P N="20">20 Ni wnaeth efe felly ag un genedl: ac nid adnabuant ei far|nedigaethau ef. Molwch yr Ar|glwydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 148.</HEAD>
<P>MOlwch yr Arglwydd. Mo|lwch yr Arglwydd o'r nef|oedd: molwch ef yn yr uchelde|rau.</P>
<P N="2">2 Molwch ef ei holl Angelion, molwch ef ei holl luoedd.</P>
<P N="3">3 Molwch ef haul a lleuad: molwch ef yr holl &s;&ecirc;r goleuni.</P>
<P N="4">4 Molwch ef nef y nefoedd: a'r dyfroedd y rhai ydych oddi ar y nefoedd.</P>
<P N="5">5 Molant Enw'r Arglwydd: o herwydd efe a orchymmynodd, a hwy a grewyd.</P>
<P N="6">6 A gwnaeth iddynt barhau byth ac yn dragywydd: go&s;ododd ddeddfac nis tro&s;&s;eddir hi.</P>
<P N="7">7 Molwch yr Arglwydd o'r ddaiar, y dreigiau a'r holl ddyfn|derau.</P>
<P N="8">8 T&acirc;n a chenlly&s;c, eira, a tharth: gwynt y&s;tormus, yn gwneuthur ei air ef.</P>
<P N="9">9 Y mynyddoedd a'r bryniau oll, y coed ffrwythlawn a'r holl gedr-w&ycirc;dd.</P>
<P N="10">10 Y bwy&s;t-filod, a phob ani|fail: yr ymlu&s;ciaid, ac adar a&s;ce|lloc.</P>
<P N="11">11 Brenhinoedd y ddaiar a'r holl bobloedd: tywy&s;ogion a holl farnw&ycirc;r y byd.</P>
<P N="12">12 Gw&ycirc;r ieuainge a gweryfon hefyd: henaf-gw&ycirc;r a llangciau:</P>
<P N="13">13 Molant Enw 'r Arglwydd: o herwydd ei Enw ef yn unic &s;ydd dderchafadwy: ei ardderchaw|grwydd ef &s;ydd uwch law daiar a nefoedd.</P>
<P N="14">14 Ac efe &s;ydd yn derchafu corn ei bobl, moliant ei holl Sainct, &s;ef meibion I&s;rael, pobl a|gos atto. Molwch yr Arglwydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 149.</HEAD>
<P>MOlwch yr Arglwydd. Ce|nwch i'r Arglwydd ganiad newydd: a'i foliant ef ynghyn|nulleidfa y Sainct.</P>
<P N="2">2 Llawenhaed I&s;rael yn yr hwn a'i gwnaeth: gorfoledded meibi|on Sion yn eu brenin.</P>
<P N="3">3 Molant ei Enw ef ar y dawns: canant iddo ar dympan, a thelyn.</P>
<P N="4">4 O herwydd hoffodd yr Ar|glwydd ei bobl: efe a brydfertha y rhai llednais ag iechydwriaeth,</P>
<P N="5">5 Gorfoledded y Sainct mewn gogoniant: a chanant ar eu gwe|lau.</P>
<P N="6">6 Bydded ardderchog foliant Duw yn eu genau: a chleddyf dau|finioc yn eu dwylo.</P>
<P N="7">7 I wneuthur dial ar y cenhed|loedd, a chosb ar y bobloedd:</P>
<P N="8">8 I rwymo eu brenhinoedd &acirc; chadwynau: a'i pendefigion &acirc; ge|fynnau heirn:</P>
<P N="9">9 I wneuthur arnynt y farn &s;crifennedic: yr ardderchaw|grwydd hyn &s;ydd iw holl Sainct ef. Molwch yr Arglwydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 150.</HEAD>
<P>MOlwch yr Arglwydd. Mo|lwch Dduw yn ei &s;ancteidd|rwydd: molwch ef yn &s;&s;urfafen ei nerth.</P>
<P N="2">2 Molwch ef am ei gadernid: molwch ef yn &ocirc;l amlder ei faw|redd.</P>
<PB REF="49">
<P N="3">3 Molwch ef &acirc; llais udcorn: molwch ef &acirc; nabl, ac &acirc; the|lyn.</P>
<P N="4">4 Molwch ef &acirc; thympan, ac &acirc; dawns: molwch ef &acirc; thannau, ac ag organ.</P>
<P N="5">5 Molwch ef a &s;ymbalau &s;oni|arus: molwch ef &acirc; &s;ymbalau lla|far.</P>
<P N="6">6 Pob perchen anadl molian|ned yr Arglwydd. Molwch yr Arglwydd.</P>
</DIV2>
<TRAILER>FINIS.</TRAILER>
</DIV1>
</BODY>
</TEXT>
<TEXT LANG="wel">
<FRONT>
<DIV1 TYPE="table of contents">
<HEAD>LLYFRAU Y TESTAMENT NEWYDD.</HEAD>
<LIST>
<ITEM>SAinct Matthew Pen. 28</ITEM>
<ITEM>S. Marc Pen. 16</ITEM>
<ITEM>S. Luc Pen. 24</ITEM>
<ITEM>S. Ioan Pen. 21</ITEM>
<ITEM>Actau 'r Apo&s;tolion. Pen. 28</ITEM>
<ITEM>Yr Epi&s;tol at &ycirc; Rhufeiniaid Pen. 16</ITEM>
<ITEM>At y Corinthiaid 1. Pen. 16</ITEM>
<ITEM>At y Corinthiaid 2. Pen. 13</ITEM>
<ITEM>At y Galatiaid Pen. 6</ITEM>
<ITEM>At yr Ephe&s;iaid Pen. 6</ITEM>
<ITEM>At y Philippiaid Pen. 4</ITEM>
<ITEM>At y Colo&s;&s;iaid Pen. 4</ITEM>
<ITEM>At y The&s;&s;aloniaid 1. Pen. 5</ITEM>
<ITEM>At y The&s;&s;aloniaid 2. Pen. 3</ITEM>
<ITEM>At Timotheus 1. Pen. 6</ITEM>
<ITEM>At Timotheus 2. Pen. 4</ITEM>
<ITEM>At Titus Pen. 3</ITEM>
<ITEM>At Philemon Pen. 1</ITEM>
<ITEM>At yr Hebr&aelig;aid Pen. 13</ITEM>
<ITEM>Epi&s;tol Iaco Pen. 5</ITEM>
<ITEM>1. Petr Pen. 5</ITEM>
<ITEM>2. Petr Pen. 3</ITEM>
<ITEM>1. Ioan Pen. 5</ITEM>
<ITEM>2. Ioan Pen. 1</ITEM>
<ITEM>3. Ioan Pen. 1</ITEM>
<ITEM>Iud. Pen. 1</ITEM>
<ITEM>Datcuddiad Ioan Pen. 22</ITEM>
</LIST>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="title page">
<PB REF="49">
<P>TESTAMENT NEWYDD EIN HARGLWYDD A'N HIACHAWDWR JESU GRIST.</P>
<P><HI>The New Te&s;tament of our Lord and Saviour Ie&s;us Chri&s;t.</HI></P>
<Q><BIBL><HI>RHVF.</HI> 1.16.</BIBL>
<P>Nid oes arnaf gywilydd o Efengyl GRIST, oblegid gallu Duw yw hi, er Iechydwriaeth i bob vn a'r &s;ydd yn credu.</P></Q>
<P>Printiedig yn <HI>Llundain</HI> gan <HI>E. Tyler</HI> a <HI>R. Holt,</HI> dros <HI>Samuel Gellibrand,</HI> tan l&ucirc;n y Bel <HI>(at the Ball)</HI> ym Monwent Powls. 1672.</P>
</DIV1>
</FRONT>
<BODY>
<DIV1 TYPE="book">
<PB REF="50">
<PB REF="50">
<HEAD>YR EFENGYL YN OL SANCT MATTHEW.</HEAD>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Achau Chri&s;t o Abraham i Jo&s;eph. </HI>18 <HI>Ei genhedlu ef o'r Y&s;pryd gl&acirc;n, a'i eni o Fair forwyn, wedi ei dy|weddio hi a Jo&s;eph.</HI> 19 <HI>Yr angel yn bodloni camdybus feddyliau Jo&s;eph, ac yn deongl enwau Chri&s;t.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>LLyfr cenhedliad Je&s;u Gri&s;t, f&acirc;b Dafydd, f&acirc;b Abraham.</P>
<P N="2">2 Abraham a genhedlodd I&s;aac, ac I&s;aac a genhed|lodd Jacob, ac Jacob a genhed|lodd Judas a'i frodyr.</P>
<P N="3">3 A Judas a genhedlodd Pha|res a Zara o Thamar, a Phares a genhedlodd E&s;rom, ac E&s;rom, a genhedlodd Aram.</P>
<P N="4">4 Ac Aram a genhedlodd Ami|nadab, ac Aminadab a genhed|lodd Naa&s;&s;on, a Naa&s;&s;on a gen|hedlodd Salmon.</P>
<P N="5">5 A Salmon a genhedlodd Boos o Rachab, a Boos a genhe|dlodd Obed o Ruth, ac Obed a genhedlodd Je&s;&s;e.</P>
<P N="6">6 A Je&s;&s;e a genhedlodd Dda|fydd frenin, a Dafydd frenin a genhedlodd Solomon, o'r hon <HI>a fua&s;ei wraig</HI> Urias.</P>
<P N="7">7 A Solomon a genhedlodd Roboam, a Roboam a genhedlodd Abia, ac Abia a genhedlodd A&s;a.</P>
<P N="8">8 Ac A&s;a a genhedlodd Jo&s;a|phat, a Jo&s;aphat a genhedlodd Jo|ram, a Joram a genhedlodd Ozi|as.</P>
<P N="9">9 Ac Ozias a genhedlodd Joa|tham, a Joatham a genhedlodd Achaz, ac Achaz a genhedlodd Ezekias.</P>
<P N="10">10 Ac Ezekias a genhedlodd Mana&s;&s;es, a Mana&s;&s;es a genhe|dlodd Amon, ac Amon a genhe|dlodd Jo&s;ias.</P>
<P N="11">11 A Jo&s;ias a genhedlodd Je|chonias a'i frodyr ynghylch am|&s;er y &s;ymmudiad i Babylon.</P>
<P N="12">12 Ac wedi y &s;ymmudiad i Ba|bylon Jechonias a genhedlodd Salathiel, a Salathiel a genhe|dlodd Zorobabel.</P>
<P N="13">13 A Zorobabel a genhedlodd Abiud, ac Abiud a genhedlodd Eliakim, ac Eliakim a genhedlodd Azor.</P>
<P N="14">14 Ac Azor a genhedlodd Sa|doc, a Sadoc a genhedlodd A|chim, ac Achim a genhedlodd Eliud.</P>
<P N="15">15 Ac Eliud a genhedlodd Ele|azar, ac Eleazar a genhedlodd Matthan, a Matthan a genhe|dlodd Jacob.</P>
<P N="16">16 Ac Jacob a genhedlodd Jo|&s;eph, g&wcirc;r Mair, o'r hon y ganed Je&s;u, yr hwn a elwir Chri&s;t.</P>
<PB REF="51">
<P N="17">17 Felly yr holl genhedlaethau o Abraham hyd Ddafydd &s;ydd bedair cenhedlaeth ar dd&ecirc;g, ac o Ddafydd hyd y &s;ymmudiad i Ba|bylon pedair cenhedlaeth ar dd&ecirc;g, ac o'r &s;ymmudiad i Babylon hyd Gri&s;t, pedair cenhedlaeth ar dd&ecirc;g.</P>
<P N="18">18 A genedigaeth yr Je&s;u Gri&s;t oedd fel hyn: wedi dyweddio Mair ei fam ef &acirc; Jo&s;eph, cyn eu dyfod hwy ynghyd, hi a gafwyd yn feichiog o'r Y&s;pryd gl&acirc;n.</P>
<P N="19">19 A Jo&s;eph ei g&wcirc;r hi, gan ei f&ocirc;d yn gyfiawn, ac heb chwen|nych ei gwneuthur hi yn &s;iampl, a ewylly&s;iodd ei rhoi hi ymmaith yn ddirgel.</P>
<P N="20">20 Ac efe yn meddwl y pethau hyn, wele, Angel yr Arglwydd a ymddango&s;odd iddo mewn breu|ddwyd, gan ddywedyd, Jo&s;eph m&acirc;b Dafydd, nac ofna gymmeryd Mair dy wraig, oblegid yr hyn a genhedlwyd ynddi, &s;ydd o'r Y&s;|pryd gl&acirc;n.</P>
<P N="21">21 A hi a e&s;cor ar fab, a thi a el wi ci enw ef Je&s;u, oblegid efe a wared ei bobl oddiwrth eu pe|chodau.</P>
<P N="22">22 (A hyn oll a wnaeth pwyd fel y cyflawnid yr hyn a ddywet|pwyd gan yr Arglwydd trwy 'r prophwyd, gan ddywedyd.</P>
<P N="23">23 Wele, Morwyn a fydd &s;ei|chiog, ac a e&s;cor ar f&acirc;b, a hwy a alwant ei enw ef Emmanuel, yr hyn, o'i gyfieithu, yw, Duw gyd &acirc; ni.)</P>
<P N="24">24 A Jo&s;eph pan ddeffroes o gw&s;c, a wnaeth megis y gorchy|myna&s;ei Angel yr Arglwydd iddo, ac a gymmerodd ei wraig.</P>
<P N="25">25 Ac nid adnabu e&s;e hi, hyd oni e&s;corodd hi ar ei m&acirc;b cyntaf|anedig, a galwodd ei henw ef Je&s;u.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y doethion yn cael eu cyfarwyddo at Gri&s;t drwy weinidog aeth &s;eren:</HI> 11 <HI>Yn ei addoli ef, ac yn cyflwy|no eu hanrhegion.</HI> 14 <HI>Jo&s;eph yn ff&ocirc; i'r Aipht, efe, ac Je&s;u, a'i fam.</HI> 16 <HI>Herod yn ll&acirc;dd y plant.</HI> 20 <HI>Ac yn marw.</HI> 23 <HI>Dwyn Chri&s;t yn ei &ocirc;l i Galilee i Nazareth.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC wedi geni'r Je&s;u ym-Methlehem Jud&aelig;a, yn ny|ddiau Herod frenin, wele, doe|thion a ddaethant o'r dwyrain i Jeru&s;alem;</P>
<P N="2">2 Gan ddywedyd, pa le y mae'r hwn a anwyd yn frenin yr Iddewon? canys gwel&s;om ei &s;e|ren ef yn y dwyrain, a daethom i'w addoli ef.</P>
<P N="3">3 Ond pan glybu Herod fre|nin, efe a gyffrowyd, a holl Jeru|&s;alem gyd ag ef.</P>
<P N="4">4 A chwedi dwyn ynghyd yr holl Archoffeiriaid, ac &s;crifen|nyddion y bobl, efe a ymofyn|nodd &acirc; hwynt pa le y genid Chri&s;t.</P>
<P N="5">5 A hwy a ddyweda&s;ant wrtho, Ym-Methlehem Jud&aelig;a, canys felly 'r &s;crifennwyd trwy'r prophwyd,</P>
<P N="6">6 A thitheu Bethlehem tir Juda, nid lleiaf wyt ym-mhlith ty wy&s;ogion Juda, canys o honot ti y daw tywy&s;og yr hwn a fu|geilia fy mhobl I&s;rael.</P>
<P N="7">7 Yna Herod wedi galw y doethion yn ddirgel, a'u holodd hwynt yn fanwl am yr am&s;er yr ymddango&s;a&s;ei y &s;eren.</P>
<PB REF="51">
<P N="8">8 Ac wedi eu danfon hwy i Bethlehem, efe a ddywedodd, Ewch, ac ymofynnwch yn fanwl am y m&acirc;b bychan, a phan gaf|foch <HI>ef,</HI> mynegwch i mi, fel y gallwyf finnen ddyfod, a'i addoli ef.</P>
<P N="9">9 Hwythau wedi clywed y brenin, a aethant, ac wele, y &s;eren a wel&s;ent yn y dwyrain, a aeth o'u blaen hwy, hyd oni ddaeth hi a &s;efyll goruwch y lle yr oedd y m&acirc;b bychan.</P>
<P N="10">10 A phan wel&s;ant y &s;eren, llawenha&s;ant &acirc; llawenydd mawr dros ben.</P>
<P N="11">11 A phan ddaethant i'r t&ycirc;, hwy a wel&s;ant y m&acirc;b bychan gyd &acirc; Mair ei fam, a hwy a &s;yrthia|&s;ant i lawr, ac a'i haddola&s;ant ef: ac wedi agoryd eu try&s;orau, a offrymma&s;ant iddo anrhegion; aur, a thus, a myrrh.</P>
<P N="12">12 Ac wedi eu rhybuddio hwy gan Dduw trwy freuddwyd, na ddychwelent at Herod, hwy a aethant drachefn iw gwlad ar hyd ffordd arall.</P>
<P N="13">13 Ac wedi iddynt ymado, wele Angel yr Arglwydd yn ymddangos i Jo&s;eph mewn breu|ddwyd, gan ddywedyd, Cyfod, cymmer y m&acirc;b bychan a'i fam, a ffo i'r Aipht; a bydd yno hyd oni ddywedwyf i ti; canys cei&s;io a wna Herod y mab bychan, i'w ddifetha ef.</P>
<P N="14">14 Ac ynteu pan gyfododd a gymmerth y m&acirc;b bychan a'i fam o hyd n&ocirc;s, ac a giliodd i'r Aipht.</P>
<P N="15">15 Ac a fu yno hyd farwo|laeth Herod, fel y cyflawnid yr hyn a ddywedpwyd gan yr Argl|wydd, trwy 'r prophwyd gan ddywedyd, O'r Aipht y gelwais fy m&acirc;b.</P>
<P N="16">16 Yna Herod pan weles ei &s;iommi gan y doethion, a ffrom|modd yn aruthr, ac a ddanfo|nodd ac a laddodd yr holl fech|gyn <HI>oedd</HI> yn Bethlehem, ac yn ei holl gyffiniau o ddwyflwydd oed, a than hynny, wrth yr am&s;er yr ymofynna&s;ei efe yn fanwl &acirc;'r doethion.</P>
<P N="17">17 Yna y cyflawnwyd yr hyn a ddyweda&s;id gan Jeremias y pro|phwyd, gan ddywedyd,</P>
<P N="18">18 Ll&ecirc;f a glybuwyd yn Rama, galar, ac wylofain, ac ochain mawr, Rachel yn &wcirc;ylo am ei phlant, ac ni fynnei ei chy&s;&s;uro, am nad oeddynt.</P>
<P N="19">19 Ond wedi marw Herod, wele Angel yr Arglwydd mewn breuddwyd yn ymddangos i Jo|&s;eph yn yr Aipht,</P>
<P N="20">20 Gan ddywedyd, Cyfod a chymmer y m&acirc;b bychan a'i fam, a d&ocirc;s i dir I&s;rael: canys y rhai oedd yn cei&s;io enioes y m&acirc;b bychan a fuant feirw.</P>
<P N="21">21 Ac wedi ei gyfodi, efe a gymmerth y m&acirc;b bychan a'i fam, ac a ddaeth i dir I&s;rael.</P>
<P N="22">22 Eithr pan glybu efe fod Ar|chelaus yn teyrna&s;u ar Jud&aelig;a, yn lle ei d&acirc;d Herod, efe a ofnodd fy|ned yno, ac wedi ei rybuddio gan Dduw mewn breuddwyd, efe a giliodd i barthau Galil&aelig;a.</P>
<P N="23">23 A phan ddaeth, efe a dri|godd mewn dinas a elwyd Naza|reth: fel y cyflawnid yr hyn a ddyweda&s;id trwy y prophwydi, y gelwid ef yn Nazar&ecirc;ad.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Pregeth Joan, a'i &s;wydd, a'i fuchedd, a'i fedydd;</HI> 7 <HI>y mae yn
<PB REF="52"> ceryddu y Phari&s;&aelig;aid,</HI> 13 <HI>Ac yn bedyddio Cri&s;t yn yr Jorddonen.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC yn y dyddiau hynny y daeth Joan Fedyddiwr, gan bregethu yn niffaethwch Jud&aelig;a,</P>
<P N="2">2 A dywedyd, Edifarhewch, canys ne&s;&s;aodd teyrnas nefoedd.</P>
<P N="3">3 Oblegid hwn yw efe, yr hwn y dywedwyd am dano gan E&s;aias y prophwyd, gan ddywedyd, Ll&ecirc;f un yn llefain yn y diffaethwch, Paratowch ffordd yr Arglwydd, gwnewch yn vniawn ei lwybran ef.</P>
<P N="4">4 A'r Ioan hwnnw oedd ai ddillad o flew camel, a gwregys o groen ynghylch ei lwynau: a'i fwyd oedd locu&s;tiaid, a m&ecirc;l gwyllt.</P>
<P N="5">5 Yna yr aeth allan atto ef Je|ru&s;alem, a holl Jud&aelig;a, a'r holl wl&acirc;d o amgylch yr Jorddonen.</P>
<P N="6">6 A hwy a fedyddiwyd gan|ddo ef yn yr Jorddonen, gan gy|ffe&s;u eu pechodau.</P>
<P N="7">7 A phan welodd efe lawer o'r Phari&s;&aelig;aid, ac o'r Saduc&aelig;aid yn dyfod iw fedydd ef, efe a ddywe|dodd wrthynt hwy, O genhed|laeth gwiberod, pwy a'ch rhag|rybuddiodd i ffoi rhag y ll&icirc;d a fydd?</P>
<P N="8">8 Dygwch gan hynny ffrwy|thau addas i edifeirwch.</P>
<P N="9">9 Ac na feddyliwch ddywedyd ynoch eich hunain, y mae gyn|nym ni Abraham yn d&acirc;d i ni; canys yr ydwyf yn dywedyd i chwi, y dichon Duw, ie o'r meini hyn gyfodi plant i Abraham.</P>
<P N="10">10 Ac yr awrhon hefyd y mae y fwyall wedi ei go&s;od ar wrei|ddyn y prennau: p&ocirc;b pren gan hynny yr hwn nid yw yn dwyn ffrwyth da, a dorrir i lawr, ac a deflir yn t&acirc;n.</P>
<P N="11">11 Myfi yn ddiau ydwyf yn eich bedyddio chwi &acirc; dwfr i edi|feirwch: eithr yr hwn &s;ydd yn dyfod ar fy &ocirc;l i, &s;ydd gryfach n&acirc; myfi, yr hwn nid ydwyf deilwng i ddwyn ei e&s;cidiau, efe a'ch be|dyddia chwi &acirc;'r Y&s;pryd gl&acirc;n, ac &acirc; th&acirc;n.</P>
<P N="12">12 Yr hwn <HI>y mae</HI> ei wyntill yn el law, ac <HI>efe</HI> a lwyr lanh&acirc; ei lawr dyrnu, ac a ga&s;cl ei wenith &icirc;'w y&s;cubor, eithr yr us a ly&s;c <HI>efe</HI> &acirc; th&acirc;n anniffoddadwy.</P>
<P N="13">13 Yna y daeth yr Je&s;u o Ga|lil&aelig;a i'r Jorddonen at Joan, i'w fedyddio ganddo;</P>
<P N="14">14 Eithr Joan a orafunodd iddo ef, gan ddywedyd, y mae arnaf fi eifieu fy medyddio gennit ti; ac a ddeui di attaf fi?</P>
<P N="15">15 Ond yr Je&s;u a attebodd, ac a ddywedodd wrtho ef, G&acirc;d yr awrhon, canys fel hyn y mae yn weddus i ni gyflawni p&ocirc;b cyfi|awnder; yna efe a adawodd iddo.</P>
<P N="16">16 A'r Je&s;u wedi ei fedyddio a aeth yn y fan i fynu o'r dwfr: ac wele, y nefoedd a agorwyd iddo, ac <HI>efe</HI> a welodd Y&s;pryd Duw yn de&s;cyn fel colommen, ac yn dyfod arno ef.</P>
<P N="17">17 Ac wele l&ecirc;f o'r nefoedd, yn dywedyd, Hwn yw fy anwyl f&acirc;b, yn yr hwn i'm bodlonwyd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Ympryd Chri&s;t, a'i demtiad.</HI> 11 <HI>yr Angylion yn gweini iddo.</HI> 13 <HI>Efe yn trigo yn Capernaum,</HI> 17 <HI>yn dechreu pregethu,</HI> 18 <HI>yn galw Pedr as Andreas,</HI> 21 <HI>Jaco ac Joan:</HI> 23 <HI>Ac yn iach&acirc;u yr holl gleifion.</HI></P>
</ARGUMENT>
<PB REF="52">
<P>YNa yr Je&s;u a arweiniwyd i fynu i'r anialwch gan yr Y&s;pryd, i'w demptio gan ddiafol.</P>
<P N="2">2 Ac wedi iddo ymprydio ddeugain nhiwrnod a deugain n&ocirc;s, yn &ocirc;l hynny efe a newynodd.</P>
<P N="3">3 A'r temptiwr pan ddaeth atto, a ddywedodd, Os m&acirc;b Duw wyt ti, arch i'r cerrig hyn f&ocirc;d yn fara.</P>
<P N="4">4 Ac yntef a attebodd, ac a ddywedodd, Scrifennwyd, Nid trwy fara yn unig y bydd byw d&ycirc;n, ond trwy b&ocirc;b gair a ddaw allan o enau Duw.</P>
<P N="5">5 Yna y cymmerth diafol ef i'r ddinas &s;anctaidd, ac a'i go&s;ododd ef ar binacl y deml;</P>
<P N="6">6 Ac a ddywedodd wrtho, Os m&acirc;b Duw wyti, bwrw dy hun i lawr; canys &s;crifennwyd, y rhydd efe orchymmyn i'w ange|lion am danat, a hwy a'th ddygant yn eu dwylo, rhag taro o honot vn am&s;er dy droed with garreg.</P>
<P N="7">7 Yr Je&s;u a ddywedodd wrtho, Scrifennwyd drachefn, Na them|ptia yr Arglwydd dy Dduw.</P>
<P N="8">8 Trachefn y cymmerth diafol ef i fynydd tra vchel, ac a ddango|&s;odd iddo holl deyrna&s;oedd y b&ycirc;d, a'u gogoniant.</P>
<P N="9">9 Ac a ddywedodd wrtho, Hyn oll a roddaf i ti, of &s;yrthi i lawr a'm haddoli i.</P>
<P N="10">10 Yna yr Je&s;u a ddywedodd wrtho, ymmaith Satan: canys &s;crifennwyd, yr Arglwydd dy Dduw a addoli, ac ef yn unig a wa&s;anaethi.</P>
<P N="11">11 Yna y gadawodd diafol ef; ac wele, angelion a ddaethant, ac a weina&s;ant iddo.</P>
<P N="12">12 A phan glybu'r Je&s;u dra|ddodi Ioan, efe a aeth i Galil&aelig;a.</P>
<P N="13">13 A chan ado Nazareth, efe a aeth ac a arho&s;odd yn Caper|naum, yr hon &s;ydd wrth y m&ocirc;r, ynghyffiniau Zabulon a Neph|thali:</P>
<P N="14">14 Fel y cyflawnid yr hyn a ddywedpwyd trwy E&s;aias y pro|phwyd, gan ddywedyd,</P>
<P N="15">15 T&icirc;r Zabulon, a thir Neph|thali, <HI>wrth</HI> ffordd y m&ocirc;r, o'r tu hwnt i'r Jorddonen, Galil&aelig;a y cenhedloedd.</P>
<P N="16">16 Y bobl oedd yn ei&s;tedd mewn tywyllwch, a welodd oleuni mawr: ac i'r rhai a ei&s;te|ddent ymmro a chy&s;cod angeu, y cyfododd goleuni iddynt.</P>
<P N="17">17 O'r pr&ycirc;d hynny y dechreu|odd yr Je&s;u bregethu, a dywedyd, Edifarhewch: canys ne&s;&s;aodd teyrnas nefoedd.</P>
<P N="18">18 A'r Je&s;u yn rhodio wrth f&ocirc;r Galil&aelig;a, efe a ganfu ddau frodyr, Simon yr hwn a elwir Petr, ac Andreas ei frawd, yn bwrw rhwyd i'r m&ocirc;r; (canys py&s;cod-w&ycirc;r oe|ddynt.)</P>
<P N="19">19 Ac efe a ddywedodd wrth|ynt, Dowch ar fy &ocirc;l i, ac mi a'ch gwnaf yn by&s;cod-w&ycirc;r dynion.</P>
<P N="20">20 A hwy yn y fan, gan adel y rhwydau, a'i canlyna&s;ant ef.</P>
<P N="21">21 Ac wedi myned rhagddo oddi yno, efe a welodd ddau fro|dyr eraill, Jaco <HI>f&acirc;b</HI> Zebedaeus, ac Joan ei frawd, mewn llong gyd&acirc; Zebaedeus eu t&acirc;d, yn cyweirio eu rhwydau: ac a'u galwodd hwy.</P>
<P N="22">22 Hwythau yn ebrwydd gan adel y llong a'u t&acirc;d, a'i canlyna|&s;ant ef.</P>
<P N="23">23 A'r Je&s;u a aeth o amgylch holl Galil&aelig;a, gan ddy&s;cu yn eu Synagogau, a phregethu Efengyl y
<PB REF="53"> deyrnas, ac iachau p&ocirc;b clefyd a ph&ocirc;b afiechyd ym mhlith y bobl.</P>
<P N="24">24 Ac aeth &s;&ocirc;n am dano ef trwy holl-Syria; a hwy a ddyga|&s;ant atto yr holl rai drwg eu hwyl, a'r rhai yr oedd amryw glefydau a chnofeydd yn eu dala, a'r rhai cythreulig, a'r rhai lloe|rig, a'r &s;awl oedd a'r parlys ar|nynt, ac efe a'u hiachaodd hwynt.</P>
<P N="25">25 A thorfeydd lawer a'i can|lyna&s;ant ef o Galil&aelig;a, a Decapo|lis, a Jeru&s;alem, a Jud&aelig;a, ac o'r tu hwnt i'r Jorddonen.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Cri&s;t yn dechreu ei bregeth ar y my|nydd:</HI> 3 <HI>ac yn dangos pwy &s;ydd ddedwydd,</HI> 13 <HI>Pwy yw halen y ddaiar, </HI>14 <HI>Goleuni y byd; dinas ar fryn,</HI> 15 <HI>y ganwyll,</HI> 17 <HI>Ei ddyfod ef i gyflawni y gyfraith.</HI> 21 <HI>Beth yw lladd,</HI> 27 <HI>a godinebu,</HI> 33 <HI>a thyngu.</HI> 38 <HI>y mae yn annog i ddioddef cam,</HI> 44 <HI>i garu ie ein gelynion,</HI> 48 <HI>ac i ymegnio at ber|ffeithrwydd.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A Phan welodd <HI>yr Je&s;u</HI> y tyr|faodd, efe a e&s;cynnodd i'r mynydd: ac wedi iddo ei&s;tedd, ei ddi&s;cyblion a ddaethant atto.</P>
<P N="2">2 Ac efe a agorodd ei enau ac a'u dy&s;codd hwynt, gan ddywe|dyd,</P>
<P N="3">3 Gwyn eu b&ycirc;d y tlodion yn yr y&s;pryd: canys eiddynt yw teyrnas nefoedd.</P>
<P N="4">4 Gwyn eu b&ycirc;d y rhai &s;ydd yn galaru: canys hwy a ddiddenir.</P>
<P N="5">5 Gwyn eu b&ycirc;d y rhai add|fwyn: canys hwy a etifeddant y ddaiar.</P>
<P N="6">6 Gwyn eu b&ycirc;d y rhai &s;ydd arnynt newyn a &s;yched am gyfi|awnder: canys hwy a ddiwellir.</P>
<P N="7">7 Gwyn eu b&ycirc;d y rhai truga|rogion: canys hwy a g&acirc;nt dru|garedd.</P>
<P N="8">8 Gwyn eu b&ycirc;d y rhai p&ucirc;r o galon: canys hwy a welant Dduw.</P>
<P N="9">9 Gwyn eu b&ycirc;d y tangneddyf|w&ycirc;r: canys hwy a elwir yn blant i Dduw.</P>
<P N="10">10 Gwyn eu b&ycirc;d y rhai a er|lidir o achos cyfiawnder: canys eiddynt yw teyrnas nefoedd.</P>
<P N="11">11 Gwyn eich b&ycirc;d pan i'ch gwradwyddant, ac i'ch erlidiant, ac y dywedant bob dryg-air yn eich erbyn, er fy mwyn i, a hwy yn gelwyddog.</P>
<P N="12">12 Byddwch lawen a hyfryd, canys mawr yw eich gwobr yn y nefoedd: oblegid felly yr erlidia|&s;ant hwy y prophwydi a fu o'ch blaen chwi.</P>
<P N="13">13 Chwi yw halen y ddaiar: eithr o difla&s;odd yr halen, &acirc; pha both yr helltir ef? ni th&acirc;l efe mwy ddim onid i'w fwrw allan, a'i &s;athru gan ddynion.</P>
<P N="14">14 Chwi yw goleuni y b&ycirc;d; dinas a o&s;odir ar fryn ni ellir ei chuddio.</P>
<P N="15">15 Ac ni oleuant ganwyll, a'i dodi dan le&s;tr, ond mewn can|hwyll-bren: a h&icirc; a oleua i bawb &s;y yn y t&ycirc;.</P>
<P N="16">16 Llewyrched felly eich go|leuni ger bron dynion, fel y gwe|lont eich gweithredoedd da chwi, ac y gogoneddont eich T&acirc;d yr hwn &s;ydd yn y nefoedd.</P>
<P N="17">17 Na thybiwch fy nyfod i dorri 'r gyfraith, neu 'r proph|wydi, ni ddaethym i dorri, ond i gyflawni.</P>
<P N="18">18 Canys yn wir meddaf i
<PB REF="53"> chwi, Hyd onid &ecirc;l y nef a'r ddaiar heibio, nid &acirc; un iot nac un tip|pyn o'r gyfraith heibio, hyd oni chwplaer oll.</P>
<P N="19">19 Pwy bynnag gan hynny a dorro un o'r gorchymynion lleiaf hyn, ac a ddy&s;co i ddynion felly, lleiaf y gelwir ef yn nheyrnas ne|foedd: ond pwy bynnag <HI>a'i</HI> gw|nelo, ac <HI>a'i</HI> dy&s;co <HI>i eraill,</HI> hwn a elwir yn fawr yn nheyrnas ne|foedd.</P>
<P N="20">20 Canys meddaf i chwi, oni bydd eich cyfiawnder yn helae|thach n&acirc; <HI>chyfiawnder</HI> yr Scrifen|nyddion a'r Phari&s;&aelig;aid, nid ewch i mewn i deyrnas nefoedd.</P>
<P N="21">21 Clyw&s;och ddywedyd gan y rhai gynt, Na ladd: a phwy byn|nag a laddo, euog fydd o farn.</P>
<P N="22">22 Eithr yr ydwyfi yn dywe|dyd i chwi, p&ocirc;b un a ddigio wrth ei frawd heb y&s;tyr, a fydd euog o farn: a phwy bynnag a ddywedo wrth ei frawd, Raca, a fydd euog o gyngor: a phwy bynnag a ddy|wedo, o ynfyd, a fydd euog o d&acirc;n uffern.</P>
<P N="23">23 Gan hynny, os dygi dy r&ocirc;dd i'r allor, ac yno dyfod i'th g&ocirc;f f&ocirc;d gan dy frawd ddim yn dy erbyn,</P>
<P N="24">24 G&acirc;d yno dy rodd ger bron yr allor, a d&ocirc;s ymmaith: yn gyn|taf cymmoder di &acirc;'th frawd, ac yno tyred, ac offrwm dy rodd.</P>
<P N="25">25 Cytuna &acirc;'th wrthwyneb|&wcirc;r ar frys, tra fyddech ar y ffordd gyd ag ef: rhag un am&s;er i'th wrthwyneb-&wcirc;r dy roddi di yn llaw'r barn-&wcirc;r, ac i'r barn-&wcirc;r dy roddi at y &s;wyddog, a'th daflu yngharchar.</P>
<P N="26">26 Yn wir meddaf i ti, ni ddeui di allan oddi-yno hyd oni thalech y ffyrling eithaf.</P>
<P N="27">27 Clyw&s;och ddywedyd gan y rhai gynt, Na wna odineb.</P>
<P N="28">28 Eithr yr ydwyfi yn dywe|dyd i chwi, fod pob un &s;ydd yn edrychar wraig, i'w chwennychu hi, wedi gwneuthur eu&s;ys odineb &acirc; hi yn ei galon.</P>
<P N="29">29 Ac of dy lygad dehau a'th rwy&s;tra, tynn ef allan, a thafl oddi wrthit, canys da i ti golli un o'th aelodau, ac na thafler dy holl gorph i uffern.</P>
<P N="30">30 Ac of dy law ddehau a'th rwy&s;tra, torr hi ymmaith, a thafl oddi wrthit, canys da i ti golli un o'th aelodau, ac na thafler dy holl gorph i uffern.</P>
<P N="31">31 A dywetpwyd, Pwy byn|nag a ollyngo ymmaith ei wraig, rhoed iddi lythyr y&s;car.</P>
<P N="32">32 Ond yr ydwyfi yn dywedyd i chwi, f&ocirc;d pwy bynnag a ollyngo ymmaith ei wraig, ond o achos godineb, yn peri iddi wneuthur godineb: a phwy bynnag a bri|odo yr hon a y&s;carwyd, y mae efe yn gwneuthur godineb.</P>
<P N="33">33 Trachefn, clyw&s;och ddy|wedyd gan y rhai gynt, Na thwng anudon: eithr t&acirc;l dy lwon i'r Ar|glwydd.</P>
<P N="34">34 Ond yr ydwyfi yn dywe|dyd wrthych chwi, Na thwng ddim: nag i'r nef, canys gor&s;e|ddfa Duw ydyw:</P>
<P N="35">35 Nac i'r ddaiar, canys troed|fainc ei draed ydyw: nac i Jeru|&s;alem, canys dinas y brenin mawr ydyw.</P>
<P N="36">36 Ac na thwng i'th ben, am na elli wneuthur un blewyn yn wynn, neu yn ddu.</P>
<P N="37">37 Eithr bydded eich ymad|rodd chwi, Je, Je, nag &ecirc; nag &ecirc;: oblegid beth bynnag &s;ydd tros
<PB REF="54"> ben hyn, o'r drwg y mae.</P>
<P N="38">38 Clyw&s;och ddywedyd, Lly|gad am lygad, a dant am ddant.</P>
<P N="39">39 Eithr yr ydwyfi yn dywe|dyd wrthych chwi, Na wrthwy|nebwch ddrwg, ond pwy bynnag a'th darawo ar dy rudd ddehau, tro 'r llall iddo hefyd.</P>
<P N="40">40 Ac i'r neb a fynno ymgy|freithio &acirc; thi, a dwyn dy bais, g&acirc;d iddo dy gochl hefyd.</P>
<P N="41">41 A phwy bynnag a'th gym|mhello un filltir, d&ocirc;s gyd ag ef ddwy.</P>
<P N="42">42 Dyro i'r hwn a ofynno gennit: ac na thro oddiwrth yr hwn &s;ydd yn ewylly&s;io echwyna gennit.</P>
<P N="43">43 Clyw&s;och ddywedyd, C&acirc;r dy gymydog, a cha&s;&acirc; dy elyn.</P>
<P N="44">44 Eithr yr ydwyfi yn dywe|dyd wrthych chwi, Cerwch eich gelynion, bendithiwch y rhai a'ch melldithiant: gwnewch dda i'r &s;awl a'ch cas&acirc;nt, a gweddiwch tros y rhai a wn&ecirc;l niwed i chwi, ac a'ch erlidiant.</P>
<P N="45">45 Fel y byddoch blant i'ch t&acirc;d yr hwn &s;ydd yn y nefoedd: canys y mae efe yn peri i'w haul godi ar y drwg a'r da, ac yn gla|wio ar y cyfiawn a'r anghyfiawn.</P>
<P N="46">46 Oblegid of cerwch y &s;awl a'ch caro, pa wobr &s;ydd i chwi? oni wna 'r Publicancd hefyd yr un peth?</P>
<P N="47">47 Ac os cyferchwch well i'ch brodyr yn unig, pa ragoriaeth yr ydych chwi yn ei wneuthur? onid ydyw y Publicanod hefyd yn gw|neuthur felly?</P>
<P N="48">48 Byddwch chwi gan hynny yn berffaith, fel y mae eich T&acirc;d yr hwn &s;ydd yn y nefoedd, yn berffaith.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Cri&s;t yn myned rhagddo yn ei bre|geth ar y mynydd, gan draethu am Elu&s;en,</HI> 5 <HI>a Gweddi,</HI> 14 <HI>ma|ddeu i'n brodyr:</HI> 16 <HI>ac ympryd,</HI> 19 <HI>p'le y mae i ni roddi ein try&s;&s;or i gadw,</HI> 24 <HI>ynghylch gwa&s;anaethu Duw a Mammon:</HI> 25 <HI>yn annog na bydder gofalus am bethau bydol;</HI> 33 <HI>ond am gei&s;io teyrnas Dduw.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>GOchelwch rhag gwneuthur eich elu&s;en yngw&ycirc;dd dyni|on, er mwyn cael eich gweled ganddynt, os amgen, ni chewch d&acirc;l gan eich T&acirc;d yr hwn &s;ydd yn y nefoedd.</P>
<P N="2">2 Am hynny pan wnelych elu|&s;en, na udcana o'th flaen, fel y gwna 'r rhagrith-w&ycirc;r yn y &s;yna|gogau, ac ar yr heolydd, fel y mo|lianner hwy gan ddynion: yn wir meddaf i chwi, y maent yn derbyn eu gwobr.</P>
<P N="3">3 Eithr pan wnelych di elu|&s;en, na wyped dy <HI>law</HI> a&s;&s;wy pa beth a wna dy <HI>law</HI> ddehau:</P>
<P N="4">4 Fel y byddo dy elu&s;en yn y dirgel: a'th D&acirc;d yr hwn a w&ecirc;l yn y dirgel, efe a d&acirc;l i ti yn yr am|lwg.</P>
<P N="5">5 A phan weddiech, na fydd fel y rhagrith-w&ycirc;r, canys hwy a garant weddio yn &s;efyll yn y &s;yna|gogau ac ynghonglau yr heolydd, fel yr ymddango&s;ont i ddynion: yn wir meddaf i chwi, y maent yn derbyn eu gwobr.</P>
<P N="6">6 Ond tydi pan weddiech, d&ocirc;s i'th &s;tafell, ac wedi cau dy ddrws, gweddia ar dy D&acirc;d yr hwn <HI>&s;ydd</HI> yn y dirgel: a'th D&acirc;d yr hwn a w&ecirc;l yn y dirgel, a d&acirc;l i ti yn yr amlwg.</P>
<PB REF="54">
<P N="7">7 A phan weddioch na fydd|wch &s;iaradus, fel y cenhedloedd: canys y maent hwy yn tybied y c&acirc;nt eu gwrandaw am eu haml ei|riau.</P>
<P N="8">8 Na fyddwch gan hynny de|byg iddynt hwy: canys gw&ycirc;r eich T&acirc;d pa bethau &s;y arnoch eu hei|&s;ieu, cyn gofyn o honoch ganddo.</P>
<P N="9">9 Am hynny gweddiwch chwi fel hyn, Ein T&acirc;d yr hwn <HI>wyt</HI> yn y nefoedd, &s;ancteiddier dy Enw.</P>
<P N="10">10 Deled dy deyrnas: gwne|ler dy ewyllys, megis yn y nef, <HI>felly</HI> ar y ddaiar hefyd.</P>
<P N="11">11 Dyro i ni heddyw ein bara beunyddiol.</P>
<P N="12">12 A maddeu i ni ein dyledi|on, fel y maddeuwn ninnau i'n dyled-w&ycirc;r.</P>
<P N="13">13 Ac nac arwain ni i brofedi|gaeth, eithr gwared ni rhag drwg: canys eiddot ti yw 'r deyrnas, a'r nerth, a'r gogoniant, yn oes oe|&s;oedd. Amen.</P>
<P N="14">14 Oblegid os maddeuwch i ddy|nion eu camweddau, eich T&acirc;d ne|fol a faddeu hefyd i chwithau.</P>
<P N="15">15 Eithr oni faddeuwch i ddy|nion eu camweddau, ni &s;addeu eich T&acirc;d eich camweddau chwi|thau.</P>
<P N="16">16 Hefyd pan ymprydioch, na fyddwch fel y rhagrith-w&ycirc;r, yn wyneb-dri&s;t: canys anffurfio eu hwynebau y maent, fel yr ym|ddango&s;ont i ddynion eu b&ocirc;d yn ymprydio, yn wir meddaf i chwi, y maent yn derbyn eu gwobr.</P>
<P N="17">17 Eithr pan ymprydiech di, en|neinia dy ben, a golch dy wyneb,</P>
<P N="18">18 Fel nad ymddango&s;ech i ddy|nion dy f&ocirc;d yn ymprydio, ond i'th D&acirc;d yr hwn &s;ydd yn y dirgel; 'th D&acirc;d yr hwn &s;ydd yn gweled yn y dirgel, a d&acirc;l i ti yn yr am|lwg.</P>
<P N="19">19 Na thry&s;&s;orwch i'wch dry|&s;&s;orau ar y ddaiar, lle y mae gwy|fyn a rhwd yn llygru, a lle y mae lladron yn cloddio trwodd, ac yn lladratta.</P>
<P N="20">20 Eithr try&s;&s;orwch i'wch dry|&s;&s;orau yn y nef, lle nid oes na gwy|fyn na rhwd yn llygru, a lle ni's cloddia lladron trwodd, ac ni's lladrattant.</P>
<P N="21">21 Canys lle y mae eich try&s;&s;or, yno y bydd eich calon hefyd.</P>
<P N="22">22 Canwyll y corph yw'r lly|gad: am hynny o bydd dy lygad yn &s;yml, dy holl gorph fydd yn oleu.</P>
<P N="23">23 Eithr of bydd dy lygad yn ddrwg, dy holl gorph fydd yn dy|wyll. Am hynny os bydd y go|leuni &s;ydd ynot, yn dywyllwch, pa faint <HI>fydd</HI> y tywyllwch?</P>
<P N="24">24 Ni ddichon neb wa&s;anae|thu dau Arglwydd, canys naill ai efe a ga&s;&acirc; y naill, ac a g&acirc;r y llall, ai efe a yml&ycirc;n wrth y naill, ac a e&s;ceulu&s;a 'r llall. Ni ellwch wa&s;a|naethu Duw a Mammon.</P>
<P N="25">25 Am hynny meddaf i chwi, na ofelwch am eich bywyd, pa beth a fwyttaoch, neu pa beth a yfoch: nac am eich corph, pa beth a wi&s;coch; onid yw'r bywyd yn fwy n&acirc;'r bwyd, a'r corph <HI>yn fwy</HI> n&acirc; 'r dillad?</P>
<P N="26">26 Edrychwch ar adar y ne|foedd: oblegid nid ydynt yn hau, nac yn medi, nac yn cywain i y&s;|cuboriau, ac y mae eich T&acirc;d nefol yn eu porthi hwy: onid ydych chwi yn rhagori llawer arnynt hwy?</P>
<P N="27">27 A phwy o honoch gan ofalu a ddichon chwanegu un cufydd at ei &s;aintioli?</P>
<PB REF="55">
<P N="28">28 A pha ham yr ydych chwi yn gofalu am ddillad? y&s;tyriwch lili 'r maes, pa fodd y maent yn tyfu: nid ydynt nac yn llafurio nac yn nyddu;</P>
<P N="29">29 Eithr yr wyf yn dywedyd i chwi, na wi&s;cwyd Solomon yn ei holl ogoniant, fel un o'r rhai hyn.</P>
<P N="30">30 Am hynny os dillada Duw felly ly&s;ieun y maes, yr hwn &s;ydd heddyw, ac y foru a fwrir i'r ffwrn: oni <HI>ddillada efe</HI> chwi yn hytrach o lawer, &ocirc; chwi o ychy|dig ffydd?</P>
<P N="31">31 Am hynny na ofelwch, gan ddywedyd, Beth a fwytawn, neu beth a yfwn, neu &acirc; pha beth yr ymddilladwn?</P>
<P N="32">32 (Canys yr holl bethau hyn y mae y cenhedloedd yn eu cei&s;io) oblegid g&wcirc;yr eich T&acirc;d nefol f&ocirc;d arnoch ei&s;ieu yr holl bethau hyn.</P>
<P N="33">33 Eithr yn gyntaf cei&s;iwch deyrnas Dduw, a'i gyfiawnder ef, a'r holl bethau hyn a roddir i chwi yn ychwaneg.</P>
<P N="34">34 Na ofelwch gan hynny tros drannoeth: canys trannoeth a o|fala am ei bethau ei hun, digon i'r diwrnod ei ddrwg ei hun.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Cri&s;t yn gorphen ei bregeth ar y mynydd, ac yn gwahardd barn ehud,</HI> 6 <HI>a bwrw pethau &s;anctaidd i gwn,</HI> 7 <HI>yn annog i weddio,</HI> 13 <HI>i fyned i mewn i'r porth cyfyng,</HI> 15 <HI>i ymgadw rhac gau broph|wydi,</HI> 21 <HI>na byddom wranda|wyr, ond gwneuthur-wyr y gair,</HI> 24 <HI>a chyffelyb i dai w<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">di eu ha|deladu ar graig,</HI> 26 <HI>ac nid ar y tywod.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>NA fernwch, fel na'ch bar|ner.</P>
<P N="2">2 Canys &acirc; pha farn y barnoch, i'ch bernir: ac &acirc; pha fe&s;ur y me|&s;uroch, yr adfe&s;urir i chwithau.</P>
<P N="3">3 A pha ham yr wyt yn edrych ar y brycheuyn <HI>&s;ydd</HI> yn llygad dy frawd, ac nad ydwyt yn y&s;tyried y traw&s;t <HI>&s;ydd</HI> yn dy lygad dy hun?</P>
<P N="4">4 Neu pa fodd y dywedi wrth dy frawd, G&acirc;d i mi fwrw allan y brycheuyn o' th lygad: ac wele draw&s;t yn dy lygad dy hun?</P>
<P N="5">5 Oh ragrithiwr, bwrw allan yn gyntaf y traw&s;t o'th lygad dy hun, ac yna y gweli yn eglur fwrw y brycheuyn allan o lygad dy frawd.</P>
<P N="6">6 Na roddwch y peth <HI>&s;ydd</HI> &s;an|ctaidd i'r c&wcirc;n, ac na theflwch eich gemmau o flaen y m&ocirc;ch: rhag iddynt eu &s;athru dan eu traed, a throi, a'ch rhwygo chwi.</P>
<P N="7">7 Gofynnwch, a rhoddir i chwi: cei&s;iwch, a chwi a gewch: cur|wch, ac fe agorir i chwi.</P>
<P N="8">8 Canys pob un &s;y'n gofyn &s;y 'n derbyn, a'r neb &s;y'n cei&s;io &s;y'n cael, ac i'r hwn &s;ydd yn curo yr agorir.</P>
<P N="9">9 Neu a oes un d&ycirc;n o honoch, yr hwn os gofyn ei &s;ab iddo &s;ara, a rydd iddo garreg?</P>
<P N="10">10 Ac os gofyn efe by&s;codyn, a ddyry efe &s;arph iddo?</P>
<P N="11">11 Os chwy-chwi gan hynny, a chwi yn ddrwg, a fedrwch roddi rhoddion da i'ch plant, pa faint mwy y rhydd eich T&acirc;d yr hwn <HI>&s;ydd</HI> yn y nefoedd, bethau da i'r rhai a o fynnant iddo?</P>
<P N="12">12 Am hynny pa bethau byn|nag oll a ewylly&s;ioch eu gwneu|thur
<PB REF="55"> o ddynion i chwi, felly gw|newch chwithau iddynt hwy: canys hyn yw 'r gyfraith a'r pro|phwydi.</P>
<P N="13">13 Ewch i mewn trwy 'r porth cyfyng: canys ehang <HI>yw</HI> 'r porth, a llydan <HI>yw</HI> 'r ffordd &s;ydd yn ar|wain i dde&s;tryw, a llawer yw y rhai &s;ydd yn myned i mewn trwy|ddi.</P>
<P N="14">14 Oblegid cyfyng <HI>yw</HI> 'r porth, a chul <HI>yw</HI> 'r ffordd &s;ydd yn arwain i'r bywyd, ac ychydig yw y rhai &s;ydd yn ei chael hi.</P>
<P N="15">15 Ymogelwch rhag y gau bro|phwydi, y rhai a ddeuant attoch yngwi&s;coedd defaid, ond oddi|mewn bleiddiaid rheipus ydynt hwy.</P>
<P N="16">16 Wrth eu ffrwythau yr ad|nabyddwch hwynt. A ga&s;cl rhai rawn-win oddiar ddrain, neu ffi|gys oddiar y&s;call?</P>
<P N="17">17 Felly p&ocirc;b pren da &s;ydd yn dwyn ffrwythau da, ond y pren drwg &s;ydd yn dwyn ffrwythau drwg.</P>
<P N="18">18 Ni ddichon pren da ddwyn ffrwythau drwg, na phren drwg ddwyn ffrwythau da.</P>
<P N="19">19 P&ocirc;b pren heb ddwyn ffrwy|th da, a dorrir i lawr, ac a deflir yn t&acirc;n.</P>
<P N="20">20 O herwydd pa ham, wrth eu ffrwythau yr adnabyddwch hwynt.</P>
<P N="21">21 Nid pob un &s;ydd yn dywe|dyd wrth if, Arglwydd, Arglwydd, a ddaw i mewn i deyrnas nefoedd, ond yr hwn &s;ydd yn gwneuthur ewyllys fy Nhad, yr hwn <HI>&s;ydd</HI> yn y nefoedd.</P>
<P N="22">22 Llawer a ddywedant wrthif yn y dvdd hwnnw, Arglwydd, Ar|glwydd, oni phrophwyda&s;om yn dy enw di? ac oni fwria&s;om allan gythreuliaid yn dy enw di? ac oni wnaethom wyrchiau lawer yn dy enw di?</P>
<P N="23">23 Ac yna yr addefaf iddynt Ni's adnab&ucirc;m chwi eriodd: ewch ymmaith oddi wrthif, chwi wei|thred-w&ycirc;r anwiredd.</P>
<P N="24">24 Gan hynny pwy bynnag &s;y'n gwrando fy ngeiriau hyn, ac yn eu gwneuthur, mi a'i cyffelybaf ef i &wcirc;r doeth, yr hwn a adeiladodd ei d&ycirc; ar y graig.</P>
<P N="25">25 A'r glaw a dde&s;cynnodd, a'r llifeiriaint a ddaethant, a'r gwyn|toedd a chwytha&s;ant, ac a ruth|ra&s;ant ar y t&ycirc; hwnnw, ac ni &s;yr|thiodd, oblegid &s;ylfaene&s;id ef ar y graig.</P>
<P N="26">26 A ph&ocirc;b un ar &s;ydd yn gw|rando fy ngeiriau hyn, ac heb eu gwneuthur, a gyffelybir i &wcirc;r ff&ocirc;l, yr hwn a adeiladodd ei d&ycirc; ar y ty|wod.</P>
<P N="27">27 A'r glaw a dde&s;cynnodd, a'r llif-ddyfroedd a ddaethant, a'r gwyntoedd a chwytha&s;ant, ac a gura&s;ant ar y t&ycirc; hwnnw, ac <HI>efe</HI> a &s;yrthiodd, a'i gwymp a fu fawr.</P>
<P N="28">28 A bu, wedi i'r Je&s;u orphen y geiriau hyn, y torfeydd a &s;ynna|&s;ant wrth ei ddy&s;ceidiaeth ef.</P>
<P N="29">29 Canys yr oedd efe yn eu dy&s;cu hwynt, fel <HI>un</HI> ag awdurodd ganddo, ac nid fel yr Scrifenny|ddion.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Cri&s;t yn glanhau y gwahan glwy|fus,</HI> 5 <HI>yn iach&acirc;u gw&acirc;s y Can|wriad,</HI> 14 <HI>a mam gwraig Petr, </HI>16 <HI>a llawer o rai clwyfus eraill:</HI> 18 <HI>yn dangos pa fodd y mae ei ddilyn ef:</HI> 23 <HI>yn go&s;tegu y dy|me&s;tl ar y m&ocirc;r,</HI> 28 <HI>yn gyrru
<PB REF="56"> cythreuliaid allan o ddau gythreulig,</HI> 31. <HI>ac yn canhiadu iddynt fyned i'r m&ocirc;ch.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC wedi ei ddyfod ef i wa|red o'r mynydd, torfeydd lawer a'i canlyna&s;ant ef.</P>
<P N="2">2 Ac wele, <HI>un</HI> gwahan-glwy|fus a ddaeth, ac a'i haddolodd ef, gan ddywedyd, Arglwydd, os mynni, ti a elli fy nglanhau i.</P>
<P N="3">3 A'r Je&s;u a e&s;tynnodd <HI>ei</HI> law, ac a gyffyrddodd ag ef, gan ddy|wedyd, Mynnaf, glanhaer di. Ac yn y fan ei wahanglwyf ef a lan|hawyd.</P>
<P N="4">4 A dywedodd yr Je&s;u wrtho. Gw&ecirc;l na ddywedych wrth neb: eithr d&ocirc;s, dangos dy hun i'r offei|riad, ac offrymma y rhodd a or|chymynnodd Mo&s;es, er ty&s;tiolaeth iddynt.</P>
<P N="5">5 Ac wedi dyfod yr Je&s;u i mewn i Capernaum, daeth atto gan wriad, gan ddei&s;yfu arno,</P>
<P N="6">6 A dywedyd, Arglwydd, y mae fy ngw&acirc;s yn gorwedd gartref yn glaf o'r parlys, ac mewn poen ddir-fawr.</P>
<P N="7">7 A'r Je&s;u a ddywedodd wr|tho, Mi a ddeuaf, ac a'i hiach&acirc;f ef.</P>
<P N="8">8 A'r canwriad a attebodd, ac a ddywedodd, Arglwydd nid y|dwyfi deilwng i ddyfod o honot tan fy nghronglwyd: eithr yn unig dywed y gair, a'm gw&acirc;s a jacheir.</P>
<P N="9">9 Canys d&ycirc;n ydwyf finneu tan awdurdod, a chennif filw&ycirc;r tanaf: a dywedaf wrth hwn, cerdda, ac efe &acirc;: ac wrth arall, Tyred, ac efe a ddaw: ac wrth fy ngw&acirc;s, Gwna hyn, ac efe a'i gwna.</P>
<P N="10">10 A'r Je&s;u pan glybu a ryfe|ddodd, ac a ddywedodd wrth y rhai oedd yn canlyn; Yn wir me|ddaf i chwi, ni chefais gymmaint ffydd, na ddo yn yr I&s;rael.</P>
<P N="11">11 Ac yr ydwyf yn dywedyd i chwi, y daw llawer o'r dwyrain a'r gorllewin, ac a ei&s;teddant gyd ag Abraham, ac I&s;aac, a Jacob, yn nheyrnas nefoedd:</P>
<P N="12">12 Ond plant y deyrnas a de|flir i'r tywyllwch eithaf: yno y bydd wylofain a rhingcian dan|nedd.</P>
<P N="13">13 A dywedodd yr Je&s;u wrth y canwriad, d&ocirc;s ymmaith, a me|gis y credai&s;t bydded i ti. A'i w&acirc;s a iachawyd yn yr awr hon|no.</P>
<P N="14">14 A phan ddaeth yr Je&s;u i d&ycirc; Petr, efe a welodd ei chwegr ef yn gorwedd, ac yn glaf o'r cr&ycirc;d.</P>
<P N="15">15 Ac <HI>efe</HI> a gyffyrddodd &acirc;'i llaw hi: a'r cr&ycirc;d a'i gadawodd hi: a <HI>hi</HI> a gododd, ac a wa&s;anae|thodd arnynt.</P>
<P N="16">16 Ac wedi ei hwyrhau hi, hwy a ddyga&s;ant atto lawer o rai cythreulig: ag <HI>efe</HI> a fwriod allan yr y&s;prydion <HI>&acirc;'i</HI> air, ac a iachaodd yr holl gleifion:</P>
<P N="17">17 Fel y cyflawnid yr hyn a ddyweda&s;id trwy E&s;aias y pro|phwyd, gan ddywedyd, Efe a gymmerodd ein gwendid ni, ag a ddug ein clefydau.</P>
<P N="18">18 A'r Je&s;u pan welodd dor|feydd lawer o'i amgylch, a or|chymynnodd fyned tro&s;odd i'r lan arall.</P>
<P N="19">19 A rhyw Scrifennydd a dda|eth, ac a ddywedodd wrtho, A|thro, mi a'th ganlynaf i ba le bynnag yr elych.</P>
<PB REF="56">
<P N="20">20 A'r Je&s;u a ddywedodd wr|tho, Y mae ffaeau gan y llwyno|god, a chan ehediaid y nefoedd nythod: ond gan fab y d&ycirc;n nid oes le i roddi ei ben i lawr.</P>
<P N="21">21 Ac un arall o'i ddi&s;cyblion a ddywedodd wrtho, Arglwydd g&acirc;d i mi yn gyntaf fyned, a chladdu fy nh&acirc;d.</P>
<P N="22">22 A'r Je&s;u a ddywedodd wr|tho, canlyn fi, a g&acirc;d i'r meirw gladdu eu meirw.</P>
<P N="23">23 Ac wedi iddo fyned i'r llong, ei ddi&s;cyblion a'i canlyna|&s;ant ef.</P>
<P N="24">24 Ac wele, bu cynnwrf mawr yn y m&ocirc;r, hyd oni chuddiwyd y llong gan y tonnau: eithr efe oedd yn cy&s;cu.</P>
<P N="25">25 A'i ddi&s;cyblion a ddaethant atto, ac a'i deffroa&s;ant, gan ddy|wedyd, Arglwydd cadw ni, darfu am danom.</P>
<P N="26">26 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, Pa ham yr ydych yn ofnus, &ocirc; chwi o ychydig ffydd? Yna y cododd efe, ac y ceryddodd y gwyntoedd a'r m&ocirc;r; a bu dawe|lwch mawr.</P>
<P N="27">27 A'r dynion a ryfedda&s;ant, gan ddywedyd, Pa ryw un yw hwn, gan f&ocirc;d y gwyntoedd hefyd a'r m&ocirc;r yn ufyddhau iddo?</P>
<P N="28">28 Ac wedi ei ddyfod ef i'r lan arall, i wl&acirc;d y Gerge&s;iaid, dau ddieflig a gyfarfuant ag ef, y rhai a ddeuent o'r beddau, yn dra ffyr|nig, fel na allai neb fyned y ffordd honno.</P>
<P N="29">29 Ac wele, hwy a lefa&s;ant, gan ddywedyd, Je&s;u f&acirc;b Duw, beth &s;ydd i ni <HI>a wnelom</HI> &acirc; thi? a ddaetho&s;t ti ymma i'n poeni ni cyn yr am&s;er?</P>
<P N="30">30 Ac yr oedd ym-mhell oddi wrthynt genfaint o f&ocirc;ch lawer yn pori.</P>
<P N="31">31 A'r cythreuliaid a ddei&s;y|fia&s;ant arno, gan ddywedyd, Os bwri ni allan, caniadh&acirc; i ni fyned ymmaith i'r genfaint f&ocirc;ch.</P>
<P N="32">32 Ac efe a ddywedodd wrthynt, Ewch. A hwy wedi myned allan, a aethant i'r genfaint f&ocirc;ch. Ac wele, yr holl genfaint f&ocirc;ch a ru|throdd tros y dibyn i'r m&ocirc;r, ac a fuant feirw yn y dyfroedd.</P>
<P N="33">33 A'r meichiaid a ffoe&s;ant: ac wedi eu dyfod hwy i'r ddinas, hwy a fynega&s;ant b&ocirc;b peth, a pha beth a ddarfua&s;ei i'r rhai di|eflig.</P>
<P N="34">34 Ac wele, yr holl ddinas a ddaeth allan i gyfarfod &acirc;'r Je&s;u: a phan ei gwel&s;ant, attolyga&s;ant <HI>iddo</HI> ymadel o'u cyffin iau hwynt.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Chri&s;t yn iachau un cl&acirc;f o'r parlys,</HI> 9 <HI>yn galw Matthew o'r dollfa,</HI> 10 <HI>yn bwytta gyda phublicanod a phe|chaduriaid,</HI> 14 <HI>yn ymddiffyn ei ddi&s;cyblion am nad ymprydient,</HI> 20 <HI>yn iachau y difer-lif gwaed,</HI> 23 <HI>yn cyfodi merch Jairus o fa|rw,</HI> 27 <HI>yn rhoddi eu golwg i ddau ddyn dall,</HI> 32 <HI>yn iachau mudan cythreulig,</HI> 36 <HI>ac yn i o&s;tu|rio wrth y dyrfa.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC efe a aeth i mewn i'r llong, ac a aeth tro&s;odd, ac a dda|eth iw ddinas ei hun.</P>
<P N="2">2 Ac wele, hwy a ddyga&s;ant atto <HI>wr</HI> claf o'r parlys, yn go|rwedd mewn gwely: a'r Je&s;u yn gweled eu ffydd hwy, a ddywe|dodd wrth y claf o'r parlys, Ha f&acirc;b cymmer gy&s;&s;ur, maddeuwyd i ti dy bechodau,</P>
<PB REF="57">
<P N="3">3 Ac wele, rhai o'r Scrifenny|ddion a ddyweda&s;ant ynddynt eu hunain, y mae hwn yn cablu.</P>
<P N="4">4 A phan welodd yr Je&s;u eu meddyllau, efe a ddywedodd, Pa ham y meddyliwch ddrwg yn eich ealonnau?</P>
<P N="5">5 Canys pa un haw&s;af, ai dywe|dyd, maddeuwyd i ti dy becho|dau, ai dywedyd, cyfod a rhodia?</P>
<P N="6">6 Eithr fel y gwypoch f&ocirc;d awdurdod gan f&acirc;b y d&ycirc;n ar y ddai|ar i fadden pechodau, (yna y dy|wedodd efe with y claf o'r parlys) cyfod, cymmer dy wely i fynu, a d&ocirc;s i'th d&ycirc;.</P>
<P N="7">7 Ac efe a gyfodes, ag a aeth ymmaith i'w d&ycirc; ei hun.</P>
<P N="8">8 A'r torfeydd pan wel&s;ant, rhyfeddu a wnaethant, a gogo|neddu Duw, yr hwn a roe&s;ei gy|fryw awdurdod i ddynion.</P>
<P N="9">9 Ac fel yr oedd yr Je&s;u yn my|ned oddi yno, efe a ganfu &wcirc;r yn ei&s;tedd wrth y dollfa, a elwid Matthew: ac a ddywedodd wr|tho, canlyn fi. Ac efe a gyfodes, ac a'i canlynodd ef.</P>
<P N="10">10 A bu ac efe yn ei&s;tedd i fwy|tta yn y t&ycirc;, wele hefyd, pub|licanod lawer a phechaduriaid a ddaethant, ac a ei&s;tedda&s;ant gyd &acirc;'r Je&s;u a'i ddi&s;cyblion.</P>
<P N="11">11 A phan welodd y Phari&s;&aelig;aid, hwy a ddyweda&s;ant wrth ei ddi|&s;cyblion ef, Pa ham y bwytty eich Athro chwi gyd &acirc;'r publica|nod a'r pechaduriaid?</P>
<P N="12">12 A phan glybu 'r Je&s;u, efe a ddywedodd wrthynt, Nid rhaid i'r rhai iach wrth feddyg, ond i'r rhai cleifion.</P>
<P N="13">13 Ond ewch, a dy&s;cwch pa beth yw <HI>hyn,</HI> Trugaredd yr ydwyf yn ei ewylly&s;io, ac nid aberth: canys ni ddaethym i alw rhai cyfiawn, ond pechaduriaid i edi|feirwch.</P>
<P N="14">14 Yna y daeth di&s;cyblion Joan atto, gan ddywedydd, Pa ham yr ydym ni a'r Phari&s;&aelig;aid yn ym|prydio yn fynych, ond dy ddi&s;cy|blion di nid ydynt yn ympry|dio?</P>
<P N="15">15 A'r Je&s;u a ddywedodd wr|thynt, A all plant yr y&s;tafell brio|das alaru tra fo y priod-f&acirc;b gyd &acirc; hwynt? ond y dyddiau a ddaw, pan ddyger y priod-f&acirc;b oddi ar|nynt, ac yna yr ymprydiant;</P>
<P N="16">16 Hefyd, ni dd&ycirc;d neb lain o frethyn newydd at h&ecirc;n ddilledyn: canys y cyflawniad a dynn oddi wrth y ddilledyn, a'r rhwyg a wneir yn waeth.</P>
<P N="17">17 Ac ni ddodant win newydd mewn co&s;trelau h&ecirc;n: os amgen, y co&s;trelau a dyrr, a'r gwin a r&ecirc;d a|llan, a'r co&s;trelau a gollir: eithr gwin newydd a ddodant mewn co&s;trelau newyddion, ac <HI>felly</HI> y ced wir y ddau.</P>
<P N="18">18 Tra oedd efe yn dywedyd hyn wrthynt, wele, daeth rhyw bennaeth, ac a'i haddolodd ef, gan ddywedyd, Bu farw fy merch yr awr hon: eithr tyred a go&s;od dy law arni, a byw fydd hi.</P>
<P N="19">19 A'r Je&s;u a godes, ac a'i can|lynodd ef, a'i ddi&s;cyblion.</P>
<P N="20">20 (Ac wele, gwraig ybua|&s;ei gwaed-lif arni ddeuddeng mhlynedd, a ddaeth o'r tu cefn iddo, ac a gyffyrddodd ag ymyl ei wi&s;c ef.</P>
<P N="21">21 Canys hi a ddyweda&s;ei yn|ddi ei hun, Os c&acirc;f yn unig gy|ffwrdd &acirc;'i wi&s;c ef, iach fyddaf.</P>
<P N="22">22 Yna 'r Je&s;u a dr&ocirc;dd, a phan ei gwelodd hi, efe a ddywedodd,
<PB REF="57"> Ha ferch bydd gy&s;&s;urus; dy ffydd a'th iachaodd. A'r wraig a iacha|wyd o'r awr honno.</P>
<P N="23">23 A phan ddaeth yr Ie&s;u i d&ycirc; 'r pennaeth, a gweled y cerddo|rion, a'r dyrfa yn terfy&s;cu.</P>
<P N="24">24 Efe a ddywedodd wrthynt, Ciliwch: canys ni bu farw 'r llangces, ond cy&s;cu y mae hi. A hwy a'i gwatwara&s;ant ef.</P>
<P N="25">25 Ac wed i bwrw y dyrfa allan, efe a aeth i mewn, ac a ymaflodd yn ei llaw hi: a'r llangces a gy|fodes.</P>
<P N="26">26 A'r gair o hyn a aeth tros yr holl wl&acirc;d honno.</P>
<P N="27">27 A phan oedd yr Je&s;u yn my|ned oddi yno, dau ddeillion a'i canlyna&s;ant ef, gan lefain a dy|wedyd, M&acirc;b Dafydd, trugarh&acirc; wrthym.</P>
<P N="28">28 Ac wedi iddo ddyfod i'r t&ycirc;, y deillion a ddaethant atto, a'r Je&s;u a ddywedodd wrthynt, A ydych chwi yn credu y gallafi wneuthur hyn? Hwy a ddyweda|&s;ant wrtho, Ydym Arglwydd.</P>
<P N="29">29 Yna y cyffyrddodd efe &acirc;'u llygaid hwy, gan ddywedyd; Yn &ocirc;l eich ffydd bydded i chwi.</P>
<P N="30">30 A'u llygaid a agorwyd: a'r Je&s;u a orchymynnodd iddynt trwy fygwth, gan ddywedyd, Gwelwch na's gwyppo neb.</P>
<P N="31">31 Ond wedi iddynt ymado, hwy a'i clodfora&s;ant ef trwy 'r holl wl&acirc;d honno.</P>
<P N="32">32 Ac a hwy yn myned allan, wele rhai a ddyga&s;ant atto ddyn mud cythreulig.</P>
<P N="33">33 Ac wedi bwrw y cythrael allan, llefarodd, y mudan: a'r tor|feydd a ryfedda&s;ant, gan ddywe|dyd, Ni welwyd y cyffelyb erioed yn I&s;rael.</P>
<P N="34">34 Ond y Phari&s;&aelig;aid a ddy|weda&s;ant, Trwy bennaeth y cy|threuliaid y mae efe yn bwrw allan gythreuliaid.</P>
<P N="35">35 A'r Je&s;u a aeth o amgylch yr holl ddina&s;oedd a'r trefydd, gan ddy&s;cu yn eu &s;ynagogau hwynt, a chan bregethu Efengyl y deyrnas, ac iachau p&ocirc;b clefyd, a ph&ocirc;b a fie|chyd ymmhlith y bobl.</P>
<P N="36">36 A phan welodd efe y tor|feydd, efe a do&s;turiodd wrthynt, am eu b&ocirc;d wedi blino, a'u gwa|&s;caru fel defaid heb ganddynt fu|gail.</P>
<P N="37">37 Yna y dywedodd efe wrth ei ddi&s;cyblion, y cynhaiaf yn ddi|au <HI>&s;ydd</HI> fawr, ond y gweith-w&ycirc;r yn anaml.</P>
<P N="38">38 Am hynny attolygwch i Arglwydd y cynhaiaf anfon gweith-w&ycirc;r i'w gynhaiaf.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Crist yn anfon ei ddeuddec Apo&s;tl, gan roddi gallu iddynt i wneu|thur rhyfeddodau:</HI> 5 <HI>yn rhoddi gorchymyn iddynt, ac yn eu dy&s;cu,</HI> 16 <HI>ac yn eu cy&s;&s;uro yn erbyn erli|diau:</HI> 40 <HI>ac yn addo bendith i'r rhai a'i derbynio hwynt.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC wedi galw ei ddeuddeg di|&s;cybl atto, efe a roddes i|ddynt awdurdod yn erbyn y&s;pry|dion aflan, i'w bwrw hwynt allan, ac i iachau p&ocirc;b clefyd a ph&ocirc;b a|fiechyd.</P>
<P N="2">2 A henwau y deuddeg Apo|&s;tolion yw y rhai hyn: y cyn af. Simon yr hwn a elwir Petr, ac Andreas ei frawd: Iaco <HI>m&acirc;b</HI> Zebe|daeus, ac Ioan ei frawd:</P>
<P N="3">3 Philip, a Bartholomaeus:
<PB REF="58"> Thomas, a Matthew y publican: Iaco <HI>m&acirc;b</HI> Alphaeus, a Lebbaeus yr hwn a gyf-enwid Thadaeus.</P>
<P N="4">4 Simon y Cananead, a Iudas I&s;cariot, yr hwn hefyd a'i brady|chodd ef.</P>
<P N="5">5 Y deuddeg hyn a anfonodd yr Ie&s;u, ac a orchymynnodd i|ddynt, gan ddywedyd, Nag ewch i ffordd y cenhedloedd, ac i ddi|nas y Samariaid nac ewch i mewn.</P>
<P N="6">6 Eithr ewch yn hytrach at gyfrgolledig ddefaid t&ycirc; I&s;rael.</P>
<P N="7">7 Ac wrth fyned pregethwch, gan ddywedyd, f&ocirc;d teyrnas nefo|edd yn ne&s;&s;au.</P>
<P N="8">8 Iachewch y cleifion, glan|hewch y rhai gwahan-glwyfus, cyfodwch y meirw, bwriwch allan gythreuliaid: derbynia&s;och yn rh&acirc;d, rhoddwch yn rh&acirc;d.</P>
<P N="9">9 Na feddwch aur, nac arian, nac efydd i'ch pyr&s;au:</P>
<P N="10">10 Nac y&s;crepan i'r daith, na dwy bais, nac e&s;cidiau, na ffonn: canys teilwng i'r gweithi&wcirc;r ei fwyd.</P>
<P N="11">11. Ac i ba ddinas bynnag neu dref yr eloch, ymofynnwch pwy &s;ydd deilwng ynddi: ac yno trigwch hyd onid eloch ym|maith.</P>
<P N="12">12 A phan ddeloch i d&ycirc;, cy|ferchwch well idde.</P>
<P N="13">13 Ac of bydd y t&ycirc; yn dei|lwng, deued eich tangneddyf arno: ac oni bydd yn deilwng, dychweled eich tangneddyf at|toch.</P>
<P N="14">14 A phwy bynnag ni'ch der|bynio chwi, ac ni wrandawo eich geiriau, pan ymadawoch o'r t&ycirc; hwnnw, neu o'r ddinas honno, e&s;cydwch y llwch oddiwrth eich traed.</P>
<P N="15">15 Yn wir meddaf i chwi, e&s;mwythach fydd i dir y Sodo|miaid a'r Gomorriaid yn nydd y farn, nag i'r ddinas honno.</P>
<P N="16">16 Wele, yr ydwyfi yn eich danfon fel defaid ynghanol blei|ddiaid: byddwch chwithau gall fel y &s;eirph, a diniwed fel y colo|mennod.</P>
<P N="17">17 Eithr ymogelwch rhag dy|nion: canys hwy a'ch rhoddant chwi i fynu i'r cyngor, ac a'ch ffrewyllant chwi yn eu Synago|gan.</P>
<P N="18">18 A chwi a ddygir at lywi|awd-w&ycirc;r a brenhinoedd o'm ha|chos i, er ty&s;tiolaeth iddynt hwy, ac i'r cenhedloedd.</P>
<P N="19">19 Eithr pan i'ch rhoddant chwi i fynu, na ofelwch pa fodd, neu pa beth a lefaroch: canys rhoddir i chwi yn yr awr honno, pa beth a lefaroch.</P>
<P N="20">20 Canys nid chwy-chwi yw 'r rhai &s;y yn llefaru, onid Y&s;pryd eich T&acirc;d yr hwn &s;ydd yn llefaru ynoch.</P>
<P N="21">21 A brawd a rydd frawd i fy|nu i farwolaeth, a th&acirc;d ei blen|tyn: a phlant a godant i fynu yn erbyn eu rhieni, ac a barant eu marwolaeth hwynt.</P>
<P N="22">22 A ch&acirc;s fyddwch gan bawb er mwyn fy enw i: ond yr hwn a barhao hyd y diwedd, efe fydd cadwedig.</P>
<P N="23">23 A phan i'ch erlidiant yn y ddinas hon, ffowch i un arall: ca|nys yn wir y dywedaf wrthych, na orphennwch ddina&s;oedd I&s;|rael, nes dyfod M&acirc;b y d&ycirc;n.</P>
<P N="24">24 Nid yw'r di&s;cybl yn uwch n&acirc;'i athro, na'r gw&acirc;s yn uwch n&acirc;'i Arglwydd.</P>
<P N="25">25 Digon i'r di&s;cyl f&ocirc;d fel ei
<PB REF="58"> athro, a'r gw&acirc;s fel ei Arglwydd: os galwa&s;ant berchen y ty yn Beelzebub, pa faint mwy ei d&ycirc;|lwyth ef?</P>
<P N="26">26 Am hynny nac ofnwch hwynt: oblegid nid oes dim cu|ddiedig a'r nas datcuddir, na dir|gel, ar nas gwybyddir.</P>
<P N="27">27 Yr hyn yr ydwyf yn ei ddy|wedyd wrthych chwi yn y tywy|llwch, dywedwch yn y goleuni: a'r hyn a glywch yn y glu&s;t, pre|gethwch ar bennau y tai.</P>
<P N="28">28 Ac nac ofnwch rhag y rhai a laddant y corph, ac ni allant ladd yr enaid: eithr yn hytrach ofnwch yr hwn a ddichon dde|&s;trywio enaid a chorph yn uffern.</P>
<P N="29">29 Oni werthir dau aderyn y t&ocirc; er ffyrling? ac ni &s;yrth un o honynt ar y ddaiar heb eich T&acirc;d chwi.</P>
<P N="30">30 Ac y mae, i&ecirc; holl wallt eich pen wedi eu cyfrif.</P>
<P N="31">31 Nac ofnwch gan hynny; chwi a delwch fwy n&acirc; llawer o adar y t&ocirc;.</P>
<P N="32">32 Pwy bynnag gan hynny a'm cyffe&s;o i yng&wcirc;ydd dynion, min|neu a'i cyffe&s;af ynteu yng&wcirc;ydd fy Nh&acirc;d, yr hwn &s;ydd yn y ne|foedd:</P>
<P N="33">33 A phwy bynnag a'm gwa|do i yng&wcirc;ydd dynion, minneu a'i gwadaf ynteu yng&wcirc;ydd fy Nh&acirc;d yr hwn &s;ydd yn y nefoedd.</P>
<P N="34">34 Na thybygwch &s;y nyfod i ddanfon tangneddyf ar y ddaiar: ni ddaethym i ddanfon tangne|ddyf, onid cleddyf.</P>
<P N="35">35 Canys mi a ddaethym i o&s;od d&ycirc;n i ymrafaelio yn er|byn ei d&acirc;d, a'r ferch yn er|byn ei mam, a'r waudd yn erbyn ei chwegr.</P>
<P N="36">36 A gelynion d&ycirc;n, <HI>fydd</HI> t&ycirc;|lwyth ei d&ycirc; ei hun.</P>
<P N="37">37 Yr hwn &s;ydd yn caru t&acirc;d neu fam yn fwy n&acirc; myfi, nid yw deilwng o honofi: a'r n&ecirc;b &s;ydd yn caru m&acirc;b neu ferch yn fwy n&acirc; myfi, nid yw deilwng o honofi.</P>
<P N="38">38 A'r hwn nid yw yn cymme|ryd ei groes, ag yn canlyn ar fy &ocirc;l i, nid yw deilwng o honofi.</P>
<P N="39">39 Y n&ecirc;b &s;ydd yn cael ei eini|oes, a'i cyll: a'r neb a gollo ei ei|nioes o'm plegid i, a'i caiff hi.</P>
<P N="40">40 Y neb &s;ydd yn eich derbyn chwi, &s;ydd yn fy nerbyn i: a'r neb &s;ydd yn fy nerbyn i, &s;ydd yn derbyn yr hwn a'm danfonodd i.</P>
<P N="41">41 Y neb &s;ydd yn derbyn pro|phwyd yn enw prophwyd, a dder|byn wobr prophwyd; a'r neb &s;ydd yn derbyn <HI>un</HI> cyfiawn yn enw <HI>un</HI> cyfiawn, a dderbyn wobr <HI>un</HI> cy|fiawn.</P>
<P N="42">42 A phwy bynnag a roddo l'w yfed i un o'r rhai bychain hyn, phioleid o <HI>ddwfr</HI> oer yn unic, yn enw di&s;cybl, yn wir me|ddaf i chwi, ni chyll efe ei wobr.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Joan yn anfon ei ddi&s;cyblion at Gri&s;t.</HI> 7 <HI>Ty&s;tiolaeth Cri&s;t am Joan.</HI> 18 <HI>Tyb y bobl am Joan, a Chri&s;t.</HI> 20 <HI>Cri&s;t yn dannod an|niolchgarwch a diedifeirwch Cho|razin, Beth&s;aida, a Chaperna|um:</HI> 25 <HI>a chan foliannu doethi|neb ei Dad yn egluro yr Efengyl i'r rhai gwirion,</HI> 28 <HI>yn galw atto y rhai &s;ydd yn clywed baich eu pechodau.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A Bu, pan orphennodd yr Je&s;u orchymyn i'w ddeudeg di&s;|cybl,
<PB REF="59"> efe a aeth oddi yno i ddy&s;cu, ac i bregethu yn eu dina&s;oedd hwy.</P>
<P N="2">2 Ac Joan, pan glybu yn y carchar weithredoedd Chri&s;t, wedi danfon dau o'i ddi&s;cyblion,</P>
<P N="3">3 A ddywedodd wrtho, Ai tydi yw 'r hwn &s;y 'n dyfod, ai un arall yr ydym yn ei ddi&s;gwyl?</P>
<P N="4">4 A'r Je&s;u a attebodd, ac a ddy|wedodd wrthynt, Ewch, a my|negwch i Joan y pethau a glywch ac a welwch.</P>
<P N="5">5 Y mae 'r deillion yn gweled eil-waith, a'r cloffion yn rhodio, a'r cleifion gwahanol wedi eu glanhau, a'r byddariaid yn cly|wed: y mae y meirw yn cyfodi, a'r tlodion yn cael pregethu yr Efengyl iddynt.</P>
<P N="6">6 A dedwydd yw 'r hwn ni rwy&s;trir ynofi.</P>
<P N="7">7 Ac a hwy yn myned ymmaith, yr Je&s;u a ddechreuodd ddywedyd wrth y bobloedd am Joan, Pa beth yr aethoch allan i'r anialwch i edrych am dano? a'i cor&s;en yn y&s;cwyd gan wynt?</P>
<P N="8">8 Eithr pa beth yr aethoch allan i'w weled? ai d&ycirc;n wedi ei wi&s;co &acirc; dillad e&s;mwyth? wele, y rhai &s;y yn gwi&s;co dillad e&s;m|wyth, mewn tai brenhinoedd y maent.</P>
<P N="9">9 Eithr pa beth yr aethoch allan i'w weled? ai prophwyd? ie meddaf i chwi, a mwy n&acirc; phrophwyd.</P>
<P N="10">10 Canys hwn ydyw efe am yr hwn yr &s;crifennwyd, Wele, yr ydwyfi yn anfon fy nghen|nad o flaen dy wyneb, yr hwn a baratoa dy ffordd o'th flaen.</P>
<P N="11">11 Yn wir meddaf i chwi, ym|mhlith plant gwragedd ni cho|dodd neb, mwy nag Joan Fe|dyddiwr: er hynny yr hwn &s;ydd leiaf yn nheyrnas nefoedd, &s;ydd fwy nag ef.</P>
<P N="12">12 Ac o ddyddiau Joan Fedy|ddiwr hyd yn awr, yr ydys yn trei&s;io teyrnas nefoedd, a threi&s;|w&ycirc;r &s;y yn ei chippio hi.</P>
<P N="13">13 Canys yr holl brophwydi a'r gyfraith a brophwyda&s;ant hyd Joan.</P>
<P N="14">14 Ac os ewylly&s;iwch <HI>ei</HI> dder|byn, efe yw Elias yr hwn oedd ar ddyfod.</P>
<P N="15">15 Y neb &s;ydd ganddo glu&s;tiau i wrando gwrandawed.</P>
<P N="16">16 Eithr i ba beth y cyffelybafi y genhedlaeth hon? cyffelyb yw i blant yn ei&s;tedd yn y marchna|doedd, ac yn llefain wrth eu cy|feillion:</P>
<P N="17">17 Ac yn dywedyd, Cana&s;om bibell i chwi, ac ni ddawn&s;ia&s;och: cana&s;om alar-n&acirc;d i chwi, ac ni chwynfana&s;och.</P>
<P N="18">18 Canys daeth Joan heb na bwytta, nac yfed, ac meddant, y mae cythrael ganddo.</P>
<P N="19">19 Daeth m&acirc;b y d&ycirc;n yn bwyt|ta ac yn yfed, ac meddant, Wele dd&ycirc;n glwth, ac yfwr gwin, cy|faill publicanod a phechaduriaid. A doethineb a gyfiawnhawyd gan ei phlant ei hun.</P>
<P N="20">20 Yna y dechreuodd efe ed|liw i'r dina&s;oedd, yn y rhai y gwnaethid y rhan fwyaf o'i wei|thredoedd nerthol ef, am nad edi|farha&s;ent.</P>
<P N="21">21 Gwae di Chorazin, gwae di Beth&s;aida: canys pe gwnaethid yn Tyrus a Sidon y gweithre|doedd nerthol a wnaethpwyd y|noch chwi, hwy a edifarha&s;ent er ys talm mewn &s;ach-liain a lludw.</P>
<PB REF="59">
<P N="22">22 Eithr meddaf i chwi, e&s;m|wythach fydd i Tyrus a Sidon yn nydd farn, nag i chwi.</P>
<P N="23">23 A thydi Capernaum, yr hon a dderchafwyd hyd y nef, a dynnir i lawr hyd yn uffern: canys pe gwnaethid yn Sodom y gweithredoedd nerthol a wnaeth|pwyd ynot ti, hi a fua&s;ai yn aros hyd heddyw.</P>
<P N="24">24 Eithr yr ydwyf yn dywe|dyd i chwi, y bydd e&s;mwythach i dir Sodom yn nydd farn, nag i ti.</P>
<P N="25">25 Yr am&s;er hynny yr atte|bodd yr Je&s;u, ac y ddywedodd, i ti yr ydwyf yn diolch, o D&acirc;d, Arglwydd nef a daiar, am i ti guddio y pethau hyn rhag y doethion a'r rhai deallus, a'u datcuddio o honot i rai by|chain.</P>
<P N="26">26 Je o D&acirc;d, canys felly y rhyngodd bodd i ti.</P>
<P N="27">27 Pob peth a roddwyd i mi gan fy Nh&acirc;d: ac nid edwyn neb y M&acirc;b, ond y T&acirc;d: ac nid ed|wyn neb y T&acirc;d, ond y M&acirc;b, a'r hwn yr ewylly&s;io y M&acirc;b <HI>ei</HI> ddat|cuddio iddo.</P>
<P N="28">28 Dewch attafi bawb ac y &s;ydd yn flinderog, ac yn llwythog; ac mi a e&s;mwythaf arnoch.</P>
<P N="29">29 Cymmerwch fy iau arnoch, a dy&s;cwch gennif, canys addfwyn ydwyf, a go&s;tyngedig o galon: a chwi a gewch orphywy&s;tra i'ch eneidiau.</P>
<P N="30">30 Canys fy iau <HI>&s;ydd</HI> e&s;mwyth, a'm baich &s;ydd y&s;cafn.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Cri&s;t yn ceryddu dallineb y Pha|ri&s;&aelig;aid, o ran torri y Sabboth,</HI> 3 t<HI>rwy Scrythyrau,</HI> 7 <HI>trwy re&s;wm,</HI>13 <HI>a thrwy ryfeddod:</HI> 22 <HI>yn iachau y dyn cythreulig, m&ucirc;d, a dall,</HI> 31 <HI>Ni faddeuir byth gabledd yn erbyn yr Y&s;pryd glan,</HI> 36 <HI>Y rhoddir cyfrif am eiriau &s;egur.</HI> 38 <HI>Y mae yn ceryddu yr anffyddloniaid a gei&s;ient ar|wydd,</HI> 49 <HI>ac yn dangos pwy yw ei frawd a'i chwaer, ai fam.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>YR am&s;er hynny yr aeth yr Je&s;u ar y <HI>dydd</HI> Sabbath trwy 'r &ycirc;d: ac yr oedd chwant bwyd ar ei ddi&s;cyblion, a hwy a ddech|reua&s;ant dynnu tywys, a bwyt|ta.</P>
<P N="2">2 A phan welodd y Phari|&s;&aelig;aid, hwy a ddyweda&s;ant wrtho, Wele, y mae dy ddi&s;cyblion yn gwneuthur yr hyn nid yw rydd ei wneuthur ar y Sabbath.</P>
<P N="3">3 Ac efe a ddywedodd wrthynt, Oni ddarllenna&s;och pa beth a wnaeth Dafydd, pan oedd chwant bwyd arno ef, a'r rhai <HI>oedd</HI> gyd ag ef,</P>
<P N="4">4 Pa fodd yr aeth efe i mewn i d&ycirc; Dduw, ac y bwyttaodd y bara go&s;od, yr hwn nid oedd rydd iddo ei fwytta, nac i'r rhai <HI>oedd</HI> gyd ag ef, ond yn unic i'r offeiriaid?</P>
<P N="5">5 Neu oni ddarllenna&s;och yn y gyfraith, f&ocirc;d yr offeiriaid ar y Sabbathau yn y Deml yn halogi y Sabbath, a'u b&ocirc;d yn ddige|rydd?</P>
<P N="6">6 Eithr yr ydwyf yn dywe|dyd i chwi f&ocirc;d ymma un mwy n&acirc; 'r Deml.</P>
<P N="7">7 Ond pe gwyba&s;ech beth yw <HI>hyn,</HI> Trugaredd a ewylly|&s;iaf, ac nid aberth, ni farna|&s;ech chwi yn erbyn y rhai di|niwed.</P>
<PB REF="60">
<P N="8">8 Canys Arglwydd ar y Sabbath hefyd, yw M&acirc;b y d&ycirc;n.</P>
<P N="9">9 Ac wedi iddo ymadel oddi yno, efe a aeth i'w &s;ynagog hw|ynt.</P>
<P N="10">10 Ac wele, yr oedd d&ycirc;n a chanddo law wedi gwywo: a hwy a ofynna&s;ant iddo, gan ddy|wedydd, Ai rhydd jachau ar y Sabbathau? fel y gallent achwyn arno.</P>
<P N="11">11 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, Pa dd&ycirc;n o honoch fydd a chanddo un ddafad, ac o &s;yrth honno mewn pwll ar y <HI>dydd</HI> Sab|bath, nid ymeifl ynddi, a'i chodi allan?</P>
<P N="12">12 Pa faint gwell gan hynny y|dyw d&ycirc;n n&acirc; dafad? felly rhydd yw gwneuthur yn dda ar y Sab|bathau.</P>
<P N="13">13 Yna y dywedodd efe wrth y d&ycirc;n, E&s;tyn dy law. Ac efe a'i he|&s;tynnodd: a hi a wnaed yn iach fel y llall.</P>
<P N="14">14 Yna 'r aeth y Phari&s;&aelig;aid a|llan, ac a ymgynghora&s;ant yn ei erbyn ef, pa fodd y difethent ef.</P>
<P N="15">15 A'r Je&s;u gan wybod, a gili|odd oddi yno: a thorfeydd lawer a'i canlyna&s;ant ef, ac efe a'u hia|ch&acirc;odd hwynt oll;</P>
<P N="16">16 Ac a orchymynnodd iddynt na wnaent ef yn gyhoedd.</P>
<P N="17">17 Fel y cyflawnid yr hyn a ddyweda&s;id trwy E&s;aias y pro|phwyd, gan ddywedyd,</P>
<P N="18">18 Wele fy ngwa&s;anaethwr, yr hwn a ddewi&s;ais, fy anwylyd, yn yr hwn y mae fy enaid yn fodlon: go&s;odaf fy Y&s;pryd arno, ac efe a draetha farn i'r cenhedloedd.</P>
<P N="19">19 Nid ymry&s;on efe, ac ni le|fain, ac ni chlyw neb ei lais ef yn yr heolydd.</P>
<P N="20">20 Cor&s;en y&s;&s;ig ni's tyrr, a ll&icirc;a yn mygu ni's di fydd: hyd oni ddygo efe allan farn i fuddugo|liaeth.</P>
<P N="21">21 Ac yn ei enw ef y gobeithia y cenhedloedd.</P>
<P N="22">22 Yna y ducpwyd atto un cy|threulig, dall, a m&ucirc;d: ac efe a'i hiachaodd ef, fel y llefaroddd, ac y gwelodd y dall ar m&ucirc;d.</P>
<P N="23">23 A'r holl dorfeydd a &s;ynna|&s;ant, ac a ddyweda&s;ant, Ai hwn yw m&acirc;b Dafydd?</P>
<P N="24">24 Eithr pan glybu y Phari|&s;&aelig;aid, hwy a ddyweda&s;ant, Nid yw hwn yn bwrw allan gyth reu|liaid, onid trwy Beelzebub pe|nnaeth y cythreuliaid.</P>
<P N="25">25 A'r Je&s;u yn gwybod eu me|ddyliau, a ddywedodd wrthynt, P&ocirc;b teyrnas wedi ymrannu yn ei herbyn ei hun, a anghyfanne|ddir: a ph&ocirc;b dinas neu d&ycirc; wedi ymrannu yn ei erbyn ei hun, ni &s;aif.</P>
<P N="26">26 Ac of Satan a fwrw allan Satan, efe a ymrannodd yn ei er|byn ei hun: pa wedd gan hynny y &s;aif ei deyrnas ef?</P>
<P N="27">27 Ac of trwy Beelzebub yr ydwyfi yn bwrw allan gythreuli|aid, trwy bwy y mae eich plant chwi yn eu bwrw hwynt allan? am hynny y byddant hwy yn farn|&wcirc;yr arnoch chwi.</P>
<P N="28">28 Eithr of ydwyfi yn bwrw allan gythreuliaid trwy Y&s;pryd Duw, yna y daeth teyrnas Dduw attoch.</P>
<P N="29">29 Neu pa fodd y dichon n&ecirc;b fyned i mewn i d&ycirc; un cadarn, a llwyr y&s;peilio ei ddodrefn ef, o|ddieithr iddo yn gyntaf rwymo y cadarn, ac yna yr y&s;peilia efe ei d&ycirc; ef.</P>
<PB REF="60">
<P N="30">30 Y n&ecirc;b nid yw gyd &acirc; mi, &s;ydd yn fy erbyn: a'r n&ecirc;b nid yw yn ca&s;clu gyd &acirc; mi, &s;ydd yn gwa|&s;caru.</P>
<P N="31">31 Am hynny y dywedaf wr|thych chwi, p&ocirc;b pechod a cha|bledd a faddeuir i ddynion: ond cabledd yn erbyn yr Y&s;pryd, ni faddeuir i ddynion.</P>
<P N="32">32 A phwy bynnag a ddywe|do air yn erbyn M&acirc;b y d&ycirc;n, fe a faddeuir iddo: ond pwy bynnag a ddywedo yn erbyn yr Y&s;pryd glan, ni's maddeuir iddo, nac yn y b&ycirc;d hwn, nac yn y b&ycirc;d a ddaw.</P>
<P N="33">33 Naill ai gwnewch y pren yn dda, a'i ffrwyth yn dda: a'i gw|newch y pren yn ddrwg, a'i ffrwyth yn ddrwg: canys y pren a adwaenir wrth ei ffrwyth.</P>
<P N="34">34 Oh eppil gwiberod, pa wedd y gellwch lefaru pethau da, a chwi yn ddrwg? canys o helae|thrwydd y galon y llefara y ge|nau.</P>
<P N="35">35 Y d&ycirc;n da, o dry&s;&s;or da y galon, a ddwg allan bethau da: a'r d&ycirc;n drwg, o'r try&s;&s;or drwg, a ddwg allan bethau drwg.</P>
<P N="36">36 Eithr yr ydwyf yn dywe|dyd wrthych, mai am b&ocirc;b gair &s;egur a ddywedo dynion, y rho|ddant hwy gyfrif yn-nydd farn.</P>
<P N="37">37 Canys wrth dy eiriau i'th gyfiawnhei<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">, ac wrth dy eiriau i'th gondemnir.</P>
<P N="38">38 Yna 'r attebodd rhai o'r Scrifennydion a'r Phari&s;&aelig;aid, gan ddywedyd, Athro, ni a chwenny|chem weled arwydd gennit.</P>
<P N="39">39 Ac efe a attebodd, ac a ddy|wedodd wrthynt, Cenhedlaeth ddrwg a godinebus &s;ydd yn cei&s;io arwydd: ac arwydd ni's rhoddir i|ddi, onid arwydd y prophwyd Jo|nas.</P>
<P N="40">40 Canys fel y bu Jonas dri|diau a thair n&ocirc;s ym-mol y mor|fil, felly y bydd M&acirc;b y d&ycirc;n dri|diau a thair n&ocirc;s ynghalon y ddai|ar.</P>
<P N="41">41 Gw&ycirc;r Ninife a gyfodant yn y farn gyd &acirc;'r genhedlaeth hon, ac a'i condemnant hi: am iddynt hwy edifarhau wrth bre|geth Jonas: ac wele fwy n&acirc; Jonas ymma.</P>
<P N="42">42 Brenhines y dehau a gyfyd yn y farn gyd &acirc;'r genhedlaeth hon, ac a'i condemna hi: am i|ddi hi ddyfod o eithafoeddy ddai|ar, i glywed doethineb Solo|mon: ac wele fwy n&acirc; Solomon ymma.</P>
<P N="43">43 A phan &ecirc;l yr Y&s;pryd aflan allan o dd&ycirc;n, efe a rodia ar h&ycirc;d lleoedd &s;ychion, gan gei&s;io gor|phwy&s;dra, ac nid yw yn ei gael.</P>
<P N="44">44 Yna medd efe, Mi a ddy|chwelaf im t&ycirc;, o'r lle y daethym allan. Ac wedi y delo, y mae yn ei gael yn w&acirc;g, wedi ei y&s;cubo, a'i drw&s;io.</P>
<P N="45">45 Yna y mae efe yn myned, ac yn cymmeryd gyd ag ef ei hun &s;aith y&s;pryd eraill, gwaeth nag ef ei hun: ac wedi iddynt fyned i mewn, hwy a gyfanneddant y|no: ac y mae diwedd y d&ycirc;n hwn|nw yn waeth n&acirc; 'i ddechreuad. Felly y bydd hefyd i'r genhedla|eth ddrwg hon.</P>
<P N="46">46 Tra ydoedd efe yn llefaru wrth y torfeydd, wele, ei fam a'i frodyr oedd yn fefyll allan, yn cei|&s;io ymddiddan ag ef.</P>
<P N="47">47 A dywedodd un wrtho, Wele, y mae dy fam di a'th frodyr yn &s;efyll allan, yn cei&s;io ymddi|ddan &acirc; thi.</P>
<P N="48">48 Ac efe a attebodd, ac a ddy|wedodd
<PB REF="61"> wrth yr hwn a ddyweda|&s;ei wrtho, Pwy yw fy mam i? a phwy yw fy mrodyr i?</P>
<P N="49">49 Ac efe a e&s;tynnodd ei law tu ag at ei ddi&s;cyblion, ac a ddy|wedodd, Wele fy mam i, a'm bro|dyr i.</P>
<P N="50">50 Canys pwy bynnag a wna ewyllys fy Nh&acirc;d, yr hwn &s;ydd yn y nefoedd, efe yw fy mrawd i, a'm chwaer, a'm mam.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Dammeg yr hau-wr, a'r h&acirc;d:</HI> 18 <HI>a'i ddeongliad.</HI> 24 <HI>Dammeg yr e|frau.</HI> 31 <HI>Yr h&acirc;d mw&s;tard, </HI>33 <HI>y &s;urdoes, </HI>44 <HI>y try&s;&s;or cuddiedig,</HI> 45 <HI>Y perl,</HI> 47 <HI>a'r rhwyd,</HI> 53 <HI>Y modd y dirmygir Cri&s;t gan ei wladwyr ei hun.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>Y Dydd hwnnw yr aeth yr Je|&s;u allan o'r t&ycirc;, ac yr ei&s;te|ddodd wrth <HI>lan</HI> y m&ocirc;r.</P>
<P N="2">2 A thorfeydd lawer a ymgyn|nulla&s;ant atto ef, fel yr aeth efe i'r llong, ac yr ei&s;teddodd: a'r holl dyrfa a &s;afodd ar y lan.</P>
<P N="3">3 Ac efe a lefarodd wrthynt lawer o bethau drwy ddamhegion, gan ddywedyd, Wele, yr hauwr a aeth allan i hau.</P>
<P N="4">4 Ac fel yr oedd efe yn hau, peth a &s;yrthiodd ar fin y ffordd: a'r adar a ddaethant, ac a'i di|fa&s;ant.</P>
<P N="5">5 Peth arall a&s;yrthiodd ar greig|leoedd, lle ni chaw&s;ant fawr ddai|ar: ac yn y man yr egina&s;ant, can nad oedd iddynt ddyfnder daiar.</P>
<P N="6">6 Ac wedi codi 'r haul y poe|tha&s;ant, ac am nad oedd ganddynt wreiddyn, hwy y wywa&s;ant.</P>
<P N="7">7 A pheth arall a &s;yrth iodd ym-mhlith v drain: a'r drain a goda&s;ant ag a'u taga&s;ant hwy.</P>
<P N="8">8 Peth arall hefyd a &s;yrthiodd mewn t&icirc;r da, ac a ddyga&s;ant ffrwyth, peth ar ei ganfed, arall ar ei driugeinfed, arall ar ei ddeg|fed ar hugain.</P>
<P N="9">9 Y neb &s;ydd ganddo glu&s;tiau i wrando, gwrandawed.</P>
<P N="10">10 A daeth y di&s;cyblion, ac a ddyweda&s;ant wrtho, Pa ham yr wyti yn llefaru wrthynt trwy ddamhegion?</P>
<P N="11">11 Ac efe a attebodd, ac a ddy|wedodd wrthynt, Am roddi i chwi wybod dirgelion teyrnas ne|foedd, ac ni roddwyd iddynt hwy.</P>
<P N="12">12 Oblegid pwy bynnag &s;ydd ganddo, i hwnnw y rhoddir, ac efe a gaiff helaethrwydd: eithr pwy bynnag nid oes ganddo, oddi arno ef y dygir, ie yr hyn &s;ydd ganddo.</P>
<P N="13">13. Am hynny yr ydwyf yn llefaru wrthynt hwy ar ddamhe|gion, canys a hwy yn gweled nid ydynt yn gweled, ac yn clywed nid ydynt yn clywed, nac yn deall.</P>
<P N="14">14 Ac ynddynt hwy y cyflaw|nir prophwydoliaeth E&s;aias, yr hon &s;ydd yn dywedyd, Gan gly|wed y clywch, ac ni ddeellwch: ac yn gweled y gwelwch, ac ni chanfyddwch.</P>
<P N="15">15 Canys bra&s;&s;awyd calon y bobl hyn, a hwy a glyw&s;ant &acirc;'u clu&s;tiau yn drwm, ac a gaua&s;ant eu llygaid: rhag canfod &acirc;'u llygaid, a chlywed &acirc;'u clu&s;tiau, a deall &acirc;'r galon, a throi, ac i mi eu hiachau hwynt.</P>
<P N="16">16 Eithr dedwydd yw eich llygaid chwi, am eu b&ocirc;d yn gwe|led: ach clu&s;tiau, am eu b&ocirc;d yn clywed,</P>
<PB REF="61">
<P N="17">17 Oblegid yn wir y dywedaf i chwi, chwennychu o lawer o brophwydi, a rhai cyfiawn, we|led y pethau a welwch chwi, ac ni's gwel&s;ant: a chlywed yr hyn a glywch chwi, ac ni's clyw&s;ant.</P>
<P N="18">18 Gwrandewch chwithau gan hynny ddammeg yr hau-&wcirc;r.</P>
<P N="19">19 Pan glywo n&ecirc;b air y deyr|nas, ac heb <HI>ei</HI> ddeall, y mae y drwg yn dyfod, ac yn cippio 'r hyn a hauwyd yn ei galon ef: dymma yr hwn a hauwyd ar fin y ffordd.</P>
<P N="20">20 A'r hwn a hauwyd ar y creig-leoedd, yw 'r hwn &s;ydd yn gwrando y gair, ac yn ebrwydd drwy lawenydd yn ei dderbyn.</P>
<P N="21">21 Ond nid oes ganddo wrei|ddyn ynddo ei hun, eithr dros am&s;er y mae: a phan ddelo gor|thrymder neu erlid oblegid y gair, yn y fan efe a rwy&s;trir.</P>
<P N="22">22 A'r hwn a hauwyd ym|mhlith y drain, yw 'r hwn &s;ydd yn gwrando y gair: ac y mae go|fal y b&ycirc;d hwn, a thwyll cyfoeth, yn tagu y gair, ac y mae yn my|ned yn ddiffrwyth.</P>
<P N="23">23 Ond yr hwn a hauwyd yn y t&icirc;r da, yw 'r hwn &s;ydd yn gwran|do y gair, ac yn ei ddeall: &s;ef yr hwn &s;ydd yn ffrwytho, ac yn dwyn peth ei ganfed, arall ei driu|geinfed, arall ei ddegfed ar hu|gain.</P>
<P N="24">24 Dammeg arall a o&s;odes efe iddynt, gan ddywedyd, Teyrnas nefoedd &s;ydd gyffelyb i dd&ycirc;n a hauodd h&acirc;d da yn ei faes.</P>
<P N="25">25 A thra yr oedd y dynion yn cy&s;cu, daeth ei elyn ef, ac a hau|odd efrau ym-mhlith y gwenith, ac a aeth ymmaith.</P>
<P N="26">26 Ac wedi i'r eginyn dy&s;u, a dwyn ffrwyth, yna 'r ymddango|&s;odd yr efrau hefyd.</P>
<P N="27">27 A gwei&s;ion g&wcirc;r y t&ycirc; a ddae|thant, ac a ddyweda&s;ant wrtho, Arglwydd, oni hauai&s;t ti h&acirc;d da yn dy faes? o ba le gan hynny y mae 'r efrau ynddo?</P>
<P N="28">28 Yntef a ddywedodd wrth|ynt, Y gelyn dd&ycirc;n a wnaeth hyn. A'r gwei&s;ion a ddyweda&s;ant wr|tho, A fynni di gan hynny i ni fyned, a'u ca&s;clu hwynt?</P>
<P N="29">29 Ac efe a ddywedodd, na fynnaf: rhag i chwi wrth ga&s;clu 'r efrau, ddiwreiddio 'r gwenith gyd &acirc; hwynt.</P>
<P N="30">30 Gadewch i'r ddau g&ycirc;d-tyfu hyd y cynhaiaf: ac yn am&s;er y cynhaiaf y dywedaf wrth y me|del-w&ycirc;r, Ce&s;clwch yn gyntaf yr efrau, a rhwymwch hwynt yn y&s;|cubau, i'w llwyr-lo&s;ci, ond ce|&s;clwch y gwenith i'm y&s;cubor.</P>
<P N="31">31 Dammeg arall a o&s;odes efe iddynt, gan ddywedyd, Cyffelyb yw teyrnas nefoedd i ronyn o h&acirc;d mw&s;tard, yr hwn a gymmerodd d&ycirc;n, ag a'i hauodd yn ei faes.</P>
<P N="32">32 Yr hwn yn w&icirc;r &s;ydd leiaf o'r holl hadau: ond wedi iddo dyfu, mwyaf un o'r lly&s;iau ydyw, ac y mae efe yn myned yn bren: fel y mae adar y nef yn dyfod, ac yn nythu yn ei gangau ef.</P>
<P N="33">33 Dammeg arall a lefarodd efe wrthynt, Cyffelyb yw teyrnas ne|foedd i &s;ur-does, yr hwn a gym|merodd gwraig, ac a'i cuddiodd mewn tri phecceid o flawd, hyd oni &s;urodd y cwbl.</P>
<P N="34">34 Hyn oll a lefarodd yr Je&s;u trwy ddamhegion wrth y tor|feydd: ac heb ddammeg ni lefa|rodd efe wrthynt:</P>
<P N="35">35 Fel y cyflawnid yr hyn a
<PB REF="62"> ddywedpwyd trwy y prophwyd, gan ddywedyd, Agoraf fy ngenau mewn damhegion: mynegaf be|thau cuddiedig er pan &s;eiliwyd y b&ycirc;d.</P>
<P N="36">36 Yna yr anfonodd yr Je&s;u y torfeydd ymmaith, ac yr aeth i'r t&ycirc;: a'i ddi&s;cyblion a ddaethant atto, gan ddywedyd, Eglura i ni ddammeg efrau y maes.</P>
<P N="37">37 Ac efe a attebodd, ac a ddy|wedodd wrthynt, Yr hwn &s;ydd yn hau yr h&acirc;d da, yw M&acirc;b y d&ycirc;n.</P>
<P N="38">38 A'r maes yw 'r b&ycirc;d: a'r h&acirc;d da, hwynt hwy yw plant y deyr|nas: a'r efrau yw plant y dr&wcirc;g.</P>
<P N="39">39 A'r gelyn yr hwn a'u han|odd hwynt yw diafol: a'r cyn|hayaf yw diwedd y b&ycirc;d: a'r me|del-&wcirc;yr yw 'r angelion.</P>
<P N="40">40 Megis gan hynny y cyn|hullir yr efrau, ac a'u llwyr lo&s;cir yn t&acirc;n, felly y bydd yn niwedd y b&ycirc;d hwn.</P>
<P N="41">41 M&acirc;b y d&ycirc;n a ddenfyn ei angelion, a hwy a gynhullant allan o'i deyrnas ef yr holl dramgwy|ddiadau, a'r rhai a wnant anwi|redd.</P>
<P N="42">42 Ac a'u bwriant hwy i'r ffwrn d&acirc;n: yno y bydd wylofain a rhingcian dannedd.</P>
<P N="43">43 Yna y llewyrcha y rhai cy|fiawn fel yr haul, yn nheyrnas eu T&acirc;d. Yr hwn &s;ydd ganddo glu|&s;tiau i wrando, gwrandawed.</P>
<P N="44">44 Drachcfn, cyffelyb yw teyr|nas nefoedd i dry&s;&s;or wedi ei gu|ddio mewn maes, yr hwn wedi i dd&ycirc;n ei gaffael, a'i cuddiodd, ag o lawenydd am dano, &s;ydd yn myned ymmaith, ac yn gwerthu yr hyn oll a fedd, ac yn prynu y maes hwnnw.</P>
<P N="45">45 Drachefn, cyffelyb yw teyr|nas nefoedd i farchnatta-&wcirc;r, yn cei&s;io perlau t&ecirc;g?</P>
<P N="46">46 Yr hwn wedi iddo gaffael un perl gwerth-fawr, a aeth, ac a werthodd gymmaint oll ac a feddei, ac a'i prynodd ef.</P>
<P N="47">47 Drachefn, cyffelyb yw teyr|nas nefoedd i rwyd a fwriwyd yn y m&ocirc;r, ac a ga&s;clodd o b&ocirc;b rhyw beth:</P>
<P N="48">48 Yr hon, wedi ei llenwi, a ddyga&s;ant i'r lan, ac a ei&s;tedda|&s;ant, ac a ga&s;cla&s;ant y rhai da mewn lle&s;tri, ac a fwria&s;ant allan y rhai drwg.</P>
<P N="49">49 Felly y bydd yn niwedd y b&ycirc;d: yr angelion a &acirc;nt allan, ac a ddidolant y rhai drwg o blith y rhai cyfiawn:</P>
<P N="50">50 Ac a'i bwriant hwy i'r ffwrn d&acirc;n: yno y bydd wylofain a rhingcian dannedd.</P>
<P N="51">51 Je&s;u a ddywedodd wrthynt, A ddarfu i chwi ddeall hyn oll? Hwythau a ddyweda&s;ant wrtho, Do Arglwydd.</P>
<P N="52">52 A dywedodd yntau wr|thynt, Am hynny p&ocirc;b Scrifen|nydd wedi ei ddy&s;cu i deyrnas ne|foedd, &s;ydd debyg i dd&ycirc;n o ber|chen t&ycirc;, yr hwn &s;ydd yn dwyn allan o'i dry&s;&s;or <HI>bethau</HI> newydd a h&ecirc;n.</P>
<P N="53">53 A bu, wedi i'r Je&s;u orphen y dammhegion hyn: efe a yma|dawodd oddi yno.</P>
<P N="54">54 Ac efe a ddaeth i'w wl&acirc;d ei hun, ac a'u dy&s;codd hwynt yn eu Synagog: fel y &s;ynnodd arnynt, ac y dyweda&s;ant, O ba le y daeth y doethineb hyn, a'r gweithre|doedd nerthol, i'r <HI>dyn</HI> hwn?</P>
<P N="55">55 Ond hwn yw m&acirc;b y &s;aer? ond Mair y gelwir ei fam ef, ac Jaco a Jo&s;es, a Simon, a Judas, ci fordyr ef?</P>
<PB REF="62">
<P N="56">56 Ac onid yw ei chwiorydd ef oll gyd &acirc; ni? o ba le gan hynny y mae gan hwn y pethau hyn oll?</P>
<P N="57">57 A hwy a rwy&s;trwyd ynddo ef. A'r Je&s;u a ddywedodd wr|thynt, Nid yw prophwyd heb an|rhydedd, ond yn ei wl&acirc;d ei hun, ac yn ei d&ycirc; ei hun.</P>
<P N="58">58 Ac ni wnaeth efe nemmor o weithredoedd nerthol yno, ob|legid eu hanghrediniaeth hwynt.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Tyb Herod am Gri&s;t.</HI> 3 <HI>Carchar Joan, a'i ddihenydd.</HI> 13 <HI>Yr Je&s;u yn ymado i le anial:</HI> 15 <HI>lle y mae ef yn porthi pum m&icirc;l o bobl &acirc; phum torth, ac &acirc; dau by&s;codyn:</HI> 22 <HI>yn rhodio ar y m&ocirc;r at ei ddi&s;cyblion:</HI> 34 <HI>ac wedi tirio yn Gene&s;areth yn iach&acirc;u y clei|fion a gyffyrddai ag ymyl ei wi&s;c ef.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>Y Pryd hynny y clybu Herod y Tetrarch &s;&ocirc;n am yr Je&s;u.</P>
<P N="2">2 Ac efe a ddywedodd wrth ei wei&s;ion, Hwn yw Joan Fedyddi|&wcirc;r: efe a gyfodes o feirw, ac am hynny y mae nerthoedd yn gwei|thio ynddo ef.</P>
<P N="3">3 Canys Herod a ddalia&s;ei Joan, ac a'i rhwyma&s;ei, ac a'i doda&s;ei yngharchar, oblegid Herodias gwraig Philip ei frawd ef.</P>
<P N="4">4 Canys Joan a ddywedodd wrtho, Nid cyfreithlawn i ti ei chael hi.</P>
<P N="5">5 Ac efe yn ewylly&s;io ei roddi ef i farwolaeth, a ofnodd y dyr|fa, canys hwy a'i cymmerent ef megis prophwyd.</P>
<P N="6">6 Eithr pan gadwyd dydd genedigaeth Herod, y dawn&s;iodd merch Herodias ger eu bron hwy, ac a ryngodd f&ocirc;dd Herod.</P>
<P N="7">7 O ba herwydd efe a addawodd drwy l&wcirc;, roddi iddi beth bynnag a ofynnei.</P>
<P N="8">8 A hithau wedi ei rhag ddy|&s;cu gan ei mam, a ddywedodd, dyro i mi ymma ben Joan Fedy|ddi-&wcirc;r mewn dy&s;cl.</P>
<P N="9">9 A'r brenin a fu dri&s;t gan|ddo; eithr o herwydd y llw, a'r rhai a ei&s;teddent gyd ag ef wrth y &s;ord, efe a orchymynnodd i roi ef <HI>iddi.</HI></P>
<P N="10">10 Ac efe a anfonodd, ac a dorrodd ben Joan yn y carchar.</P>
<P N="11">11 A ducpwyd ei ben ef mewn dy&s;cl, ac a'i rhoddwyd i'r llang|ces: a hi a'i dug ef i'w mam.</P>
<P N="12">12 A'i ddi&s;cyblion ef a ddae|thant, ac a gymera&s;ant ei gorph ef, ag a'i cladda&s;ant; ac a aethant, ac a fynega&s;ant i'r Je&s;u.</P>
<P N="13">13 A phan glybu 'r Je&s;u, efe a ymadawodd oddi yno mewn llong, i anghyfannedd le o'r naill tu: ac wedi clywed o'r torfeydd, hwy a'i canlyna&s;ant ef ar draed allan o'r dina&s;oedd.</P>
<P N="14">14 A'r Je&s;u a aeth allan, ac a welodd dyrfa fawr: ac a do&s;turi|odd wrthynt, ac efe a iachaodd eu clei&s;ion hwynt.</P>
<P N="15">15 Ac wedi ei myned hi yn hwyr, daeth ei ddi&s;cyblion atto, gan ddywedyd, Y lle &s;ydd anghy|fannedd, a'r awr a aeth weithian heibio: gollwng y dyrfa ymmaith, fel yr elont i'r pentrefi, ac y pry|nont iddynt fwyd.</P>
<P N="16">16 A'r Je&s;u a ddywedodd wr|thynt, Nid rhaid iddynt fyned ymmaith: rhoddwch chwi i|ddynt beth iw fwytta.</P>
<PB REF="63">
<P N="17">17 A hwy a ddyweda&s;ant wrtho, Nid oes gennym ni ym|ma, onid pum torth, a dau by|&s;codyn.</P>
<P N="18">18 Ac efe a ddywedodd, Dy|gwch hwynt ymma i mi.</P>
<P N="19">19 Ac wedi gorchymmyn i'r torfeydd ei&s;tedd ar y gwellt gl&acirc;s, a chymmeryd y pum torth a'r ddau by&s;codyn, efe a edrychodd i fynu tu a'r n&ecirc;f, ac a fendithiodd, ac a dorrodd, ac a roddes y tor|thau i'r di&s;cyblion, a'r di&s;cyblion i'r torfeydd.</P>
<P N="20">20 A hwynt oll a fwyt&acirc;&s;ant, ac a gwa&s;ant eu digon: ac a go|da&s;ant o'r briw-fwyd oedd yng|weddill, ddeuddeg ba&s;cedaid yn llawn.</P>
<P N="21">21 A'r rhai a fwytta&s;ent, oedd ynghylch pum mil o w&ycirc;r, heb law gwragedd a phlant.</P>
<P N="22">22 Ac yn y fan y gyrrodd yr Je&s;u ei ddi&s;cyblion i fyned i'r llong, ac i fyned i'r lan arall o'i flaen ef, tra fyddai efe yn gollwng y torfeydd ymmaith.</P>
<P N="23">23 Ac wedi iddo ollwng y tor|feydd ymmaith, efe a e&s;cynnodd i'r mynydd wrtho ei hun, i we|ddio, Ac wedi ei hwyrhau hi, yr oedd efe yno yn unig.</P>
<P N="24">24 A'r llong oedd weithian ynghanol y m&ocirc;r yn drallodus gan donnau. Canys gwynt gwrthwy|nebus ydoedd.</P>
<P N="25">25 Ac yn y bedwaredd wylfa o'r n&ocirc;s, yr aeth yr Je&s;u attynt, gan rodio ar y m&ocirc;r.</P>
<P N="26">26 A phan welodd y di&s;cyblion ef yn rhodio ar y m&ocirc;r, dychry|nafant, gan ddywedyd, Drychi|olaeth ydyw: a hwy a waedda|&s;ant rhag ofn.</P>
<P N="27">27 Ac yn y man y llefarodd yr Je&s;u wrthynt, gan ddywedyd, Cymmerwch gy&s;&s;ur: myfi ydyw, nac ofnwch.</P>
<P N="28">28 A Phetr a'i attebodd, ac a ddywedodd, &ocirc; Arglwydd, os tydi yw, arch i mi ddyfod attat ar y dyfroedd.</P>
<P N="29">29 Ac efe a ddywedodd, Tyred. Ac wedi i Petr dde&s;cyn o'r llong, efe a rodiodd ar y dyfroedd, i ddyfod at yr Je&s;u.</P>
<P N="30">30 Ond pan welodd efe y gwynt yn gr&ycirc;f, efe a ofnodd: a phan ddechreuodd &s;uddo, efe a lefodd, gan ddywedyd, Arglwydd, cadw fi.</P>
<P N="31">31 Ac yn y man yr e&s;tynnodd yr Je&s;u ei law, ac a ymaflodd yn|ddo ef, ac a ddywedodd wrtho, Tydi o ychydig ffydd, pa ham y petru&s;ai&s;t?</P>
<P N="32">32 A phan aethant hwy i mewn i'r llong, peidiodd y gwynt.</P>
<P N="33">33 A daeth y rhai oedd yn y llong, ac a'i haddola&s;ant ef, gan ddywedyd, Yn w&icirc;r M&acirc;b Duw ydwyti.</P>
<P N="34">34 Ac wedi iddynt fyned tro|&s;odd, hwy a ddaethant i d&icirc;r Gen|ne&s;aret.</P>
<P N="35">35 A phan adnabu gw&ycirc;r y fan honno ef, hwy a anfona&s;ant i'r holl wl&acirc;d honno o amgylch, ac a ddyga&s;ant atto y rhai oll oedd mewn an-hwyl.</P>
<P N="36">36 Ac a attolyga&s;ant iddo gael cyffwrdd yn unic ag ymyl ei wi&s;c ef: a chynnifer ac a gyffyrddodd, a iachawyd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Chri&s;t yn argyoeddi yr Scrifen|nyddion a'r Phari&s;&aelig;aid, am dorri gorchymynnion Duw trwy
<PB REF="63"> eu traddodiadau eu hunain:</HI> 11 <HI>yn dy&s;cu nad yw y p&ecirc;th &s;ydd yn myned i mewn i r genau, yn halogi dyn:</HI> 21 <HI>yn iachau merth y wraig o Canaan,</HI> 30 <HI>a thor|foedd eraill lawer:</HI> 32 <HI>ac &acirc; &s;aith dorth, ac ychydic by&s;cod bychain, yn porthi pedair m&icirc;l o wyr, heb law gwragedd a phlant.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>YNa 'r Scrifennyddion a'r Pha|ri&s;&aelig;aid, y rhai oedd o Jeru|&s;alem, a ddaethant at yr Je&s;u, gan ddywedyd,</P>
<P N="2">2 Pa ham y mae dy ddi&s;cyblion di yn tro&s;eddu traddodiad yr hy|nafiaid? canys nid ydynt yn golchi eu dwylo pan fwytt&acirc;ont fara.</P>
<P N="3">3 Ac efe a attebodd, ac a ddy|wedodd wrthynt, A pha ham yr ydych chwi yn tro&s;eddu gorchy|myn Duw, trwy eich traddodiad chwi.</P>
<P N="4">4 Canys Duw a orchymyn|nodd, gan ddywedyd, Anrhyde|dda dy d&acirc;d, a'th fam: a'r hwn a felldithio d&acirc;d neu fam, lladder ef yn farw:</P>
<P N="5">5 Eithr yr ydych chwi yn dy|wedyd, Pwy bynnag a ddywe|do wrth ei D&acirc;d neu ei fam, Rhodd <HI>yw</HI> pa beth bynnag y ceit l&ecirc;s oddi wrthifi, ac ni anrhy|deddo ei d&acirc;d neu ei fam, <HI>di-fai fydd.</HI></P>
<P N="6">6 Ac <HI>fel hyn</HI> y gwnaethoeh orchymmyn Duw yn ddi-rym, trwy eich traddodiad eich hun.</P>
<P N="7">7 Oh ragrith-w&ycirc;r, da y pro|phwydodd E&s;aias am danoch chwi, gan ddywedyd,</P>
<P N="8">8 Ne&s;au y mae y bobl hyn at|taf &acirc;'i genau, a'm anrhydeddu &acirc;'u gwefu&s;au: a'u calon &s;ydd bell oddiwrthif.</P>
<P N="9">9 Eithr yn ofer i'm anrhyde|ddant i, gan ddy&s;cu gorchymyn|nion dynion yn ddy&s;ceidiaeth.</P>
<P N="10">10 Ac wedi iddo alw y dyrfa atto, efe a ddywedodd wrthynt, Clywch a deellwch.</P>
<P N="11">11 Nid yr hyn &s;ydd yn myned i mewn i'r genau, &s;ydd yn ha|logi d&ycirc;n, ond yr hyn &s;ydd yn dy|fod allan o'r genau, hynny &s;ydd yn halogi d&ycirc;n.</P>
<P N="12">12 Yna y daeth ei ddi&s;cyblion atto, ac a ddyweda&s;ant wrtho, A wyddo&s;ti ymrwy&s;tro o'r Phari|&s;&aelig;aid wrth glywed yr ymadrodd hyn?</P>
<P N="13">13 Ac yntef a attebodd, ac a ddywedodd, P&ocirc;b planhigyn yr hwn ni's plannodd fy Nh&acirc;d nefol, a ddiwreidir.</P>
<P N="14">14 Gadewch iddynt: tywy&s;o|gion deillion i'r deillion ydynt. Ac os y dall a dywys y dall, y ddau a &s;yrthiant yn y ff&ocirc;s.</P>
<P N="15">15 A Phetr a attebodd, ac a ddywedodd wrtho, Eglura i ni y ddammeg hon.</P>
<P N="16">16 A dywedodd yr Je&s;u, A ydych chwithau etto heb ddeall?</P>
<P N="17">17 Onid ydych chwi yn deall etto f&ocirc;d yr hyn oll &s;ydd yn my|ned i mewn i'r genau yn cilio i'r bola, ac y bwrir ef allan i'r gau-dy?</P>
<P N="18">18 Eithr y pethau a ddeuant allan o'r genau, &s;y yn dyfod allan o'r galon, ar <HI>pethau</HI> hynny a ha|logant dd&ycirc;n.</P>
<P N="19">19 Canys o'r galon y mae meddy|liau drwg yn dyfod allan, lladdi|adau, tor-prioda&s;au, godinebau, lladradau, cam-de&s;tiolaethau, cab|lau.</P>
<PB REF="64">
<P N="20">20 Dymma y pethau &s;y yn halo|gi d&ycirc;n: eithr bwytta &acirc; dwylo heb olchi, ni haloga dd&ycirc;n.</P>
<P N="21">21 A'r Je&s;u a aeth oddi yno, ac a giliodd i dueddau Tyrus a Sidon.</P>
<P N="22">22 Ac wele, gwraig o Ganaan a ddaeth o'r parthau hynny, ac a lefodd, gan ddywedyd wrtho, Trugarh&acirc; wrthif, o Arglwydd, F&acirc;b Dafydd, y mae fy merch yn ddrwg ei hwyl gan gythrael.</P>
<P N="23">23 Eithr nid attebodd efe iddi <HI>un</HI> gair. A daeth ei ddi&s;cyblion atto, ac a attolyga&s;ant iddo, gan ddywedyd, Gollwng hi ymmaith, canys y mae hi yn llefain ar ein h&ocirc;l.</P>
<P N="24">24 Ac efe a attebodd, ac a ddy|wedodd, Ni'm danfonwyd i ond at ddefaid colledig t&ycirc; I&s;rael.</P>
<P N="25">25 Ond hi a ddaeth, ac a'i ha|ddolodd ef, gan ddywedyd, Argl|wydd, cymmorth fi.</P>
<P N="26">26 Ac efe a attebodd, ac a ddy|wedodd, Nid da cymmeryd bara y plant, a'i fwrw i'r c&wcirc;n.</P>
<P N="27">27 Hitheu a ddywedodd, Gw&icirc;r <HI>yw</HI> Arglwydd: canys y mae 'r c&wcirc;n yn bwytta o'r briw&s;ion &s;y'n &s;yr|thio oddi ar fwrdd eu harglwy|ddi.</P>
<P N="28">28 Yna yr attebodd yr Je&s;u, ac a ddywedodd wrthi, Ha wraig, mawr yw dy ffydd: byddyd i ti fel yr wyt yn ewylly&s;io. A'i merch a iachawyd o'r awr honno allan.</P>
<P N="29">29 A'r Je&s;u a aeth oddi yno, ac a ddaeth ger llaw m&ocirc;r Galil&aelig;a: ac a e&s;cynnodd i'r mynydd, ac a ei&s;teddodd yno.</P>
<P N="30">30 A daeth atto dorfeydd lawer, a chanddynt gyd &acirc; hwynt gloffion, deillion, mudion, ana|fu&s;ion, ac eraill lawer: a hwy a'u bwria&s;ant i lawr wrth draed yr Je&s;u, ac efe a'u hiachaodd hwynt.</P>
<P N="31">31 Fel y rhyfeddodd y tor|feydd, wrth weled y mudion yn dywedyd, y rhai anafus yn iach, y cloffion yn rhodio, a'r deillion yn gweled: a hwy a ogonedda&s;ant Dduw I&s;rael.</P>
<P N="32">32 A galwodd yr Je&s;u ei ddi|&s;cyblion atto, ac a ddywedodd, yr ydwyf yn to&s;turio wrth y dyrfa, canys y maent yn aros gyd &acirc; mi dri-diau weithian, ac nid oes gan|ddynt ddim i'w fwytta: ac nid y|dwyf yn ewylly&s;io eu gollwng hwynt ymmaith ar eu cythlwng, rhag eu llewygu ar y ffordd.</P>
<P N="33">33 A'i ddi&s;cyblion a ddywe|dent wrtho, O ba le y caem ni gymmaint o fara yn y diffae|thwch, fel y digonid tyrfa gym|maint?</P>
<P N="34">34 A'r Je&s;u a ddywedei wr|thynt, Pa &s;awl torth &s;ydd gen|nych? A hwy a ddyweda&s;ant &s;aith, ac ychydig by&s;cod bychein.</P>
<P N="35">35 Ac efe a orchymynnodd i'r torfeydd ei&s;tedd ar y ddaiar.</P>
<P N="36">36 A chan gymmeryd y &s;aith dorth a'r py&s;cod, a diolch, efe a'u torrodd, ac a'u rhoes iw ddi|&s;cyblion, a'r di&s;cyblion i'r dyr&s;a.</P>
<P N="37">37 A hwy oll a fwytta&s;ant, ac a gaw&s;ant eu digon: ac a goda|&s;ant o'r briw-fwyd oedd yngwe|ddill &s;aith fa&s;cedaid yn llawn.</P>
<P N="38">38 A'r rhai a fwytta&s;ent, oedd bedair mil o w&ycirc;r, heb law gwra|gedd a phlant.</P>
<P N="39">39 Ac wedi iddo ollwng y tor|feydd ymmaith, efe a aeth i long, ac a ddaeth i barthau Magdala.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVI.</HEAD>
<PB REF="64">
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y Phari&s;&aelig;aid yn gofyn arwydd.</HI> 6 <HI>Je&s;u yn rhybuddio ei ddi&s;cyblion am lefain y Phari&s;&aelig;aid, a'r Sa|duc&aelig;aid. </HI>13 <HI>Tyb y bobl am Gri&s;t, </HI>16 <HI>a chyffes Petr am dano.</HI> 21 <HI>Je&s;u yn rhag-fynegi ei farwola|eth,</HI> 23 <HI>yn ceryddu Petr am ei gynghori i'r gwrthwyneb:</HI> 24 <HI>Ac yn rhybuddio y &s;awl y fynnent ei ganlyn ef, ilddwyn y groes.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC wedi i'r Phari&s;&aelig;aid a'r Sa|duc&aelig;aid ddyfod atto, a'i demptio, hwy a attolyga&s;ant iddo ddangos iddynt arwydd o'r n&ecirc;f.</P>
<P N="2">2 Ac efe a attebodd, ac a ddy|wedodd wrthynt, Pan fyddo yr hwyr y dywedwch. Tywydd t&ecirc;g, can ys y mae 'r wybr yn g&ocirc;ch.</P>
<P N="3">3 A'r boreu, Heddyw dryg-h&icirc;n: canys y mae 'r wybr yn g&ocirc;ch, <HI>ac</HI> yn bruddaid. O rhagrithwyr, chwi a fedrwch ddeall wyneb yr wybren, ac oni fedrwch arwyddi|on yr am&s;erau?</P>
<P N="4">4 Y mae cenhedlaeth ddrwg a godinebus yn cei&s;io arwydd, ac arwydd ni's rhoddir iddi, onid arwydd y prophwyd Jonas. Ac efe a'u gadawodd hwynt, ac a aeth ymmaith,</P>
<P N="5">5 Ac wedi dyfod ei ddi&s;cybli|on ef i'r lan arall, hwy a ollynga|&s;ent tros g&ocirc;f gymmeryd bata <HI>cen|thynt.</HI></P>
<P N="6">6 A'r Je&s;u a ddywedodd wr|thynt, Edrychwch ac ymogelwch rhag &s;ur-does y Phari&s;&aelig;aid, a'r Saduc&aelig;aid.</P>
<P N="7">7 A hwy a ymre&s;ymma&s;ant yn eu plith eu hunain, gan ddywe|dyd, <HI>Hyn &s;ydd</HI> am na chymmera|&s;om fara <HI>cennym.</HI></P>
<P N="8">8 A'r Je&s;u yn gwybod, a ddywe|dodd wrthynt, Chwy-chwi o y|chydig ffydd, pa ham yr ydych yn ymre&s;ymmu yn eich plith eich hu|nain, am na chymmera&s;och fara <HI>gyd &acirc; chwi?</HI></P>
<P N="9">9 Onid ydych chwi yn deall etto, nac yn cofio pum torth y pum-mil, a pha &s;awl ba&s;cedaid a gymmera&s;och <HI>i fynu?</HI></P>
<P N="10">10 Na &s;aith dorth y pedeir-m&icirc;l, a pha &s;awl cawelleid a gymmera|&s;och <HI>i fynu?</HI></P>
<P N="11">11 Pa f&ocirc;dd nad ydych yn deall, nad am fara y dywedais wrthych, ar ymogelyd rhag &s;ur-does y Pha|ri&s;&aelig;aid, a'r Saduc&aelig;aid?</P>
<P N="12">12 Yna y dealla&s;ant na ddywe|da&s;ei efe am ymogelyd rhag &s;ur|does bara, ond rhag athrawiaeth y Phari&s;&aelig;aid, a'r Saduc&aelig;aid.</P>
<P N="13">13 Ac wedi dyfod yr Je&s;u i dueddau Cae&s;area Philippi, efe a ofynnodd iw ddi&s;cyblion, gan ddywedyd, Pwy y mae dynion yn dywcdyd fy m&ocirc;d i, M&acirc;b y d&ycirc;n?</P>
<P N="14">14 A hwy a ddyweda&s;ant, Rhai mai Joan Fedyddi-&wcirc;r, a rhai mai Eli&acirc;s, ac eraill mai Jeremias, neu un o'r prophwydi.</P>
<P N="15">15 Efe a ddywedodd wrthynt, Ond pwy meddwch chwi ydwyfi?</P>
<P N="16">16 A Simon Petr a attebodd, ac a ddywedodd, Ti yw Cri&s;t, M&acirc;b y Duw byw.</P>
<P N="17">17 A'r Je&s;u gan atteb a ddywedodd wrtho, Gwyn dy f&ycirc;d ti Simon m&acirc;b Iona: canys nid c&icirc;g a gwaed a ddatcuddiodd <HI>hyn</HI> i ti, ond fy Nh&acirc;d, yr hwn &s;ydd yn y nefoedd.</P>
<P N="18">18 Ac yr ydwyf finneu yn dy|wedyd i ti, mai ti yw Petr, ac ar y graig hon yr adeiladaf fy Egl|wys: a phyrth uffern ni's gorch|fygant hi.</P>
<P N="19">19 A rhoddaf i ti agoriadau
<PB REF="65"> teyrnas nefoedd: a pha beth bynnag a rwymech ar y ddaiar a fydd rhwymedig yn y nefoedd: a pha beth bynnag a ryddhaech ar y ddaiar, a fydd wedi ei ryddhau yn y nefoedd.</P>
<P N="20">20 Yna y gorchymynnodd efe i'w ddi&s;cyblion, na ddywedent i n&ecirc;b mai efe oedd Je&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="21">21 O hynny allan y dechreu|odd yr Je&s;u ddangos i'w ddi&s;cybli|on f&ocirc;d yn rhaid iddo fyned i Je|ru&s;alem, a dioddef llawer gan yr Henuriaid, a'r Arch-offeiriaid, a'r Scrifennyddion, a'i ladd, a chy|fodi y trydydd dydd.</P>
<P N="22">22 A Phetr, wedi ei gymme|ryd ef atto, a ddechreuodd ei ge|ryddu ef, gan ddywedyd, Argl|wydd trugarh&acirc; wrthit dy hun; ni's bydd hyn i ti.</P>
<P N="23">23 Ac efe a dr&ocirc;dd, ac a ddy|wedodd wrth Petr; D&ocirc;s yn fy &ocirc;l i, Satan, rhwy&s;tr ydwyt ti i mi: am nad ydwyt yn &s;ynnied y pe|thau &s;y o Dduw, ond y pethau &s;y o ddynion.</P>
<P N="24">24 Yna y dywedodd yr Je&s;u wrth ei ddi&s;cyblion, os myn n&ecirc;b ddyfod ar fy &ocirc;l i, ymwaded ag ef ei hun, a chyfoded ei groes, a chanlyned fi.</P>
<P N="25">25 Canys pwy bynnag y ewy|lly&s;io gadw ei fywyd, a'i cyll: a phwy bynnag a gollo ei fywyd o'm plegit i, a'i caiff.</P>
<P N="26">26 Canys pa lef&acirc;d i dd&ycirc;n os ynnill efe yr holl f&ycirc;d, a cholli ei enaid ei hun? neu pa beth a rydd d&ycirc;n yn gefnewid am ei enaid?</P>
<P N="27">27 Canys M&acirc;b y d&ycirc;n a ddaw yngogoniant ei D&acirc;d gyd &acirc;'i An|gelion, ac yna y rhydd efe i bawb yn &ocirc;l ei weithred.</P>
<P N="28">28 Yn wir y dywedaf wrthych, y mae rhai o'r &s;awl &s;ydd yn &s;efyll ymma a'r ni phrofant angeu, hyd oni welont F&acirc;b y d&ycirc;n yn dyfod yn ei frenhiniaeth.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Gwedd-newidiad Chri&s;t.</HI> 14 <HI>Y mae ef yn iachau y lloerig,</HI> 22 <HI>yn rhag-fynegi<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> ei ddioddefaint,</HI> 24 <HI>ac yn talu teyrnged.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC yn &ocirc;l chwe diwrnod, y cym|merodd yr Je&s;u Petr, ac Jaco, ac Joan ei frawd, ac a'u dug hwy i fynydd uchel, o'r naill-tu.</P>
<P N="2">2 A gw&ecirc;dd-newidiwyd ef ger eu bron hwy: a'i wyneb a ddi&s;|cleiriodd fel yr haul, a'i ddillad oedd cyn wynned a'r goleuni.</P>
<P N="3">3 Ac wele, Mo&s;es ac Elias a ymddango&s;odd iddynt, yn ym|ddiddan ag ef.</P>
<P N="4">4 A Phetr a attebodd, ac a ddy|wedodd wrth yr Je&s;u, O Argl|wydd, da yw i ni fod ymma: os ewylly&s;i, gwnawn ymma dair pa|bell: un i ti, ac un i Mo&s;es, ac un i Elias.</P>
<P N="5">5 Ac efe etto yn llefaru, wele, cwmwl goleu a'u cy&s;cododd hwynt: ac wele l&ecirc;f o'r cwmwl, yn dywedyd, Hwn yw fy anwyl f&acirc;b, yn yr hwn i'm bodlonwyd: gw|randewch arno ef,</P>
<P N="6">6 A phan glybu y di&s;cyblion <HI>hynny,</HI> hwy a &s;yrthia&s;ant ar eu hwyneb, ac a ofna&s;ant yn ddir|fawr.</P>
<P N="7">7 A daeth yr Je&s;u, ac a gyffyr|ddodd &acirc; hwynt, ac a ddywedodd, Cyfodwch, ac nac ofnwch.</P>
<P N="8">8 Ac wedi iddynt dderchafu eu llygaid, ni wel&s;ant n&ecirc;b ond yr Je&s;u yn unic.</P>
<PB REF="65">
<P N="9">9 Ac fel yr oeddynt yn de&s;cyn o'r mynydd, gorchymynnodd yr Je&s;u iddynt, gan ddywedyd, Na ddywedwch y weledigaeth i neb, hyd oni adgyfodo M&acirc;b y d&ycirc;n o feirw.</P>
<P N="10">10 A'i ddi&s;cyblion a ofynna|&s;ant iddo, gan ddywedyd, Pa ham gan hynny y mae 'r Scrifenny|ddion yn dywedyd, f&ocirc;d yn rhaid dyfod o Elias yn gyntaf.</P>
<P N="11">11 A'r Je&s;u a attebodd, ac a ddywedodd wrthynt, Elias yn wir a ddaw yn gyntaf, ac a edfryd b&ocirc;b peth.</P>
<P N="12">12 Eithr yr ydwyfi yn dywe|dyd i chwi ddyfod O Elias en&s;ys, ac nad adnabuant hwy ef, ond gw|neuthur o honynt iddo beth byn|nag a fynna&s;ant: felly y bydd he|fyd i F&acirc;b y d&ycirc;n ddioddef gan|ddynt hwy.</P>
<P N="13">13 Yna y deallodd y ddi&s;cy|blion mai am Joan Fedyddi&wcirc;r y dyweda&s;ei efe wrthynt.</P>
<P N="14">14 Ac wedi eu dyfod hwy at y dyrfa, daeth atto ryw dd&ycirc;n, ac a o&s;tyngodd iddo ar ei liniau,</P>
<P N="15">15 Ac a ddywedodd, Arglwydd trugarh&acirc; wrth fy m&acirc;b, oblegid y mae efe yn lloerig ac yn flin arno: canys y mae efe yn &s;yrthio yn y t&acirc;n yn fynych, acyn y dwfr yn fynych.</P>
<P N="16">16 Ac mi a'i dugym ef at dy ddi&s;cyblion di,, ac ni allent hwy ei iachau ef.</P>
<P N="17">17 A'r Je&s;u a attebodd, ac a ddywedodd, O genhedlaeth an|ffyddlon a throfaus, pa hyd y by|ddaf gyd &acirc; chwi? pa hyd y dio|ddefaf chwi? dygwch ef ymma at|tafi.</P>
<P N="18">18 A'r Je&s;u a geryddodd y cy|thrael, ac efe a aeth allan o honaw: a'r bachgen a iachawyd o'r awr honno.</P>
<P N="19">19 Yna y daeth y di&s;cyblion at yr Je&s;u o'r nailltu, ac y ddyweda|&s;ant. Pa ham na allem ni ei fwrw ef allan?</P>
<P N="20">20 A'r Je&s;u a ddywedodd wr|thynt, Oblegid eich anghredini|aeth? canys yn wir y dywedaf i chwi, pe bai gennych ffydd megis gronyn o h&acirc;d mw&s;tard, chwi a ddywedech wrth y mynydd hwn, Symmud oddi ymma draw, ac efe a &s;ymmudai: ac ni bydd dim am|ho&s;&s;ibl i chwi.</P>
<P N="21">21 Eithr nid &acirc; y rhywogaeth hyn allan, onid trwy weddi ac ympryd.</P>
<P N="22">22 Ac fel yr oeddynt hwy yn aros yn Galil&aelig;a, dywedodd yr Je|&s;u wrthynt, M&acirc;b y d&ycirc;n a draddo|dir i ddwylo dynion:</P>
<P N="23">23 A hwy a'i lladdant, a'r tty|dydd dydd y cyfyd efe. A hwy a aethant yn dri&s;t iawn.</P>
<P N="24">24 Ac wedi dyfod o honynt i Capernaum, y rhai oedd yn der|byn arian y deyrn-ged, a ddae|thant at Petr, ac a ddyweda&s;ant, Onid yw eich athro chwi yn talu teyrn-ged?</P>
<P N="25">25 Yntef a ddywedodd, Ydyw. Ac wedi ei ddyfod ef i'r t&ycirc;, yr Je&s;u a achubodd ei flaen ef, gan ddywedyd, Beth yr wyt ti yn ei dybied, Simon? gan bwy y cym|mer brenhinoedd y ddaiardeyrn|ged, neu dreth? gan eu plant eu hun, ynteu gan e&s;troniaid?</P>
<P N="26">26 Petr a ddywedodd wrtho, Gan e&s;troniaid. Yr Je&s;u a ddywe|dodd wrtho, Gan hynny y mae y plant yn rhyddion.</P>
<P N="27">27 Er hynny, rhag i ni eu rhwy&s;tro hwy, d&ocirc;s i'r m&ocirc;r, a bw|rw f&acirc;ch a chymmer y py&s;codyn a dd<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">l i fynu yn gyntaf: ac wedi i
<PB REF="66"> ti agoryd ei &s;afn, ti a gei ddarn o arian: cymmer hwnnw, a dyro iddynt dro&s;ofi a thitheu.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Chri&s;t yn rhybuddio ei ddi&s;cyblion, i f&ocirc;d yn o&s;tyngedic, ac yn ddini|wed;</HI> 7 <HI>i ochelyd rhwy&s;trau, ac na ddirmygent yr rhai bychain:</HI> 15 <HI>yn dy&s;cu pa fodd y mae i ni ymddwyn tuac at ein brodyr, pan wnelont i'n herbyn:</HI> 21 <HI>a pha &s;awl gwaith y maddeuwn iddynt:</HI> 23 <HI>yr hyn beth y mae yn ei o&s;od allan drwy ddammeg y brenin a gym|merai gyfrif gan ei wei&s;ion,</HI> 32 <HI>ac a go&s;podd yr hwn ni wnaethei drugaredd &acirc;'i gydymmaith.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AR yr awr honno y daeth y di&s;cyblion at yr Je&s;u, gan ddywedyd, Pwy &s;ydd fwyaf yn nheyrnas nefoedd?</P>
<P N="2">2 A'r Je&s;u a alwodd atto &s;ach|gennyn, ac a'i go&s;odes yn eu ca|nol hwynt,</P>
<P N="3">3 Ac a ddywedodd, Yn w&icirc;r y dywedaf i chwi, oddieithr eich troi chwi, a'ch gwneuthur fel plant bychain, nid ewch chwi ddim i mewn i deyrnas nefoedd.</P>
<P N="4">4 Pwy bynnag gan hynny a'i go&s;tyngo ei hunan fel y bachgen|nyn hwn, hwnnw yw 'r mwyaf yn nheyrnas nefoedd.</P>
<P N="5">5 A phwy bynnag a dderbynio gyfryw fachgennyn yn fy enw i, a'm derbyn i.</P>
<P N="6">6 A phwy bynnag a rwy&s;tro un o'r rhai bychain hyn a gredant y|nofi, da fyddai iddo pe crogid maen melin am ei wddf, a'i foddi yn eigion y m&ocirc;r.</P>
<P N="7">7 Gwae 'r b&ycirc;d oblegid rhwy|&s;trau: canys angenrhaid yw dyfod rhwy&s;trau: er hynny gwae y d&ycirc;n hwnnw drwy 'r hwn y daw y rhwy&s;tr.</P>
<P N="8">8 Am hynny, os dy law, neu dy droed a'th rwy&s;tra, torr hwynt ymmaith, a thafl oddi wrthit: gwell yw i ti fyned i mewn i'r by|wyd yn gloff, neu yn anafus, nag &acirc; chennit ddwy law neu ddau dro|ed, dy daflu i'r t&acirc;n tragywyddol.</P>
<P N="9">9 Ac os dy lygad a'th rwy&s;tra, tynn ef allan, a thafl oddi wrthit: gwell yw i ti yn un-llygeidiog fy|ned i mewn i'r bywyd, nag &acirc; dau lygad gennit, dy daflu i d&acirc;n u|ffern.</P>
<P N="10">10 Edrychwch na ddirmy|goch yr un o'r rhai bychain hyn: canys yr ydwyf yn dywedyd i chwi, fod eu hangelion hwy yn y nefoedd, b&ocirc;b am&s;er yn gweled wyneb fy Nh&acirc;d, yr hwn &s;ydd yn y nefoedd.</P>
<P N="11">11 Canys daeth M&acirc;b y d&ycirc;n i gadw yr hyn a golla&s;id.</P>
<P N="12">12 Beth a dybygwch chwi? o bydd gan dd&ycirc;n gant o ddefaid, a myned o un o honynt ar ddi&s;pe|rod, oni &acirc;d efe yr amyn un cant, a myned i'r mynyddoedd, a chei&s;io yr hon a aeth ar ddi&s;|perod?</P>
<P N="13">13 Ac os bydd <HI>iddo</HI> ei chael hi, yn wir meddaf i chwi, y mae yn llawenhau am honno, mwy nag am yr amyn un cant, y rhai nid aethant ar ddi&s;perod.</P>
<P N="14">14 Felly nid yw ewyllys eich T&acirc;d, yr hwn &s;ydd yn y nefoedd, gyfrgolli 'r un o'r rhai bychain hyn.</P>
<P N="15">15 Ac os pecha dy frawd i'th erbyn, d&ocirc;s, ac argyoedda ef rhyngot ti ac ef ei hun: os efe a
<PB REF="66"> wrendy arnat, ti a ennillai&s;t dy frawd.</P>
<P N="16">16 Ac os efe ni wrendy, cym|mer gyd &acirc; thi etto un neu ddau, fel yngenau dau neu dri o dy|&s;tion, y byddo p&ocirc;b gair yn &s;afa|dwy.</P>
<P N="17">17 Ac os efe ni wrendy arnynt hwy, dywed i'r Eglwys: ac os efe ni wrendy ar yr Eglwys chwaith, bydded ef i ti megis yr ethnic a'r Publican.</P>
<P N="18">18 Yn wir meddaf i chwi, pa bethau bynnag a rwymoch ar y ddaiar, &s;yddant wedi eu rhwymo yn y n&ecirc;f: a pha bethau bynnag a ryddhaoch ar y ddaiar, a fyddant wedi eu rhyddau yn y n&ecirc;f.</P>
<P N="19">19 Trachefn meddaf i chwi, os cyd&s;ynnia dau o honoch ar y ddaiar, am ddim oll, beth bynnag a'r a ofynnant, efe a wneir iddynt gan fy Nh&acirc;d, yr hwn &s;ydd yn y nefoedd.</P>
<P N="20">20 Canys lle mae dau neu dri wedi ymgynnull yn fy enw i, yno yr ydwyf yn eu canol hwynt.</P>
<P N="21">21 Yna y daeth Petr atto ef, ac a ddywedodd, Arglwydd, pa &s;awl gwaith y pecha fy mrawd i'm her|byn, ac y maddeuaf iddo? a'i hyd &s;eith-waith?</P>
<P N="22">22 Yr Je&s;u a ddywedodd wr|tho, Nid ydwyf yn dywedyd wr|thir, hyd &s;eith-waith, onid hyd ddeng-waith a thrugain &s;eith|waith.</P>
<P N="23">23 Am hynny y cyffelybir teyrnas nefoedd i ryw frenin, a &s;ynnei gael cyfrif gan ei wei&s;ion.</P>
<P N="24">24 A phan ddechreuodd gyfrif, fe a ddugpwyd atto un a oedd yn ei ddyl&ecirc;d ef o ddeng mil o da|lentau.</P>
<P N="25">25 A chan nad oedd ganddo <HI>ddim</HI> i dalu, gorchymynnodd ei arglwydd ei werthu ef, a'i wraig, a'i blant, a chwbl a'r a feddei, a thalu <HI>'r ddyl&ecirc;d.</HI></P>
<P N="26">26 A'r gw&acirc;s a &s;yrthiodd i lawr, ac a'i haddolodd ef, gan ddywedyd, Arglwydd, bydd ymar|hous wrthif, a mi a dalaf i ti y c wbl oll.</P>
<P N="27">27 Ac Arglwydd y gw&acirc;s hwn|nw a do&s;turiodd <HI>wrtho;</HI> ac a'i go|llyngodd, ac a faddeuodd iddo y ddyl&ecirc;d.</P>
<P N="28">28 Ac wedi myned o'r gw&acirc;s hwnnw allan, efe a gafodd un o'i gyd-weifion, yr hwn oedd yn ei ddyl&ecirc;d ef o gan ceiniog: ac efe a ymaflodd ynddo, ac a'i llinda|godd, gan ddywedyd, T&acirc;l i mi yr hyn &s;ydd ddyledus arnat.</P>
<P N="29">29 Yna y &s;yrthiodd ei gyd|w&acirc;s wrth ei draed ef, ac a ymbili|odd ag ef, gan ddywedyd, Bydd ymarhous wrthif, a mi a dalaf i ti y cwbl oll.</P>
<P N="30">30 Ac ni's gwnai efe: ond myned, a'i fwrw ef yngharchar, hyd oni thalei yr hyn oedd ddy|ledus.</P>
<P N="31">31 A phan weles ei gyd-wei|&s;ion y pethau a wnel&s;id, bu ddrwg dros ben ganddynt: a hwy a ddae|thant, ac a fynega&s;ant i'w har|glwydd yr holl bethau a fua&s;ei.</P>
<P N="32">32 Yna ei arglwydd, wedi ei a|lw ef atto, a ddywedodd wrtho, Ha w&acirc;s drwg, maddeuais i ti yr holl ddyl&ecirc;d honno, am i ti ymbil &acirc; mi:</P>
<P N="33">33 Ac oni ddylefit titheu dru|garhau wrth dy gyd-w&acirc;s, megis y trugarh&ecirc;ais inneu wrthit ti?</P>
<P N="34">34 A'i Arglwydd a ddigiodd, ac a'i rhoddes ef i'r poen-w&ycirc;r, hyd oni thalei yr hyn oll oedd ddyle|dus iddo.</P>
<PB REF="67">
<P N="35">35 Ac felly y gwna fy Nh&acirc;d nefol i chwithau, oni faddeuwch o'ch calonnau b&ocirc;b un i'w frawd eu camweddau.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Cri&s;t yn iachau y cleifion:</HI> 3 <HI>yn atteb y Phari&s;&aelig;aid am Y&s;carieth:</HI> 10 <HI>yn dangos pa bryd y mae Pri|odas yn angenrheidiol:</HI> 13 <HI>yn derbyn plant bychain:</HI> 16 <HI>yn dy|&s;cu i'r gwr ieuangc y modd i gael bywyd tragwyddol,</HI> 21 <HI>ac i f&ocirc;d yn berffaith:</HI> 23 <HI>yn dywedyd i'w ddi&s;cyblion, mor anhawdd ydyw i'r goludoc fyned i mewn i deyr|nas Dduw,</HI> 27 <HI>ac yn addo gwobr i'r &s;awl a ymadawant &acirc; dim er mwyn ei ganlyn ef.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A Bu, pan orphennodd yr Je|&s;u yr ymadroddion hyn, efe a ymadawodd o Galil&aelig;a, ac a dda|eth i derfynau Jud&aelig;a, tu hwnt i'r Jorddonen.</P>
<P N="2">2 A thorfeydd lawer a'i can|lyna&s;ant ef: ac efe a'u hiachaodd hwynt yno.</P>
<P N="3">3 A daeth y Phari&s;&aelig;aid atto gan ei demptio, a dywedyd wrtho, Ai cyfiaithlawn i &wcirc;r y&s;car &acirc;'i wraig am b&ocirc;b achos?</P>
<P N="4">4 Ac efe a attebodd, ac a ddy|wedodd wrthynt, Oni ddarllen|na&s;och i'r hwn a'u gwnaeth o'r dechreu, eu gwneuthur hwy yn wrryw a benyw?</P>
<P N="5">5 Ac efe a ddywedodd, Oblegid hyn y g&acirc;d d&ycirc;n d&acirc;d a mam, ac y gl&ycirc;n wrth ei wraig: a'r ddau fy|ddant yn un cnawd.</P>
<P N="6">6 O herwydd pa ham, nid y|dynt mwy yn ddau, onid yn un cnawd. Y peth gan hynny a gy&s;&s;yll|todd Duw, nac y&s;cared d&ycirc;n.</P>
<P N="7">7 Hwythau a ddyweda&s;ant wr|tho, Pa ham gan hynny y gorchy|mynnodd Mo&s;es roddi llythyr y|&s;car, a'i gollwng hi ymmaith?</P>
<P N="8">8 Yntef a ddywedodd wr|thynt, Mo&s;es o herwydd cale|drwydd eich calonnau, a odde|fodd i chwi y&s;car &acirc;'ch gwragedd: eithr o'r dechreu nid felly yr oedd.</P>
<P N="9">9 Ac meddaf i chwi, pwy byn|nag a y&s;caro &acirc;'i wraig, ond am odineb, ac a briodo un arall, y mae efe yn torri priodas: ac y mae yr hwn a briodo yr hon a y&s;carwyd, yn torri priodas.</P>
<P N="10">10 Dywedodd ei ddi&s;cyblion wrtho, Os felly y mae 'r a|chos rhwng g&wcirc;r a gwraig; nid da gwreica.</P>
<P N="11">11 Ac efe a ddywedodd wrthynt, Nid yw pawb yn derbyn y gair hwn, ond y rhai y rhoddwyd iddynt.</P>
<P N="12">12 Canys y mae Eunuchiaid a aned felly o gr&ocirc;th <HI>eu</HI> mam: ac y mae Eunuchiaid a wnaed gan ddy|nion yn Eunuchiaid: ac y mae Eu|nuchiaid a'u gwnaethant eu hun yn Eunuchiaid er mwyn teyr|nas nefoedd. Y neb a ddichon <HI>ei</HI> dderbyn derbynied.</P>
<P N="13">13 Yna y dygpwyd atto blant bychain, fel y rhoddei ei ddwylo arnynt, ac y gweddiei: a'r di&s;cy|blion a'u ceryddodd hwynt.</P>
<P N="14">14 A'r Je&s;u a ddywedodd, Ga|dewch i blant bychain, ac na wa|herddwch iddynt ddyfod attafi: canys eiddo y cyfryw rai yw teyr|nas nefoedd.</P>
<P N="15">15 Ac wedi iddo roddi ei ddwylo arnynt, efe a aeth <HI>ym|maith</HI> oddi yno.</P>
<P N="16">16 Ac wele, un a ddaeth, ac a
<PB REF="67"> ddywedodd wrtho, Athro da, pa beth da a wnaf, fel y caffwyf fy|wyd tragywyddol?</P>
<P N="17">17 Yntef a ddywedodd wrtho, Pa ham y gelwi fi yn dda? nid da neb ond un, <HI>fef</HI> Duw: ond os ewylly&s;i fyned i mewn i'r bywyd, cadw 'r gorchymynion.</P>
<P N="18">18 Efe a ddywedodd wrtho yntef, Pa rai? A'r Je&s;u a ddywe|dodd, Na ladd, na odineba, na le|dratta, na ddwg gam dy&s;tiolaeth.</P>
<P N="19">19 Anrhydedda dy d&acirc;d a'th fam, a Ch&acirc;r dy gymmydog fel di dy hun.</P>
<P N="20">20 Y g&wcirc;r ieuangc a ddywedodd wrtho, Mi a gedwais y rhai hyn oll o'm hieuengtid: beth &s;ydd yn ei&s;ieu i mi etto.</P>
<P N="21">21 Yr Je&s;u a ddywedodd wr|tho, Os ewylly&s;i f&ocirc;d yn berffaith, d&ocirc;s; gwerth yr hyn &s;ydd gennit, a dyro i'r tlodion: a thi a gei dry&s;|&s;or yn y n&ecirc;f: a thyred, canlyn fi.</P>
<P N="22">22 A phan glybu y g&wcirc;r ieuangc yr ymadrodd, efe a aeth i ffordd yn dri&s;t: canys yr oedd yn ber|chen da lawer.</P>
<P N="23">23 Yna y dywedodd yr Je&s;u wrth ei ddi&s;cyblion, Yn w&icirc;r y dywedaf i chwi, mai yn anhawdd yr &acirc; goludog i mewn i deyrnas nefoedd.</P>
<P N="24">24 A thrachefn meddaf i chwi, Haws yw i gamel fyned trwy grau y nodwydd ddur, nag i oludog fyned i mewn i deyrnas Dduw.</P>
<P N="25">25 A phan glybu ei ddi&s;cybli|on ef <HI>hyn,</HI> &s;ynnu a wnaethant yn ddirfawr, gan ddywedyd, Pwy gan hynny a all f&ocirc;d yn gadwedig?</P>
<P N="26">26 A'r Je&s;u a edrychodd ar|nynt, ac a ddywedodd wrthynt, Gyd &acirc; dynion ammho&s;&s;ibl yw hyn, ond gyd &acirc; Duw p&ocirc;b peth &s;ydd bo&s;&s;ibl.</P>
<P N="27">27 Yna Petr a attebodd, ac a ddywedodd wrtho, Wele, nyni a adaw&s;om b&ocirc;b peth, ac a'th ganly|na&s;om di: beth gan hynny a fydd i ni?</P>
<P N="28">28 A'r Je&s;u a ddywedodd wr|thynt, Yn wir meddaf i chwi, y cewch chwi y rhai a'm canlyna|&s;och i, yn yr adenedigaeth pan ei|&s;teddo Mab y d&ycirc;n ar or&s;edd ei o|goniant, ei&s;tedd chwithau ar ddeu|ddeg gor&s;edd, yn barnu deuddeg|llwyth I&s;rael.</P>
<P N="29">29 A ph&ocirc;b un a'r a adawodd dai, neu frodyr, neu chwiorydd, neu d&acirc;d, neu fam, neu wraig, neu blant, neu diroedd, er mwyn fy enw i, a dderbyn y can cymmaint, a bywyd tragywyddol a etifedda efe.</P>
<P N="30">30 Ond llawer o'r rhai blaenaf a fyddant yn olaf: a'r rhai olaf yn flaenaf.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Cri&s;t trwy ddammeg y gweith|wyr yn y winllan, yn dangos nad ydyw Duw yn ddyled-wr i n&ecirc;b:</HI> 17 <HI>yn rhag-fynegi ei ddio|ddefaint:</HI> 20 <HI>Trwy atteb i fam meibion Zebedaeus, yn dy&s;cu iw ddi&s;cyblion f&ocirc;d yn o&s;tyngedic:</HI> 30 <HI>ac yn rhoddi i ddau ddyn dall eu golwg.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>CAnys teyrnas nefoedd &s;ydd debyg i &wcirc;r o berchen t&ycirc;, yr hwn a aeth allan a hi yn dyddhau, i gyflogi gweith-w&ycirc;r i'w win|llan.</P>
<P N="2">2 Ac wedi cyttuno &acirc;'r gweith|w&ycirc;r er ceiniog y dydd, efe a'u hanfonodd hwy i'w win-llan.</P>
<P N="3">3 Ac efe a aeth allan ynghylch
<PB REF="68"> y drydedd awr, ac a welodd eraill yn &s;efyll yn &s;egur yn y farchnadfa:</P>
<P N="4">4 Ac a ddywedodd wrthynt, Ewch chwithau i'r win-llan, a pha beth bynnag a fyddo cyfiawn, mi a'i rhoddaf i chwi.</P>
<P N="5">5 A hwy a aethant ymmaith. <HI>Ac</HI> efe a aeth allan drachefn yng|hylch y chweched a'r nawfed awr, ac a wnaeth yr un m&ocirc;dd.</P>
<P N="6">6 Ac efe a aeth allan ynghylch yr unfed awr ar dd&ecirc;g, ac a gafas eraill yn &s;efyll yn &s;egur, ac a ddy|wedodd wrthynt, Pa ham y &s;ef|wch chwi ymma ar h&ycirc;d y dydd yn &s;egur?</P>
<P N="7">7 Dyweda&s;ant wrtho, Am na chyflogodd n&ecirc;b nyni. Dywedodd yntef wrthynt, Ewch chwithau i'r win-llan, a pha beth bynnag fyddo cyfiawn, chwi a'i cewch.</P>
<P N="8">8 A phan aeth hi yn hwyr, ar|glwydd y win-llan a ddywedodd wrth ei oruchwili&wcirc;r, Galw 'r gweith-w&ycirc;r, a dyro iddynt eu cyflog, gan ddechreu o'r rhai di|weddaf, hyd y rhai cyntaf.</P>
<P N="9">9 A phan ddaeth y rhai <HI>a gy|floga&s;id</HI> ynghylch yr unfed awr ar ddeg, hwy a gwa&s;ant b&ocirc;b vn gei|niog.</P>
<P N="10">10 A phan ddaeth y rhai cyn|taf, hwy a dybia&s;ant y caent fwy: a hwythau a gaw&s;ant b&ocirc;b vn gei|niog.</P>
<P N="11">11 Ac wedi iddynt gael, grwg|nach a wnaethant yn erbyn g&wcirc;r y t&ycirc;:</P>
<P N="12">12 Gan ddywedyd, Un awr y gweithiodd y rhai olaf hyn, a thi a'u gwnaetho&s;t hwynt yn gy&s;tal a ninneu, y rhai a ddyga&s;om bw&ycirc;s y dydd a'r gwr&ecirc;s.</P>
<P N="13">13 Yntef a attebodd, ac a ddy|wedodd wrth un o honynt, Y cy|faill, nid ydwyf yn gwneuthur cam &acirc; thi: onid er ceiniog y cyt|tunai&s;t &acirc; mi?</P>
<P N="14">14 Cymmer yr hyn &s;ydd ei|ddot, a d&ocirc;s ymmaith: yr ydwyf yn ewylly&s;io rhoddi i'r olaf hwn, megis i titheu.</P>
<P N="15">15 Ai nid cyfreithlawn i mi wneuthur a fynnwyf a'r eiddof fy hun? neu a ydyw dy lygad ti yn ddrwg, am fy m&ocirc;d i yn dda?</P>
<P N="16">16 Felly y rhai olaf fyddant yn flaenaf, a'r rhai blaenaf yn olaf: canys llawer &s;y wedi eu galw, ac ychydig wedi eu dewis.</P>
<P N="17">17 Ac a'r Je&s;u yn myned i fynu i Jeru&s;alem, efe a gymmerth y deuddeg di&s;cybl o'r nailltu ar y ffordd, ac a ddywedodd wrthynt.</P>
<P N="18">18 Wele, yr ydym ni yn my|ned i fynu i Jeru&s;alem, a m&acirc;b y d&ycirc;n a draddodir i'r Archoffei|riaid a'r Scrifennyddion, a hwy a'i condemniant ef i farwolaeth:</P>
<P N="19">19 Ac a'i traddodant ef i'r cen|hedloedd, i'w watwar, ac i'w fflangellu, ac i'w groe&s;hoelio: a'r trydydd dydd efe a adgyfyd.</P>
<P N="20">20 Yna y daeth mam meibion Zebedaeus atto, gyd &acirc;'i meibion, gan addoli, a dei&s;yf rhwy beth ganddo.</P>
<P N="21">21 Ac efe a ddywedodd wrthi, pa beth a fynni? Dywedodd hi|theu wrtho, Dywed am gael o'm dau f&acirc;b hyn ei&s;tedd, y naill ar dy law ddehau, a'r llall ar dy law a&s;|&s;wy, yn dy frenhiniaeth.</P>
<P N="22">22 A'r Je&s;u a attebodd, ac a ddywedodd, Ni wyddoch chwi beth yr ydych yn ei ofyn, A ell|wch chwi yfed o'r cwppan yr yd|wyfi ar yfed o honaw, a'ch bedy|ddio &acirc;'r bedydd y bedyddir fi? Dyweda&s;ant wrtho, Gallwn.</P>
<PB REF="68">
<P N="23">23 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, Diau yr yfwch o'm cwp|pan, ac i'ch bedyddir &acirc;'r bedydd i'm bedyddir ag ef: eithr ei&s;tedd ar fy llaw ddehau, ac ar fy llaw a&s;&s;wy, nid eiddof <HI>ei</HI> roddi, ond i'r &s;awl y darparwyd gan fy Nh&acirc;d.</P>
<P N="24">24 A phan glybu y d&ecirc;g <HI>hyn</HI> hwy a &s;orra&s;ant wrth y ddau fro|dyr.</P>
<P N="25">25 A'r Je&s;u a'u galwodd hwynt atto, ac a ddywedodd, Chwi a wy|ddoch f&ocirc;d pennaethiaid y cen|hedloedd yn tra-arglwyddiaethu arnynt, a'r rhai mawrion yn tra|awdurdodi arnynt hwy.</P>
<P N="26">26 Eithr nid felly y bydd yn eich plith chwi: ond pwy bynnag a fynno f&ocirc;d yn fawr yn eich plith chwi bydded yn wenidog i chwi.</P>
<P N="27">27 A phwy bynnag a fynno f&ocirc;d yn bennaf yn eich plith, bydded yn w&acirc;s i chwi.</P>
<P N="28">28 Megis na ddaeth M&acirc;b y d&ycirc;n i'w wa&s;anaethu, ond i wa&s;ana|ethu, ac i roddi ei einioes yn brid|werth dros lawer.</P>
<P N="29">29 Ac a hwy yn myned allan o Jericho, tyrfa fawr a'i canlynodd ef.</P>
<P N="30">30 Ac wele, dau ddeillion yn ei&s;tedd ar fin y ffordd, pan glyw|&s;ant f&ocirc;d yr Je&s;u yn myned heibio, a lefa&s;ant gan ddywedyd, Ar|glwydd, f&acirc;b Dafydd, trugarh&acirc; wrthym.</P>
<P N="31">31 A'r dyrfa a'u ceryddodd hwynt, fel y tawent, hwythau a lefa&s;ant fwy-fwy, gan ddywedyd, Arglwydd, f&acirc;b Dafydd, trugarh&acirc; wrthym,</P>
<P N="32">32 A'r Je&s;u a &s;afodd, ac a'u galwodd hwynt, ac a ddywedodd, pa beth a ewylly&s;iwch ei wneu|thur o honof i chwi?</P>
<P N="33">33 Dyweda&s;ant wrtho, Ar|glwydd; agoryd ein llygaid ni.</P>
<P N="34">34 A'r Je&s;u a do&s;turiodd wr|thynt, ac a gyffyrddodd &acirc;'u lly|gaid: ac yn ebrwydd y cafodd eu llygaid olwg, a hwy a'i canlyna|&s;ant ef.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Gri&s;t yn marchogaeth ar a&s;&s;yn i Jeru&s;alem, </HI>12 <HI>yn gyrru y pryn|wyr a'r gwerthwyr o'r Deml,</HI> 17 <HI>yn melltithio y ffigy&s;-bren,</HI> 23 <HI>yn go&s;tegu yr offeiriaid a'r henuriaid,</HI> 28 <HI>ac yn eu ceryddu trwy gyffe|lybrwydd y ddau f&acirc;b,</HI> 35 <HI>a'r lla|fur-wyr a ladda&s;ant y rhai a an|fonwyd attynt.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A Phan ddaethant yn gyfagos i Jeru&s;alem, a'u dyfod hwy i Bethphage, i fynydd yr ole|&wcirc;ydd, yna yr anfonodd yr Je&s;u ddau ddi&s;cybl:</P>
<P N="2">2 Gan ddywedyd wrthynt, Ewch i'r pentref &s;ydd ar eich cy|fer, ac yn y man chwi a gewch a&s;&s;yn yn rhwym, ac ebol gyd &acirc; hi: gollyngwch <HI>hwynt</HI> a dygwch attafi.</P>
<P N="3">3 Ac of dywed n&ecirc;b ddim wr|thych, dywedwch, Y mae 'n rhaid i'r Arglwydd wrthynt: ac yn y man efe a'u denfyn hwynt.</P>
<P N="4">4 A hyn oll a wnaethpwyd, fel y cyflawnid yr hyn a ddyweda&s;id trwy 'r prophwyd, gan ddywedyd,</P>
<P N="5">5 Dywedwch i ferch Sion, Wele, dy frenin yn dyfod i ti yn addfwyn, ac yn ei&s;tedd ar a&s;&s;yn, ac ebol llwdn <HI>a&s;&s;yn</HI> arferol &acirc;'r iau.</P>
<P N="6">6 Y di&s;cyblion a aethant, ac a wnaethant fel y gorchymynna&s;ei 'r Je&s;u iddynt.</P>
<PB REF="69">
<P N="7">7 A hwy a ddyga&s;ant yr a&s;&s;yn a'r ebol, ac a ddoda&s;ant eu dillad arnynt, ac a'i go&s;oda&s;ant <HI>ef</HI> i ei|&s;tedd ar hynny.</P>
<P N="8">8 A thyrfa ddirfawr a dana&s;ant eu dillad ar y ffordd: eraill a dor|ra&s;ant gangau o'r gw&ycirc;dd, ac a'u tana&s;ant ar hyd y ffordd.</P>
<P N="9">9 A'r torfeydd, y rhai oedd yn myned o'r blaen, a'r rhai oedd yn dyfod ar &ocirc;l, a lefa&s;ant, gan ddy|wedyd, Ho&s;anna i f&acirc;b Dafydd, Bendigedig yw 'r hwn &s;ydd yn dyfod yn enw'r Arglwydd, Ho|&s;anna yn y goruchafion.</P>
<P N="10">10 Ac wedi ei ddyfod ef i mewn i Jeru&s;alem, y ddinas oll a gynhyrfodd, gan ddywedyd, Pwy yw hwn?</P>
<P N="11">11 A'r torfeydd a ddyweda|&s;ant, Hwn yw Je&s;u y prophwyd o Nazareth yn Galil&aelig;a.</P>
<P N="12">12 A'r Je&s;u a aeth i mewn i Deml Dduw, ac a daflodd allan bawb a'r oedd yn gwerthu ac yn prynu yn y Deml: ac a ddymch|welodd i lawr fyrddau y newid|w&ycirc;r arian, a chadeiriau y rhai oedd yn gwerthu colommennod.</P>
<P N="13">13 Ac a ddywedodd wrthynt, Scrifennwyd, T&ycirc; gweddi y gel|wir fy nh&ycirc; i; eithr chwi a'i gwnaethoch yn ogof lladron.</P>
<P N="14">14 A daeth y deillion a'r cloff|ion atto, yn y Deml, ac efe a'u iachaodd hwynt.</P>
<P N="15">15 A phan welodd yr Arch|offeiriaid a'r Scrifennyddion y rhyfeddodau a wnaethai efe, a'r plant yn llefain yn y Deml, ac yn dywedyd, Ho&s;anna i f&acirc;b Dafydd, hwy a lidia&s;ant?</P>
<P N="16">16 Ac a ddyweda&s;ant wrtho, A wyt ti yn clywed beth y mae y rhai hyn yn ei ddywedyd? A'r Je&s;u a ddywedodd wrthynt, Yd|wyf. Oni ddarllenna&s;och chwi erioed, O enau plant bychain, a rhai yn &s;ugno, y perffeithiai&s;t fo|liant?</P>
<P N="17">17 Ac efe a'u gadawodd hwynt, ac a aeth allan o'r ddinas, i Be|thania, ac a letteuodd yno.</P>
<P N="18">18 A'r boreu, fel yr oedd efe yn dychwelyd i'r ddinas, yr oedd arno chwant bwyd.</P>
<P N="19">19 A phan welodd efe ffigy&s;-bren ar y ffordd, efe a ddaeth at|to, ac ni chafodd ddim arno, onid dail yn unig: ac efe a ddywedodd wrtho, Na thyfed ffrwyth arnat byth mwyach. Ac yn ebrwydd y crinodd y ffigy&s;-bren.</P>
<P N="20">20 A phan welodd y di&s;cybli|on, hwy a ryfedda&s;ant, gan ddy|wedyd, Mor ddi&s;ymmwth y cri|nodd y ffigy&s;-bren?</P>
<P N="21">21 A'r Je&s;u a attebodd, ac a ddywedodd wrthynt, Yn wir me|ddaf i chwi, of bydd gennych ffydd, ac heb ammau, ni wne|wch yn unig hyn <HI>a wnaethym</HI> i'r ffigy&s;-bren, eithr hefyd os dywedwch wrth y mynydd hwn, Coder di i fynu, a bwrier di i'r m&ocirc;r, <HI>hynny</HI> a fydd.</P>
<P N="22">22 A pha beth bynnag a ofyn|noch mewn gweddi, gan gredu, chwi a'i derbyniwch.</P>
<P N="23">23 Ac wedi ei ddyfod ef i'r Deml, yr Arch-offeiriaid a He|nuriaid y bobl a ddaethant atto, fel yr oedd efe yn athrawiaethu, gan ddywedyd, Trwy ba awdurdod yr wyti yn gwneuthur y pethau hyn? a phwy a roddes i ti yr aw|durdod hon?</P>
<P N="24">24 A'r Je&s;u a attebodd, ac a ddywedodd wrthynt, Minneu a ofynnaf i chwithau un 'gair, yr
<PB REF="69"> hwn os mynegwch i mi, minneu a fynegaf i chwithau drwy ba aw|durdod yr wyf yn gwneuthur y pethau hyn.</P>
<P N="25">25 Bedydd Joan, &ograve; ba le yr oedd? ai o'r nef, ai o ddynion? A hwy a ymre&s;ymma&s;ant yn eu plith eu hunain, gan ddywedyd, Os dywedwn, O'r nef: efe a ddy|wed wrthym, Pa ham gan hynny na's creda&s;och ef?</P>
<P N="26">26 Ond os dywedwn, O ddy|nion: y mae arnom ofn y bobl: canys y mae pawb yn cymmeryd Joan megis prophwyd.</P>
<P N="27">27 A hwy a atteba&s;ant i'r Je&s;u, ac a ddyweda&s;ant, Ni wyddom ni. Ac yntef a ddywedodd wr|thynt, Nid wyf finneu yn dy|wedyd i chwi drwy ba awdurdod yr wyf yn gwneuthur y pethau hyn.</P>
<P N="28">28 Ond beth dybygwch chwi? Yr oedd gan &wcirc;r ddau f&acirc;b, ac efe a ddaeth at y cyntaf, ac a ddywe|dodd, <HI>fy</HI> m&acirc;b, d&ocirc;s, gweithia he|ddyw yn fy ngwinllan.</P>
<P N="29">29 Ac yntef a attebodd, ac a ddywedodd, Nid &acirc;f. Ond wedi hynny efe a edifarhaodd ac a aeth.</P>
<P N="30">30 A phan ddaeth efe at yr ail, efe a ddywedodd yr un modd. Ac efe a attebodd, ac a ddywedodd, Myfi <HI>a &acirc;f</HI> Arglwydd, ac nid aeth efe.</P>
<P N="31">31 Pa un o'r ddau a wnaeth ewyllys y t&acirc;d? Dyweda&s;ant wr|tho, Y cyntaf. Yr Je&s;u a ddywe|dodd wrthynt, Yn w&icirc;r meddaf i chwi, yr &acirc;'r publicanod a'r put|teinieid i mewn i deyrnas Dduw o'ch blaen chwi.</P>
<P N="32">32 Canys daeth Joan attoch yn ffordd cyfiawnder, ac ni chre|da&s;och ef: ond y Publicanod a'r putteiniaid a'i crada&s;ant ef: chwi|thau yn gweled nid edifarha&s;och wedi hynny, fel y credech ef.</P>
<P N="33">33 Clywch ddammeg arall. Yr oedd rhyw dd&ycirc;n o berchen t&ycirc;, yr hwn a blannodd winllan, ac a o&s;o|dodd gae yn ei chylch hi, ac a gloddiodd ynddi win-wr&ycirc;f, ac a adeiladodd d&wcirc;r, ac a'i go&s;ododd hi allan i lafur-w&ycirc;r, ac &acirc; aeth oddi cartref.</P>
<P N="34">34 A phan ne&s;&s;aodd am&s;er ffrwy|thau, efe a ddanfonodd ei wei&s;i|on at y llafur-w&ycirc;r, i dderbyn ei ffrwythau hi.</P>
<P N="35">35 A'r llafur-w&ycirc;r a ddalia&s;ant ei wei&s;ion ef, ac un a gura&s;ant, ac arall a ladda&s;ant, ac arall a laby|ddia&s;ant.</P>
<P N="36">36 Trachefn efe a anfonodd wei&s;ion eraill fwy n&acirc;'r rhai cyn|taf: a hwy a wnaethant iddynt yr un modd.</P>
<P N="37">37 Ac yn ddiweddaf oll efe a anfonodd attynt ei f&acirc;b ei hun, gan ddywedyd, Hwy a barchant fy m&acirc;b i.</P>
<P N="38">38 A phan welodd y llafur-w&ycirc;r y m&acirc;b, hwy a ddyweda&s;ant yn eu plith eu hun, hwn yw'r etifedd; deuwch lladdwn ef, a daliwn ei etifeddiaeth ef.</P>
<P N="39">39 Ac wedi iddynt ei ddal, hwy a'i bwria&s;ant ef allan o'r win|llan, ac a'i lladda&s;ant.</P>
<P N="40">40 Am hynny pan dd&ecirc;l argl|wydd y winllan, pa beth a wna efe i'r llafurwyr hynny?</P>
<P N="41">41 Hwy a ddyweda&s;ant wr|tho, Efe a ddifetha yn llwyr y dy|nion drwg hynny, ac a e&s;yd y win|llan i lafur-w&ycirc;r eraill, y rhai a dalant iddo y ffrwythau yn eu ham&s;erau.</P>
<PB REF="70">
<P N="42">42 Yr Je&s;u a ddywedodd wr|thynt, Oni ddarllenna&s;och chwi erioed yn yr Scrythyrau? Y maen a wrthododd yr adeiladw&ycirc;r, hwn a wnaethpwyd yn ben congl: gan yr Arglwydd y gwaethpwyd hyn, a rhyfedd yw yn ein go|lwg ni.</P>
<P N="43">43 Am hynny meddaf i chwi, y dygir teyrnas Dduw oddi ar|noch chwi, ac a'i rhoddir i ge|nedl a ddygo ei ffrwythau.</P>
<P N="44">44 A phwy bynnag a &s;yrthio ar y maen hwn, efe a ddryllir: ac ar bwy bynnag y &s;yrthio, efe a'i m&acirc;l ef yn chwilfriw.</P>
<P N="45">45 A phan glybu 'r Arch-offei|riaid a'r Phari&s;&aelig;aid ei ddamhe|gion ef, hwy a wybuant mai am danynt hwy y dywedai efe.</P>
<P N="46">46 Ac a hwy yn cei&s;io ei dda|la, hwy a ofna&s;ant y torfeydd, am eu b&ocirc;d yn ei gymmeryd ef fel pro|phwyd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Dammeg priodas m&acirc;b y brenin.</HI> 9 <HI>Galwedigaeth y Cenhedloedd.</HI> 12 <HI>Co&s;pedigaeth yr hwn nid oedd gan|ddo y wi&s;c briodas. </HI>15 <HI>Ydylid ta|lu teyrnged i Ce&s;ar.</HI> 23 <HI>Cri&s;t yn cau &s;afnau y Saduc&aelig;aid ynghylch yr adgyfodiad,</HI> 34 <HI>yn atteb y Cy|freithiwr, pa un yw yr gorchym|myn cyntaf, a'r mawr:</HI> 41 <HI>ac yn holl y Phari&s;&aelig;aid ynghylch y Me&s;&s;ias.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A'R Je&s;u a attebodd, ac a lefa|roddwrthynt drachefn mewn damhegion, gan ddywedyd,</P>
<P N="2">2 Cyffelyb yw teyrnas nefoedd i ryw frenin a wnaeth briodas i'w f&acirc;b:</P>
<P N="3">3 Ac a ddanfonodd ei wei&s;ion i alw y rhai a wahodda&s;id ir brio|das, ac ni fynnent hwy ddyfod.</P>
<P N="4">4 Trachefn efe anfonodd wei|&s;ion eraill, gan ddywedyd, Dy|wedwch wrth y rhai a waho|ddwyd, Wele, paratoais fy nghi|nio, fy ychen a'm pa&s;cedigion a laddwyd, a phob peth <HI>&s;ydd</HI> barod, deuwch i'r briodas.</P>
<P N="5">5 A hwy yn ddiy&s;tyr ganddynt, a aethant ymmaith, un i'w faes, ac arall i'w fa&s;nach.</P>
<P N="6">6 A'r llaill, a ddalia&s;ant ei wei|&s;ion ef, ac a'u hammharcha&s;ant, ac a'u lladda&s;ant.</P>
<P N="7">7 A phan glybu y brenin, efe a lidiodd, ac a ddanfonodd eu luo|edd, ac a ddini&s;triodd y lleiddiaid hynny, ac a lo&s;codd eu dinas hwynt.</P>
<P N="8">8 Yna efe a ddywedodd wrth ei wei&s;ion, Yn wir y briodas &s;ydd barod, ond y rhai a wahodda&s;id nid oeddynt deilwng.</P>
<P N="9">9 Ewch gan hynny i'r prif|ffyrdd, a chynnifer ac a gaffoch, gwahoddwch i'r briodas.</P>
<P N="10">10 A'r gwei&s;ion hynny a aeth|ant allan i'r prif-ffyrdd, ac a ga&s;|cla&s;ant yngh&ycirc;d gynnifer oll ac a gaw&s;ant, drwg a da: a llanwyd y briodas o wahoddedigion.</P>
<P N="11">11 A phan ddaeth y brenin i mewn i weled y gwahoddedigi|on, efe a ganfu yno dd&ycirc;n heb wi&s;c priodas am dano.</P>
<P N="12">12 Ac efe a ddywedodd wrtho, Y cyfaill, pa fodd y daetho&s;t i mewn ymma, heb fod gennit wi&s;c priodas? Ac yntef a aeth yn fud.</P>
<P N="13">13 Yna y dywedodd y brenin wrth y gwenidogion, Rhwym|wch ei draed a'i ddwylo, a chym|merwch ef ymmaith, a thefl wch
<PB REF="70"> i'r tywillwch eithaf: yno y bydd wylofain a rhingcian dannedd.</P>
<P N="14">14 Canys llawer &s;y wedi eu galw, ac ychydig wedi eu dewis.</P>
<P N="15">15 Yna 'r aeth y Phari&s;&aelig;aid ac a gymmera&s;ant gyngor, pa fodd y rhwydent ef yn <HI>ei</HI> ymadrodd.</P>
<P N="16">16 A hwy a ddanfona&s;ant atto eu di&s;cyblion yngh&ycirc;d a'r He|rodianiaid, gan ddywedyd, A|thro, ni a wyddom dy f&ocirc;d yn eir|wir, ac yn dy&s;cu ffordd Dduw mewn gwirionedd, ac nad oes arnat ofal rhag neb: oblegid nid wyti yn edrych ar wyneb dy|nion.</P>
<P N="17">17 Dywed i ni gan hynny, beth yr wyt ti yn ei dybied: ai cy|freithlawn rhoddi teyrnged i C&aelig;|&s;ar, ai nid yw?</P>
<P N="18">18 Ond yr Je&s;u a wybu eu dry|gioni hwy, ac a ddywedodd, Pa ham yr ydych yn fy nhemptio i, <HI>chwi</HI> ragrith-w&ycirc;r?</P>
<P N="19">19 Dango&s;wch i mi arian y deyrn-ged. A hwy a ddyga&s;ant atto geiniog.</P>
<P N="20">20 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, Eiddo pwy yw y ddelw hon a'r argraph?</P>
<P N="21">21 Dyweda&s;ant wrtho, Eiddo C&aelig;&s;ar. Yna y dywedodd wrthynt, Telwch chwithau yr eiddo C&aelig;&s;ar i C&aelig;&s;ar, a'r eiddo Duw i Dduw.</P>
<P N="22">22 A phan glyw&s;ant hwy <HI>hyn,</HI> rhyfeddu a wnaethant, a'i adel ef, a myned ymmaith.</P>
<P N="23">23 Y dydd hwnnw y daeth at|to y Saduc&aelig;aid, y rhai &s;y 'n dy|wedyd nad oes adgyfodiad, ac a ofynna&s;ant iddo,</P>
<P N="24">24 Gan ddywedyd, Athro, dy|wedodd Mo&s;es, Os bydd marw neb heb iddo blant, prioded ei frawd ei wraig ef, a chyfoded h&acirc;d i'w frawd.</P>
<P N="25">25 Ac yr oedd gyd &acirc; ni &s;aith o frodyr: a'r cyntaf a briododd wraig, ac a fu farw: ac efe heb hi|liogaeth iddo, a adawodd ei wraig i'w frawd.</P>
<P N="26">26 Felly hefyd yr ail, a'r try|dydd, hyd y &s;eithfed.</P>
<P N="27">27 Ac yn ddiweddaf oll, bu farw y wraig hefyd.</P>
<P N="28">28 Yn yr adgyfodiad gan hyn|ny, gwraig i bwy o'r &s;aith fydd hi? canys hwynt-hwy oll a'i caw|&s;ant hi.</P>
<P N="29">29 A'r Je&s;u a attebodd, ac a ddywedodd wrthynt, Yr y|dych yn cyfeiliorni, gan na wyddoch yr Scrythyrau, na gallu Duw.</P>
<P N="30">30 Oblegid yn yr adgyfodiad nid ydynt nac yn gwreica, nac yn gwra: eithr y maent fel angelion Duw yn y nef.</P>
<P N="31">31 Ac am adgyfodiad y meirw, oni ddarllenna&s;och yr hyn a ddy|wedpwyd wrthych gan Dduw, yn dywedyd,</P>
<P N="32">32 Myfi yw Duw Abraham, a Duw I&s;aac, a Duw Jacob? nid yw Duw, Dduw y rhai meirw, ond y rhai byw.</P>
<P N="33">33 A phan glybu y torfeydd <HI>hynny,</HI> hwy a &s;ynna&s;ant wrth ei athrawiaeth ef.</P>
<P N="34">34 Ac wedi clywed o'r Phari|&s;&aelig;aid ddarfod <HI>i'r Je&s;u</HI> o&s;tegu y Saduc&aelig;aid, hwy a ymgynnulla|&s;ant ynghyd i'r un lle.</P>
<P N="35">35 Ac un o honynt, yr hwn oedd gyfreithiwr, a ofynnodd <HI>iddo</HI> gan ei demtio, a dywedyd.</P>
<P N="36">36 Athro, pa un <HI>yw</HI> 'r gorchy|myn mawr yn y gyfraith?</P>
<P N="37">37 A'r Je&s;u a ddywedodd wr|tho, Ceri yr Arglwydd dy Dduw &acirc;'th holl galon, ac &acirc;'th
<PB REF="71"> holl enaid, ac &acirc;'th holl feddwl.</P>
<P N="38">38 Hwn yw 'r cyntaf, a'r gor|chymyn mawr.</P>
<P N="39">39 A'r ail <HI>&s;ydd</HI> gyffelyb i|ddo, C&acirc;r dy gymydog fel ti dy hun.</P>
<P N="40">40 Ar y ddau orchymyn hyn, y mae 'r holl gyfraith a'r proph|wydi yn &s;efyll.</P>
<P N="41">41 Ac wedi ymga&s;clu o'r Pha|ri&s;&aelig;aid yngh&ycirc;d, yr Je&s;u a ofyn|nodd iddynt,</P>
<P N="42">42 Gan ddywedyd, Beth a dy|bygwch chwi am Gri&s;t? m&acirc;b i bwy ydyw? dywedent wrtho, <HI>M&acirc;b</HI> Dafydd.</P>
<P N="43">43 Dywedai yntef wrthynt, Pa fodd gan hynny y mae Dafydd yn yr Y&s;pryd yn ei alw ef yn Argl|wydd? gan ddywedyd,</P>
<P N="44">44 Dywedodd yr Arglwydd wrth fy Arglwydd, Ei&s;tedd ar fy neheu-law, hyd oni o&s;odwyf dy elynion yn droed-faingc i'th dra|ed ti.</P>
<P N="45">45 Os yw Dafydd gan hynny yn ei alw ef yn Arglwydd, pa fodd y mae efe yn f&acirc;b iddo?</P>
<P N="46">46 Ac ni allodd neb atteb gair iddo: ac ni feiddiodd neb o'r dydd hwnnw allan ymofyn ac ef mwyach.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Chri&s;t yn rhybuddio y bobl i ddi|lyn athrawiaeth dda, ac nid e&s;amplau drwg yr Scrifen|nyddion a'r Phari&s;&aelig;aid.</HI> 5 <HI>Rhaid i ddi&s;cyblion Chri&s;t ochelyd eu rhyfyg hwy.</HI> 13 <HI>Mae efe yn cyhoeddi wyth wae yn erbyn eu rhagrith a'i dallineb hwy,</HI> 34 <HI>ac yn prophwydo dini&s;tr Jeru|&s;aelem.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>YNa y llefarodd yr Je&s;u wrth y torfeydd a'i ddi&s;cyblion,</P>
<P N="2">2 Gan ddywedyd, Ynghadair Mo&s;es yr ei&s;tedd yr Scrifenny|ddion a'r Phari&s;&aelig;aid.</P>
<P N="3">3 Yr hyn oll gan hynny a ddy|wedant wrthych am eu cadw, cedwch a gwnewch, eithr ar &ocirc;l eu gweithredoedd na wnewch, ca|nys dywedant ac ni's gwn&acirc;nt.</P>
<P N="4">4 Oblegid y maent yn rhwy|mo beichiau trymion, ac an|hawdd eu dwyn, ac yn eu go&s;od ar y&s;cwyddau dynion: ond ni ewylly&s;iant eu &s;yflyd hwy, ag <HI>un</HI> o'i by&s;edd.</P>
<P N="5">5 Ond y maent yn gwneuthur eu holl weithredoedd er mwyn eu gweled gan ddynion: canys y maent yn gwneuthur yn llydain eu phylacterau, ac yn gwneuthur ymyl-waith eu gwi&s;coedd yn he|laeth.</P>
<P N="6">6 A charu y maent y lle uchaf mewn gwleddoedd, a'r prif-ga|deiriau yn y Synagogau.</P>
<P N="7">7 A chyfarch yn y marchnado|edd, a'u galw gan ddynion Rabbi, Rabbi.</P>
<P N="8">8 Eithr na'ch galwer chwi Rabbi: canys un yw eich athro chwi <HI>&s;ef</HI> Chri&s;t: chwithau oll brodyr ydych.</P>
<P N="9">9 Ac na elwch neb yn d&acirc;d i chwi ar y ddaiar: canys un T&ucirc;d &s;ydd i chwi, yr hwn <HI>&s;ydd</HI> yn y nefoedd.</P>
<P N="10">10 Ac na'ch galwer yn athra|won: canys un yw eich athro chwi, <HI>&s;ef</HI> Chri&s;t.</P>
<P N="11">11 A'r mwyaf o honoch, a fydd yn weinidog i chwi.</P>
<P N="12">12 A phwy bynnag a'i derchafo ei hun, a o&s;tyngir: a phwy bynnag a'i go&s;tyngo ei hun, a dderche|fir.</P>
<PB REF="71">
<P N="13">13 Eithr gwae chwi Scrifen|nyddion a Phari&s;&aelig;aid ragrith|w&ycirc;r, canys yr ydych yn cau teyr|nas nefoedd o flaen dynion: canys chwi nid ydych yn myned i mewn, a'r rhai &s;y yn myned i mewn, ni's gadewch i fyned i mewn.</P>
<P N="14">14 Gwae chwi Scrifenny|ddion a Phari&s;&aelig;aid ragrithw&ycirc;r, canys yr ydych yn llwyr-fwyt|ta tai gwragedd gweddwon, a hynny yn rhith hir weddio: am hynny y derbyniwch farn fwy.</P>
<P N="15">15 Gwae chwi Scrifennyddi|on a Phari&s;&aelig;aid ragrith-w&ycirc;r, ca|nys amgylchu yr ydych y m&ocirc;r a'r tir, i wneuthur un pro&s;elyt: ac wedi y gwneler, yr ydych yn ei wneuthur ef yn f&acirc;b uffern, yn ddau mwy n&acirc; chwi eich hunain.</P>
<P N="16">16 Gwae chwi dywy&s;ogion deillion, y rhai ydych yn dywe|dyd, Pwy bynnag a dwng ir Deml, nid yw ddim: ond pwy bynnag a dwng i aur y Deml, y mae efe mewn dyled.</P>
<P N="17">17 Ffyliaid a deillion: canys pa un &s;ydd fwyaf? yr aur, ai'r Deml &s;ydd yn &s;ancteiddio 'r aur?</P>
<P N="18">18 A phwy bynnag a dwng i'r allor, nid yw ddim: ond pwy byn|nag a dyngo i'r rhodd &s;ydd arni, y mae efe mewn dyl&ecirc;d.</P>
<P N="19">19 Ffyliaid a deillion: canys pa un fwyaf? y rhodd, ai'r allor &s;ydd yn &s;ancteidio y rhodd?</P>
<P N="20">20 Pwy bynnag gan hynny a dwng i'r allor, &s;ydd yn tyngu iddi, ac i'r hyn oll &s;ydd arni.</P>
<P N="21">21 A phwy bynnag a dwng i'r Deml, &s;ydd yn tyngu iddi: ac i'r hwn &s;ydd yn pre&s;wylio yn|ddi:</P>
<P N="22">22 A'r hwn a dwng i'r nef, &s;ydd yn tyngu i or&s;edd-faingc Duw, ac i'r hwn &s;ydd yn ei&s;tedd arni.</P>
<P N="23">23 Gwae chwi Scrifenny|ddion a Phari&s;&aelig;aid ragrith|w&ycirc;r, canys yr ydych yn de|gymmu y mintys, a'r anys, a'r cwmin, ac a adaw&s;och heibio y pethau trymmach o'r gyfraith, barn, a thrugaredd, a ffydd: rhaid oedd wneuthur y pethau hyn, ac na adcwid y lleill hei|bio.</P>
<P N="24">24 Tywy&s;ogion deillion, y rhai ydych yn hidlo gwybedyn, ac yn llyngcu camel.</P>
<P N="25">25 Gwae chwi Scrifennyddi|on a Phari&s;&aelig;aid ragrith-w&ycirc;r, ca|nys yr ydych yn glanhau y tu allan i'r cwppan a'r ddy&s;cl, ac o'r tu mewn y maent yn llawn o draw|&s;edd, ac anghymedroldeb.</P>
<P N="26">26 Ti Phari&s;&aelig;aid dall, glanh&acirc; yn gyntaf yr hyn &s;ydd oddi fewn i'r cwppan a'r ddy&s;cl, fel y byddo yn l&acirc;n hefyd yr hyn &s;ydd oddi a|llan iddynt.</P>
<P N="27">27 Gwae chwi Scrifennyddi|on a Phari&s;&aelig;aid ragrith-w&ycirc;r, ca|nys tebyg ydych chwi i feddau wedi eu gwynnu, y rhai &s;ydd yn ymddangos yn d&ecirc;g oddi-llan, ond oddi mewn &s;ydd yn llawn o e|&s;cyrn y meirw, a ph&ocirc;b aflendid.</P>
<P N="28">28 Ac felly chwithau oddi a|llan ydych yn ymddangos i ddy|nion yn gyfiawn, ond o fewn yr ydych yn llawn rhagrith, ac an|wiredd.</P>
<P N="29">29 Gwae chwi Scrifennyddi|on a Phari&s;&aelig;aid ragrith-w&ycirc;r, ca|nys yr ydych yn adeiladu beddau 'r prophwydi, ac yn addurno be|ddau y rhai cyfiawn:</P>
<PB REF="72">
<P N="30">30 Ac yr ydych yn dywedyd, Pe bua&s;em ni yn nyddiau ein tadau, ni bua&s;em ni gyfrannogion &acirc; hwynt yngwaed y prophwydi.</P>
<P N="31">31 Felly yr ydych yn ty&s;tiola|ethu am danoch eich hunain, eich b&ocirc;d yn blant i'r rhai a ladda|&s;ant y prophwydi.</P>
<P N="32">32 Cyflawnwch chwithau he|fyd fe&s;ur eich tadau.</P>
<P N="33">33 Oh &s;eirph, hiliogaeth gwi|berod, pa fodd y gellwch ddiangc rhag barn uffern?</P>
<P N="34">34 Am hynny wele yr ydwyf yn anfon attoch brophwydi, a do|ethion, ac Scrifennyddion: a rhai o honynt a leddwch, ac a groe&s;|hoeliwch, a rhai o honynt a ffre|wyllwch yn eich Synagogau, ac a erlidiwch o dref i dref:</P>
<P N="35">35 Fel y delo arnoch chwi yr holl waed cyfiawn, a'r a ollyngwyd ar y ddaiar, o waed Abel gyfi|awn, hyd waed Zacharias f&acirc;b Bara|chias, yr hwn a ladda&s;och rhwng y Deml a'r allor.</P>
<P N="36">36 Yn wir meddaf i chwi, daw hyn oll ar y genhedlaeth hon.</P>
<P N="37">37 Jeru&s;alem, Jeru&s;alem, yr hon wyt yn lladd y prophwy|di, ac yn llabyddio y rhai a ddan|fonyr attat, pa &s;awl gwaith y myn|na&s;wn ga&s;clu dy blant yngh&ycirc;d, megis y ca&s;cl i&acirc;r ei chywion tan ei hadenydd, ac ni's myn|nech?</P>
<P N="38">38 Wele, yr ydys yn gadel eich t&ycirc; i chwi yn anghyfannedd.</P>
<P N="39">39 Canys meddaf i chwi, Ni'm gwelwch yn &ocirc;l hyn, hyd oni ddywedoch, Bendigedig <HI>yw</HI> yr hwn &s;ydd yn dyfod yn enw yr Arglwydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Cri&s;t yn rhag ddywedyd dini&s;tr y Deml,</HI> 3 <HI>pa f&acirc;th, a ph&acirc; faint o gy&s;tuddiau a fydd o'r blaen.</HI> 29 <HI>Arwyddion ei ddyfodiad ef i farn,</HI> 36 <HI>ac o ran b&ocirc;d y dydd a'r awr yn anhy&s;pys,</HI> 42 <HI>y dylem ni wi|lied fel gwei&s;ion da, yn di&s;gwyl bob am&s;er am ddyfodiad ein mei&s;tr.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A'R Je&s;u a aeth allan, ac a y|madawodd o'r deml: a'i ddi&s;cyblion a ddaethant atto, i ddangos iddo adeiladau y Deml.</P>
<P N="2">2 A'r Je&s;u a ddywedodd wr|thynt, Oni welwch chwi hyn oll, yn w&icirc;r meddaf i chwi; ni adewir ymma garreg ar garreg, a'r ni ddattodir.</P>
<P N="3">3 Ac efe yn ei&s;tedd ar fynydd yr olewydd, y di&s;cyblion a ddae|thant atto o'r naill tu, gan ddy|wedyd, Mynega i ni pa bryd y bydd y pethau hyn, a pha arwydd <HI>&s;ydd</HI> o'th ddyfodiad, ac o ddiwedd y b&ycirc;d.</P>
<P N="4">4 A'r Je&s;u a attebodd, ac a ddy|wedodd wrthynt, Edrychwch rhag i neb eich twyllo chwi.</P>
<P N="5">5 Canys daw llawer yn fy enw i, gan ddywedyd, myfi yw Chri&s;t; ac a dwyllant lawer.</P>
<P N="6">6 A chwi a gewch glywedd am ryfeloedd, a &s;&ocirc;n am ryfeloedd: gwelwch na chyffroer chwi; ca|nys rhaid yw b&ocirc;d <HI>hyn</HI> oll: eithr nid yw y diwedd etto.</P>
<P N="7">7 Canys cyfyd cenedl yn erbyn cenedl, a theyrnas yn erbyn teyr|nas: ac fe fydd newyn, a nodau, a daiar-grynfaau, mewn mannau.</P>
<P N="8">8 A dechreuad gofidiau <HI>yw</HI> hyn oll.</P>
<P N="9">9 Yna i'ch traddodant chwi
<PB REF="72"> i'ch gorthrymmu, ac a'ch lla|ddant, a chwi a ga&s;eir gan yr holl genhedloedd, er mwyn fy enw i.</P>
<P N="10">10 Ac yna y rhwy&s;trir llawer, ac y bradychant ei gilydd, ac y ca|&s;&acirc;nt ei gilydd.</P>
<P N="11">11 A gau brophwydi lawer a godant, ac a dwyllant lawer.</P>
<P N="12">12 Ac o herwydd yr amlh&acirc; anwired, fe a oera cariad llawer.</P>
<P N="13">13 Eithr y neb a barh&acirc;o hyd y diwedd, hwnnw a fydd cadwe|dig.</P>
<P N="14">14 A'r Efengyl hon <HI>am</HI> y deyrnas a bregethir trwy 'r holl f&ycirc;d, er ty&s;tiolaeth i'r holl genhedloedd: ac yna y daw y diwedd.</P>
<P N="15">15 Am hynny pan weloch y ffieidd-dra anghyfanneddol, a ddy|wedpwyd trwy Ddaniel bro|phwyd, yn &s;efyll yn y le &s;an|ctaidd, (y neb a ddarllenno y&s;ty|ried.)</P>
<P N="16">16 Yna y rhai a fyddant yn Ju|d&aelig;a, ffoant i'r mynyddoedd.</P>
<P N="17">17 Y neb a <HI>fyddo</HI> a'r ben y t&ycirc;, na ddi&s;cynned i gymmeryd dim allan o'i d&ycirc;.</P>
<P N="18">18 A'r hwn <HI>a fyddo</HI> yn y maes, na ddychweled yn ei ol, i gym|meryd ei ddillad.</P>
<P N="19">19 A gwae y rhai beichiogion, a'r rhai yn rhoi bronnau, yn y dyddiau hynny.</P>
<P N="20">20 Eithr gweddiwch na byddo eich ffoedigaeth y gaiaf, nac ar y <HI>dydd</HI> Sabbath.</P>
<P N="21">21 Canys y pr&ycirc;d hynny y bydd gorthrymder mawr, y f&acirc;th ni bu o ddechreu y b&ycirc;d hyd yr awr hon, ac ni bydd chwaith.</P>
<P N="22">22 Ac oni bai fyrrhau y dy|ddiau hynny, ni bua&s;ei gadwedig un cnawd oll: eithr er mwyn yr etholedigion fe fyrrheir y dyddi|au hynny.</P>
<P N="23">23 Yna os dywed n&ecirc;b wr|thych, Wele llymma Gri&s;t, neu llymma: na chredwch.</P>
<P N="24">24 Canys cyfyd gau Gri&s;tiau, a gau brophwydi, ac a roddant arwyddion mawrion, a rhyfeddo|dau, hyd oni thwyllant, pe byddei bo&s;&s;ibl ie yr etholedigion.</P>
<P N="25">25 Wele, rhag ddywedais i chwi.</P>
<P N="26">26 Am hynny os dywedant wrthych, Wele, y mae efe yn y diffaethwch, nac ewch allan, Wele, yn yr &s;tafelloedd: na chre|dwch.</P>
<P N="27">27 Oblegid fel y daw y fellten o'r dwyrain, ac y tywynna hyd y gorllewin, felly hefyd y bydd dy|fodiad M&acirc;b y d&ycirc;n.</P>
<P N="28">28 Canys pa le bynnag y by|ddo y gelain, yno 'r ymga&s;cl yr eryrod.</P>
<P N="29">29 Ac yn y fan, wedi gor|thrymder y dyddiau hynny y tywyllir yr haul, a'r lleuad ni rydd ei goleuni, a'r &s;&ecirc;r a &s;yrth o'r n&ecirc;f, a nerthoedd y nefoedd a y&s;|gydwir.</P>
<P N="30">30 Ac yna yr ymddengys ar|wydd M&acirc;b y d&ycirc;n yn y n&ecirc;f: ac yna y galara holl lwythau 'r ddaiar, a hwy a welant F&acirc;b y d&ycirc;n yn dy|fod ar gymmylau 'r n&ecirc;f, gyd &acirc; nerth a gogoniant mawr.</P>
<P N="31">31 Ac efe a ddenfyn ei Angeli|on &acirc; mawr &s;ain ud-corn: a hwy a ga&s;clant ei etholedigion ef y|ngh&ycirc;d, o'r pedwar gwynt, o ei|thafoedd y nefoedd, hyd eu hei|thafoedd hwynt.</P>
<P N="32">32 Ond dy&s;cwch ddammeg o|ddiwrth y ffigysbren: pan yw
<PB REF="73"> ei gangen eu&s;ys yn dyner, a'i ddail yn torri allan, chwi a wyddoch f&ocirc;d yr h&acirc;f yn agos:</P>
<P N="33">33 Ac felly chwithau, pan we|loch hyn oll, gwybyddwch <HI>ei</HI> f&ocirc;d yn agos, wrth y dry&s;au.</P>
<P N="34">34 Yn wir meddaf i chwi, nid &acirc; y genhedlaeth hon heibio, hyd oni wneler hyn oll.</P>
<P N="35">35 N&ecirc;f a daiar a &acirc;nt heibio, eithr fy ngeiriau i, nid &acirc;nt heibio ddim.</P>
<P N="36">36 Ond am y dydd hwnnw a'r awr, ni's g&wcirc;yr neb, nac An|gelion y nefoedd, onid fy Nh&acirc;d yn unig.</P>
<P N="37">37 Ac fel yr oedd dyddiau Noe, felly hefyd y bydd dyfodiad M&acirc;b y d&ycirc;n.</P>
<P N="38">38 Oblegid fel yr oeddynt yn y dyddiau ymmlaen y diluw, yn bwytta, ac yn yfed, yn priodi, ac yn rhoi i briodas, hyd y dydd yr aeth Noe i mewn i'r arch:</P>
<P N="39">39 Ac ni wybuant hyd oni ddaeth y diluw, a'u cymmeryd hwy oll ymmaith: felly hefyd y bydd dyfodiad M&acirc;b y d&ycirc;n.</P>
<P N="40">40 Yna y bydd dau yn y maes: y naill a gymmerir, a'r llall a a|dewir.</P>
<P N="41">41 Dwy <HI>a fydd</HI> yn malu mewn melin: un a gymmerir, a'r llall a adewir.</P>
<P N="42">42 Gwiliwch gan hynny, am na wyddoch pa awr y daw eich Arglwydd.</P>
<P N="43">43 A gwybyddwch hyn, pe gwyba&s;ei g&wcirc;r y t&ycirc; pa wiliadw|riaeth y deuai y lleidr, efe a wi|lia&s;ei, ac ni adaw&s;ei gloddio ei d&ycirc; trwodd.</P>
<P N="44">44 Am hynny byddwch chwi|thau barod: canys yn yr awr ni thybioch, y daw M&acirc;b y d&ycirc;n.</P>
<P N="45">45 Pwy gan hynny &s;ydd w&acirc;s ffyddlon a doeth, yr hwn a o&s;o|dodd ei arglwydd ar ei deulu, i roddi bwyd iddynt mewn pryd?</P>
<P N="46">46 Gwyn ei f&ycirc;d y gw&acirc;s hwn|nw, yr hwn y caiff ei arglwydd e&s; pan ddelo, yn gwneuthur felly.</P>
<P N="47">47 Yn w&icirc;r meddaf i chwi, ar ei holl dda y ge&s;yd efe ef.</P>
<P N="48">48 Ond os dywed y gw&acirc;s drwg hwnnw yn ei galon, Y mae fy ar|glwyd yn oedi dyfod.</P>
<P N="49">49 A dechreu curo ei g&ycirc;d wei|&s;ion, a bwytta ac y&s;ed gyd &acirc;'r me|ddwon:</P>
<P N="50">50 Arglwydd y gw&acirc;s hwnnw a ddaw yn y dydd nid yw efe yn di&s;gwil am dano, ac mewn awr ni's g&wcirc;yr efe:</P>
<P N="51">51 Ac efe a'i gwahana ef, ac a e|&s;yd ei ran ef gyd &acirc;'r rhagrith wyr: yno y bydd wylofain, a rhingcian danned.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Dammeg y d&ecirc;c morwyn,</HI> 14 <HI>a'r Talentau,</HI> 31 <HI>a dull y farn ddi|weddaf.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>YNa tebyg fydd teyrnas nefoedd i ddeg o forwynion, y rhai a gymmera&s;ant eu lampau, ac a ae|thant allau i gyfarfod &acirc;'r priod|f&acirc;b,</P>
<P N="2">2 A phump o honynt oedd gall, a phump yn ff&ocirc;l.</P>
<P N="3">3 Y rhai <HI>oedd</HI> ff&ocirc;l a gymmera|&s;ant eu lampau, ac ni chymmera|&s;ant olew gyd &acirc; hwynt:</P>
<P N="4">4 A'r rhai call a gymmera&s;ant olew yn eu lle&s;tri, g&ycirc;d &acirc;'u lampau.</P>
<P N="5">5 A thra 'r oedd y priod-f&acirc;b yn aros yn hir, yr hepia&s;ant oll, ac yr huna&s;ant.</P>
<PB REF="73">
<P N="6">6 Ac ar hanner n&ocirc;s y bu gwa|edd, Wele, y mae y priod-f&acirc;b yn dyfod, ewch allan i gyfarfod ag ef.</P>
<P N="7">7 Yna y cyfododd yr holl for|wynion hynny, ac a drw&s;ia&s;ant eu lampau.</P>
<P N="8">8 A'r rhai ff&ocirc;l a ddyweda&s;ant wrth y rhai call, Rhoddwch i ni o'ch olew chwi, canys y mae ein lampau yn diffoddi.</P>
<P N="9">9 A'r rhai call a atteba&s;ant, gan ddywedyd, Rhag na byddo digon i ni ac i chwithau: ond ewch yn hytrach at y rhai &s;ydd yn gwer|thu, a phrynwch i chwi eich hu|nain.</P>
<P N="10">10 A thra 'r oeddynt yn my|ned ymmaith i brynu, daeth y priod-f&acirc;b: a'r rhai oedd barod a aethant i mewn gyd ag ef i'r brio|das, a chaewyd y dr&wcirc;s.</P>
<P N="11">11 Wedi hynny y daeth y mor|wynion eraill hefyd, gan ddywe|dyd, Arglwydd, Arglwydd, agor i ni.</P>
<P N="12">12 Ac efe a attebodd ac a ddy|wedodd, Yn w&icirc;r meddaf i chwi, nid adwaen chwi.</P>
<P N="13">13 Gwiliwch gan hynny, am na wydd och na'r dydd na'r awr y daw M&acirc;b y d&ycirc;n.</P>
<P N="14">14 Canys fel d&ycirc;n yn myned i wlad ddieithr, yr hwn a alwodd ei wei&s;ion, ac a roddes ei dda at|tynt:</P>
<P N="15">15 Ac i un y rhoddes efe bum talent, ac i arall ddwy, ac i arall un: i b&ocirc;d un yn &ocirc;l ei allu ei hun: ac yn y fan, efe a aeth oddi car|tref.</P>
<P N="16">16 A'r hwn a dderbynia&s;ei y pum talent, a aeth, ac a farch nat|aodd &acirc; hwynt, ac a wnaeth bum talent eraill.</P>
<P N="17">17 A'r un m&ocirc;dd yr hwn <HI>a dderbynia&s;ei</HI> y ddwy, a ennillodd yntef ddwy eraill.</P>
<P N="18">18 Ond yr hwn a dderbynia&s;ei un, a aeth, ac a gloddiodd yn y ddaiar, ac a guddiodd arian ei ar|glwydd.</P>
<P N="19">19 Ac wedi llawer o am&s;er, y mae arglwydd y gwei&s;ion hyn|ny yn dyfod, ac yn cyfrif &acirc; hwynt.</P>
<P N="20">20 A daeth yr hwn a dderby|nnia&s;ei bum talent, ac addug bum talent eraill, gan ddywedyd, Ar|glwydd, pum talent a roddai&s;t at|taf: wele, mi a ennillais bum ta|lent eraill attynt.</P>
<P N="21">21 A dywedodd ei Arglwydd wrtho. Da, w&acirc;s da a ffyddlon: buo&s;t ffyddlon ar ychydig, mi a'th o&s;odaf ar lawer: d&ocirc;s i mewn i la|wenydd dy arglwydd.</P>
<P N="22">22 A'r hwn a dderbynia&s;ei ddwy dalent, a ddaeth, ac a ddy|wedodd, Arglwydd, dwy dalent a roddai&s;t attaf: wele, dwy eraill a ennillais attynt.</P>
<P N="23">23 Ei arglwydd a ddywedodd wrtho, Da, w&acirc;s da a ffyddlon: buo&s;t ffyddlon ar ychydig, mi ath o&s;odaf ar lawer: d&ocirc;s i mewn i la|wenydd dy arglwydd.</P>
<P N="24">24 A'r hwn a dderbynia&s;ei 'r un talent, a ddaeth, ac a ddywe|dodd, Arglwydd, mi a'th adwa|enwn di, mai g&wcirc;r caled ydwyt, yn medi lle ni's hauai&s;t, ac yn ca|&s;clu lle ni wa&s;cerai&s;t:</P>
<P N="25">25 Ac mi a ofnais, ac a aethym, ac a guddiais dy dalent yn y ddai|ar: wele, yr wyt yn cael yr eiddot dy hun.</P>
<P N="26">26 A'i arglwydd a attebodd, ac a ddywedodd wrtho, O w&acirc;s drwg, a diog, ti a wyddit fy m&ocirc;d yn
<PB REF="74"> medi lle ni's hauais, ac yn ca&s;clu lle ni's gwa&s;cerais:</P>
<P N="27">27 Am hynny y dyle&s;it ti ro|ddi fy arian at y cyfnewid-w&ycirc;r, a mi pan ddaethwn, a gaw&s;wn dder|byn yr eiddof fy hun, gyd &acirc; ll&ocirc;g.</P>
<P N="28">28 Cymmerwch gan hynny y talent oddi wrtho, a rhoddwch i'r hwn &s;ydd ganddo ddeg talent.</P>
<P N="29">29 (Canys i bob un y mae gan|ddo y rhoddir, ac efe a gaiff hela|ethrwydd: ac oddi ar yr hwn nid oes ganddo, y dygir oddi arno, ie yr hyn &s;ydd ganddo.)</P>
<P N="30">30 A bwriwch allan y gw&acirc;s an|fuddiol i'r tywyllwch eithaf: yno y bydd wylofain, a rhingcian dan|nedd.</P>
<P N="31">31 A M&acirc;b y d&ycirc;n pan dd&ecirc;l yn ei ogoniant, a'r holl Angelion &s;anctaidd g&ycirc;d ag ef, yna yr ei|&s;tedd ar or&s;edd-faingc ei ogoniant.</P>
<P N="32">32 A chyd-ge&s;clir ger ei fron ef yr holl genhedloedd: ac efe a'u didola hwynt oddi wrth ei gi|lydd, megis y didola y bugail y defaid oddi wrth y geifr:</P>
<P N="33">33 Ac a e&s;yd y defaid ar ei dde|heu-law, ond y geifr ar yr a&s;&s;wy.</P>
<P N="34">34 Yna y dywed y Brenin wrth y' rhai ar ei ddeheu-law, Deuwch chwi fendigedigion fy-Nh&acirc;d, etifeddwch y deyrnas a ba|ratowyd i chwi er &s;eiliad y b&ycirc;d.</P>
<P N="35">35 Canys bum newynog, a chwi a roe&s;och i mi fwyd: bu arnaf &s;yched, a rhoe&s;och i mi ddiod: bum ddieithr, a dyga|&s;och fi g&ycirc;d &acirc; chwi:</P>
<P N="36">36 Noeth, a dillada&s;och fi: bum glaf, ac ymwel&s;och &acirc; mi: bum yngharchar, a daethoch at|taf.</P>
<P N="37">37 Yna yr ettyb y rhai cyfiawn iddo, gan ddywedyd, Arglwydd, pa br&ycirc;d i'th wel&s;om yn newynog, ac i'th bortha&s;om? neu yn &s;y|chedig, ac y rhoe&s;om i ti ddiod?</P>
<P N="38">38 A pha br&ycirc;d i'th wel&s;om yn ddieithr, ac i'th ddyga&s;om gyd &acirc; ni? neu yn noeth, ac i'th ddilla|da&s;om?</P>
<P N="39">39 A pha br&ycirc;d i'th wel&s;om yn glaf, neu yngharchar, ac y dae|thom attat?</P>
<P N="40">40 A'r Brenin a ettyb, ac a ddywed wrthynt, Yn wir meddaf i chwi, yn gymmaint a'i wneu|thur o honoch i un o'r rhai hyn fy mrodyr-lleiaf, i mi y gwnae|thoch.</P>
<P N="41">41 Yna y dywed efe hefyd wrth y rhai a fyddant ar y llaw a&s;&s;wy, Ewch oddi wrthif rai melldige|dic i'r t&acirc;n tragwyddol, yr hwn a baratowyd i ddiafol, ac iw an|gylion.</P>
<P N="42">42 Canys bum newynog, ac ni roe&s;och i mi &s;wyd: bu ar|naf &s;yched, ac ni roe&s;och i mi ddiod:</P>
<P N="43">43 Bum ddieithr, ac ni'm dy|ga&s;och gyd &acirc; chwi: noeth, ac ni'm dillada&s;och: yn gl&acirc;f, ac ynghar|char, ac ni ymwel&s;och &acirc; mi.</P>
<P N="44">44 Yna yr attebant hwythau he|fyd iddo, gan ddywedyd, Argl|wydd, pa br&ycirc;d i'th wel&s;om yn ne|wynog, neu yn &s;ychedig, neu yn ddieithr, neu yn noeth, neu yn glaf, neu yngharchar, ac ni weina|&s;om i ti?</P>
<P N="45">45 Yna 'r ettyb efe iddynt, gan ddywedyd, Yn wir meddaf i chwi, yn gymmaint ac na's gwnaethoch i'r un o'r rhai lleiaf hyn, ni's gw|naethoch i minneu.</P>
<P N="46">46 A'r rhai hyn a &acirc;nt i go&s;pe|digaeth dragwyddol: ond y rhai cyfiawn i fywyd tragwyddol.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<PB REF="74">
<HEAD>PEN. XXVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y llywodraeth-wyr yn cyd-fwria|du yn erbyn Chri&s;t.</HI> 6 <HI>Y wraig yn enneinio ei draed ef.</HI> 14 <HI>Ju|das yn ei werthu ef.</HI> 17 <HI>Chri&s;t yn bwytta y Pa&s;c:</HI> 26 <HI>yn ordeinio ei &s;wpper &s;anctaidd:</HI> 36 <HI>yn gwe|ddio yn yr ardd:</HI> 47 <HI>ac wedi ei fradychu &acirc; chu&s;an,</HI> 57 <HI>yn cael ei arwain at Caiaphas,</HI> 69 <HI>a'i wadu gan Petr.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A Bu wedi i'r Je&s;u orphen y geiriau hyn oll, efe a ddy|wedodd wrth ei ddi&s;cyblion.</P>
<P N="2">2 Chwi a wyddoch mai gwedi deu-ddydd y mae 'r P&acirc;&s;c, a M&acirc;b y d&ycirc;n a draddodir i'w groe&s;-hoe|lio.</P>
<P N="3">3 Yna yr ymga&s;clodd yr Arch-offeiriaid, a'r Scrifennyddion, a Henuriaid y bobl, i l&ycirc;s yr Arch-offeiriad, yr hwn a elwid Caiaphas:</P>
<P N="4">4 A hwy a gyd-ymgynghora|&s;ant fel y dalient yr Je&s;u trwy ddichell, ac y lladdent <HI>ef.</HI></P>
<P N="5">5 Eithr hwy a ddyweda&s;ant, Nid ar yr &wcirc;yl, rhag b&ocirc;d cynnwrf ym-mhlith y bobl.</P>
<P N="6">6 Ac a'r Je&s;u yn Bethania, yn nh &ycirc; Simon y gwahan-glwy|fus,</P>
<P N="7">7 Daeth atto wraig a chenddi fl&wcirc;ch o ennaint gwerth-fawr, ac a'i tywalltodd ar ei ben, ac efe yn ei&s;tedd wrth y ford.</P>
<P N="8">8 A phan welodd ei ddi&s;cybli|ch, hwy a &s;orra&s;ant, gan ddywe|dyd, I ba beth <HI>y bu</HI> y golled hon.</P>
<P N="9">9 Canys fe a alla&s;id gwerthu yr ennaint hwn er llawer, a'i ro|ddi i'r tlodion.</P>
<P N="10">10 A'r Je&s;u a wybu, ac a ddy|wedodd wrthynt, Pa ham yr y|dych yn gwneuthur blinder i'r wraig? cany<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> hi a weithiodd wei|thred dda arnaf.</P>
<P N="11">11 Oblegid y mae gennych y tlodion b&ocirc;b am&s;er g&ycirc;d &acirc; chwi: a mi nid ydych yn ei gael b&ocirc;b am&s;er.</P>
<P N="12">12 Canys hi yn tywallt yr en|naint hwn ar fy nghorph, a wna|eth <HI>hyn</HI> i'm claddu i.</P>
<P N="13">13 Yn wir meddaf i chwi, pa le bynnag y pregether yr Efengyl hon yn yr holl f&ycirc;d mynegir yr hyn a wnaeth hi hefyd, er coffa am dani hi.</P>
<P N="14">14 Yna 'r aeth un o'r deuddeg, yr hwn a elwid Judas I&s;cariot, at yr Arch-offeiriaid,</P>
<P N="15">15 Ac a ddywedodd <HI>wrthynt,</HI> Pa beth a roddwch i mi, ac mi a'i traddodaf ef i chwi? A hwy a o&s;oda&s;ant iddo ddeg ar hugain o arian.</P>
<P N="16">16 Ac o hynny allan y cei&s;i|odd efe am&s;er cyfaddas i'w fra|dychu ef.</P>
<P N="17">17 Ac ar y <HI>dydd</HI> cyntaf o w&ycirc;l y bara croyw, y di&s;cyblion a ddae|thant at yr Je&s;u, gan ddywedyd wrtho, Pa le y mynni i ni baratoi i ti fwytta 'r P&acirc;&s;c.</P>
<P N="18">18 Ac yntef a ddywedodd, Ewch i'r ddinas at y cyfryw un, a dywedwch wrtho, Y mae 'r A|thro yn dywedyd, Fy am&s;er &s;ydd agos: gyd &acirc; thi y cynhaliaf y P&acirc;&s;c, mi a'm di&s;cyblion.</P>
<P N="19">19 A'r di&s;cyblion a wnaethant y modd y gorchymynna&s;ei 'r Je&s;u iddynt, ac a baratoe&s;ant y P&acirc;&s;c.</P>
<P N="20">20 Ac wedi ei myned hi yn hwyr, efe a ei&s;teddodd gyd &acirc;'r deuddeg,</P>
<PB REF="75">
<P N="21">21 Ac fel yr oeddynt yn bwyt|ta, efe a ddywedodd, Yn wir yr wyf yn dywedyd i chwi, mai un o honoch chwi a'm bradycha i.</P>
<P N="22">22 A hwythau yn dri&s;t iawn, a ddechreua&s;ant ddywedyd wrtho, b&ocirc;b un o honynt, Ai myfi yw, Arglwydd?</P>
<P N="23">23 Ac efe a attebodd ac a ddy|wedodd, Yr hwn a wl&ycirc;ch ei law gyd &acirc; mi yn y ddy&s;cl, hwnnw a'm bradycha i.</P>
<P N="24">24 M&acirc;b y d&ycirc;n yn ddiau &s;ydd yn myned, fel y mae yn &s;crifen|nedig am dano: eithr gwae 'r d&ycirc;n hwnnw trwy 'r hwn y bradychir M&acirc;b y d&ycirc;n: da a fua&s;ei i'r d&ycirc;n hwnnw pe na's gane&s;id ef.</P>
<P N="25">25 A Judas yr hwn a'i brady|chodd ef a attebodd, ac a ddywe|dodd, Ai myfi yw <HI>efe,</HI> Athro? Yntef a ddywedodd wrtho, Ti a ddywedai&s;t.</P>
<P N="26">26 Ac fel yr oeddynt yn bwyt|ta, yr Je&s;u a gymmerth y bara, ac wedi iddo fendithio, efe a'i torrodd, ac a'i rhoddodd i'r di&s;|cyblion, ac a ddywedodd, Cym|merwch, bwyttewch, hwn yw fy nghorph.</P>
<P N="27">27 Ac wedi iddo gymmeryd y cwppan, a diolch, ef a'i rhoddes iddynt, gan ddywedyd, Yfwch bawb o hwn.</P>
<P N="28">28 Canys hwn yw fy ngwaed o'r Te&s;tament newydd, yr hwn a dywelltir tros lawer, er maddeu|ant pechodau.</P>
<P N="29">29 Ac yr ydwyf yn dywedyd i chwi, nad yfaf o hyn allan o ffrwyth hwn y win-wydden, hyd y dydd hwnnw pan yfwyf ef gyd &acirc; chwi yn newydd, yn nheyrnas fy Nh&acirc;d.</P>
<P N="30">30 Ac wedi iddynt ganu hymn, hwy a aethant allan i fynydd yr Olewydd.</P>
<P N="31">31 Yna y dywedodd yr Je&s;u wr|thynt, Chwy-chwi oll a rwy&s;trir heno o'm plegid i: canys &s;crifen|nedig yw, Tarawaf y bugail, a de|faid y praidd a wa&s;cerir.</P>
<P N="32">32 Eithr wedi fy adgyfodi, mi a &acirc;f o'ch blaen chwi i Galil&aelig;a.</P>
<P N="33">33 A Phetr a attebodd, ac a ddywedodd wrtho, Pe rhwy&s;trid pawb o'th blegid ti, <HI>etto</HI> ni'm rhwy&s;trir i byth.</P>
<P N="34">34 Yr Je&s;u a ddywedodd wr|tho, Yn wir yr wyf yn dywedyd i ti, mai 'r n&ocirc;s hon, cyn canu o'r ceiliog, i'm gwedi deir-gwaith.</P>
<P N="35">35 Petr a ddywedodd wrtho, Pe gorfyddei i mi farw gyd &acirc; thi, ni'th wadaf ddim. Yr un modd he|fyd y dywedodd yr holl ddi&s;cybli|on.</P>
<P N="36">36 Yna y daeth yr Je&s;u gyd &acirc; hwynt i fan a elwid Geth&s;emane, ac a ddywedodd wrth ei ddi&s;cy|blion, Ei&s;teddwch ymma, tra'r el|wyf, a gweddio accw.</P>
<P N="37">37 Ac efe a gymmerth Petr, a dau fab Zebedaeus, ac a ddechreu|odd dri&s;t&acirc;u, ac ymofidio.</P>
<P N="38">38 Yna efe a ddywedodd wr|thynt, Tri&s;t iawn yw fy enaid hyd angeu, arho&s;wch ymma, a gwi|liwch gyd &acirc; mi.</P>
<P N="39">39 Ac wedi iddo fyned ychy|dig ym-mlaen, efe a &s;yrthiodd ar ei wyneb, gan weddio, a dywe|dyd, Fy Nh&acirc;d, os yw bo&s;&s;ibl, aed y cwppan hwn heibio oddi wrthif: etto nid fel yr ydwyfi yn ewylly|&s;io, ond fel yr ydwyt ti.</P>
<P N="40">40 Ac efe a ddaeth at y di&s;cy|blion, ac a'u cafas hwy yn cy&s;cu, ac a ddywedodd wrth Petr, Felly, oni ellych chwi wilied yn awr g&ycirc;d &acirc; mi?</P>
<PB REF="75">
<P N="41">41 Gwiliwch a gweddiwch, fel nad eloch i brofedigaeth. Yr y&s;pryd yn ddiau <HI>&s;ydd</HI> yn barod, eithr y cnawd &s;ydd wann.</P>
<P N="42">42 Efe a aeth drachefn yr ail waith, ac a weddiodd, gan ddywedyd, Fy Nh&acirc;d, oni's gall y cwppan hwn fyned heibio oddi wrthif, na byddo i mi yfed o hono, gwneler dy ewyllys di.</P>
<P N="43">43 Ac efe a ddaeth, ac a'u ca|fas hwy yn cy&s;cu drachefn: ca|nys yr oedd eu llygaid hwy wedi trymhau.</P>
<P N="44">44 Ac efe a'u gadawodd hwynt, ac aeth ymmaith drachefn, ac a weddiodd y drydydd waith, gan ddywedyd yr un geiriau.</P>
<P N="45">45 Yna y daeth efe at ei ddi&s;|cyblion, ac a ddywedodd wr|thynt, Cy&s;cwch bellach, a gorph|wy&s;wch: wele y mae 'r awr wedi ne&s;&s;au, a M&acirc;b y d&ycirc;n a draddodir i ddwylo pechaduriaid.</P>
<P N="46">46 Codwch, awn: wele, ne&s;&s;aodd yr hwn &s;ydd yn fy mradychu.</P>
<P N="47">47 Ac efe etto yn llefaru, wele, Judas un o'r deuddeg, a ddaeth, a ch&ycirc;d ag ef dyrfa fawr &acirc; chleddy|fau a ffynn, oddi wrth yr Arch-offeiriaid, a Henuriaid y bobl.</P>
<P N="48">48 A'r hwn a'i bradychodd ef, a roe&s;ei arwydd iddynt, gan ddy|wedyd, Pa un bynnag a gu&s;anwyf, hwnnw yw efe: deliwch ef.</P>
<P N="49">49 Ac yn ebrwydd y daeth at yr Je&s;u, ac a ddywedodd, Hen|ffych well Athro, ac a'i cu&s;anodd ef.</P>
<P N="50">50 A'r Je&s;u a ddywedodd wr|tho, Y cyfaill, i ba beth y dae|tho&s;t? Yna y daethant, ac y rhoe|&s;ant ddwylo ar yr Je&s;u, ac a'i da|lia&s;ant ef.</P>
<P N="51">51 Ac wele, un o'r rhai oedd g&ycirc;d &acirc;'r Je&s;u, a e&s;tynnodd ei law, ac a dynnodd ei gleddyf, ac a dara|wodd w&acirc;s yr Arch-offeiriad, ac a dorrod ei glu&s;t ef.</P>
<P N="52">52 Yna y dywedodd yr Je&s;u wrtho, Dychwel dy gleddyf i'w le: canys pawb a'r a gymmerant gleddyf, a ddifethir &acirc; chleddyf.</P>
<P N="53">53 A ydwyt ti yn tybied na's gallaf yr awr hon ddei&s;yf ar fy Nh&acirc;d, ac efe a rydd yn y fan i mi fwy na deuddeg lleng o Angelion?</P>
<P N="54">54 Pa fodd ynteu y cyflawnid yr Scrythyrau, mae felly y gor|fydd b&ocirc;d.</P>
<P N="55">55 Yn yr awr honno y dywe|dodd yr Je&s;u wrth y torfeydd, Ai megis at leidr y daethoch chwi a|llan, &acirc; chleddyfau a ffynn i'm dal i? yr oeddwn i beunyd g&ycirc;d &acirc; chwi yn ei&s;tedd yn dy&s;cu yn y Deml, ac ni'm dalia&s;och.</P>
<P N="56">56 A hyn oll a wnaethpwyd fel y cyflawnid Scrythyrau y Pro|phwydi. Yna 'r holl ddi&s;cyblion a'i gadaw&s;ant ef, ac a ffoe&s;ant.</P>
<P N="57">57 A'r rhai a ddalia&s;ent yr Je|&s;u a'i dyga&s;ant ef ymmaith at Cai|aphas yr Arch-offeiriad, lle 'r oedd yr Scrifennyddion a'r Henuriaid wedi ymga&s;clu yngh&ycirc;d.</P>
<P N="58">58 A Phetr a'i canlynodd ef o hir-bell, hyd yn ll&ycirc;s yr Arch-o|ffeiriad; ac a aeth i mewn ac a ei|&s;teddodd g&ycirc;d &acirc;'r gwei&s;ion, i weled y diwedd.</P>
<P N="59">59 A'r Arch-offeiriaid, a'r Henu|riaid, a'r holl gyngor, a geifia&s;ant gau dy&s;tiolaeth yn erbyn yr Je|&s;u, fel y rhoddent ef i farwolaeth,</P>
<P N="60">60 Ac ni's caw&s;ant: ie er dyfod <HI>yno</HI> gau dy&s;tion lawer, ni chaw|&s;ant: eithr o'r diwedd fe a ddaeth dau gau-dy&s;t,</P>
<PB REF="76">
<P N="61">61 Ac a ddyweda&s;ant, hwn a ddywedodd, Mi a allaf ddini&s;trio Teml Dduw, a'i hadeiladu mewn tri diwrnod.</P>
<P N="62">62 A chyfododd yr Arch-offei|riad, ac a ddywedodd wrtho, Aatte|bi di ddim? Beth y mae y rhai hyn yn ei dy&s;tiolaethu yn dy erbyn?</P>
<P N="63">63 Ond yr Je&s;u a dawodd. A'r Arch-offeiriad, gan atteb a ddy|wedodd wrtho, Yr ydwyf yn dy dynghedu di trwy 'r Duw byw, ddywedyd o honot i ni ai tydi yw y Chri&s;t M&acirc;b Duw.</P>
<P N="64">64 Yr Je&s;u a ddywedodd wr|tho, Ti a ddywedai&s;t: eithr me|ddaf i chwi, ar &ocirc;l hyn y gwelwch F&acirc;b y d&ycirc;n yn ei&s;tedd ar ddcheu|law 'r gallu, ac yn dyfod ar gym|mylau'r nef.</P>
<P N="65">65 Yna y rhwygodd yr Arch-offeiriad ei ddillad, gan ddywe|dyd, efe a gablodd. Pa raid i ni mwy wrth dy&s;tion? wele, yr aw|ron clywfoch ei gabledd ef.</P>
<P N="66">66 Beth dybygwch chwi? Hwythau gan atteb a ddyweda|&s;ant, Y mae efe yn euog o farwo|laeth.</P>
<P N="67">67 Yna y poera&s;ant yn ei wy|neb, ac ai cernodia&s;ant: eraill a'i taraw&s;ant ef &acirc; gwiail,</P>
<P N="68">68 Gan ddywedyd, Prophwy|da i ni, &ocirc; Chri&s;t, pwy yw'r hwn a'th darawodd.</P>
<P N="69">69 A Phetr oedd yn ei&s;tedd allan yn y llys: a daeth morwy|nig atto, ac a ddywedodd, A thitheu oeddit g&ycirc;d ag Je&s;u y Ga|lil&aelig;ad.</P>
<P N="70">70 Ac efe a wadodd ger eu bron hwy oll, ac a ddywedodd, Ni's gwn beth yr wyt yn ei ddy|wedyd.</P>
<P N="71">71 A phan aeth efe allan i'r porth, gwelodd un arall ef: a hi a ddywedodd wrth y rhai oedd y|no, Yr oedd hwn hefyd g&ycirc;d &acirc;'r Je&s;u o Nazareth.</P>
<P N="72">72 A thrachefn efe a wadodd trwy lw, Nid adwaen i y d&ycirc;n.</P>
<P N="73">73 Ac ychydig wedi, daeth y rhai oedd yn &s;efyl ger llaw, ac a ddyweda&s;ant wrth Petr, Yn w&icirc;r yr wyt titheu yn un o honynt, ca|nys y mae dy leferydd yn dy gy|huddo.</P>
<P N="74">74 Yna y dechreuodd efe regu, a thyngu, Nid adwaen i y d&ycirc;n, Ac yn y man y canodd y ceiliog.</P>
<P N="75">75 A chofiodd Petr air yr Je|&s;u, yr hwn a ddyweda&s;ei wrtho, Cyn canu o'r celiog, ti a'm gwe|di deir-gwaith. Ac efe a aeth a|llan, ac a wylodd yn chwerw|do&s;t.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Rhoddi Chri&s;t yn rhwym at Pilat, Judas yn ymgrogi.</HI> 19 <HI>Pilat wedi ei rybuddio gan ei wraig,</HI> 24 <HI>yn golchi ei ddwy-law:</HI> 26 <HI>Coroni Chri&s;t &acirc; drain,</HI> 34 <HI>a'i gro|e&s;hoelio,</HI> 40 <HI>a'i ddifenwi,</HI> 50 <HI>yn|tef yn marw, ei gladdu ef.</HI> 66 <HI>Selio a gwilio ei f&ecirc;dd ef.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A Phan ddaeth y boreu, cyd|ymgynghorodd yr holl Arch-offeiriaid, a Henuriaid y bobl yn erbyn yr Je&s;u, fel y rho|ddent ef i farwolaeth.</P>
<P N="2">2 Ac wedi iddynt ei rwymo, hwy a'i dyga&s;ant ef ymmaith, ac a'i traddoda&s;ant ef i Pontius Pilat y rhaglaw.</P>
<P N="3">3 Yna pan weles Judas, yr hwn a'i bradychodd ef, ddarfod ei gondemnio ef, bu edifar ganddo,
<PB REF="76"> ac a ddug drachefn y deg ar hu|gain arian i'r Arch-offeiriaid, a'r Henuriaid,</P>
<P N="4">4 Gan ddywedyd, Pechais, gan fradychu gwaed gwirion. Hwytheu a ddyweda&s;ant, Pa beth yw hynny i ni? edrych di.</P>
<P N="5">5 Ac wedi iddo daflu'r arian yn y Deml, efe a ymadawodd, ac a aeth, ac a ymgrogodd.</P>
<P N="6">6 Ar Arch-offeiriaid a gymme|ra&s;ant yr arian, ac a ddyweda&s;ant, Nid cyfreithlawn <HI>i ni</HI> eu bwrw hwynt yn y dry&s;or-fa: canys gw|erth gwaed ydyw.</P>
<P N="7">7 Ac wedi iddynt gyd-ymgy|nghori, hwy brynna&s;ant &acirc; hwynt faes y crochenydd, yn gladdfa dieithraid.</P>
<P N="8">8 Am hynny y galwyd y maes hwnnw, Maes y gwaed, hyd he|ddyw.</P>
<P N="9">9 (Yna y cyflawnwyd yr hyn a ddywedpwyd trwy Jeremias y prophwyd, gan ddywedyd, A hwy a gymmera&s;ant y deg ar hu|gain arian, pris y pri&s;iedig, yr hwn a bryna&s;ant gan feibion I&s;|rael.</P>
<P N="10">10 Ac a'u rhoe&s;ant hwy am &s;aes y crochenydd, megis y go&s;o|des yr Arglwydd i mi.)</P>
<P N="11">11 A'r Je&s;u a &s;afodd ger bron y rhaglaw: a'r rhaglaw a ofyn|nodd iddo, gan ddywedyd, Ai ti yw Brenin yr iddewon? A'r Je&s;u a ddywedodd wrtho, Yr wyt ti yn dywedyd.</P>
<P N="12">12 A phan gyhuddid ef gan yr Arch-offeiriaid a'r Henuriaid, nid attebodd efe ddim.</P>
<P N="13">13 Yna y dywedodd Pilat wr|tho, Oni chlywi di faint o bethau y maent hwy yn eu ty&s;tiolaethu yn dy erbyn di?</P>
<P N="14">14 Ac nid attebodd efe iddo un gair: fel y rhyfeddodd y rhag|law yn fawr.</P>
<P N="15">15 Ac ar yr &wcirc;yl <HI>honno</HI> yr ar|ferei y rhaglaw ollwng yn rhydd i'r bobl un carcharor, yr hwn a fynnent.</P>
<P N="16">16 Ac yna yr oedd ganddynt garcharor hynod, a elwid Bar|rabbas.</P>
<P N="17">17 Wedi iddynt gan hynny ymga&s;clu yngh&ycirc;d, Pilat a ddywe|dodd wrthynt, Pa un a fynnwch i mi ei ollwng yn rhydd i chwi? Barrabbas, ai yr Je&s;u, yr hwn a elwir Chri&s;t?</P>
<P N="18">18 Canys efe a wyddei mai o genfigen y traddoda&s;ent ef.</P>
<P N="19">19 Ac efe yn ei&s;tedd ar yr or|&s;edd-fainge, ei wraig a ddanfo|nodd atto, gan ddywedyd, Na fy|dded i ti a wnelych &acirc;'r cyfiawn hwnnw: canys goddefais lawer heddyw mewn breuddwyd o'i a|chos ef.</P>
<P N="20">20 Ar Arch-offeiriaid a'r He|nuriaid, a ber&s;wadia&s;ant y bobl, fel y gofynnent Barrabbas, ac y di&s;ethent yr Je&s;u.</P>
<P N="21">21 A'r rhaglaw a attebodd, ac a ddywedodd wrthynt, Pa un o'r ddau a fynnwch i mi ei ollwng yn rhydd i chwi? Hwytheu a ddy|weda&s;ant Barrabbas.</P>
<P N="22">22 Pilat a ddywedodd wr|thynt, Pa beth gan hynny a wnaf i'r Je&s;u, yr hwn a elwir Chri&s;t? Hwythau oll a ddyweda&s;ant wr|tho, Croe&s;-hoelier ef.</P>
<P N="23">23 A'r rhaglaw a ddywedodd, Ond pa ddrwg a wnaeth efe? Hwytheu a lefa&s;ant yn fwy, gan ddywedyd, Croe&s;-hoelier ef.</P>
<P N="24">24 A Philat, pan welodd nad oedd dim yn tyccio, ond yn hy|trach
<PB REF="77"> b&ocirc;d eynnwrf, a gymmerth ddwfr, ac a olchod ei ddwylo ger bron y bobl, gan ddywedyd, Di|euog ydwyfi oddi wrth waed y cyfiawn hwn: edrychwch chwi.</P>
<P N="25">25 A'r holl bobl a attebodd, ac a ddywedodd, <HI>Bydded</HI> ei waed ef arnom ni, ac ar ein plant.</P>
<P N="26">26 Yna y gollyngodd efe Bar|rabbas yn rhydd iddynt: ond yr Je&s;u a fflangellodd efe, ac a'i rho|ddes i'w groe&s;-hoelio.</P>
<P N="27">27 Yna mil-w&ycirc;r y rhaglaw a gymmera&s;ant yr Je&s;u i'r dadleu|d&ycirc;, ac a gynnulla&s;ant atto yr holl fyddin.</P>
<P N="28">28 A hwy a'i dio&s;ca&s;ant ef, ac a roe&s;ant am dano fantell o &s;car|lat:</P>
<P N="29">29 A chwedi iddynt blethu coron o ddrain, hwy a'i go&s;oda&s;ant ar ei ben ef, a chor&s;en yn ei law ddehau, ac a blyga&s;ant eu gliniau ger ei fron ef, ac a'i gwatwara|&s;ant, gan ddywedyd, Henffych well, brenin yr Iddewon.</P>
<P N="30">30 A hwy a boera&s;ant arno, ac a gymmera&s;ant y gor&s;en, ac a'i ta|raw&s;ant ar ei ben.</P>
<P N="31">31 Ac wedi iddynt ei watwar, hwy a'i dio&s;ca&s;ant ef o'r fantell, ac a'i gwi&s;ca&s;ant &acirc;'i ddillad ei hun, ac a'i dyga&s;ant ef ymmaith i'w groe&s;-hoelio.</P>
<P N="32">32 Ac fel yr oeddynt yn my|ned allan, hwy a gaw&s;ant dd&ycirc;n o Cyr&ecirc;ne, a'i enw Simon, hwn a gymmhella&s;ant i ddwyn ei groes ef.</P>
<P N="33">33 A phan ddaethant i le a cl|wid Golgotha, yr hwn a elwir Lle 'r benglog,</P>
<P N="34">34 Hwy a roe&s;ant iddo iw y|fed finegr yn gymmy&s;cedig &acirc; bu&s;tl: ac wedi iddo ei brofi, ni &s;ynnodd efe yfed.</P>
<P N="35">35 Ac wedi iddynt ei groe&s;-hoelio ef, hwy a ranna&s;ant ef ddi|llad, gan fwrw coelbren: er cy|flawni y peth a ddywedpwyd trwy 'r prophwyd, Hwy a ranna&s;ant fy nillad yn eu plith, ac ar fy ngwi&s;c y bwria&s;ant goel-bren.</P>
<P N="36">36 A chan ei&s;tedd hwy a'i gwi|lia&s;ant ef yno.</P>
<P N="37">37 A go&s;oda&s;ant hefyd uwch ei ben ef, ei achos yn &s;crifennedig, HWN YW JESU, BRE|NIN YR IDDEWON.</P>
<P N="38">38 Yna y croe&s;-hoeliwyd gyd ag ef ddau leidr, un ar y llaw dde|hau, ac un ar yr a&s;&s;wy.</P>
<P N="39">39 A'r rhai oedd yn myned heibio a'i cabla&s;ant ef, gan y&s;cwyd eu pennau,</P>
<P N="40">40 A dywedyd, Ti yr hwn a ddini&s;tri 'r Deml, ac a'i hadeile|di mewn tridiau, gwared dy hun: os ti yw M&acirc;b Duw, de&s;cyn oddi ar y groes.</P>
<P N="41">41 A'r un modd yr Arch-offei|riaid hefyd, gan watwar, g&ycirc;d &acirc;'r Scrifennyddion a'r Henuriaid, a ddyweda&s;ant,</P>
<P N="42">42 Efe a waredodd eraill, ei hu|nan ni's gall efe ei waredu: os brenin I&s;rael yw, de&s;cynned yr aw|ron oddi ar y groes, ac ni a gre|dwn iddo.</P>
<P N="43">43 Ymddiriedodd yn Nuw: gwareded efe ef yr awron, os efe a'i mynn ef: canys efe a ddywe|dodd, M&acirc;b Duw ydwyf.</P>
<P N="44">44 A'r un peth hefyd a edliw|odd y lladron iddo, y rhai a groe&s;-hoelia&s;id gyd ag ef.</P>
<P N="45">45 Ac o'r chweched awr y bu tywyllwch ar yr holl ddaiar, hyd y nawfed awr.</P>
<P N="46">46 Ac ynghylch y nawfed awr y llefodd yr Je&s;u &acirc; llef uchel gan
<PB REF="77"> ddywedyd, Eli, Eli, Zama Sabac|thani? hynny yw, Fy Nuw, fy Nuw, pa ham i'm gadewai&s;t?</P>
<P N="47">47 A rhai o'r &s;awl oedd yn &s;efyll yno, pan glyw&s;ant, a ddy|weda&s;ant, Y mae hwn yn galw am Elias.</P>
<P N="48">48 Ac yn y fan, un o konynt a redodd, ac a gymmerth y&s;pwrn, ac a'i llanwodd o finegr, ac a'i rhoddes ar gor&s;en, ac a'i diododd ef.</P>
<P N="49">49 Ar llaill a ddyweda&s;ant, Paid, edrychwn a ddaw Elias iw waredu ef.</P>
<P N="50">50 A'r Je&s;u, wedi llefain dra|chefn &acirc; llef uchel, a ymadawodd &acirc;'r y&s;pryd.</P>
<P N="51">51 Ac wele, llen y Deml a rwy|gwyd yn ddau, oddi fynn hyd i wared: a'r ddaiar a grynodd, a'r main a holltwyd.</P>
<P N="52">52 A'r beddau a agorwyd: a llawer o gyrph y &s;ainct a huna|&s;ent, a gyfoda&s;ant.</P>
<P N="53">53 Ac a ddaethant allan o'r be|ddau ar &ocirc;l ei gyfodiad ef, ac a ae|thant i mewn i'r ddinas &s;anctaidd, ac y ymddango&s;a&s;ant i lawer.</P>
<P N="54">54 Ond y canwriad, a'r rhai o|edd g&ycirc;d ag ef yn gwilied yr Je&s;u, wedi gweled y ddaiar-gryn, ar pethau a wnaethid, a ofna&s;ant yn fawr, gan ddywedyd, yn wir M&acirc;b Duw ydoedd hwn.</P>
<P N="55">55 Ac yr oedd yno lawer o w|ragedd yn edrych o hir-bell, y rhai a ganlyna&s;ent yr Je&s;u o Galil&aelig;a, gan weini iddo ef:</P>
<P N="56">56 Ym-mlith y rhai yr oedd Mair Magdalen, a Mair mam Jaco a Jo&s;es, a mam meibion Zebedaeus.</P>
<P N="57">57 Ac wedi ei myned hi yn hwyr, daeth g&wcirc;r goludog o Ari|math&aelig;a, a'i enw Jo&s;eph, yr hwn a fua&s;ei ynteu yn ddi&s;cybl i'r Je&s;u:</P>
<P N="58">58 Hwn a aeth at Pilat, ac a o|fynnodd gorph yr Je&s;u. Yna y gor|chymynnodd Pilat roddi 'r corph.</P>
<P N="59">59 A Jo&s;eph wedi cymmeryd y corph, a i hamd&ocirc;dd &acirc; lliain gl&acirc;n:</P>
<P N="60">60 Ac a'i go&s;ododd ef yn ei fedd newydd ei hun, yr hwn a dorra&s;ei efe yn y graig, ac a dreig|lodd faen mawr wrth ddrws y bedd, ac a aeth ymmaith.</P>
<P N="61">61 Ac yr oedd yno Mair Mag|dalen, a Mair arall, yn ei&s;tedd gy|ferbyn a'r bedd.</P>
<P N="62">62 A thrannoeth, yr hwn &s;ydd ar &ocirc;l y darparw&ycirc;l, yr ymgynhu|llodd yr Arch-offeiriaid a'r Phari|&s;&aelig;aid at Pilat,</P>
<P N="63">63 Gan ddywedyd, Arglwydd, y mae yn g&ocirc;f gennym ddywedyd o'r twyllwr hwnnw, ac efe etto yn fyw, Wedi tri-diau y cyfodaf.</P>
<P N="64">64 Gorchymyn gan hynny ga|dw y bedd yn ddiogel hyd y try|dydd dydd, rhag dyfod ei ddi&s;cy|blion o h&ycirc;d nos, a'i ladratta ef, a dywedyd wrth y bobl, efe a gy|fododd o feirw: a bydd yr amryfu|&s;edd diweddaf yn waeth n&acirc;'r cyn|taf,</P>
<P N="65">65 A dywedodd Pilat wrthynt, Y mae gennych wiliadwriaeth, ewch, gwnewch mor ddiogel ac y medroch,</P>
<P N="66">66 A hwy a aethant ac a wnae|thant y bedd yn ddiogel, ac a &s;e|lia&s;ant y maen, g&ycirc;d &acirc;'r wiliad|wriaeth.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Dangos adgyfodiad Chri&s;t i'r gw|ragedd gan Angel.</HI> 9 <HI>Chri&s;t ei hun yn ymddangos iddynt hwy.</HI> 11 <HI>Yr Arch-offeriaid yn rhoddi arian i'r
<PB REF="78"> milwyr, i ddywedyd ddarfod ei la|dratta ef allan o'r bedd.</HI> 16 <HI>Chri&s;t yn ymddangos iw ddi&s;cyblion,</HI> 19 <HI>ac yn eu hanfon i fe dyddio, ac i ddy&s;cu yr holl genhedloedd.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC yn niwedd y Sabbath, a hi yn dyddhau i'r dydd cyntaf o'r wythnos, daeth Mair Magda|len, a'r Fair arall, i edrych y bedd.</P>
<P N="2">2. Ac wele, bu daiar-gryn mawr: canys de&s;cynnodd Angel yr Argl|wydd o'r n&ecirc;f, ac a ddaeth, ac a dreiglodd y maen oddi wrth y drws, ac a ei&s;teddodd arno.</P>
<P N="3">3 A'i wyneb-pryd oedd fel mell|ten, a'i wi&s;c yn wen fel eira.</P>
<P N="4">4 A rhag ei ofn ef y crynodd y ceidwaid, ac aethant megis yn fei|rw.</P>
<P N="5">5 A'r Angel a attebodd, ac a ddywedodd wrth y gwragedd, Nac ofnwch: canys mi a wn mai cei&s;io 'r ydych yr Je&s;u, yr hwn a groef-hoeliwyd.</P>
<P N="6">6 Nid yw efe ymma: canys cyfododd, megis y dywedodd. Deuwch, gwelwch y fan lle y gor|weddodd yr Arglwydd.</P>
<P N="7">7 Ac ewch ar ffrw&s;t, a dywe|dwch i'w ddi&s;cyblion gyfodi o hono o feirw. Ac wele, y mae efe yn myned o'ch blaen chwi i Ga|lil&aelig;a: yno y gwelwch e&s;: wele, dy wedais i chwi.</P>
<P N="8">8 Ac wedi eu myned ymmaith ar frys oddi wrth y bedd, gyd ag ofn a llawenydd mawr, rheda&s;ant i fynegi i'w ddi&s;cyblion ef.</P>
<P N="9">9 Ac fel yr oeddynt yn myned i fynegi i'w ddi&s;cyblion ef, wele yr Je&s;u a gyfarfu &acirc; hwynt, gan ddy wedyd, Henffych well. A hwy a ddaethant ac a ymafaela&s;ant yn ei draed ef, ac a'i haddola&s;ant.</P>
<P N="10">10 Yna y dywedodd yr Je&s;u wrthynt, Nac ofnwch: ewch, my|negwch i'm brodyr, fel yr e|lont i Galil&aelig;a, ac yno i'm gwe|lant i.</P>
<P N="11">11 Ac wedi eu myned hwy, wele, rhai o'r wiliadwriaeth a ddaethant i'r ddinas, ac a fynega|&s;ant i'r Arch-offeiriaid yr hyn oll a wnaethid.</P>
<P N="12">12 Ac wedi iddynt ymga&s;clu yngh&ycirc;d g&ycirc;d &acirc;'r Henuriaid, a ch&ycirc;d-ymgynghori, hwy a roe&s;ant arian lawer i'r mil-w&ycirc;r,</P>
<P N="13">13 Gan ddywedyd, Dywe|dwch, ei ddi&s;cyblion a ddaethant o h&ycirc;d nos, ac a'i lladratta&s;ant ef a nyni yn cy&s;cu.</P>
<P N="14">14 Ac of clyw y rhaglaw hyn, ni a'i per&s;wadiwn ef, ac a'ch gw|nawn chwi yn ddiofal.</P>
<P N="15">15 A hwy a gymmera&s;ant yr arian, ac a wnaethant fel yr addy|&s;cwyd hwynt: a thanwyd y gair hwn ym-mhlith yr Iddewon, hyd y dydd heddyw.</P>
<P N="16">16 A'r un di&s;cybl ar ddeg a ae|thant i Galil&aelig;a, i'r mynydd lle 'r ordeinia&s;e i 'r Je&s;u iddynt.</P>
<P N="17">17 A phan wel&s;ant ef, hwy a'i haddola&s;ant ef: ond rhai a am|heua&s;ant.</P>
<P N="18">18 A'r Je&s;u a ddaeth, ac a le|farodd wrthynt, gan ddywedyd, Rhoddwyd i mi b&ocirc;b awdurdod, yn y n&ecirc;f, ac ar y ddaiar.</P>
<P N="19">19 Ewch gan hynny, a dy&s;cwch yr holl genhedloedd, gan eu be|dyddio hwy yn enw 'r T&acirc;d, a'r M&acirc;b, a'r Y&s;pryd gl&acirc;n:</P>
<P N="20">20 Gan ddy&s;cu iddynt gadw p&ocirc;b peth a'r a orchymynnais i chwi: ac wele, yr ydwyfi gyd &acirc; chwi b&ocirc;b am&s;er, hyd ddiwedd y b&ycirc;d. Amen.</P>
</DIV2>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="book">
<PB REF="78">
<HEAD>YR EFENGYL YN OL SANCT MARC.</HEAD>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Swydd Joan Fedyddiwr.</HI> 9 <HI>Bedy|ddio yr Je&s;u,</HI> 12 <HI>a'i demtio.</HI> 14 <HI>Efe yn pregethu,</HI> 16 <HI>yn galw Petr, Andreas, Jaco, ac Joan,</HI> 23 <HI>yn iachau dyn ac y&s;pryd aflan ynddo,</HI> 29 <HI>a mam gwraig Petr, </HI>32 <HI>a llawer o gleifion,</HI> 41 <HI>ac yn glan|hau y gwahan-glwyfus.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>DEchreu Efengyl Je&s;u Gri&s;t, f&acirc;b Duw:</P>
<P N="2">2. Fel yr &s;crifennwyd yn y Prophwydi, Wele, yr ydwyfi yn anfon fy nghennad o flaen dy wyneb, yr hwn a bara|toa dy ffordd o'th flaen.</P>
<P N="3">3 Ll&ecirc;f un yn llefain yn y di|ffaethwch, Paratowch ffordd yr Arglwydd, gwnewch yn uniawn ei lwybrau ef.</P>
<P N="4">4 Yr oedd Joan yn bedyddio yn y diffaethwch, ac yn pregethu bedydd edifeirwch, er maddeuant pechodau.</P>
<P N="5">5 Ac aeth allan atto ef holl wl&acirc;d Jud&aelig;a, a'r Hiero&s;oly mitiaid, ac a'u bedyddiwyd oll ganddo yn afon yr Jorddonen, gan gyffe&s;&s;u eu pechodau.</P>
<P N="6">6 Ac Joan oedd wedi ei wi|&s;co &acirc; blew Camel, a gwregys croen ynghylch el lwynau, ac yn bwytta locu&s;tiaid a m&ecirc;l gw|yllt.</P>
<P N="7">7 Ac efe a bregethodd, gan ddy|wedyd, Y mae yn dyfod ar fy &ocirc;l i un cryfach n&acirc; myfi, carrai e&s;cidi|au yr hwn nid wyfi deilwng i ymo&s;twng, ac iw dattod.</P>
<P N="8">8 Myfi yn wir a'ch bedyddiais chwi &acirc; dwfr, eithr efe a'ch bedy|ddia chwi &acirc;'r Y&s;pryd gl&acirc;n.</P>
<P N="9">9 A bu yn y dyddiau hynny, ddyfod o'r Je&s;u o Nazareth yn Ga|lil&aelig;a, ac efe a fedyddiwyd gan Joan yn yr Jorddonen.</P>
<P N="10">10 Ac yn ebrwydd wrth ddy|fod i fynu o'r dwfr, efe a welodd y nefoedd yn agored, a'r Y&s;pryd yn de&s;cyn arno, megys colom|men.</P>
<P N="11">11 A llef a ddaeth o'r nefoedd, Tydi yw fy anwyl f&acirc;b, yn yr hwn i'm bodlonwyd.</P>
<P N="12">12 Ac yn ebrwydd y gyrrodd yr Y&s;pryd ef i'r diffaethwch.</P>
<P N="13">13 Ac efe a fu yno yn y diffae|thwch ddeugain nhiwrnod, yn ei demtio gan Satan: ac yr oedd efe g&ycirc;d &acirc;'r gwylltfilod, a'r Ange|lion a weina&s;ant iddo.</P>
<P N="14">14 Ac yn &ocirc;l traddodi Joan, yr Je&s;u a ddaeth i Galil&aelig;a, gan bregethu Efengyl teyrnas Dduw:</P>
<PB REF="79">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB REF="79">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB REF="80">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB REF="80">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB REF="81">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB REF="81">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB REF="82">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB REF="82">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB REF="83">
<P N="15">15 A dywedyd, Yr am&s;er a gy|flawnwyd, a theyrnas Dduw a ne|&s;&s;aodd: edifarh ewch, a chredwch yr Efengyl.</P>
<P N="16">16 Ac fel yr oedd efe yn rho|dio wrth f&ocirc;r Galil&aelig;a, efe a gan|fu Simon ac Andreas ei frawd, yn bwrw rhwyd yn y m&ocirc;r: (canys py&s;codwyr oeddynt.)</P>
<P N="17">17 A'r Je&s;u a ddywedodd wr|thynt, Deuwch ar fy &ocirc;l i, a gw|naf i'wch f&ocirc;d yn by&s;cod-w&ycirc;r dy|nion.</P>
<P N="18">18 Ac yn ebrwydd gan a|del eu rhwydau, y canlyna&s;ant ef.</P>
<P N="19">19 Ac wedi iddo fyned rhag|ddo ychydig oddi yno, efe a ganfu Jaco f&acirc;b Zebed&aelig;us, ac Joan ei frawd ef, a hwy yn y llong yn cy|weirio y rhwydau:</P>
<P N="20">20 Ac yn y man efe a'u galw|odd hwynt: a hwy a adaw&s;ant eu t&acirc;d, Zebed&aelig;us yn y llong gyd &acirc;'r cyflog ddynion, ac a aethant ar ei &ocirc;l ef.</P>
<P N="21">21 A hwy a aethant i mewn i Capernaum: ac yn ebrwydd ar y dydd Sabbath, wedi iddo fyned i mewn i'r Synagog, efe a athraw|iaethodd.</P>
<P N="22">A &s;ynna&s;ant wrth ei athraw|iaeth ef: canys yr oedd efe yn eu dy&s;cu hwy, megis un ac aw|dordod ganddo, ac nid fel yr Scri|fennyddion.</P>
<P N="23">23 Ac yr oedd yn eu Synagog hwy dd&ycirc;n ac ynddo y&s;pryd aflan, ac efe a lefodd,</P>
<P N="24">24 Gan ddywedyd, Och, beth &s;ydd i ni <HI>a wnelom</HI> &acirc; thi, Je&s;u o Nazareth? a ddaetho&s;t ti i'n di|fetha ni? mi a'th adwaen pwy ydwyt: Sanct Duw.</P>
<P N="25">25 A'r Je&s;u a'i ceryddodd ef, gan ddywedyd, Taw, a d&ocirc;s allan o honaw.</P>
<P N="26">26 Yna wedi i'r y&s;pryd a|flan ei rwygo ef, a gwaeddi &acirc; llef uchel, efe a ddaeth allan o honaw.</P>
<P N="27">27 Ac fe a aeth ar bawb fraw, fel yr ymofynna&s;ant yn eu my&s;c eu hun, gan ddywedyd, Beth yw hyn? pa athrawiaeth newydd yw hon, canys trwy awdurdod y mae efe yn gorchymmyn, ie yr y&s;pry|dion aflan, a hwy yn ufyddh&acirc;u iddo?</P>
<P N="28">28 Ac yn ebrwydd yr aeth &s;&ocirc;n am dano tros yr holl wl&acirc;d o am|gylch Galil&aelig;a.</P>
<P N="29">29 Ac yn y man wedi iddynt fyned allan o'r Synagog, hwy a aethant i d&ycirc; Simon ac Andreas, g&ycirc;d ag Jaco, ac Ioan.</P>
<P N="30">30 Ac yr oedd chwegr Simon yn gorwedd yn glaf o'r cr&ycirc;d: ac yn ebrwydd y dyweda&s;ant wrtho am dani hi.</P>
<P N="31">31 Ac efe a ddaeth, ac a'i co|dodd hi i fynu, gan ymaflyd yn ei llaw hi: a'r cr&ycirc;d a'i gadawodd hi yn y man, a hi a wa&s;anaeth odd arnynt hwy.</P>
<P N="32">32 Ac wedi iddi hwyrhau, pan fachludodd yr haul, hwy a ddy|ga&s;ant atto yr holl rai drwg eu hwyl, a'r rhai cythreulig.</P>
<P N="33">33 A'r holl ddinas oedd wedi ymga&s;clu wrth y drws.</P>
<P N="34">34 Ac efe a iachaodd lawer o rai drwg eu hwyl o amryw heinti|au, ac a fwriodd allan lawer o gy|threuliaid, ac ni adawodd i'r cy|threuliaid ddywedyd yr adwae|nent ef.</P>
<P N="35">35 A'r boreu, yn blygeiniol iawn, wedi iddo godi, efe a aeth a|llan, ac a aeth i le anghyfannedd, ac yno y gweddiodd.</P>
<PB REF="83">
<P N="36">36 A Simon, a'r rhai oedd g&ycirc;d ag ef, a'i dilyna&s;ant ef.</P>
<P N="37">37 Ac wedi iddynt ei gael ef, hwy a ddyweda&s;ant wrtho, Y mae pawb yn dy gei&s;io di.</P>
<P N="38">38 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, Awn i'r trefydd ne&s;&s;af, fel y gallwyf bregethu vno hefyd: canys i hynny y daethym a|llan.</P>
<P N="39">39 Ac yr oedd efe yn pregethu yn eu Synagogau hwynt, trwy holl Galil&aelig;a, ac yn bwrw allan gythreuliaid.</P>
<P N="40">40 A daeth atto ef <HI>un</HI> gwa|han-glwyfus, gan ymbil ag ef, a go&s;twng ar ei liniau iddo, a dy|wedyd wrtho, Os mynni, ti a elli fy ngl&acirc;nhau.</P>
<P N="41">41 A'r Je&s;u gan do&s;turio, a e&s;tynnodd ei law, ac a gyffyr|ddodd ag ef, ac a ddywedodd wr|tho, Mynnaf, bydd l&acirc;n.</P>
<P N="42">42 Ac wedi iddo ddywedyd <HI>hynny,</HI> ymadawodd y gwahan|glwyf ag ef yn ebrwydd, a glan|hawyd ef.</P>
<P N="43">43 Ac wedi gorchymmyn i|ddo yn gaeth, ef a'i hanfonodd ef ymmaith yn y man;</P>
<P N="44">44 Ac a ddywedodd wrtho, Gw&ecirc;l na ddywedych ddim wrth neb: eithr d&ocirc;s ymmaith, dangos dy hun i'r offeiriad, ac offrymma dros dy lanh&acirc;d, y pethau a orchy|mynnodd Mo&s;es, er ty&s;tiolaeth iddynt hwy.</P>
<P N="45">45 Eithr efe a aeth ymmaith, ac a ddechreuodd gyhoeddi lla|wer, a thanu 'r gair ar l&ecirc;d: fel na allei 'r Je&s;u fyned mwy yn amlwg i'r ddinas: eithr yr oedd efe allan mewn lleoedd anghyfan|nedd, ae o b&ocirc;b parth y daethant atto ef.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Chri&s;t yn iachau vn cl&acirc;f or par|lys,</HI> 14 <HI>yn galw Matthew o'r dollfa,</HI> 15 <HI>yn bwytta gyd&acirc; Phu|blicanod a phechaduriaid,</HI> 18 <HI>yn e&s;cu&s;odi ei ddi&s;cyblio am nad ymprydient,</HI> 23 <HI>ac am dynnu y tywys &ycirc;d ar y dydd Sabboth.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC efe a aeth drachefn i Ca|pernaum, wedi <HI>rhai</HI> dyddiau, a chlybuwyd ei f&ocirc;d efe yn t&ycirc;.</P>
<P N="2">2 Ac yn y man, llawer a ymga|&s;cla&s;ant ynghyd, hyd na annent, hyd yn oed yn y lleoedd ynghylch y drws: ac efe a bregethodd y gair iddynt hwy.</P>
<P N="3">3 A daethant atto, gan ddwyn vn claf o'r parlys, yr hwn a ddy|gid gan bedwar:</P>
<P N="4">4 A chan na allent ne&s;au atto gan y dyrfa, didoi y t&ocirc; a wnae|thant lle 'r oedd efe: ac wedi iddynt dorri trwodd, hwy a o|llynga&s;ant i wared y gwely, yn yr hwn y gorweddei y claf o'r parlys.</P>
<P N="5">5 A phan welodd yr Je&s;u eu ffydd hwynt, efe &acirc; ddywedodd wrth claf o'r parlys, Ha f&acirc;b, maddeuwyd i ti dy bechodau.</P>
<P N="6">6 Ac yr oedd rhai o'r Scrifen|nyddion yn ei&s;tedd yno, ac yn ymre&s;ymmu yn eu calonnau.</P>
<P N="7">7 Beth a wna hwn fel hyn yn dywedyd cabledd? pwy a all fa|ddeu pechodau, onid Duw yn vnig?</P>
<P N="8">8 Ac yn ebrwydd, pan wybu 'r Je&s;u yn ei Y&s;pryd eu b&ocirc;d hwy yn ymre&s;ymmu felly ynddynt eu hu|nain efe a ddywedodd wrthynt, Pa ham yr ydych yn ymre&s;ymmu am y pethau hyn yn eich calon|nau?</P>
<PB REF="84">
<P N="9">Pa vn &s;ydd haw&s;af, ai dy|wedyd wrth y claf o'r parlys, Ma|ddeuwyd i ti dy bechodau: ai dy|wedyd, Cyfod, a chymmer i fynu dy wely, a rhodia?</P>
<P N="10">10 Eithr fel y gwypoch f&ocirc;d gan f&acirc;b y d&ycirc;n awdurdod i faddeu pechodau ar y ddaiar, (eb efe wrth y claf o'r parlys,)</P>
<P N="11">11 Wrthit ti yr wyf yn dywe|dyd, Cyfod, a chymmer i fynu dy wely, a d&ocirc;s i'th d&ycirc;.</P>
<P N="12">12 Ac yn y man y cyfododd efe, ac y cymmerth i fynn ei wely, ac a aeth allan yn en gwydd hwynt oll, hyd oni &s;ynnodd pawb, a gogoneddu Duw, gan ddywe|dyd, Ni wel&s;om ni erioed fel hyn.</P>
<P N="13">13 Ac efe a aeth allan drachefn wrth lan y m&ocirc;r: a'r holl dyrfa a ddaeth atto, ac efe a'u dy&s;codd hwynt.</P>
<P N="14">14 Ac efe yn myned heibio, efe a ganfu Lefi <HI>f&acirc;b</HI> Alphaeus yn ei&s;tedd wrth y dollfa, ac a ddywe|dodd wrtho, Canlyn fi, Ac efe a gododd, ac a'i canlynodd ef.</P>
<P N="15">15 A bu, a'r Je&s;u yn ei&s;tedd i fwytta yn ei d&ycirc; ef, i lawer hefyd o Bublicanod a phechaduriaid ei|&s;tedd gyd &acirc;'r Je&s;u, a'i ddi&s;cyblion: canys llawer oeddynt, a hwy a'i canlyna&s;ent ef.</P>
<P N="16">16 A phan welodd yr Scrifen|nyddion a'r Phari&s;&aelig;aid ef yn bwytta g&ycirc;d &acirc;'r Publicanod a'r pe|chaduriaid, hwy a ddyweda&s;ant wrth ei ddi&s;cyblion ef, pa ham y mae efe yn bwytta ac yn yfed g&ycirc;d &acirc;'r Publicanod a'r pechaduriaid?</P>
<P N="17">17 A'r Je&s;u pan glybu, a ddy|wedodd wrthynt, Y rhai &s;y iach nid rhaid iddynt wrth y meddyg, ond y rhai cleifion: ni ddaethym i alw y rhai cyfiawn; ond pecha|duriaid i edifeirwch.</P>
<P N="18">18 A di&s;cyblion Joan a'r pha|ri&s;&aelig;aid oeddynt yn ymprydio: a hwy a ddaethant, ac a ddyweda|&s;ant wrtho, Pa ham y mae di&s;cy|blion Joan a'r Phari&s;&aelig;aid yn ym|prydio, ond dy ddi&s;cyblion di nid ydynt yn ymprydio?</P>
<P N="19">19 A dywedodd yr Je&s;u wr|thynt, A all plant yr &s;tafell brio|das ymprydio, tra fyddo y prioda&s;-f&acirc;b g&ycirc;d a hwynt? tra fyddo gan|ddynt y prioda&s;-f&acirc;b g&ycirc;d &acirc; hwynt, ni allant ymprydio:</P>
<P N="20">20 Eithr y ddyddiau a ddaw pan ddyger y prioda&s;-f&acirc;b oddi ar|nynt, ac yna 'r ymprydiant, yn y dyddiau hynny.</P>
<P N="21">21 Hefyd ni wnia neb dder|nyn o frethyn newydd ar ddille|dyn h&ecirc;n: os amgen, ei gyflawniad newydd ef a dynn oddi wrth yr h&ecirc;n, a gwaeth fydd y rhwyg.</P>
<P N="22">22 Ac ni rydd neb win newydd mewn h&ecirc;n go&s;trelau: os amgen, y gwin newydd a ddryllia 'r co|&s;trelau, a'r gwin a r&ecirc;d allan, a'r co&s;trelau a gollir: eithr gwin ne|wydd &s;ydd raid ei roi mewn co|&s;trelau newyddion.</P>
<P N="23">23 A bu iddo fyned trwy 'r &ycirc;d ar y Sabbath: a'i ddi&s;cyblion a ddechreua&s;ant ymdaith tan dyn|nu 'r tywys.</P>
<P N="24">24 A'r Phari&s;&aelig;aid a ddyweda|&s;ant wrtho, Wele pa ham y gw|n&acirc;nt ar y Sabbath yr hyn nid yw gyfreithlawn?</P>
<P N="25">25 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, Oni ddarllenna&s;och erioed beth a wnaeth Dafydd, pah oedd angen a chwant bwyd arno, efe a'r rhai oedd g&ycirc;d ag ef?</P>
<P N="26">26 Pa fodd yr aeth efe i d&ycirc; Dduw tan Abiathar yr Arch-offei|riad, ac y bwyttaodd y bara go|&s;od,
<PB REF="84"> y rhai nid cyfreithlon eu bwytta, ond i'r offeirieid vn vnig, ac a'u rhoddes hefyd i'r rhai oedd g&ycirc;d ag ef.</P>
<P N="27">27 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, y Sabbath a wnaethpwyd er mwyn d&ycirc;n, ac nid d&ycirc;n er mwyn y Sabbath.</P>
<P N="28">28 Am hynny y mae M&acirc;b y d&ycirc;n yn Arglwydd hefyd ar y Sab|bath.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Chri&s;t yn iachau y llaw wedi gwy|wo,</HI> 10 <HI>a llawer o glefydau eraill:</HI> 11 <HI>Yn ceryddu yr y&s;prydion aflan:</HI> 13 <HI>Yn dewis ei ddeuddec Apo&s;tol:</HI> 22 <HI>Yn atteb cabledd y rhai a ddywe|dent ei f&ocirc;d ef yn bwrw allan gyth|reuliaid trwy Beelzebub:</HI> 31 <HI>ac yn dangos pwy ydyw ei frawd, a'i chwaer, a'i f&acirc;m.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC efe aeth i mewn drachefn i'r Synagog: ac yr oedd yno dd&ycirc;n a chanddo law wedi gwy|wo.</P>
<P N="2">2 A hwy a'i gwilia&s;ant ef, a iachae efe ef ar y dydd Sabbath, fel y cyhuddent ef.</P>
<P N="3">3 Ac efe a ddywedodd wrth y d&ycirc;n yr oedd ganddo y llaw wedi gwywo, Cyfod i'r canol.</P>
<P N="4">4 Ac efe a ddywedodd wrthynt hwy, Ai rhydd gwneuthur da ar y dydd Sabbath, ynteu gwneu|thur drwg? cadw einioes, ai lladd? A hwy a daw&s;ant &acirc; &s;on.</P>
<P N="5">5 Ac wedi edrych arnynt o amgylch yn ddiglion, gan ddri|&s;tau am galedrwydd eu calon hwynt, efe a ddywedodd wrth y d&ycirc;n, E&s;tyn allan dy law, ac efe a'i he&s;tynnodd: a'i law ef a wnaed yn iach fel y llall.</P>
<P N="6">6 A'r Phari&s;&aelig;aid a aethant allan, ac a ymgynghora&s;ant yn ebrwydd g&ycirc;d &acirc;'r Herodianiaid, yn ei erbyn ef, pa fodd y dife|thent ef.</P>
<P N="7">7 A'r Je&s;u g&ycirc;d &acirc;'i ddi&s;cybli|on a giliodd tu a'r m&ocirc;r, a lliaws mawr a'i canlynodd ef, o Galil&aelig;a, ac o Jud&aelig;a,</P>
<P N="8">8 Ac o Jeru&s;alem, ac o, Idu|m&aelig;a, ac o'r tu hwynt i'r Jorddo|nen: a'r rhai o gylch Tyrus a Si|don, lliaws mawr, pan glyw&s;ant gymmaint a wnaethei efe, a ddae|thant atto.</P>
<P N="9">9 Ac efe a ddywedodd wrth ei ddi&s;cyblion am f&ocirc;d llong yn barod iddo, oblegid y dyrfa, rhag iddynt ei wa&s;cu ef.</P>
<P N="10">10 Canys efe a iacha&s;ei lawer, hyd oni phwy&s;ent arno, er mwyn cyffwrdd ag ef, cynnifer ac oedd a phlaau arnynt.</P>
<P N="11">11 A'r y&s;prydion aflan pan wel|&s;ant ef, a &s;yrthia&s;ant i lawr ger ei fron ef, ac a waedda&s;ant, gan ddy|wedyd, Ti yw M&acirc;b Duw.</P>
<P N="12">12 Yntef a orchymynnod iddynt yn gaeth na chyhoeddent ef.</P>
<P N="13">13 Ac efe a e&s;cynnodd i'r my|nydd, ac a alwodd atto y rhai a fynnodd efe: a hwy a ddaethant atto.</P>
<P N="14">14 Ac efe a ordeiniodd ddeu|ddeg, fel y byddent g&ycirc;d ag ef, ac fel y danfonei efe hwynt i bre|gethu;</P>
<P N="15">15 Ac i f&ocirc;d ganddynt awdur|dod i iachau clefydau, ac i fwrw allan gythreuliaid.</P>
<P N="16">16 Ac i Simon y rhoddes efe enw Petr.</P>
<P N="17">17 Ac Jaco <HI>f&agrave;b</HI> Zebedaeus, ac Joan brawd Jaco: (ac efe a ro|ddes
<PB REF="85"> iddynt henwau Boanerges, yr hyn yw, meibion y daran)</P>
<P N="18">18 Ac Andreas, a Philip, a Bartholomaeus, a Matthew, a Tho|mas, ac Jaco <HI>f&acirc;b</HI> Alphaeus, a Tha|daeus, a Simon y Canan&ecirc;ad,</P>
<P N="19">19 A Judas I&s;cariot, yr hwn he|fyd a'i bradychodd ef. A hwy a ddaethant i d&ycirc;.</P>
<P N="20">20 A'r dyrfa a ymgynnullodd drachefn, fel na allent gymmaint a bwytta bara.</P>
<P N="21">21 A phan glybu yr eiddo ef, hwy a aethant i'w ddal ef: canys dyweda&s;ant, y mae efe allan o'i bwyll.</P>
<P N="22">22 A'r Scrifennyddion, y rhai a ddaethent i wared o Jeru&s;alem, a ddyweda&s;ant f&ocirc;d Beelzebub ganddo, ac mai trwy bennaeth y cythreuliaid yr oedd efe yn bwrw allan gythreuliaid.</P>
<P N="23">23 Ac wedi iddo eu galw hwy atto, efe a ddywedodd wrthynt mewn damhegion, Pa fodd y gall Satan fwrw allan Satan?</P>
<P N="24">24 Ac o bydd teyrnas wedi ym|rannu yn ei herbyn ei hun, ni ddichon y deyrnas honno &s;efyll:</P>
<P N="25">25 Ac o bydd t&ycirc; wedi ymrannu yn ei erbyn ei hun, ni ddichon y t&ycirc; hwnnw &s;efyll:</P>
<P N="26">26 Ac os Satan a gyfyd yn ei erbyn ei hun, ac a fydd wedi ym|rannu, ni all efe &s;efyll, eithr y mae iddo ddiwedd.</P>
<P N="27">27 Ni ddichon neb fyned i mewn i d&ycirc; y cadarn, ac y&s;peilio ei ddodrefn ef, oni bydd iddo yn gyntaf rwymo 'r cadarn, ac yna yr y&s;peilia ei d&ycirc; ef.</P>
<P N="28">28 Yn wir y dywedaf i chwi, y maddeuir pob pechod i feibion dynion, a pha gabledd bynnag a gablant.</P>
<P N="29">29 Eithr yr hwn a gablo yn erbyn yr Y&s;pryd gl&acirc;n, ni chaiff faddeuant yn dragywydd, ond y mae yn euog o farn dragywydd.</P>
<P N="30">30 Am iddynt ddywedyd, Y mae y&s;pryd aflan ganddo.</P>
<P N="31">31 Daeth gan hynny ei frodyr ef a'i fam: a chan &s;efyll allan hwy a anfona&s;ant atto, gan ei alw ef.</P>
<P N="32">32 Ar bobl oedd yn ei&s;tedd o'i amgylch, ac a ddyweda&s;ant wr|tho, Wele y mae dy fam di a'th frodyr, allan yn dy gei&s;io.</P>
<P N="33">33 Ac efe a'u hattebodd hwynt, gan ddywedyd, Pwy yw fy mam i, neu fy mrodyr i?</P>
<P N="34">34 Ac wedi iddo edrych oddi amgylch ar y rhai oedd yn ei&s;tedd yn ei gylch efe a ddywedodd, Wele fy mam i, a'm brodyr i.</P>
<P N="35">35 Canys pwy bynnag a wne|lo ewyllys Duw, hwnnw yw fy mrawd i, a'm chwaer, a'm mam i.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Dammeg yr hau-wr,</HI> 14 <HI>a'i dde|ongliad.</HI> 21 <HI>Rhaid i ni gyfran|nu goleuni ein gwybodaeth i era|ill. </HI>26 <HI>Dammeg yr h&acirc;d yn tyfu yn ddiarwybod,</HI> 30 <HI>a'r gronyn mw&s;tard.</HI> 39 <HI>Chri&s;t yn go&s;tegu y dyme&s;tl ar y m&ocirc;r.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC efe a ddehreuodd drachefn athrawiaethu yn ymyl y m&ocirc;r: a thyrfa fawr a ymga&s;clodd atto, hyd oni bu iddo fyned i'r llong, ac ei&s;tedd ar y m&ocirc;r: a'r holl dyrfa oedd wrth y m&ocirc;r ar y t&icirc;r.</P>
<P N="2">2 Ac efe a ddy&s;codd iddynt lawer ar ddamhegion, ac a ddywedodd wrthynt yn ei ddy&s;ceidiaeth ef,</P>
<PB REF="85">
<P N="3">3 Gwrandewch, Wele, hau|wr a aeth allan i hau:</P>
<P N="4">4 A darfu wrth hau, i beth &s;yrthio ar fin y ffordd, ac ehedi|aid yr awyr a ddaethant, ac a'i di|fa&s;ant.</P>
<P N="5">5 A pheth a &s;yrthiodd ar greig|le; lle ni chafodd fawr ddaiar: ac yh y fan yr eginodd, am nad oedd iddo ddyfnder daiar.</P>
<P N="6">6 A phan gododd yr haul y poethwyd ef, ac am nad oedd gw|reiddyn iddo, efe a wywodd.</P>
<P N="7">7 A pheth a &s;yrthiodd ym|mhlith drain: a'r drain a dyfa|&s;ant, ac a'i taga&s;ant ef, ac ni ddug ffrwyth.</P>
<P N="8">8 A pheth arall a &s;yrthiodd mewn tir da, ac a roddes ffrwyth tyfadwy a chynhyrchol, ac a dd&ucirc;g vn ddeg ar hugain, ac un driu|gain, ac vn gant.</P>
<P N="9">9 Ac efe a ddywedodd wrthynt, Y n&ecirc;b &s;ydd ganddo glu&s;tiau i wrando, gwrandawed.</P>
<P N="10">10 A phan oedd efe wrtho ei hun, y rhai oedd yn ei gylch ef, g&ycirc;d &acirc;'r deuddeg, a ofynna&s;ant iddo am y ddammeg.</P>
<P N="11">11 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, I chwi y rhodded gwybod dirgelwch teyrnas Dduw: eithr i'r rhai &s;y allan, ar ddamhegion y gwneir p&ocirc;b peth:</P>
<P N="12">12 Fel yn gweled y gwelant, ac na chanfyddant: ac yn clywed y clywant, ac ni ddeallant: rhag iddynt ddychwelyd, a maddeu iddynt eu pechodau.</P>
<P N="13">13 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, Oni wyddoch chwi y ddam|meg hon: a pha fodd y gwyby|ddwch yr holl ddamhegion?</P>
<P N="14">14 Yr hau-wr, &s;ydd yn hau y gair:</P>
<P N="15">15 A'r rhai hyn yw y rhai ar fin y ffordd, lle 'r hauir y gair, ac wedi iddynt ei glywed, y mae Sa|tan yn dyfod yn ebrwydd, ac yn dwyn ymmaith y gair a hauwyd yn eu calonnau hwynt.</P>
<P N="16">16 A'r rhai hyn yr vn ffunyd yw y rhai a hauir ar y creigle; y rhai wedi clywed y gair, &s;ydd yn ebrwydd yn ei dderbyn ef yn llawen?</P>
<P N="17">17 Ac nid oes ganddynt wrei|ddyn yddynt eu hunain, eithr tros am&s;er y maent: yna pan dd&ecirc;l blinder, neu erlid, o achos y gair, yn y man y rh wy&s;trir hwyn.</P>
<P N="18">18 A'r rhai hyn yw y rhai a hauwyd ym-my&s;c y drain, y rhai a wrandawant y gair,</P>
<P N="19">19 Ac y mae gofalon y b&ycirc;d hwn, a hudoliaeth golud, a chwantau am bethau eraill, yn dyfod i mewn, ac yn tagu 'r gair, a myned y mae yn ddi-ffrwyth.</P>
<P N="20">20 A'r rhai hyn yw y rhai a hauwyd mewn t&icirc;r da, y rhai &s;ydd yn gwrando y gair, ac yn ei dder|byn, ac yn dwyn ffrwyth, vn ddeg ar hugain, ac vn driugain, ac vn gant,</P>
<P N="21">21 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, a ddaw canwyll iw dodi tan le&s;tr neu tan wely? ac nid iw go&s;od ar ganhwyll-bren.</P>
<P N="22">22 Canys nid oes dim cu|ddiedig a'r ni's amlygir, ac ni bu ddim dirgel, ond fel y delei i eglurdeb.</P>
<P N="23">23 Od oes gan neb glu&s;tiau i wrando, gwrandawed.</P>
<P N="24">24 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, Edrychwch beth a wran|dawoch: &acirc; pha fe&s;ur y me&s;uroch, y me&s;urir i'chwithau, a chwane|gir i chwi y rhai a wrandewch.</P>
<PB REF="86">
<P N="25">25 Canys yr hwn y mae gan|ddo, y rhoddir iddo: a'r hwn nid oes ganddo, ie yr hyn &s;ydd gan|ddo a ddygir dddi arno.</P>
<P N="26">26 Ac efe a ddywedodd, Felly y mae teyrnas Dduw, fel pe bw|riai ddyn h&acirc;d i'r ddaiar:</P>
<P N="27">27 A chy&s;cu, a chodi n&ocirc;s a dydd, a'r h&acirc;d yn egino, ac yn tyfu, y m&ocirc;dd ni's g&wcirc;yr efe.</P>
<P N="28">28 Canys y ddaiar a ddwg ffrwyth o honi ei hun, yn gyntaf yr eginyn, yn &ocirc;l hynny y dywy|&s;en, yna 'r yd yn llawn yn y dy|wy&s;en.</P>
<P N="29">29 A phan ymddango&s;o 'r ffrwyth, yn ebrwydd y rhydd efe y crymman ynddo, am ddyfod y cynhayaf.</P>
<P N="30">30 Ac efe a ddywedodd, I ba beth y cy&s;&s;elybem deyrnas Dduw? neu ar ba ddammeg y gwnaem gyffelybrwydd o honi?</P>
<P N="31">31 Megis gronyn o h&acirc;d mw|&s;tard ydyw: yr hwn pan hauer yn y ddaiar, &s;ydd leiaf o'r holl hadau &s;ydd ar y ddair.</P>
<P N="32">32 Eithr wedi 'r hauer, y mae yn tyfu, ac yn myned yn fwy n&acirc;'r holl ly&s;iau, ac efe a ddwg gang|hennau mawrion, fel y gallo ehe|diaid yr awyr nythu tan ei gy&s;cod ef.</P>
<P N="33">33 Ac &acirc; chyfryw ddamhegion lawer y traethodd efe iddynt y gair, hyd y gallent ei wrando.</P>
<P N="34">34 Ond heb ddammeg ni lefa|rodd wrthynt: ac o'r nailltu i'w ddi&s;cyblion efe a eglurodd b&ocirc;b peth.</P>
<P N="35">35 Ac efe a ddywedodd wrthynt y dwthwn hwnnw, wedi ei hwy|rhau hi, Awn tro&s;odd i'r tu draw.</P>
<P N="36">36 Ac wedi iddynt ollwng ym|maith y dyrfa, hwy a'i cymmera|&s;ant ef, fel yr oedd yn y llong: ac yr oedd hefyd longau eraill gyd ag ef.</P>
<P N="37">37 Ac fe a gyfodes tyme&s;tl fawr o wynt, a'r tonnau a dafla&s;ant i'r llong, hyd onid oedd hi yn llawn weithian.</P>
<P N="38">38 Ac yr oedd efe yn y pen &ocirc;l i'r llong, yn cy&s;cu ar obennydd: a hwy a'i deffroe&s;ant ef, ac a ddy|weda&s;ant wrtho, ai difatter gen|nit ein colli ni?</P>
<P N="39">39 Ac efe a gododd i fynu, ac a geryddodd y gwynt, ac a ddy|wedodd wrth y m&ocirc;r, Go&s;tega, di&s;tawa. A'r gwynt a o&s;tegodd, a bu tawelwch mawr.</P>
<P N="40">40 Ac efe a ddywedodd wrthynt, pa ham yr ydych mor ofnog? pa fodd nad oes gennych ffydd?</P>
<P N="41">41 Eithr hwy a ofna&s;ant yn ddir|fawr, ac a ddyweda&s;ant wrth ei gi|lydd, Pwy yw hwn, gan f&ocirc;d y gwynt a'r m&ocirc;ryn vfyddhau iddo?</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Cri&s;t yn gwaredu y dyn yr oedd yn|ddo leng o gythreuliaid:</HI> 13 <HI>Hwy|thau yn myned i'r m&ocirc;ch.</HI> 25 <HI>Y mae efe yn iachau y wraig o'r di|fer-lif gwaed,</HI> 35 <HI>ac yn cyfodi merch Jairus o farw i fyw.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A Hwy a ddaethant i'r tu hwnt i'r m&ocirc;r, i wl&acirc;d y Gadareniaid.</P>
<P N="2">2 Ac ar ei ddyfodiad ef allan o'r llong, yn y man cyfarfu ag ef o blith y beddau, dd&ycirc;n ac y&s;pryd aflan ynddo,</P>
<P N="3">3 Yr hwn oedd a'i drigfan ym|mhlith y beddau, ac ni allei n&ecirc;b, ie &acirc; chadwynau ei rwymo ef:</P>
<P N="4">4 O herwydd ei rwymo ef yn fynych &acirc; llyffetheiriau, ac &acirc; cha|dwynau,
<PB REF="86"> a darnio o hono 'r cad|wynau, a dryllio y llyffetheiriau: ac ni allei n&ecirc;b ei ddofi ef.</P>
<P N="5">5 Ac yn oe&s;tad n&ocirc;s a dydd, yr oedd efe yn llefain yn y myny|ddoedd, ac <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">m-mhlith y beddau, ac yn ei dorri ei hun &acirc; cherrig.</P>
<P N="6">6 Ond pan ganfu efe yr Je&s;u o hir-bell, efe a redodd, ac a'i ha|ddolodd ef:</P>
<P N="7">7 A chan waeddi &acirc; llef vchel, efe a ddywedodd, Beth &s;ydd i mi <HI>a wnelwyf</HI> &acirc; thi Je&s;u F&acirc;b y Duw goruchaf? yr ydwyf yn dy dyng|hedu trwy Dduw, na proenech fi.</P>
<P N="8">8 (Canys dyweda&s;ei wrtho, y&s;|pryd afl&acirc;n, d&ocirc;s allan o'r d&ycirc;n.)</P>
<P N="9">9 Ac efe a ofyhnodd iddo, Beth yw dy enw? Yntef a attebodd gan ddywedyd, Lleng yw fy enw: am f&ocirc;d llawer o honom.</P>
<P N="10">10 Ac efe a fawr ymbiliodd ag ef: na yrrei efe hwynt allan o'r wl&acirc;d.</P>
<P N="11">11 Ond yr oedd yno ar y my|nyddoedd genfaint fawr o f&ocirc;ch yn pori.</P>
<P N="12">12 A'r holl gythreuliaid a at|tolyga&s;ant iddo, gan ddywedyd, Danfon ni i'r m&ocirc;ch, fel y gallom fyned i mewn iddynt.</P>
<P N="13">13 Ac yn y man y caniattaodd yr Je&s;u iddynt. A'r y&s;prydion aflan, wedi myned allan, a aethant i mewn i'r m&ocirc;ch: a rhuthrodd y genfaint tros y dibyn i'r m&ocirc;r, (ac ynghylch dwy-fil oeddynt) ac a'u boddwyd yn y m&ocirc;r.</P>
<P N="14">14 A'r rhai a borthent y m&ocirc;ch a ffoe&s;ant, ac a fynega&s;ant y peth yn y ddinas, ac yn y wl&acirc;d. A hwy a aethant allan i weled beth oedd hyn a wnaethid.</P>
<P N="15">15 A hwy a ddaethant at yr Je&s;u, ac a wel&s;ant y cythreulig, yr hwn y bua&s;ei y lleng ynddo, yn ei&s;tedd, ac yn ei ddillad, ac yn ei iawn bwyll, ac a ofna&s;ant.</P>
<P N="16">16 A'r rhai a wel&s;ant a fyne|ga&s;ant iddynt, pa fodd y bua&s;ei i'r cythreulig, ac am y m&ocirc;ch.</P>
<P N="17">17 A dechreua&s;ant ddymuno arno ef fyned ymmaith o'u goror hwynt.</P>
<P N="18">18 Ac efe yn myned i'r llong, yr hwn y bua&s;ei y cythrael yn|ddo, a ddymunodd arno gael b&ocirc;d g&ycirc;d ag ef.</P>
<P N="19">19 Ond yr Je&s;u ni adawodd iddo, eithr dywedodd wrtho, d&ocirc;s i'th d&ycirc; at yr eiddot, a mynega iddynt pa faint a wnaeth yr Ar|glwydd erot, ac iddo drugarhau wrthit.</P>
<P N="20">20 Ac efe a aeth ymmaith, ac a ddechreuodd gyhoeddi trwy Decapolis, pa bethau eu maint a wnaethei 'r Je&s;u iddo: a phawb a ryfedda&s;ant.</P>
<P N="21">21 Ac wedi i'r Je&s;u drachefn fyned mewn llong i'r lan arall, ym|ga&s;clodd tyrfa fawr atto: ac yr oedd efe wrth y m&ocirc;r.</P>
<P N="22">22 Ac wele, vn o bennaethiaid y Synagog a ddaeth, a'i enw Jai|rus: a phan ei gwelodd, efe a &s;yr|thiodd wrth ei draed ef.</P>
<P N="23">23 Ac efe a fawr ymbiliodd ag ef, gan ddywedyd, Y mae fy merch fechan ar drangc: <HI>attolwg i ti</HI> ddy|fod, a dodi dy ddwylo arni, fel yr iachaer hi, a byw fydd.</P>
<P N="24">24 A <HI>'r Je&s;u</HI> a aeth g&ycirc;d ag ef: a thryfa fawr a'i canlynodd ef, ac a'i gwa&s;ca&s;ant ef.</P>
<P N="25">25 A rhyw wraig, yr hon a fua&s;ei mewn diferlif gwaed ddeu|ddeng mhlynedd,</P>
<P N="26">26 Ac a oddefa&s;ei lawer gan laweroedd o feddygon, ac a dreu|lia&s;ei
<PB REF="87"> gymmaint ac oedd ar ei helw, ac ni chwa&s;ei ddim lle&s;s&acirc;d, eithr yn hytrarch myned waeth|waeth.</P>
<P N="27">27 Pan glybu hi am yr Je&s;u, hi a ddaeth yn y dyrfa o'r tu &ocirc;l, ac a gyflyrddodd &acirc;'r wi&s;c ef.</P>
<P N="28">28 Canys hi a ddyweda&s;ei, Os cy|ffyrddaf &acirc;'i ddillad ef, iach fyddaf.</P>
<P N="29">29 Ac yn ebrwydd y &s;ychodd ffynhonnell ei gwaed hi: a hi a wybu yn ei chorph ddarfod ei hia|chau o'r pla.</P>
<P N="30">30 Ac yn y fan, yr Je&s;u yn gwy|bod ynddo ei hun fyned rhinwedd allan o honaw, efe a drodd yn y dyrfa, ac a ddywedodd, Pwy a gy|ffyrddodd &acirc;'m dillad?</P>
<P N="31">31 A'i ddi&s;cyblion a ddyweda|&s;ant wrtho, Ti a weli y dyrfa yn dy wa&s;cu, ac a ddywedi di, Pwy a'm cyffyrddodd?</P>
<P N="32">32 Ac yntef a edrychodd o am|gylch, i weled yr hon a wnaeth ei hyn.</P>
<P N="33">33 Ond y wraig, gan ofni a chry|nu, yn gwybod beth a wnaethid ynddi, a ddaeth ac a &s;yrthiodd ger ei fron ef, ac a ddywedodd iddo 'r holl wirionedd.</P>
<P N="34">34 Ac efe a ddywedodd wrthi, Ha ferch, dy ffydd a th iachaodd, d&ocirc;s mewn heddwch, a bydd iach o'th bla.</P>
<P N="35">35 Ac efe etto yn llefaru, daeth rhai o d&ycirc; Pennaeth y Synagog, gan ddywedyd. Bu farw dy ferch: i ba beth etto 'r aflonyddi 'r A|thro?</P>
<P N="36">36 A'r Je&s;u, yn ebrwydd wedi clywed y gair a ddyweda&s;id, a ddywedodd wrth bennaeth y Sy|nagog, Nac ofna, cr&ecirc;d yn vnig.</P>
<P N="37">37 Ac ni adawodd efe n&ecirc;b i'w ddilyn, ond Petr, ac Jaco, ac Joan brawd Jaco.</P>
<P N="38">38 Ac efe a ddaeth i d&ycirc; penna|eth y Synagog, ac a ganfu y cyn|nwrf, a'r <HI>rhai</HI> oedd yn wylo, ac yn ochain llawer.</P>
<P N="39">39 Ac wedi iddo fyned i mewn, efe a ddywedodd wrt<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ynt, pa ham y gwnewch gynnwrf, ac yr wy|lwch? ni bu farw yr eneth, eithr cy&s;cu y mae.</P>
<P N="40">40 A hwy a'i gwatwara&s;ant ef, Ond efe, gwedi bwrw pawb allan, a gymmerth d&acirc;d yr eneth a'i mam, a'r rhai oedd g&ycirc;d ag ef, ac a aeth i mewn lle 'r oedd yr eneth yn gorwedd.</P>
<P N="41">41 Ac wedi ymaflyd yn llaw'r eneth, efe a ddywedodd wrthi, <HI>Talitha cumi:</HI> yr hyn o'i gyfieithu yw, Yr eneth, (yr wyf yn dywedyd wrth it) cyfod.</P>
<P N="42">42 Ac yn y fan y cyfodes yr e|neth, ac a rodiodd: canys deu|ddeng-mlwydd oed ydoeda hi: a &s;ynnu a wnaeth arnynt &acirc; &s;yn|dod mawr.</P>
<P N="43">43 Ac efe a orchymynnodd iddynt yn gaeth, na chai n&ecirc;b wybod hyn: ac a ddywe|dodd am roddi <HI>peth</HI> iddi i'w fwytta.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Diy&s;tyru Christ gan ei wlad-wyr ei hun.</HI> 7 <HI>Y mae efe yn rhoddi i'r deuddec awdurdodd ar y&s;prydion aflan.</HI> 14 <HI>Amryw dyb am Gri&s;t.</HI> 18 <HI>Torri pen Joan Fedyddi|wr,</HI> 29 <HI>a'i gladdu.</HI> 30 <HI>Yr Apo|&s;tolion yn dychwelyd o bregethu.</HI> 34 <HI>Gwyrthiau y pum torth bara a'r ddau by&s;codyn.</HI> 45 <HI>Chir&s;t yn rhodio ar y m&ocirc;r:</HI> 53 <HI>ac yn iachau pawb a gyffyrddai ag ef.</HI></P>
</ARGUMENT>
<PB REF="87">
<P>AC efe a aeth ymmaith oddi yno, ac a ddaeth i'w wl&acirc;d ei hun: a'i ddi&s;cyblion a'i canlyna|&s;ant ef.</P>
<P N="2">2 Ac wedi dyfod y Sabbath, efe a ddechreuodd athrawiaethu yn y Synagog: a &s;ynnu a wna|eth llawer a'i clyw&s;ant, gan ddy|wedyd, O ba le y daeth y pethau hyn i hwn? a pha ddocthineb yw hon a roed iddo, fel y gwneid y cyfryw nerthoedd trwy ei dwylo ef.</P>
<P N="3">3 Ond hwn yw 'r &s;aer, m&acirc;b Mair, brawd Iaco, a Io&s;es, a Judas, a Simon? ac onid yw ei chwiorydd ef ymma yn ein plith ni? A hwy a rwy&s;trwyd o'i blegid ef.</P>
<P N="4">4 Ond yr Je&s;u a ddywedodd wr|thynt, nad yw prophwyd yn ddi|bris ond yn ei wl&acirc;d ei hun, ac ym-mhlith ei genedl ei hun, ac yn ei d&ycirc; ei hun.</P>
<P N="5">5 Ac ni allei efe yno wneu|thyd dim gwrthiau, ond rhoi ei ddwylo ar ychydig gleifion, a'i h<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">|achau hwynt.</P>
<P N="6">6 Ac efe a ryfeddodd o her|wydd eu hangrhediniaeth: ac a aeth i'r pentrefi oddi amgylch, gan athrawiaethu.</P>
<P N="7">7 Ac efe a alwodd y deuddeg, ac a ddechreuodd eu danfon hwynt b&ocirc;b yn ddau a dan, ac a roddes iddynt awdurdod ar y&s;pry|dion aflan,</P>
<P N="8">8 Ac a orchymynnodd iddynt na chymmerent ddim i'r daith, ond llaw-ffon yn unig: nac y&s;crep|pan, na bara, nac arian yn eu pyr&s;au.</P>
<P N="9">9 Eithr eu b&ocirc;d a &s;andalu am eu traed ac na wi&s;cent ddwy bais.</P>
<P N="10">10 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, I ba le bynnag yr eloch i mewn i d&ycirc;, arho&s;wch yno hyd o|nid eloch ymmaith oddi yno.</P>
<P N="11">11 A pha rai bynnag ni'ch der|byniant, ac ni'ch gwrandawant, pan eloch oddi yno, e&s;cydwch y llwch a <HI>fyddo</HI> ran eich traed, yn dy|&s;tiolaeth iddynt. Yn wir meddaf i chwi, y bydd e&s;mwythach i So|doma a Gomorrha, yn nydd y farn, nac i'r ddinas honno.</P>
<P N="12">12 A hwy a aethant allan, ac a bregetha&s;ant ar iddynt edifarhau.</P>
<P N="13">13 Ac a fwria&s;ant allan lawer o gythreuliaid, ac a elia&s;ant ag olew lawer o glei&s;ion, ac a'u hia|cha&s;ant</P>
<P N="14">14 A'r brenin Herod a glybu, (canys cyhoedd ydoedd ei enw ef) ac efe a ddywedodd, Ioan Fedy|ddiwr a gyfodes o feirw, ac am hynny y mae nerthoedd yn gwei|thio yndo ef.</P>
<P N="15">15 Eraill a ddyweda&s;ant, Mai Elias yw: ac eraill a ddyweda&s;ant, Mai prophwyd yw, neu megis un o'r prophwydi.</P>
<P N="16">16 Ond Herod pan glybu, a ddywedodd, Mai 'r Ioan a dor|rais i ei ben yw hwn, efe a gyfo|des o feirw.</P>
<P N="17">17 Canys yr Herod hwn a ddanfona&s;ai, ac a ddalia&s;ai Ioan, ac a'i rhwyma&s;ai ef yn y carchar, o achos Herodias gwraig Philip ei frawd, am iddo ei phriodi hi.</P>
<P N="18">18 Canys Ioan a ddyweda&s;ei wrth Herod, Nid cyfreithlawn i ti gael gwraig dy frawd.</P>
<P N="19">19 Ond Herodias a ddaliodd &wcirc;g iddo, ac a chwennychodd ei ladd ef, ac ni's gallodd.</P>
<P N="20">20 Canys Herod oedd yn ofni Ioan, gan wybod ei f&ocirc;d ef yn &wcirc;r cyfiawn, ac yn &s;anctaid, ac a'i
<PB REF="88"> parchei ef: ac wedi iddo ei gly|wed ef, efe a wnai lawer o be|thau, ac a'i gwrandawai ef yn e|wylly&s;gar.</P>
<P N="21">21 Ac wedi dyfod diwrnod cy|faddas, pan wnaeth Herod, ar ei ddydd genedigaeth, &s;wpper i'w bennaethiaid, a'i flaenoriaid, a goreugw&ycirc;r Galil&aelig;a:</P>
<P N="22">22 Ac wedi i ferch Herodias honno ddyfod i mewn, a dawn&s;io, a boddhau Herod, a'r rhai oedd yn ei&s;tedd gydag ef, y brenin a ddywedodd wrth y llangces, Go|fyn i mi y peth a fynnech, ac mi a'i rhoddaf i ti.</P>
<P N="23">23 Ac efe a dyngodd iddi, Beth bynnag a ofynnech i mi, mi a'i rhoddaf i ti, hyd hanner fy nheyrnas.</P>
<P N="24">24 A hitheu a aeth allan, ac a ddywedodd wrth ei mam, Pa beth a ofynnaf? A hitheu a ddywe|dodd, Pen Ioan Fedyddiwr.</P>
<P N="25">25 Ac yn y fan hi aeth i mewn ar frys at y brenin, ac a ofynnodd, gan ddywedyd, Mi a fynnwn i ti roi i mi allan o law, ar ddy&s;cl, ben Ioan Fedyddiwr.</P>
<P N="26">26 A'r brenin yn dri&s;t iawn, ni chwennychei ei bwrw hi hei|bio, o herwydd y llwon, a'r rhai oedd yn ei&s;tedd gydag ef.</P>
<P N="27">27 Ac yn y man y brenin a ddanfonodd ddienyddwr, ac a or|chymynnodd ddwyn ei ben ef.</P>
<P N="28">28 Ac yntef a aeth ac a dorrodd ei ben ef yn y carchar, ac a ddug ei ben ef ar ddy&s;cl, ac a'i rhoddes i'r llangces, a'r llangces a'i rhoddes ef i'w mam.</P>
<P N="29">29 A phan glybu ei ddi&s;cybli|on ef, hwy a ddaethant, ac a gym|mera&s;ant ei gorph ef, ac a'i doda|&s;ant mewn bed.</P>
<P N="30">30 A'r Apo&s;tolion a ymga&s;cla|&s;ant at yr Je&s;u, ac a fynega&s;ant iddo yr holl bethau, y rhai a wnaethent hefyd, a'r rhai a a|thrawiaetha&s;ent.</P>
<P N="31">31 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, Deuwch eich hunain i le anghyfannedd o'r nailltu, a gor|phwy&s;wch encyd. Canys llawer oedd yn dyfod, ac yn myned, fel nad oeddynt yn cael ennyd, cym|maint, ac i fwytta.</P>
<P N="32">32 A hwy a aethant i le anghy|fannedd, mewn ll ong o'r nailltu.</P>
<P N="33">33 A'r bobloedd a'u gwel&s;ant hwy yn myned ymmaith, a llawer a'i hadnabuant ef, ac a reda&s;ant yno ar draed o'r holl ddina&s;oedd, ac a'u rhag-flaena&s;ant hwynt, ac a ymga&s;cla&s;ant atto ef.</P>
<P N="34">34 A'r Je&s;u wedi myned a|llan a welodd dyrfa fawr, ac a do|&s;turiodd wrthynt, am eu b&ocirc;d fel defaid heb ganddynt fugail: ac a ddechreuodd ddy&s;cu iddynt lawer o bethau.</P>
<P N="35">35 Ac yna wedi ei myned hi yn llawer o'r dydd, y daeth ei ddi|&s;cyblion atto ef gan ddywedyd, Y lle &s;ydd anial, ac weithian y mae hi yn llawer o'r dydd.</P>
<P N="36">36 Gollwng hwynt ymmaith, fel yr elont i'r wl&acirc;d oddi am|gylch, ac i'r pentrefi, ac y prynont iddynt eu hunain fara: canys nid oes ganddynt ddim i'w fwytta.</P>
<P N="37">37 Ond efe a attebodd, ac a ddywedodd wrthynt, Rhoddwch chwi iddynt <HI>beth</HI> i'w fwytta. A hwy a ddyweda&s;ant wrtho, A awn ni a phrynu gwerth deu-can cei|niog o fara, a'i roddi iddynt i'w fwytta?</P>
<P N="38">38 Ac efe a ddywedodd wrthynt, Pa &s;awl torth &s;ydd gennych?
<PB REF="88"> ewch ac edrychwch. Ac wedi i|ddynt wybod, hwy a ddyweda|&s;ant, Pump, a dau by&s;codyn:</P>
<P N="39">39 Ac efe a orchymynnodd i|ddynt beri i bawb ei&s;tedd yn fyr|ddeidiau, ar y gla&s;wellt.</P>
<P N="40">40 A hwy a ei&s;tedda&s;ant yn finteioedd a minteioedd, o fe&s;ur cannoedd, ac o fe&s;ur d&ecirc;g a deu|geiniau.</P>
<P N="41">41 Ac wedi cymmeryd y pum torth a'r ddau by&s;codyn, gan e|drych i fynu tu a'r nef, efe a fen|dithiodd, ac a dorrodd y bara, ac a'i rhoddes at ei ddi&s;cyblion, i'w go&s;od ger eu bronnau hwynt: a'r ddau by&s;codyn a rannod efe rhyngddynt oll.</P>
<P N="42">42 A hwy oll a fwytta&s;ant, ac a gaw&s;ant ddigon.</P>
<P N="43">43 A choda&s;ant ddeuddeg ba|&s;cedaid yn llawn o'r briw-fwyd, ac o'r py&s;cod.</P>
<P N="44">44 A'r rhai a fwytta&s;ent o'r torthau, oedd yngylch pum-mil o w&ycirc;r.</P>
<P N="45">45 Ac yn y man, efe y gym|mhellodd ei ddi&s;cyblion i fyned ir llong, a myned o'r blaen i'r lan arall i Beth&s;aida, tra fyddei efe yn gollwng ymmaith y bobl.</P>
<P N="46">46 Ac wedi iddo eu danfon hwynt ymmaith, efe a aeth i'r mynydd i weddio.</P>
<P N="47">47 A phan aeth hi yn hwyr, yr oedd y llong ar ganol y m&ocirc;r, ac yntef ei hun ar y t&icirc;r.</P>
<P N="48">48 Ac efe a'u gwelei hwynt yn fl&icirc;n arnynt yn rhwyfo, (canys y gwynt oedd yn eu herbyn:) ac ynghylch y bedwaredd w&ycirc;lfa o'r n&ocirc;s efe a ddaeth attynt, gan rodio ar y m&ocirc;r, ac y fynna&s;ei fyned hei|bio iddynt.</P>
<P N="49">49 Ond pan wel&s;ant hwyef yn rhodio ar y m&ocirc;r, hwy a dybi|a&s;ant mai drychiolaeth ydoedd: a hwy a waedda&s;ant.</P>
<P N="50">50 (Canys hwynt oll a'i gwel|&s;ant ef, ac a ddychryna&s;ant) ac yn y man yr ymddiddanodd efe &acirc; hwynt, ac a ddywedodd wrthynt, Cymmerwch gy&s;&s;ur, myfi yw, nac ofnwch.</P>
<P N="51">51 Ac efe a aeth i fynu attynt i'r llong, a'r gwynt a dawe|lodd: a hwy a &s;ynna&s;ant ynddynt eu hunain yn fwy o lawer, ac a ry|fedda&s;ant.</P>
<P N="52">52 Oblegid ni ddealla&s;ant am y torthau hynny: canys yr oedd eu calon hwynt wedi caledu.</P>
<P N="53">53 Ac wedi iddynt ddyfod tro|&s;odd, hwy a ddaethant i dir Ge|ne&s;areth, ac a lania&s;ant.</P>
<P N="54">54 Ac wedi eu myned hwynt allan o'r llong, hwy a'i adnabuant ef yn ebrwydd.</P>
<P N="55">55 Ac wedi iddynt redeg trwy gwbl o'r goror hwnnw, hwy a ddechreua&s;ant ddwyn oddi am|gylch mewn gwel&acirc;u rai cleifion, pa le bynnag y clywent ei f&ocirc;d ef.</P>
<P N="56">56 Ac i ba le bynnag yr elai efe i mewn i bentrefi, neu ddina|&s;oedd, neu wl&acirc;d, hwy a o&s;odent y cleifion yn yr heolydd, ac a attolygent iddo gael o honynt gyffwrdd cymmaint ac ag ymyl ei wi&s;c ef: a cynnifer ac a gyffyr|dda&s;ant ag ef, a iachawyd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y Phari&s;&aelig;aid yn beio ar y di&s;cy|blion am fwytta heb ymolchi:</HI> 8 <HI>yn torri gorchymmyn Duw trwy draddodiadau dynion.</HI> 14 <HI>Nad yw bwyd yn halogi dyn.</HI> 24 <HI>Christ yn iach&acirc;u merch y wraig o Syro|phenicia,
<PB REF="89">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB REF="89">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB REF="90">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB REF="90">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB REF="91">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB REF="91">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB REF="92"> oddiwrth y&s;pryd aflan, </HI>31 <HI>ac un oedd fyddar, ac ag at|tal dywedyd arno.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>YNa yr ymga&s;clodd atto 'r Phari&s;&aelig;aid, a rhai o'r Scrifen|nyddion, a ddaethei o Jeru&s;alem.</P>
<P N="2">2 A phan wel&s;ant rai o'i ddi|&s;cyblion ef &acirc; dwylo cyflredin (hynny ydyw heb olchi) yn bwytta bwyd, hwy a argyoedda|&s;ant.</P>
<P N="3">3 Canys y phari&s;&aelig;aid, a'r holl Iddewon, oni bydd iddynt olchi eu dwylo yn fynych, ni fwyt|t&acirc;nt, gan ddal traddodiad yr hy|nafiaid.</P>
<P N="4">4 A <HI>phan ddelont</HI> o'r farchnad oni bydd iddynt ymolchi, ni fwyt|t&acirc;nt. A llawer o bethau eraill y &s;ydd, y rhai a gymmera&s;ant iw cadw, <HI>megis</HI> golchi cwppanau, ac y&s;tenau, ac efyddennau, a byr|ddau.</P>
<P N="5">5 Yna y gofynnodd y Phari&s;ae|aid a'r Scrifennyddion iddo, Pa ham nad yw dy ddi&s;cyblion di yn rhodio yn &ocirc;l traddodiad yr hyna|fiaid, ond bwytta eu bwyd &acirc; dwy|lo heb olchi?</P>
<P N="6">6 Ond efe a attebodd ac a ddy|wedodd wrthynt, Da y prophwy|dodd E&s;aias am danoch chwi ra|grithw&ycirc;r: fel y mae yn &s;crifen|nedig, Y mae y bobl hyn yn fy anrhydeddu i &acirc;'u gwefu&s;au, ond eu calon &s;ydd bell oddi wrthif.</P>
<P N="7">7 Eithr ofer y maent yn fy a|doli, gan ddy&s;cu <HI>yn lle</HI> dy&s;ceidi|aeth, orchymynnion dynion.</P>
<P N="8">8 Canys gan adel heibio or|chymmyn Duw, yr ydych yn dal traddodiad dynion, &s;ef golchia|dau &s;tenau a chwppanau: a llawer eraill o'r cyffelyb bethau yr ydych yn eu gwneuthur.</P>
<P N="9">9 Ac efe a ddywedodd wr|thynt. Gw&ycirc;ch yr ydych yn rhoi heibio orchymmyn Duw, fel y cadwoch eich traddodiad eich hunain.</P>
<P N="10">10 Canys Mo&s;es a ddywedodd, Anrhydedda dy d&acirc;d a'th fam: a'r hwn a felldigo d&acirc;d neu fam, by|dded farw 'r farwolaeth.</P>
<P N="11">11 Ac meddwch chwithau, Os dywed d&ycirc;n wrth ei d&acirc;d neu ei fam, Corban, (hynny yw, rhodd) trwy ba beth bynnag y ceit l&ecirc;s o|ddi wrthi fi <HI>difai fydd.</HI></P>
<P N="12">12 Ac nid ydych mwyach yn gadel iddo wneuthur dim i'w d&acirc;d neu i'w fam:</P>
<P N="13">13 Gan ddirymmu gair Duw &acirc;'ch traddodiad eich hunain, yr hwn a draddo&s;och chwi: a llawer o gyffelyb bethau a hynny yr y|dych yn eu gwneuthur.</P>
<P N="14">14 A chwedi galw atto yr holl dyrfa efe a ddywedodd wrthynt, Gwrandewch chwi oll arnaf, a deellwch.</P>
<P N="15">15 Nid oes dim allan o dd&ycirc;n yn myned i mewn iddo, a ddi|chon ei halogi ef: eithr y pethau &s;y yn dyfod allan o honaw, y rhai hynny yw 'r pethau &s;y yn ha|logi d&ycirc;n.</P>
<P N="16">16 Od oes gan neb glu&s;tiau i wrando gwrandawed.</P>
<P N="17">17 A phan ddaeth efe i mewn i'r t&ycirc;, oddi wrth y bobl, ei ddi|&s;cyblion a ofynna&s;ant iddo am y ddammeg.</P>
<P N="18">18 Yntef a ddywedodd wr|thynt, Ydych chwithau hefyd mor ddi-ddeall? oni wyddoch am b&ocirc;b peth oddi allan a &ecirc;l i mewn i ddyn, na all hynny ei halogi ef?</P>
<P N="19">19 Oblegid nid yw yn myned
<PB REF="92"> i'w galon ef, ond i'r bol: ac yn myned allan i'r gau-d&ycirc;, gan gar|thu yr holl fwydydd.</P>
<P N="20">20 Ac efe a ddywedodd, yr hyn &s;ydd yn dyfod allan o dd&ycirc;n, hyn|ny &s;ydd yn halogi d&ycirc;n.</P>
<P N="21">21 Canys oddi mewn, allan o galon dynion y daw drwg feddy|liau, torr-prioda&s;au, putteindra, llofruddiaeth.</P>
<P N="22">22 Lledradau, cybydd-dod, drygioni, twyll, anlladrwyd, drwg lygad, cabledd, balchder, ynfy|drwydd.</P>
<P N="23">23 Yr holl ddrwg bethau hyn &s;ydd yn dyfod oddi mewn, ac yn halogi d&ycirc;n.</P>
<P N="24">24 Ac efe a gyfodes oddi yno ac a aeth i gyffiniau Tyrus a Si|don: ac a aeth i mewn i d&ycirc;, ac ni fynna&s;ei i n&ecirc;b wybod: eithr ni allei efe f&ocirc;d yn guddiedig.</P>
<P N="25">25 Canys pan glybu gwraig, yr hon yr oedd ei merch fechan ac y&s;pryd aflan ynddi f&ocirc;n am da|no, hi a ddaeth, ac a &s;yrthiodd wrth ei draed ef:</P>
<P N="26">26 (A Groeges oedd y wraig, Sy|rophaeniciaid o genedl) a hi a at|tolygodd iddo fwrw 'r cythrael allan o'i merch.</P>
<P N="27">27 A'r Je&s;u a ddywedodd wr|thi, G&acirc;d yn gyntaf i'r plant gael eu digoni: canys nid cymmwys yw cymmeryd bara 'r plant, a'i daflu i'r cenawon c&wcirc;n.</P>
<P N="28">28 Hithau a attebodd, ac a ddy|wedodd wrtho, Gw&icirc;r &ocirc; Argl|wydd: ac etto y mae y cenawon tan y bwrdd, yn bwytta o friw&s;ion y plant.</P>
<P N="29">29 Ac efe a ddywedodd wrthi, Am y gair hwnnw d&ocirc;s ymmaith, aeth y cythrael allan o'th ferch.</P>
<P N="30">30 Ac wedi iddi fyned i'w th&ycirc;, hi a gafodd fyned o'r cy|thrael allan, a'i merch wedi ei bwrw ar y gwely.</P>
<P N="31">31 Ac efe a aeth drachefn ym|maith o dueddau Tyrus a Sidon, ac a ddaeth hyd f&ocirc;r Galil&aelig;a, trwy ganol terfynau Decapolis.</P>
<P N="32">32 A hwy a ddyga&s;ant atto un byddar ag attal dywedyd arno, ac a attolyga&s;ant iddo ddodi ei law arno ef.</P>
<P N="33">33 Ac wedi iddo ei gymmeryd ef o'r nailltu allan o'r dyrfa, efe a e&s;tynnodd ei fy&s;edd yn ei glu&s;tiau ef, ac wedi iddo boeri, efe a gy|ffyrddodd &acirc;'i dafod ef:</P>
<P N="34">34 A chan edrych tua 'r n&ecirc;f e|fe a ocheneidiodd, ac a ddywe|dodd wrtho, Ephphatha, hynny yw, ymagor.</P>
<P N="35">35 Ac yn ebrwydd ei glu&s;tiau ef a agorwyd, a rhwym ei dafod a ddattodwyd, ac efe a lefarodd yn eglur.</P>
<P N="36">36 Ac efe a waharddodd i|ddynt ddywedyd i neb: ond pa mwyafy gwaharddodd efe iddynt, mwy o lawer y cyhoedda&s;ant.</P>
<P N="37">37 A &s;ynnu a wnaethant yn anfeidrol, gan ddywedyd, Da y gwnaeth efe bob peth: y mae efe yn gwneuthur i'r beddair glywed, ac i'r mudion ddywedyd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Chri&s;t yn porthi y bobl yn rhy|feddol:</HI> 10 <HI>yn naccau rhoddi arwydd i'r Phari&s;&aelig;aid:</HI> 14 <HI>yn rhybuddio ei ddi&s;cyblion, i oche|lyd &s;urdoes y Phari&s;&aelig;aid, a &s;ur|does Herod:</HI> 22 <HI>yn rhoddi ei o|lwg i ddyn dall:</HI> 27 <HI>yn cydna|bod mai efe yw Chri&s;t yr hwn a ddioddefei, ac a gyfodei eilwaith:</HI>
<PB REF="93"> 34 <HI>ac yn annog i fod yn ddioddef|gar mewn erlid o achos proffe&s;&s;u yr Efengl.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>YN y dyddiau hynny, pan oedd y dyrfa yn fawr iawn, ac heb ganddynt ddim i'w fwytta, y gal|wodd yr Je&s;u ei ddi&s;cyblion atto, ac a ddywedodd wrthynt,</P>
<P N="2">2 Yr wyfi yn to&s;turio wrth y dyrfa, oblegid y maent hwy dri|diau weithian yn aros gyd &acirc; mi, ac nid oes ganddynt ddim i'w fwytta:</P>
<P N="3">3 Ac os gollyngaf hwynt ym|maith ar eu cythlwng, i'w teiau eu hunain, hwy a lewygant ar y ffordd: canys rhai o honynt a ddaeth o bell.</P>
<P N="4">4 A'i ddi&s;cyblion ef a'i hatte|ba&s;ant, O ba le y gall n&ecirc;b ddi|goni y rhai hyn &acirc; bara, ymma yn yr anialwch.</P>
<P N="5">5 Ac efe a ofynnod iddynt, Pa &s;awl torth &s;ydd gennych? A hwy a ddyweda&s;ant, Saith.</P>
<P N="6">6 Ac efe a orchymynnodd i'r dyrfa ei&s;tedd ar y llawr, ac a gym|merodd y &s;aith dorth, ac a ddi|olchodd, ac a'u torodd <HI>hwynt,</HI> ac a'u rhoddes i'w ddi&s;cyblion, fel y go&s;odent hwynt ger eu bron|nau: a go&s;oda&s;ant hwynt ger bron y bobl.</P>
<P N="7">7 Ac yr oedd ganddynt ychy|dig by&s;cod bychain: ac wedi iddo fendithio, efe a barodd ddodi y rhai hynny hefyd ger eu bronnau <HI>hwynt.</HI></P>
<P N="8">8 A hwy a fwytta&s;ant, ac a ddigonwyd: a hwy a goda&s;ant o'r briw-fwyd gweddill, &s;aith fa|&s;cedaid.</P>
<P N="9">9 A'r rhai a fwytta&s;ent o|edd ynghylch pedair mil: ac efe a'u gollyngodd hwynt ym|maith.</P>
<P N="10">10 Ac yn y man wedi iddo fy|ned i long gyd &acirc;'i ddi&s;cyblion, efe a ddaeth i barthau Dalmanutha.</P>
<P N="11">11 A'r Phari&s;&aelig;aid a ddaethant allan, ac a ddechreua&s;ant ymholi ag ef, gan gei&s;io ganddo arwydd o'r n&ecirc;f, gan ei demtio.</P>
<P N="12">12 Yntef gan ddwys ochenei|dio yn ei y&s;pryd, a ddywedodd, Beth a wna 'r genhedlaeth ymma yn cei&s;io arwydd? yn w&icirc;r meddaf i chwi, ni roddir arwydd i'r gen|hedlaeth ymma.</P>
<P N="13">13 Ac efe a'u gadawodd hw|ynt, ac a aeth i'r llong drachefn, ac a dynnodd ymmaith i'r lan arall.</P>
<P N="14">14 A'r <HI>di&s;cyblion</HI> a adaw&s;ent yn angof gymmeryd bara, ac nid o|edd ganddynt g&ycirc;d &acirc; hwynt onid un dorth yn y llong.</P>
<P N="15">15 Yna y gorchymynnodd efe iddynt gan ddywedyd, Gwiliwch, ymogelwch rhag &s;urdoes y Phari|&s;&aelig;aid, a &s;urdoes Herod.</P>
<P N="16">16 Ac ymre&s;ymmu a wnae|thant y naill wrth y llall, gan ddy|wedyd, <HI>Hyn &s;ydd</HI> oblegid nad oes gennym fara.</P>
<P N="17">17 A phan wybu 'r Je&s;u, efe a ddywedodd wrthynt, Pa ym|re&s;ymmu 'r ydych, am nad oes gennych fara? ond ydych chwi etto yn y&s;tyried, nac yn deall? ydyw eich calon etto gennych wedi caledu?</P>
<P N="18">18 A chennych lygaid, oni welwch? a chennych glu&s;tiau, oni chlywch? ac onid ydych yn cofio?</P>
<P N="19">19 Pan dorrais y pum torth hynny, ym my&s;c y pum mil, pa &s;awl ba&s;cedaid yn llawn o friw|fwyd
<PB REF="93"> a goda&s;och i fynu? Dywe|da&s;ant wrtho, Deuddeg.</P>
<P N="20">20 A phan <HI>dorrais</HI> y &s;aith ym|mhlith y pedair m&icirc;l, lloneid pa &s;awl ba&s;ced o friwfwyd a goda|&s;och i fynu? A hwy a ddyweda|&s;ant, Saith.</P>
<P N="21">21 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, Pa fodd nad ydych yn deall?</P>
<P N="22">22 Ac efe a ddaeth i Beth&s;aida: a hwy a ddyga&s;ant atto un dall, ac a ddei&s;yfia&s;ant arno, ar iddo gy|ffwrdd ag ef.</P>
<P N="23">23 Ac wedi ymaflyd yn llaw y dall, efe a'i twy&s;odd ef allan o'r dref: ac wedi iddo boeri ar ei lygaid ef, a dodi ei ddwylo ar|no, efe a ofynnodd iddo, a oedd efe yn gweled dim.</P>
<P N="24">24 Ac wedi edrych i fynu efe a ddywedodd, yr ydwyf yn gwe|led dynion megis preniau yn rho|dio.</P>
<P N="25">25 Wedi hynny y go&s;odes efe ei ddwylo drachefn ar ei lygaid ef, ac a barodd iddo edrych i fynu: ac efe a gafodd ei olwg, ac efe a welai bawb o bell ac yn eglur.</P>
<P N="26">26 Ac efe a'i hanfonodd ef a|dref i'w d&ycirc;, gan ddywedyd, Na dd&ocirc;s i'r dref, ac na ddywed i neb yn y dref.</P>
<P N="27">27 A'r Je&s;u a aeth allan ef a'i ddi&s;cyblion, i drefi Cae&s;ar&aelig;a Phi|lippi: ac ar y ffordd, efe a ofyn|nodd iw ddi&s;cyblion, gan ddywe|dyd wrthynt, Pwy y mae dynion yn dywedyd fy m&ocirc;d i?</P>
<P N="28">28 A hwy a atteba&s;ant, Ioan Fedyddiwr: a rhai, Elias: ac e|raill, un o'r prophwydi.</P>
<P N="29">29 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, Ond pwy yr ydych chwi yn dywedyd fy m&ocirc;d i? A Phetr a at|tebodd, ac a ddywedodd wrtho, Ti yw 'r Chri&s;t.</P>
<P N="30">30 Ac efe a orchymynnodd i|ddynt na ddywedent i n&ecirc;b am dano.</P>
<P N="31">31 Ac efe a ddechreuodd eu dy&s;cu hwynt, f&ocirc;d yn rhaid i F&acirc;b y d&ycirc;n oddef llawer, a'i wrthod gan yr Henuriaid, a'r Arch-offe|riaid, a'r Scrifennydion, a'i ladd, ac wedi tridiau adgyfodi.</P>
<P N="32">32 A'r ymadrodd hwnnw a ddywedodd efe yn eglur. A Phetr a ymaflodd ynddo, ac a ddechreu|odd ei geryddu ef.</P>
<P N="33">33 Eithr wedi iddo droi, ac edrych ar ei ddi&s;cyblion, efe a geryddodd Petr, gan ddywedyd, D&ocirc;s ymmaith yn fy &ocirc;l i Satan: am nad wyt yn fynnied y pe|thau &s;y o Dduw, ond y pethau &s;y o ddynion.</P>
<P N="34">34 Ac wedi iddo alw atto y dyrfa g&ycirc;d &acirc;'i ddi&s;cyblion, efe a ddywedodd wrthynt, Y neb a fynno ddyfod ar fy &ocirc;l i, ymwaded ag ef ei hun, a chyfoded ei groes a dilyned fi.</P>
<P N="35">35 Canys pwy bynnag a fynno gadw ei enioes, a'i cyll hi: ond pwy bynnag a gollo ei enioes er fy mwyn i a'r Efengyl, hwnnw a'i ceidw hi,</P>
<P N="36">36 Canys pa le&s;&acirc;d i dd&ycirc;n os ennill yr holl fyd, a cholli ei enaid ei hun?</P>
<P N="37">37 Neu pa beth a rydd d&ycirc;n yn gyfnewid <HI>am</HI> ei enaid?</P>
<P N="38">38 Canys pwy bynnag a fyddo cywilydd ganddo fi a'm geiriau, yn yr odinebus a'r bechadurus gen|hedlaeth hon, bydd cywilydd gan F&acirc;b y d&ycirc;n yntef hefyd, pan dd&ecirc;l yngogoniant ei D&acirc;d, g&ycirc;d &acirc;'r An|gelion &s;anctaidd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<PB REF="94" MS="y">
<HEAD>PEN. <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"></HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Gwedd-newidiad yr Je&s;u.</HI> 11 <HI>Efe yn dy&s;cu ei ddi&s;cyblion ynghylch dyfodiad Elias:</HI> 14 <HI>yn bwrw allan y&s;pryd m&ucirc;d, a byddar:</HI> 30 <HI>Yn rhag-fyneg<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> ei farwolaeth a'i adgyfodiad:</HI> 33 <HI>Yn annog ei ddi|&s;cyblion i o&s;tyngeiddrwyd:</HI> 38 <HI>gan erchi iddynt, na luddient y rhai nid ydynt yn eu herbyn, ac na roddent rwy&s;tr i neb o'r ffyddloniaid.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC efe a ddywedodd wrthynt, Yn wir yr wyf yn dywedyd i chwi, f&ocirc;d rhai o'r rhai &s;y yn &s;e|fyll ymma, ni phrofant angeu, hyd oni welont deyrnas Dduw wedi dyfod mewn nerth.</P>
<P N="2">2 Ac wedi chwe diwrnod y cymmerth yr Je&s;u Betr, ac Jaco, ac Ioan; ac a'u dug hwynt i fy|nydd uchel, eu hunain o'r naill|tu; ac efe a wedd-newidiwyd yn eu g&wcirc;ydd hwynt.</P>
<P N="3">3 A'i ddillad ef a aethant yn ddi&s;clair, yn gannaid iawn fel ei|ra, y fath ni feidr un pannwr ar y ddaiar eu cannu,</P>
<P N="4">4 Ac ymddango&s;odd iddynt Elias g&ycirc;d &acirc; Mo&s;es: ac yr oeddynt yn ymddiddan &acirc;'r Je&s;u.</P>
<P N="5">5 A Phetr a attebodd ac a ddy|wedodd wrth yr Je&s;u, Rabbi, da yw i ni f&ocirc;d ymma: a gwnawn dair pabell, i ti un, ac i Fo&s;es un, ac i Elias un.</P>
<P N="6">6 Canys ni's gwyddei beth yr oedd yn ei ddywedyd, canys yr oeddynt wedi dychrynu.</P>
<P N="7">7 A daeth cwmmwl yn cy&s;co|di tro&s;tynt hwy: a llef a ddaeth allan o'r cwmmwl gan ddywedyd, Hwn yw fy anwyl F&acirc;b, gwran|dewch ef.</P>
<P N="8">8 Ac yn ddi&s;ymmwth, pan e|drycha&s;ant o amgylch, ni wel&s;ant neb mwy, ond yr Je&s;u yn unig gyd &acirc; hwynt.</P>
<P N="9">9 A phan oeddynt yn dyfod i wared o'r mynydd, efe a or|chymynnodd iddynt na ddango|&s;ent i neb y pethau a wel&s;ent, hyd pan adgyfodei M&acirc;b y d&ycirc;n o feirw.</P>
<P N="10">10 A hwy a gadwa&s;ant y gair g&ycirc;d &acirc; hwynt eu hunain, gan g&ycirc;d-ymholi beth yw 'r adgyfodi o feirw.</P>
<P N="11">11 A hwy a ofynna&s;ant iddo, gan ddywedyd, Pa ham y dywed yr Scrifennyddion, f&ocirc;d yn rhaid i Elias ddyfod yn gyntaf.</P>
<P N="12">12 Ac efe a attebodd, ac a ddy|wedodd wrthynt, Elias yn ddi|au gan ddyfod yn gyntaf, a ed|fryd b&ocirc;b peth: a'r modd yr Scri|fennwyd am F&acirc;b y d&ycirc;n, y dio|ddefai lawer o bethau, ac y dir|mygid ef.</P>
<P N="13">13 Eithr yr wyf yn dywedyd i chwi, ddyfod Elias yn ddiau, a gwneuthur o honynt iddo 'r hyn a fynna&s;ant, fel yr &s;crifen|nwyd am dano.</P>
<P N="14">14 A phan daeth efe at ei ddi|&s;cyblion, efe a welodd dyrfa fawr yn en cylch hwynt, a'r Scrifennyddion yn cyd-ymholi &acirc; hwynt.</P>
<P N="15">15 Ac yn ebrwydd yr holl dyr|fa, pan ganfuant ef, a ddychryn|na&s;ant, a chan redeg atto, a gyfar|cha&s;ant iddo.</P>
<P N="16">16 Ac efe a ofynnodd i'r Scri|fennyddion, Pa g&ycirc;d-ymholi yr ydych yn eich plith?</P>
<P N="17">17 Ac un o'r dyrfa a attebodd, ac a ddywedodd, Athro, mi a ddu|gym fy m&acirc;b attat, ac y&s;pryd mud ynddo.</P>
<PB REF="94">
<P N="18">18 A pha le bynnag y cymmero ef, efe a'i rhwyga; ac yntef a fwrw ewyn, ac a y&s;cyrnyga ddan|nedd, ac y mae yn dihoeni: ac mi a ddywedais wrth dy ddi&s;cyblion, ar iddynt ei fwrw ef allan, ac ni's galla&s;ant.</P>
<P N="19">19 Ac efe a attebodd iddynt, ac a ddywedodd, O genhedlaeth an|ffyddlon, pa h&ycirc;d y byddaf g&ycirc;d &acirc; chwi? pa h&ycirc;d y goddefaf chwi? dygwch ef attafi.</P>
<P N="20">20 A hwy a'i dyga&s;ant ef atto: a phan welodd ef, yn y man yr y&s;pryd a'i drylliodd ef, a chan &s;yrthio ar y ddaiar, efe a ymdrei|glodd tan falu ewyn.</P>
<P N="21">21 A gofynnodd <HI>yr Je&s;u</HI> i'w d&acirc;d ef, Beth &s;ydd o am&s;er, er pan ddarfu fel hyn iddo? Yntef a ddy|wedodd, Er yn fachgen.</P>
<P N="22">22 A mynych y taflodd efe ef yn t&acirc;n, ac i'r dyfroedd, fel y dife|thai efe ef; ond os gelli di ddim, cymmorth ni, gan do&s;turio wr|thym.</P>
<P N="23">23 A'r Je&s;u a ddywedodd wr|tho, Os gelli di gredu, p&ocirc;b peth a all fod i'r neb a gredo.</P>
<P N="24">24 Ac yn y fan t&acirc;d y bachgen, tan lefain ag wylofain, a ddywe|dodd; Yr wyfi yn credu o Ar|glwydd: cymmorth fy anghredi|niaeth i.</P>
<P N="25">25 A phan welodd yr Je&s;u f&ocirc;d y dyrfa yn c&ycirc;d-redeg atto, efe a geryddodd yr y&s;pryd aflan, gan ddywedyd wrtho, <HI>Tydi</HI> y&s;pryd mud a byddar, yr wyf fi yn gor|chymmyn i ti, Tyred allan o ho|naw, ac na dd&ocirc;s mwy iddo ef.</P>
<P N="26">26 Ac wedi <HI>i'r y&s;pryd</HI> lefain a dryllio llawer arno ef, efe a aeth allan: ac yr oedd efe fel <HI>vn</HI> marw, fel y dywedodd llawer ei &s;arw ef,</P>
<P N="27">27 A'r Je&s;u a'i cymmerodd ef erbyn ei law, ac a'i cyfododd: ac efe a &s;afodd i fynu.</P>
<P N="28">28 Ac wedi iddo fyned i mewn i'r t&ycirc;, ei ddi&s;cyblion a ofynna|&s;ant iddo o'r nailltu, Pa ham na allem ni ei fwrw ef allan?</P>
<P N="29">29 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, Y rhyw hwn ni all er dim ddyfod allan, ond trwy weddi ac ympryd.</P>
<P N="30">30 Ac wedi ymadel oddi yno, hwy a ymdeithia&s;ant trwy Ga|lil&aelig;a: ac ni fynnai efe wybod o n&ecirc;b.</P>
<P N="31">31 Canys yr oedd efe yn dy&s;cu ei ddi&s;cyblion, ac yn dywedyd wrthynt, Y traddodid M&acirc;b y d&ycirc;n i ddwylo dynion, ac y lladdent ef, ac wedi ei ladd, yr adgyfodai y trydydd dydd.</P>
<P N="32">32 Ond nid oeddynt hwy yn deall yr ymadrodd, ac ofni yr oeddynt ofyn iddo.</P>
<P N="33">33 Ac efe a ddaeth i Caperna|um: a phan oedd efe yn y t&ycirc;, efe a ofynnodd iddynt, Beth yr oe|ddych yn ymddadleu yn eich plith eich hunain ar y ffordd?</P>
<P N="34">34 Ond hwy a daw&s;ant &acirc; &s;&ocirc;n: canys ymddadleua&s;ent &acirc;'u gilydd ar y ffordd, pwy <HI>a fyddei</HI> fwyaf.</P>
<P N="35">35 Ac efe a ei&s;teddodd, ac a al|wodd y deuddeg, ac a ddywedodd wrthynt, Os myn neb f&ocirc;d yn gyn|taf, efe a fydd olaf o'r cwbl, a gwenidog i bawb.</P>
<P N="36">36 Ac efe a gymmerth &s;ach|gennyn, ac a'i go&s;ododd ef yn eu canol hwynt, ac wedi iddo ei gymmeryd ef yn ei freichiau, efe a ddywedodd wrthynt,</P>
<P N="37">37 Pwy bynnag a dderbynio vn o'r cyfryw fechgyn, yn fy enw i, &s;ydd yn fy nerbyn i: a phwy
<PB REF="95"> bynnag a'm derbyn i, n'd myfi y mae yn ei dderbyn, ond yr hwn a'm danfonodd i.</P>
<P N="38">38 Ac Joan a'i hattebodd ef, gan ddywedyd, Athro, ni a wel|&s;om vn yn bwrw allan gythreuli|aid yn dy enw di, yr hwn nid yw yn ein dilyn ni, ac ni a wahardda|&s;om iddo, am nad yw yn ein di|lyn ni.</P>
<P N="39">39 A'r Je&s;u a ddywedodd, Na waherddwch iddo: canys nid oes n&ecirc;b a wna wyrthiau yn fy enw i, ac a all yn y fan roi dryg air i mi.</P>
<P N="40">40 Canys y neb nid yw i'n her|byn, o'n tu ni y mae,</P>
<P N="41">41 Canys pwy bynnag a ro|ddo i chwi i'w yfed gwppaneid o ddwfr yn fy enw i, am eich b&ocirc;d yn perthyn i Gri&s;t, yn w&icirc;r me|ddaf i chwi, ni chyll efe ei o|brwy.</P>
<P N="42">42 A phwy bynnag a rwy&s;tro vn o'r rhai bychain hyn &s;y yn cre|du ynofi, gwell oedd iddo o&s;od maen melin o amgylch ei wddf, a'i daffu i'r m&ocirc;r.</P>
<P N="43">43 Ac os dy law a'th rwy&s;tra, torr hi ymmaith: gwell yw i ti fy|ned i mewn i'r bywyd yn anafus, nag a dwy law gennit, fyned i vffern, i'r t&acirc;n anniffoddadwy:</P>
<P N="44">44 Lle nid yw eu pryf hwynt yn marw, na'r t&acirc;n yn diffodd.</P>
<P N="45">45 Ac os dy droed a'th rwy|&s;tra, torr ef ymmaith: gwell yw i ti fyned i mewn i'r bywyd yn gloff, nag a dau droed gennit dy daflu i vffern, i'r t&acirc;n anniffoddad|wy:</P>
<P N="46">46 Lle nid yw eu pryf hwynt yn marw, na'r t&acirc;n yn diffodd.</P>
<P N="47">47 Ac os dy lygad a'th rwy&s;tra, bwrw ef ymmaith, gwell yw i ti fyned i mewn i deyrnas Dduw yn vn-llygeidiog, nag &acirc; dau lygad gennit dy daflu i d&acirc;n vffern:</P>
<P N="48">48 Lle nid yw eu pryf hwynt yn marw na'r t&acirc;n yn diffodd.</P>
<P N="49">49 Canys p&ocirc;b vn a helltir &acirc; th&acirc;n, a ph&ocirc;b aberth a helltir &acirc; ha|len.</P>
<P N="50">50 Da yw 'r halen: ond os bydd yr halen yn ddihallt, &acirc; pha beth yr helltwch ef? Bid gen|nych halen ynoch eich hunain, a byddwch heddychlawn &acirc;'i gi|lydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>2 <HI>Cri&s;t yn ymre&s;ymmu &acirc;'r Phari|&s;&aelig;aid ynghylch y&s;car:</HI> 13 <HI>yn ben|dithio y plant a ddycpwyd atto:</HI> 17 <HI>yn atteb i wr goludoc, pa fodd y cai etifeddu bywyd tragwyddol:</HI> 23 <HI>yn dangos i'w ddi&s;cyblion be|rygl golud:</HI> 28 <HI>yn addo gwobrau i'r &s;awl a ymadawo &acirc; dim er mwyn yr Efengyl:</HI> 32 <HI>yn rhag|fynegi ei farwolaeth a'i adgyfo|diad:</HI> 35 <HI>yn gorchymmyn i feibion Zebedaeus a gei&s;ient barch gantho, feddwl yn hytrach am ddioddef gy|dag ef;</HI> 46 <HI>ac yn rhoddi ei olwg i Bartimaeus.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC efe a gyfododd oddi yno, ac a aeth i dueddau Jud&aelig;a, trwy 'r tu hwnt i'r Jorddonen: a'r bobloedd a g&ycirc;d-gyrcha&s;ant at|to ef drachefn: ac fel yr oedd yn ar&s;eru, efe a'u dy&s;codd hwynt dra|chefn.</P>
<P N="2">2 A'r Phari&s;&aelig;aid wedi dyfod atto, a ofynna&s;ant iddo, ai rhydd i &wcirc;r roi ymmaith ei wraig? gan ei demptio ef.</P>
<P N="3">3 Yntef a attebodd, ac a ddy|wedodd wrthynt, Beth a or|chymynnodd
<PB REF="95"> Mo&s;es i chwi?</P>
<P N="4">4 A hwy a ddyweda&s;ant, Mo|&s;es a ganhiadodd &s;crifennu lly|thyr y&s;car, a'i gollwng hi ym|maith.</P>
<P N="5">5 A'r Je&s;u a attebodd ac a ddy|wedodd wrthynt, O achos eich ca|lon-galedwch chwi, yr &s;crifen|nodd efe i chwi y gorchymmyn hwnnw.</P>
<P N="6">6 Ond o ddechreuad y creadi|gaeth, yn wr-ryw a benyw y gw|naeth Duw hwynt.</P>
<P N="7">7 Am hyn y g&acirc;d d&ycirc;n ei d&acirc;d a'i fam, ac y gl&ycirc;n wrth ei wraig.</P>
<P N="8">8 A hwy ill dau a fyddant vn cnawd, fel nad ydynt mwy ddau, onid vn cnawd.</P>
<P N="9">9 Y peth gan hynny a gy&s;&s;yll|todd Duw, na wahaned d&ycirc;n.</P>
<P N="10">10 Ac yn y t&ycirc; drachefn, ei ddi|&s;cyblion a ofynna&s;ant iddo am yr vn peth.</P>
<P N="11">11 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, Pwy bynnag a roddo ym|maith ei wraig, ac a briodo vn arall, y mae yn godinebu yn ei herbyn hi.</P>
<P N="12">12 Ac os gwraig a ddyry ym|maith ei g&wcirc;r, a phriodi vn arall, y mae hi yn godinebu.</P>
<P N="13">13 A hwy a ddyga&s;ant blant bychain atto, fel y cyffyrddai efe &acirc; hwynt: a'r di&s;cyblion a gery|dda&s;ant y rhai oedd yn eu dwyn hwynt.</P>
<P N="14">14 A'r Je&s;u pan welodd hynny fa anfodlon, ac a ddywedodd wr|thynt, Gedwch i blant bychain ddyfod attafi, ac na waherddwch iddynt: canys eiddo y cyfryw rai yw teyrnas Dduw.</P>
<P N="15">15 Yn wir meddaf i chwi pwy bynnag ni dderbynio deyrnas Dduw fel d&ycirc;n-bach, nid &acirc; efe i mewn iddi.</P>
<P N="16">16 Ac efe a'u cymmerodd hwy yn ei freichiau, ac a roddes <HI>ei</HI> ddwy|lo arnynt, ac a'u bendithiodd.</P>
<P N="17">17 Ac wedi iddo fyned allan i'r ffordd, rhedodd vn atto, a go|&s;tyngodd iddo, ac a ofynnodd i|ddo, O athro da, beth a wnaf fel yr etifeddwyf fywyd tragwyddol.</P>
<P N="18">18 A'r Je&s;u a ddywedodd wr|tho, Pa ham y gelwi fi yn dda? nid <HI>oes</HI> neb da ond vn, <HI>&s;ef</HI> Duw.</P>
<P N="19">19 Ti a wyddo&s;t y gorchymmy|nion, Na odineba; Na ladd, Na ledratta, Na cham dy&s;tiolaetha; Na cham-golleda; Anrhydedda dy d&acirc;d a'th fam.</P>
<P N="20">20 Yntef a attebodd, ac a ddy|wedodd wrtho, Athro, y rhai hyn i g&ycirc;d a gedwais o'm hieuengctid.</P>
<P N="21">21 A'r Je&s;u gan edrych arno, a'i hoffodd, ac a ddywedodd wr|tho, Vn peth &s;ydd ddyffigiol i ti: d&ocirc;s, gwerth yr hyn &s;ydd gennit, a dyro i'r tlodion, a thi a gei dry|&s;or yn y nef: a thyred, a chym|mer i fynu y groes, a dilyn fi.</P>
<P N="22">22 Ac efe a bruddhaodd wrth yr ymadrodd, ac a aeth ymmaith yn athri&s;t: canys yr oedd ganddo feddiannau lawer.</P>
<P N="23">23 A'r Je&s;u a edrychodd o'i amgylch, ac a ddywedodd wrth ei ddi&s;cyblion, Mor anhawdd yr &acirc; y rhai y mae golud ganddynt, i deyrnas Dduw.</P>
<P N="24">24 A'r di&s;cyblion a frawycha|&s;ant wrth ei eiriau ef. Ond yr Je&s;u a attebodd drachefn, ac a ddywe|dodd wrthynt, O blant, mor an|hawdd yw i'r rhai &s;y a'u hym|ddiried yn eu golud, fyned i deyr|nas Dduw.</P>
<P N="25">25 Y mae yn haws i gamel fy|ned trwy grau 'r odwydd, nag i oludog fyned i mewn i deyrnas Dduw.</P>
<PB REF="96">
<P N="26">26 A hwy a &s;ynna&s;ant yn ddir|fawr, gan ddywedyd wrthynt eu hunain, A phwy a all f&ocirc;d yn gad|wedig?</P>
<P N="27">27 A'r Je&s;u wedi edrych ar|nynt, a ddywedodd, Gyd &acirc; dyni|on ammho&s;&s;ibl yw, ac nid gyd &acirc; Duw: canys pob beth &s;ydd bo&s;&s;ibl gyd &acirc; Duw.</P>
<P N="28">28 Yna y dechreuodd Petr ddy|wedyd wrtho, Wele, nyni a adaw|&s;om bob peth, ac a'th ddilyna|&s;om di.</P>
<P N="29">29 A'r Je&s;u a attebodd ac a ddy|wedodd, Yn wir meddaf i chwi, nid oes neb a'r a adawodd d&ycirc;, neu frodyr, neu chwiorydd, neu d&acirc;d, neu fam, neu wraig, neu blant, neu diroedd, o'm hachos i a'r Efengyl,</P>
<P N="30">30 Ar ni dderbyn y can cym|maint, yr awron y pryd hyn, dai, a brodyr, a chwiorydd, a mam|mau, a phlant, a thiroedd, yn|gh&ycirc;d ag erlidiau, ac yn y byd a ddaw fywyd tragywyddol.</P>
<P N="31">31 Ond llawer rhai cyntaf, a fyddant ddiweddaf: a'r diweddaf <HI>fyddant</HI> gyntaf.</P>
<P N="32">32 Ac yr oeddynt ar y ffordd, yn myned i fynu i Jeru&s;alem: ac yr oedd yr Je&s;u yn myned o'u blaen hwynt; a hwy a frawycha|&s;ant, ac fel yr oeddynt yn canlyn yr oedd arnynt ofn. Ac wedi iddo drachefn gymmeryd y deuddeg, efe a ddechreu<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">dd fynegi iddynt y pethau, a ddigwyddent iddo ef.</P>
<P N="33">33 Canys wele, yr ydym ni yn myned i fynu i Jeru&s;alem, a Mab y dyn a draddodir i'r Arch-offei|riaid, ac i'r Scrifennyddion, a hwy a'i condemnant ef i farwo|laeth, ac a'i t<GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters">dodant ef i'r cen|hedloedd:</P>
<P N="34">34 A hwy a'i gwatwarant ef ac a'i fflangellant, ac a boerant ar|no, ac a'i lladdant: a'r trydydd dydd yr adgyfyd.</P>
<P N="35">35 A daeth atto Jaco ac Joan meibion Zebedaeus, gan ddywe|dyd, Athro, ni a fynnem wneu|thur o honnot i ni yr hyn a ddy|munem.</P>
<P N="36">36 Yntef a ddywedodd wr|thynt, Beth a fynnech i mi ei wneuthur i chwi?</P>
<P N="37">37 Hwythau a ddyweda&s;ant wrtho, canhiadh&acirc; i ni ei&s;tedd, vn ar dy ddeheu-law, a'r llall ar dy a&s;&s;wy yn dy ogoniant.</P>
<P N="38">38 Ond yr Je&s;u a ddywedodd wrthynt, Ni wyddoch pa beth yr ydych vn ei ofyn: a ellwch chwi yfed o'r cwppan yr wyfi yn ei yfed, a'ch bedyddio &acirc;'r bedydd i'm bedyddir i ag ef?</P>
<P N="39">39 A hwy a ddyweda&s;ant wr|tho, Gallwn. A'r Je&s;u a ddywe|dodd wrthynt, Diau yr yfwch o'r cwppan yr yfwyfi; ac i'ch bedy|ddir &acirc;'r bedydd y bedyddir fin|neu:</P>
<P N="40">40 Ond ei&s;tedd ar fy neheu-law a'm ha&s;&s;wy, nid eiddo fi ei roddi, ond i'r rhai y darparwyd.</P>
<P N="41">41 A phan glybu y d&ecirc;g, hwy a ddechreua&s;ant f&ocirc;d yn anfodlon ynghylch Jaco ac Joan:</P>
<P N="42">42 A'r Je&s;u a'i galwodd hwynt atto, ac a ddywedodd wrthynt, Chwi a wyddoch f&ocirc;d y rhai a dy|bir eu b&ocirc;d yn llywodraethu ar y cenhedloedd, yn tra-arglwyddiae|thu arnynt, a'u gw&ycirc;r mawr hwynt, yn tra awdurdodi arnynt.</P>
<P N="43">43 Eithr nid felly y bydd yn eich plith chwi: ond pwy byn|nag a ewylly&s;io f&ocirc;d yn fawr yn eich plith, bydded wenidog i chwi;</P>
<PB REF="96">
<P N="44">44 A phwy bynnag o honoch a fynno f&ocirc;d yn bennaf bydded w&acirc;s i bawb.</P>
<P N="45">45 Canys ni ddaeth M&acirc;b y d&ycirc;n i'w wa&s;anaethu, ond i wa&s;anae|thu, ac i roi ei enioes yn brid|werth tros lawer.</P>
<P N="46">46 A hwy a ddaethant i Jeri|cho: ac fel yr oedd efe yn myned allan o Jericho, efe, a'i ddi&s;cy|blion, a bagad o bobl, Barti|maeus ddall m&acirc;b Timaeus, oedd yn ei&s;tedd ar fin y ffordd, yn car|dotta.</P>
<P N="47">47 A phan glybu mai'r Je&s;u o Nazareth ydoedd, efe a ddechreu|odd lefain, a dywedyd, Je&s;u f&acirc;b Dafydd, trugarh&acirc; wrthif.</P>
<P N="48">48 A llawer a'i cerydda&s;ant ef i <HI>gei&s;io ganddo</HI> dewi i ond efe a le|fodd yn fwy o lawer, M&acirc;b Da|fydd, trugarh&acirc; wrthif.</P>
<P N="49">49 A'r Je&s;u a &s;afodd, ac a ar|chodd ei alw ef: a hwy a alwa|&s;ant y dall, gan ddywedyd wrtho, Cymmer galon, cyfod, y mae efe yn dy alw di.</P>
<P N="50">50 Ond efe wedi taflu ei gochi ymmaith, a gyfododd ac a ddaeth at yr Je&s;u.</P>
<P N="51">51 A'r Je&s;u a attebodd ac a ddy|wedodd wrtho, Beth a fynni i mi ei wneuthur i ti? A'r dall a ddy|wedodd wrtho, Athro, caffael o honof fy ngolwg.</P>
<P N="52">52 A'r Je&s;u a ddywedodd wr|tho, D&ocirc;s ymmaith, dy ffydd a'th iachaodd. Ac yn y man y cafodd efe ei olwg, ac efe a ddilynodd yr Je&s;u ar h&ycirc;d y ffordd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Christ yn marchogaeth mewn go|ruchafiaeth i Jeru&s;alem:</HI> 12 <HI>yn melltithio y pren deiliog diffrwyth:</HI> 15 <HI>yn glanhau y Deml:</HI> 20 <HI>yn annoc ei ddi&s;cyblion i f&ocirc;d yn ddi|&s;igl mewn ffydd, ac i faddeu iw gelynion:</HI> 27 <HI>ac yn amddiffyn f&ocirc;d ei weithredoedd ef yn gyfreithlon, trwy dy&s;tiolaeth Joan, yr hwn oedd &wcirc;r wedi ei ddanfon oddiwrth Dduw.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC wedi eu dyfod yn agos i Jeru&s;alem, i Bethphage a Bethania, hyd fynydd yr Ole|wydd, efe a anfones ddau o'i ddi|&s;cyblion.</P>
<P N="2">2 Ac a ddywedodd wrthynt, Ewch ymmaith i'r pentref &s;ydd gyferbyn &acirc; chwi, ac yn y man wedi y deloch i mewn iddo, chwi a gewch ebol wedi ei rwymo, ar yr hwn nid ei&s;teddodd neb: go|llyngwch ef yn rhydd, a dygwch ymma:</P>
<P N="3">3 Ac os dywed neb wrthych, Pa ham y gwnewch hyn? dywed|wch, Am f&ocirc;d yn rhaid i'r Ar|glwydd wrtho: ac yn ebrwydd efe a'i denfyn ymma.</P>
<P N="4">4 A hwy a aethant ymmaith, ac a gaw&s;ant yr ebol yn rhwym, wrth y drws oddi allan mewn croe&s;-ffordd, ac a'i gollynga&s;ant ef yn rhydd.</P>
<P N="5">5 A rhai o'r rhai oedd yn &s;efyll yno a ddyweda&s;ant <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">rthynt, Beth a wnewch chwi yn gollwng yr ebol yn rhydd?</P>
<P N="6">6 A hwy a ddyweda&s;ant wr|thynt fel y gorchymynna&s;ei 'r Je&s;u: a hwy a adaw&s;ant iddynt fyned ymmaith.</P>
<P N="7">7 A hwy a ddyga&s;ant yr ebol at yr Je&s;u, ac a fwria&s;ant eu dillad arno: ac efe a ei&s;teddodd arno.</P>
<P N="8">8 A llawer a dana&s;ant eu dillad
<PB REF="97"> ar h&ycirc;d y ffordd: ac eraill a dorra|&s;ant gangau o'r gwydd, ac a'u ta|na&s;ant ar y ffordd.</P>
<P N="9">9 A'r rhai oedd yn myned o'r blaen, a'r rhai oedd yn dyfod ar &ocirc;l, a lefa&s;ant, gan ddywedyd, Ho|&s;anna, bendigedig <HI>fyddo</HI> yr hwn &s;ydd yn dyfod yn enw 'r Arg|lwydd.</P>
<P N="10">10 Bendigedig yw y deyrnas &s;ydd yn dyfod yn enw Arglwydd ein t&acirc;d Dafydd: Ho&s;anna yn y goruchaf.</P>
<P N="11">11 A'r Je&s;u a aeth i mewn i Je|ru&s;alem, ac i'r Deml, ac wedi iddo edrych ar bob peth o'i am|gylch, a hi weithian yn hwyr, efe a aeth allan i Bethania gyd &acirc;'r deuddeg;</P>
<P N="12">12 A thrannoeth wedi iddynt ddyfod allan o Bethania yr oedd arno chwant bwyd.</P>
<P N="13">13 Ac wedi iddo ganfod o hir|bell ffigysbren, ac arno ddail, efe a aeth <HI>i edrych</HI> a gaffai ddim arno: a phan ddaeth atto, ni chafodd efe ddim ond y dail, canys nid oedd am&s;er ffigys.</P>
<P N="14">14 A'r Je&s;u a attebodd ac a ddy|wedodd wrtho, Na fwyttaed neb ffrwyth o honot byth mwy, A'i ddi&s;cyblion ef a glyw&s;ant.</P>
<P N="15">15 A hwy a ddaethant i Jeru|&s;alem: a'r Je&s;u aeth i'r Deml, ac a ddechreuod<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> fwrw allan y rhai a werthent ac a brynent yn y Deml: ac a ymchwelodd dre&s;telau 'r a|rian-w&ycirc;r a chadeiriau y gwerth|w&ycirc;r colommennod.</P>
<P N="16">16 Ac ni adawai efe i neb ddwyn lle&s;tr trwy 'r Deml.</P>
<P N="17">17 Ac efe a'u dy&s;codd gan ddy|wedyd wrthynt, Onid yw yn &s;cri|fennedig. Y gelwir fy nh&ycirc; i, yn dy gweddi i'r holl genhedloedd, ond chwi a'i gwnaethoch yn o|gof lladron.</P>
<P N="18">18 A'r Scrifennyddion, a'r Arch-offeiriaid a glyw&s;ant hyn, ac a gei&s;ia&s;ant pa fodd y difethent ef: canys yr oeddynt yn ei ofni ef, am f&ocirc;d yr holl bobl yn &s;ynnu oblegid ei athrawiaeth ef.</P>
<P N="19">19 A phan aeth hi yn h&wcirc;yr, efe a aeth allan o'r ddinas.</P>
<P N="20">20 A'r boreu wrth fyned hei|bio, hwy a wel&s;ant y ffigy&s;-bren wedi crino o'r gwraidd.</P>
<P N="21">21 A Phetr wedi atgofio, a ddy|wedodd wrtho, Athro, wele y ffigy&s;-bren a felldithiai&s;t wedi crino.</P>
<P N="22">22 A'r Je&s;u a attebodd ac a ddywedodd wrthynt, Bydded gennych ffydd yn Nuw.</P>
<P N="23">23 Canys yn wir yr wyf yn dy|wedyd i chwi, pwy bynnag a ddy|wedo wrth y mynydd hwn, Tyn|ner di ymmaith, a bwrier di i'r m&ocirc;r; ac nid amheuo yn ei galon, ond credu y daw i ben y pethau a ddywedo efe; beth bynnag a ddywedo a fydd iddo.</P>
<P N="24">24 Am hynny meddaf i chwi, beth bynnag oll a gei&s;ioch wrth weddio, credwch y derbyniwch, ac fe fydd i chwi.</P>
<P N="25">25 A phan &s;afoch i weddio, maddeuwch o bydd gennych ddim yn erbyn neb: fel y maddeuo eich T&acirc;d yr hwn &s;ydd yn y ne|foedd i chwithau eich camwe|ddau.</P>
<P N="26">26 Ond os chwi ni faddeuwch, eich Tad yr hwn &s;ydd yn y ne|foedd, ni faddeu chwaith eich camweddau chwithau.</P>
<P N="27">27 A hwy a ddaethant drachefn i Jeru&s;alem: ac fel yr oedd efe yn rhodio yn y Deml, yr Arch-offeiriaid,
<PB REF="97"> a'r Scrifennyddion, a'r Henuriaid, a ddaethant atto:</P>
<P N="28">28 Ac a ddyweda&s;ant wrtho, Trwy ba awdurdod yr wyti yn gwneuthur y pethau hyn? a phwy a roddes i ti yr awdurdod hon, i wneuthur y pethau hyn?</P>
<P N="29">29 A'r Je&s;u a attebodd ac a ddy|wedodd wrthynt, A minnau a ofynaf i chwithau vn gair, ac at|tebwch fi, ac mi a ddywedaf i chwi trwy ba awdurdod yr wyf yn gwneuthur y pethau hyn:</P>
<P N="30">30 Bedydd Joan, ai o'r nef yr oedd, ai o ddynion? attebwch fi.</P>
<P N="31">31 Ac ymre&s;ymmu a wnaethant wrthynt eu hunain, gan ddywe|dyd, os dywedwn, o'r nef, efe a ddywed, Pa ham gan hynny na chredech iddo?</P>
<P N="32">32 Eithr os dywedwn, o ddy|nion, yr oedd arnynt ofn y bobl: canys pawb oll a gyfrifent Joan, mai prophwyd yn ddiau ydo|edd.</P>
<P N="33">33 A hwy a atteba&s;ant ac a ddy|weda&s;ant wrth yr Je&s;u, Ni wy|ddom ni. A'r Je&s;u a attebodd ac a ddywedodd wrthynt hwythau, Ac ni ddyweddaf finneu i chwithau trwy ba awdurdod yr wyf yn gwneuthur y pethau hyn.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Trwy ddammeg y winllan a log|wyd i lafurwyr anniolehgar, y mae Cri&s;t yn rhag ddangos gwr|thodiad yr Iddewon, a galwad y cenhedloedd:</HI> 13 <HI>Y mae yn goche|lyd magl y Phari&s;&aelig;aid, a'r Hero|dtaniaid ynghylch talu teyrnged i Cae&s;ar,</HI> 18 <HI>Yn argyoeddi amryfu|&s;edd y Sadduc&aelig;aid, y rhai a wa|dent yr adgyfodiad:</HI> 21 <HI>yn atteb yr Scrifennydd oedd yn ymofyn am y gorchymyn cyntaf:</HI> 35 <HI>yn beio ar dyb yr Scrifennyddion am Gri&s;t:</HI> 38 <HI>ac yn gorchymyn i'r bobl ochelyd ei huchder a'i rhagrith hwy:</HI> 41 <HI>Ac yn canmol y weddw dlawd am ei dwy hatling, yn fwy n&acirc; n&ecirc;b.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC efe a ddechreuodd ddywe|dyd wrthynt ar ddamhegion, G&wcirc;r a blannodd win-llan, ac a ddodes gae o'i hamgylch, ac a gloddiodd le i'r gw&icirc;n-gafn, ac a adeiladodd d&wcirc;r, ac a'i go&s;ododd hi allan i lafur-wyr, ac a aeth o|ddi cartref.</P>
<P N="2">2 Ac efe a anfonodd w&acirc;s mewn am&s;er at y llafur-w&ycirc;r, i dderbyn gan y llafur-w&ycirc;r o ffrwyth y win|llan.</P>
<P N="3">3 A hwy a'i dalia&s;ant ef, ac a'i baedda&s;ant, ac a'i gyrra&s;ant ym|maith yn waglaw.</P>
<P N="4">4 A thrachefn yr anfonodd efe attynt w&acirc;s arall: a hwnnw y ta|fla&s;ant gerrig atto, ac yr archolla|&s;ant ei ben, ac a'i gyrra&s;ant ym|maith yn amharchus.</P>
<P N="5">5 A thrachefn yr anfonodd efe vn arall; a hwnnw a ladda&s;ant: a llawer eraill, gan faeddu rhai, a lladd y lleill.</P>
<P N="6">6 Am hynny etto, a chanddo vn m&acirc;b, ei anwylyd, efe a anfo|nodd hwnnw hefyd attynt yn ddiweddaf, gan ddywedyd, Hwy a barchant fy m&acirc;b i.</P>
<P N="7">7 Ond y llafur-&wcirc;yr hynny a ddyweda&s;ant yn eu plith eu hu|nain, Hwn yw 'r etifedd, deuwch, lladdwn ef, a'r etifeddiaeth fydd eiddom ni.</P>
<P N="8">8 A hwy a'i dalia&s;ant ef, ac a'i lladda&s;ant, ac a'i bwria&s;ant allan o'r win-allan.</P>
<PB REF="98">
<P N="9">9 Beth gan hynny a wna ar|glwydd y winllan? efe a ddaw, ac a ddifetha y llafur-w&ycirc;r, ac a rydd y win-llan i eraill.</P>
<P N="10">10 Oni ddarllenna&s;och yr Scry|thur hon? Y maen a wrthododd yr adeilad-w&ycirc;r, hwn a wnath|pwyd yn ben y gongl.</P>
<P N="11">11 Hyn a wnaethpwyd gan yr Arglwydd, a rhyfedd yw yn ein golwg ni.</P>
<P N="12">12 A hwy a gei&s;ia&s;ant ei ddala ef: ac yr oedd arnynt ofn y dyrfa: canys hwy a wyddent mai yn eu herbyn hwy y dyweda&s;ai efe y ddanimeg: a hwy a'i gadaw&s;ant ef, ac a aethant ymmaith.</P>
<P N="13">13 A hwy a anfona&s;ant atto rai o'r Phari&s;&aelig;aid ac o'r Herodiani|aid, i'w rwydo ef yn <HI>ei</HI> yma|drodd.</P>
<P N="14">14 Hwythau pan ddaethant a ddyweda&s;ant wrtho, Athro, ni a wyddom dy f&ocirc;d ti yn eir-wir, ac nad oes arnat ofal rhag neb: ca|nys nid wyti yn edrych ar wyneb dynion, ond yr wyt yn dy&s;cu ffordd Dduw mewn gwirionedd: ai cyfreithlawn rhoi teyrn-ged i Cae&s;ar, ai nid yw? a roddwn, ai ni roddwn <HI>hi?</HI></P>
<P N="15">15 Ond efe, gan wybod eu rha|grith hwynt, a ddywedodd wr|thynt, Pa ham y temtiwch fi? dy|gwch i mi geiniog, fel y gwelwyf <HI>hi?</HI></P>
<P N="16">16 A hwy a'i dyga&s;ant, Ac efe a ddywedodd wrthynt, Eiddo pwy yw 'r ddelw hon a'r ar|graph? A hwy a ddyweda&s;ant, eiddo Cae&s;ar.</P>
<P N="17">17 A'r Je&s;u a attebodd, ac a ddy|wedodd wrthynt, Rhoddwch yr eiddo Cae&s;ar i Cae&s;ar, a'r eiddo Duw i Dduw. A rhyfeddu a wnae|thant o'i blegid.</P>
<P N="18">18 Daeth y Saduceaid hefyd atto, y rhai a ddywedant nad oes adgyfodiad: a gofynna&s;ant iddo, gan ddywedyd,</P>
<P N="19">19 Athro, Mo&s;es a &s;crifennodd i ni, o bydd marw brawd neb, a gadu <HI>ei</HI> wraig, ac heb adu plant, am gymmeryd o'i frawd ei wraig ef, a chodi h&acirc;d i'w frawd.</P>
<P N="20">20 Yr oedd gan hynny &s;aith o frodyr: a'r cyntaf a gymmerth wraig, a phan fu farw, ni ada|wodd h&acirc;d.</P>
<P N="21">21 A'r ail a'i cymmerth hi, ac a fu farw, ac ni adawodd yntef h&acirc;d: a'r trydydd yr vn modd.</P>
<P N="22">22 A hwy a'i cymmera&s;ant hi eill &s;aith, ac ni adaw&s;ant had: yn ddiweddaf o'r cwbl, bu farw y wraig hefyd.</P>
<P N="23">23 Yn yr adgyfodiad gan hyn|ny, pan adgyfodant, gwraig i ba vn o honynt fydd hi? canys y &s;aith a'i caw&s;ant hi yn wraig:</P>
<P N="24">24 A'r Je&s;u a attebodd ac a ddy|wedodd wrthynt, Ond am hyn yr ydych yn cyfeiliorni, am nad y|dych yn gwybod yr Scrythyrau na gallu Duw?</P>
<P N="25">25 Canys pan adgyfodant o feirw, ni wreiccant, ac ni wrant: eithr y maent fel yr angelion &s;ydd yn y nefoedd.</P>
<P N="26">26 Ond am y meirw, yr adgyfo|dir hwynt, oni ddarllena&s;och chwi yn llyfr Mo&s;es, y modd y llefarodd Duw wrtho yn y berth, gan ddy|wedyd, Myfi yw Duw Abraham, a Duw I&s;aac, a Duw Jacob?</P>
<P N="27">27 Nid yw efe Dduw 'r meirw, ond Duw y rhai byw: am hynny yr ydych chwi yn cyfeiliorni yn fawr.</P>
<P N="28">28 Ac vn o'r Scrifennyddi|on a ddaeth, wedi eu clywed
<PB REF="98"> hwynt yn ymre&s;ymmu, a gwy|bod atteb o honaw iddynt yn gymmwys, ac a ofynnodd iddo, Pa un yw 'r gorchymmyn cyntaf o'r cwbl?</P>
<P N="29">29 A'r Je&s;u a attebodd iddo, Y cyntaf o'r holl orchymmynion <HI>yw,</HI> Clyw I&s;rael, yr Arglwydd ein Duw, un Arglwydd yw:</P>
<P N="30">30 A ch&acirc;r yr Arglwydd dy Dduw &acirc;'th holl galon, ac &acirc; th holl enaid, ac &acirc;'th holl feddwl, ac &acirc;'th holl nerth: hwn yw 'r gor|chymmyn cyntaf.</P>
<P N="31">31 A'r ail <HI>&s;ydd</HI> gyffelyb iddo, C&acirc;r dy gymmydog fel ti dy hun: nid oes orchymmyn arall mwy n&acirc;'r rhai hyn.</P>
<P N="32">32 A dywedodd yr Scrifen|nydd wrtho, Da, athro, mewn gwirionedd y dywedai&s;t, mai un Duw &s;ydd, ac nad oes arall ond efe:</P>
<P N="33">33 A'i garu ef &acirc;'r holl galon, ac &acirc;'r holl ddeall, ac &acirc;'r holl e|naid, ac &acirc;'r holl nerth, a charu <HI>ei</HI> gymmydog megis ei hun, &s;ydd fwy n&acirc;'r holl boeth-offrymmau a'r aberthau.</P>
<P N="34">34 A'r Je&s;u pan welodd iddo atteb yn &s;ynhwyrol, a ddywedodd wrtho, Nid wyt ti bell oddi-wrth deyrnas Dduw, Ac ni feiddiodd neb mwy ymofyn ag ef.</P>
<P N="35">35 A'r Je&s;u a attebodd, ac a ddywedodd, wrth ddy&s;cu yn y Deml, Pa fodd y dywed yr Scrifennyddion f&ocirc;d Cri&s;t yn f&acirc;b Dafydd?</P>
<P N="36">36 Canys Dafydd ei hun a ddy|wedodd trwy 'r Y&s;pryd gl&acirc;n, Yr Arglwydd a ddywedodd wrth fy Arglwydd, Ei&s;tedd ar &s;y neheu|law, hyd oni o&s;odwyf dy elynion yn droedfaingc i'th draed.</P>
<P N="37">37 Y mae Dafydd ei hun gan hynny yn ei alw ef yn Arglwydd: ac o ba le y mae efe yn f&acirc;b iddo? A llawer o bobl a'i gwrandawent ef yn ewylly&s;gar.</P>
<P N="38">38 Ac efe a ddywedodd wr|thynt yn ei athrawiaeth, Ymoge|lwch rhag yr Scrifennyddion, y rhai a chwennychant rodio mewn gwi&s;coedd llae&s;ion, a chael cy|farch yn y marchnadoedd,</P>
<P N="39">39 A'r prif-gadeiriau yn y Sy|nagogau, a'r prif-ei&s;teddleoedd mewn &s;wpperau.</P>
<P N="40">40 Y rhai &s;ydd yn llwyr-fw|ytta tai gwragedd gweddwon, ac mewn rhith yn hir weddio, y rhai hyn a derbyniant farnediga|eth fwy.</P>
<P N="41">41 A'r Je&s;u a ei&s;teddodd gyfer|byn a'r dry&s;orfa, ac a edrychodd pa fodd yr oedd y bobl yn bwrw arian i'r dry&s;or-fa: a chyfoetho|gion lawer a fwria&s;ant lawer.</P>
<P N="42">42 A rhyw wraig weddw dlawd a ddaeth, ac a fwriodd i mewn ddwy hatling, yr hyn yw ffyr|ling.</P>
<P N="43">43 Ac efe a alwodd ei ddi&s;cy|blion atto, ac a ddywedodd wr|thynt, Yn wir yr wyf yn dywedyd i chwi, fwrw o'r wraig weddw dlawd hon i mewn, mwy n&acirc;'r rhai oll a fwria&s;ant i'r dry&s;or-fa.</P>
<P N="44">44 Canys hwynt hwy oll a fw|ria&s;ant o'r hyn a oedd yngweddill ganddynt: ond hon o'i hei&s;ieu a fwriodd i mewn yr hyn oll a fe|ddei, &s;ef ei holl fywyd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Chri&s;t yn rhag-fynegi dini&s;tr y Deml:</HI> 9 <HI>yr erlidiau o achos yr Efengyl:</HI> 10 <HI>bydd rhaid pre|gethu
<PB REF="99"> yr Efengl i'r Cenhedloedd oll:</HI> 14 <HI>y mawr gy&s;tuddiau a ddigwyddai i'r Iddewon:</HI> 24 <HI>a dull ei ddyfodiad ef i'r farn:</HI> 32 <HI>o ran na wyr n&ecirc;b yr awr, y dylai b&ocirc;b dyn wilied a gweddio, rhac ein cael yn ammharod pan dd&ecirc;l ef at b&ocirc;b un trwy farwola|eth.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC fel yr oedd efe yn myned allan o'r Deml, un oi ddi&s;cy|blion a ddywedodd wrtho, Athro, edrych pa ryw feini, a pha fath a|deiladau <HI>&s;y ymma.</HI></P>
<P N="2">2 A'r Je&s;u a attebodd ac a ddy|wedodd wrtho, A weli di yr adei|ladau mawrion hyn? ni edir ma|en ar faen a'r ni's dattodir.</P>
<P N="3">3 Ac fel yr oedd efe yn ei&s;tedd ar fynydd yr Olewydd gyferbyn a'r Deml, Petr, ac Jaco ac Joan, ac Andreas, a ofynna&s;ant iddo o'r nailltu:</P>
<P N="4">4 Dywed i ni pa bryd y bydd y pethau hyn, a pha arwydd <HI>fydd</HI> pan fo y pethau hyn oll ar ddi|bennu.</P>
<P N="5">5 A'r Je&s;u a attebodd iddynt, ac a ddechreuodd ddywedyd, E|drychwch rhag twyllo o neb chwi.</P>
<P N="6">6 Canys llawer un a ddaw yn fy enw i, gan ddywedyd, Myfi yw: ac a dwyllant lawer.</P>
<P N="7">7 Ond pan glywoch am ryfelo|edd, a &s;&ocirc;n am ryfeloedd, na chy|ffroer chwi: canys rhaid <HI>i hynny</HI> f&ocirc;d, ond nid <HI>yw</HI> y diwedd etto.</P>
<P N="8">8 Canys cenedl a gyfyd yn er|byn cenedl, a theyrnas yn erbyn teyrnas: a daiar-grynf&acirc;u fyddant mewn mannau, a newyn a thra|llod fyddant.</P>
<P N="9">9 Dechreuad gofidiau yw y pethau hyn: eithr edrychwch chwi arnoch eich hunain: canys traddodant chwi i'r cynghoreu, ac i'r Synagogau: chwi a faeddir, ac a ddygir ger bron rhaglawiaid a Brenhinoedd, o'm hachos i, er ty&s;tiolaeth iddynt hwy.</P>
<P N="10">10 Ac y mae yn rhaid yn gyn|taf bregethu yr Efengyl ym my&s;c yr holl genhedloedd.</P>
<P N="11">11 Ond pan ddygant chwi a'ch traddodi, na ragofelwch beth a ddywettoch, ac na fyfyriwch: eithr pa beth bynnag a rodder i chwi yn yr awr honno, hynny dywedwch: canys nid chwy-chwi &s;y yn dywedyd, ond yr Y&s;pryd gl&acirc;n.</P>
<P N="12">12 A'r brawd a ddyry frawd i farwolaeth, a th&acirc;d ei blentyn: a phlant a gyfyd yn erbyn <HI>eu</HI> rhie|ni: ac a'u rhoddant hwy i far|wolaeth.</P>
<P N="13">13 A chwi a fyddwch g&acirc;s gan bawb, er mwyn fy enw i: eithr y neb a barh&acirc;o hyd y diwedd, hwn|nw a fydd cadwedig.</P>
<P N="14">14 Ond pan weloch chwi y ffieidd-dra anghyfanneddol, yr hwn a ddywetpwyd gan Ddaniel y prophwyd, wedi ei o&s;od lle ni's dylid, (y neb a ddarlenno dealled) yna y rhai fyddant yn Iud&aelig;a, ffo|ant i'r mynyddoedd.</P>
<P N="15">15 A'r neb a fyddo ar ben y t&ycirc;, na dde&s;cynned i'r t&ycirc;, ac nac aed i mewn i gymmeryd dim o'i d&ycirc;.</P>
<P N="16">16 A'r neb a fyddo yn y maes, na throed yn ei &ocirc;l, i gymmeryd ei wi&s;c.</P>
<P N="17">17 Ond gwae y rhai beichiog, a'r rhai yn rhoi bronnau, yn y dyddiau hynny.</P>
<P N="18">18 Ond gweddiwch na by|ddo
<PB REF="99"> eich ffoedigaeth yn y gayaf.</P>
<P N="19">19 Canys yn y dyddiau hynny y bydd gorthrymder, y cyfryw ni bu y fath o ddechreu y creaduria|eth a greodd Duw, hyd y pryd hwn, ac ni bydd chwaith.</P>
<P N="20">20 Ac oni bai f&ocirc;d i'r Argl|wydd fyrhau y dyddiau, ni cha|dwe&s;id un cnawd: eithr er mwyn, yr etholedigion a etholodd, efe a fyrrhaodd y dyddiau.</P>
<P N="21">21 Ac yna os dywed neb wr|thych, Wele, llymma y Chri&s;t, neu wele accw, na chredwch.</P>
<P N="22">22 Canys gau Gri&s;tiau, a gau brophwydi a gyfodant, ac a ddan|go&s;ant <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">rwyddion a rhyfeddodau, i hudo ymmaith, pe byddai bo|&s;&s;ibl, ie yr etholedigion.</P>
<P N="23">23 Eithr ymogelwch chwi: wele, rhagddywedais i chwi b&ocirc;b peth.</P>
<P N="24">24 Ond yn y dyddiau hynny, wedi 'r gorthrymder hwnnw, y tywylla 'r haul, a'r lloer ni rydd ei goleuni.</P>
<P N="25">25 A &s;&ecirc;r y nef a &s;yrthiant, a'r nerthoedd &s;ydd yn y nefoedd a &s;iglir.</P>
<P N="26">26 Ac yna y gwelant F&acirc;b y d&ycirc;n yn dyf&ocirc;d yn y cymmylau, gyd &acirc; gallu mawr, a gogoniant.</P>
<P N="27">27 Ac yna yr enfyn efe ei An|gelion, ac y cynnull ei etholedi|gion, oddi wrth y pedwar gwynt, o eithaf y ddaiar hyd eithaf y n&ecirc;f.</P>
<P N="28">28 Ond dy&s;cwch ddammeg o|ddi wrth y ffigy&s;-bren, pan fo ei gangen eu&s;ys yn dyner, a'r dail yn torri allan, chwi a wyddoch f&ocirc;d yr h&acirc;f yn agos:</P>
<P N="29">29 Ac felly chwithan, pan we|loch y pethau hyn wedi dyfod, gwybyddwch ei fod yn agos, wrth y dry&s;au.</P>
<P N="30">30 Yn wir yr wyf yn dywedyd i chwi nad &acirc; yr oes hon heibio, hyd oni wneler y pethau hyn oll.</P>
<P N="31">31 Nef a ddaiar a &acirc;nt heibio, ond y geiriau maufi nid &acirc;nt hei|bio ddim.</P>
<P N="32">32 Eithr am y ddydd hwnnw a'r awr, ni &wcirc;yr neb, na 'r ange|lion &s;ydd yn y nef, na'r M&acirc;b, ond y T&acirc;d.</P>
<P N="33">33 Ymogelwch, gwiliwch, a gweddiwch: canys ni wyddoch pa bryd y bydd yr am&s;er.</P>
<P N="24">24 <HI>Canys m&acirc;b y d&ycirc;n &s;ydd</HI> fel g&wcirc;r yn ymdaith i bell, wedi ga|del ei d&ycirc;, a rhoi awdurdod i'w wei&s;ion, ac i b&ocirc;b un ei waith ei hun, a gorchymmyn i'r dry&s;or wilio.</P>
<P N="35">35 Gwiliwch gan hynny, (ca|nys ni's gwyddoch pa br&ycirc;d y daw mei&s;tr y t&ycirc;, yn yr h&wcirc;yr, ai han|ner n&ocirc;s, ai ar ganiad y ceiliog, ai 'r boreu-ddydd.)</P>
<P N="36">36 Rhag iddo ddyfod yn ddi|&s;ymmwth, a'ch cael chwi yn cy|&s;cu.</P>
<P N="37">37 A'r hyn yr wyf yn eu ddy|wedyd wrthy-chwi, yr wyf yn eu ddywedyd wrth bawb, Gwili|wch.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Cyd-fwriad yn erbyn Chri&s;t.</HI> 3 <HI>Gwraig yn tywallt ennaint gwerth-fawr ar ei ben ef.</HI> 10 <HI>Iu|das yn gwerthu ei fei&s;tr am arian.</HI> 18 <HI>Chri&s;t ei hun yn rhag-ddywe|dyd y bradychai un a'i ddi&s;cyblion ef.</HI> 22 <HI>Wedi darparu a bwytta y Pa&s;c, y mae yn ordeinio ei Swp|per:</HI> 27 <HI>yn y&s;py&s;u ymlaen llaw, y ffoai ei holl ddi&s;cyblion, ac y gwadai Peter ef.</HI> 43 <HI>Judas yn ei
<PB REF="100"> fra|dychu ef &acirc; chu&s;an.</HI> 46 <HI>Ei ddala ef yn yr ardd.</HI> 53 <HI>Cynnulleidfa yr Iddewon yn achwyn arno ef ar gam, ac yn ei farnu yn annuwi|ol, </HI>65 <HI>ac yn ei ammherchi yn gywilyddus.</HI> 66 <HI>Petr yn ei wadu ef deir-gwaith.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC Wedi deu-ddydd yr oedd y Pa&s;c, a <HI>gwyl</HI> y bara croyw: a'r Arch-offeiriaid a'r Scrifenny|ddion a gei&s;ia&s;ant pa fodd y da|lient ef trwy dwyll, ac y lladdent ef.</P>
<P N="2">2 Eithr dyweda&s;ant, Nid ar yr w&ycirc;l, rhag b&ocirc;d cynnwrf ym-mlith y bobl.</P>
<P N="3">3 A phan oedd efe yn Betha|nia, yn nh&ycirc; Simon y gwahan|glwyfus, ac efe yn ei&s;tedd i fwyt|ta, daeth gwraig a chanddi flwch o ennaint, o nard glwyb gwerth|fawr, a hi a dorrodd y blwch, ac a'i tywalltodd ar ei ben ef:</P>
<P N="4">4 Ac yr oedd rhai yn anfodlon ynddynt eu hunain, ac yn dywe|dyd, I ba heth y gwnaethpwyd y golled hon o'r ennaint?</P>
<P N="5">5 Oblegid fe a alla&s;id gwerthu hwn uwchlaw trychan-ceiniog, a'u roddi i'r tlodion. A hwy a ffromma&s;ant yn ei herbyn hi.</P>
<P N="6">6 A'r Je&s;u a ddywedodd, Ge|dwch iddi; pa ham y gwnewch flinder iddi? hi a wnaeth wei|thred dda arnafi.</P>
<P N="7">7 Canys b&ocirc;b am&s;er y cewch y tlodion gyd &acirc; chwi, a phan fyn|noch y gellwch wneuthur da i|ddynt hwy: ond myfi ni chewch bob am&s;er.</P>
<P N="8">8 Hyn a allodd hon, hi a'i gwnaeth: hi a achubodd y blaen i eneinnio fy ngorph erbyn y cla|ddedigaeth.</P>
<P N="9">9 Yn wir meddaf i chwi, pa le bynnag y pregether yr Efengyl hon, yn yr holl f&ycirc;d, yr hyn a w|naeth hon hefyd, a adroddir er coffa am deni.</P>
<P N="10">10 A Iudas I&s;cariot, un o'r deuddeg, a aeth ymmaith at yr Arch-offeiriaid, i'w fradychu ef iddynt.</P>
<P N="11">11 A phan glyw&s;ant, fe fu la|wen ganddynt, ac a addaw&s;ant roi arian iddo. Yntef a geiffodd pa fodd y gallai yn gymmwys ei fra|dychu ef.</P>
<P N="12">12 A'r dydd cyntaf o <HI>&wcirc;yl</HI> y bara croyw, pan aberthent y Pa&s;c, dywedodd ei ddi&s;cyblion wrtho; I ba le yr <HI>wyt</HI> ti yn ewy|lly&s;io i ni fyned i baratoi i ti, i fwytta y Pa&s;c?</P>
<P N="13">13 Ac efe a anfonodd ddau o'i ddi&s;cyblion, ac a ddywedodd wr|thynt, Ewch i'r ddinas, a chyfer|fydd &acirc; chwi dd&ycirc;n yn dwyn &s;teneld o ddwfr: dilynwch ef.</P>
<P N="14">14 A pha le bynnag yr &ecirc;l i mewn, dywedwch wrth &wcirc;r y t&ycirc;, F&ocirc;d yr Athro yn dywedyd, Pa le y mae 'r llett&ycirc;, lle y gallwyf, mi a'm di&s;cyblion, fwytta yr Pa&s;c?</P>
<P N="15">15 Ac efe a ddengys i chwi o|ruwch-&s;tafell fawr wedi ei thanu, yn barod: yno paratowch i ni.</P>
<P N="16">16 A'i ddi&s;cyblion a aethant, ac a ddaethant i'r ddinas, ac a gaw|&s;ant megis y dyweda&s;ei efe wrth|ynt, ac a baratoe&s;ant y Pa&s;c.</P>
<P N="17">17 A phan aeth hi yn hwyr, e|fe a ddaeth gyd &acirc;'r deuddeg.</P>
<P N="18">18 Ac fel yr oeddynt yn ei|&s;tedd, ac yn bwytta, yr Je&s;u a ddy|wedodd, Yn wir meddaf i chwi, un o honoch, yr hwn &s;ydd yn bwytta gyd &acirc; myfi, a'm brady|cha i.</P>
<PB REF="100">
<P N="19">19 Hwythau a ddechreua&s;ant dri&s;t&acirc;u, a dywedyd wrtho b&ocirc;b vn ac vn, Ai myfi? ac arall, Ai myfi?</P>
<P N="20">20 Ac efe a attebodd ac a ddy|w<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">dodd wrthynt, Vn o'r deuddeg, yr hwn &s;ydd yn gwlychu gyd &acirc; mi yn y ddy&s;cl <HI>yw efe.</HI></P>
<P N="21">21 Mab y d&ycirc;n yn wir &s;ydd yn myned ymmaith, fel y mae yn &s;crifennedig am dano: ond gwae 'r d&ycirc;n hwnnw trwy 'r hwn y bradychir M&acirc;b y d&ycirc;n: da fua&s;ai i'r d&ycirc;n hwnnw pe na's gane&s;id.</P>
<P N="22">22 Ac fel yr oeddynt yn bwyt|ta, yr Je&s;u a gymerodd fara, ac ai bendithiodd, ac a'i torrodd, ac a'i rhoddes iddynt, ac a ddywedodd, Cymmerwch, bwyttewch, hwn yw fy nghorph.</P>
<P N="23">23 Ac wedi iddo gymmeryd y cwppan, a rhoi diolch, efe a'i rhoddes iddynt: a hwynt oll a yfa&s;ant o honaw.</P>
<P N="24">24 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, Hwn yw fy ngwaed i o'r Te&s;tament newydd, yr hwn a dy|welltir tros lawer.</P>
<P N="25">25 Yn wir yr wyf yn dywedyd wrthych, nad yfaf mwy o ffrwyth y win-w&ycirc;dden, hyd y dydd hwn|nw, pan yfwyf ef yn newydd yn nheyrnas Dduw.</P>
<P N="26">26 Ac wedi iddynt ganu mawl, hwy a aethant allan i fynydd yr Olewydd.</P>
<P N="27">27 A dywedodd yr Je&s;u wr|thynt, Chwi a rwy&s;trir oll o'm plegid i, y nos hon: canys &s;cri|fennedig yw, Tarawaf y bugail, a'r defaid a wa&s;cerir.</P>
<P N="28">28 Eithr wedi i mi adgyfodi, mi a &acirc;f o'ch blaen chwi i Galil&aelig;a.</P>
<P N="29">29 Ond Petr a ddywedodd wr|tho, Pe byddai bawb wedi eu rhwy&s;tro, etto ni byddaf fi.</P>
<P N="30">30 A dywedodd yr Je&s;u wrtho, Yn wir yr ydwyf yn dywedyd i ti, heddyw o fewn y nos hon, cyn canu o'r ceiliog ddwy-waith, y gwedi fi deir-gwaith.</P>
<P N="31">31 Ond efe a ddywedodd yn helaethach o lawer, Pe gorfyddai i mi farw g&ycirc;d &acirc; thi, ni'th wadaf ddim. A'r vn modd y dyweda|&s;ant oll.</P>
<P N="32">32 A hwy a ddaethant i le yr oedd ei enw Geth&s;emane: ac efe a ddywedodd wrth ei ddi&s;cyblion, Ei&s;teddwch ymma tra fyddwyf yn gweddio.</P>
<P N="33">33 Ac efe a gymmerth gyd ag ef Petr, ac Jaco, ac Joan, ac a ddechreuodd ymofidio, a thri&s;tau yn ddirfawr.</P>
<P N="34">34 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, Y mae fy enaid yn athri&s;t hyd angeu: arho&s;wch ymma, a gwiliwch,</P>
<P N="35">35 Ac efe a aeth ychydig ym|mlaen, ac a &s;yrthiodd ar y ddaiar, ac a weddiodd, o bai bo&s;&s;ibl, ar fyned yr awr honno oddi wrtho.</P>
<P N="36">36 Ac efe a ddywedodd, Abba Dad, pob peth &s;ydd bo&s;&s;ibl i ti; tro heibio y cwppan hwn oddi wrthif: eithr, nid y peth yr yd|wyfi yn ei ewylly&s;io, ond y peth yr ydwyt ti.</P>
<P N="37">37 Ac efe a ddaeth, ac a'u ca|fodd hwy yn cy&s;cu, ac a ddywe|dodd wrth Petr, Simon, ai cy&s;cu yr wyti? oni allit wilio vn awr?</P>
<P N="38">38 Gwiliwch, a gweddiwch, rhag eich myned mewn temta|&s;iwn: yr y&s;pryd yn ddiau &s;ydd ba|rod; ond y cnawd &s;ydd wan.</P>
<P N="39">39 Ac wedi iddo fyned ym|maith drachefn, efe a weddiodd, gan ddywedyd yr vn ymadrodd.</P>
<PB REF="101">
<P N="40">40 Ac wedi iddo ddychwelyd efe a'u cafodd hwynt drachefn yn cy&s;cu, (canys yr oedd eu llygaid hwynt wedi trymhau) ac ni wy|ddent beth a attebent iddo.</P>
<P N="41">41 Ac efe a ddaeth y drydedd waith, ac a ddywedodd wrthynt, Cy&s;cwch weithian, a gorphwy&s;|wch: digon yw, daeth yr awr: wele, yr ydys yn bradychu M&acirc;b y d&ycirc;n i ddwylo pechaduriaid.</P>
<P N="42">42 Cyfodwch, awn; wele, y mae yr hwn &s;ydd yn fy mradychu yn agos.</P>
<P N="43">43 Ac yn y man, ac efe etto yn llefaru daeth Judas, vn o'r deu|ddeg, a chyd ag ef dyrfa fawr &acirc; chleddyfau a ffynn, oddi wrth yr Arch-offeiriaid, a'r Scrifenny|ddion a'r Henuriaid.</P>
<P N="44">44 A'r hwn a'i bradychodd ef a rodda&s;ai arwydd iddynt, gan ddywedyd, Pwy bynnao a gu&s;an|wyf, hwnnw yw; deliwch ef, a dygwch ymmaith yn &s;iccr.</P>
<P N="45">45 A phan ddaeth, yn ebrwydd efe a aeth atto, ac a ddywedodd, Rabbi, Rabbi? ac a'i cu&s;anodd ef.</P>
<P N="46">46 A hwythau a roe&s;ant eu dwylo arno, ac a'i dalia&s;ant ef.</P>
<P N="47">47 A rhyw vn o'r rhai oedd yn &s;efyll ger llaw, a dynnodd ei gleddyf, ac a darawodd w&acirc;s yr Arch-offeiriad, ac a dorrodd ym|maith ei glu&s;t ef.</P>
<P N="48">48 A'r Je&s;u a attebodd, ae a ddywedodd wrthynt, Ai megis at leidr y daethoch allan, &acirc; chleddy|fau, ac &acirc; ffynn i'm dala i?</P>
<P N="49">49 Yr oeddwn i beunydd gyd &acirc; chwi yn athrawiaethu yn y Deml, ac ni 'm dalia&s;och: ond rhaid yw cyflawni 'r Scrythyrau.</P>
<P N="50">50 A hwynt oll a'i gadaw&s;ant ef, ac a ffoe&s;ant.</P>
<P N="51">51 A rhyw &wcirc;r ieuangc oedd yn ei ddilyn ef, wedi ymwi&s;co &acirc; lli|ain main ar <HI>ei gorph</HI> noeth a'r g&wcirc;yr ieuaingc a'i dalia&s;ant ef.</P>
<P N="52">52 A hwn a adawodd y lliain, ac a ff&ocirc;dd oddi wrthynt yn no|eth.</P>
<P N="53">53 A hwy a ddyga&s;ant yr Je&s;u at yr Arch-offeiraiad: a'r holl Arch-offeiriaid, a'r Henuriaid, a'r Scri|fennyddion, a ymga&s;cla&s;ant gyd ag ef.</P>
<P N="54">54 A Phetr a'i canlynodd ef o hirbell, hyd yn llys yr Arch-offei|riad: ac yr oedd efe yn ei&s;tedd gyd &acirc;'r gwa&s;anaeth-w&ycirc;r, ac yn ymdwymno wrth y t&acirc;n.</P>
<P N="55">55 A'r Arch-offeiriaid, a'r holl gyngor a gei&s;ia&s;ant dy&s;tiolaeth yn erbyn yr Je&s;u, i'w roi ef i'w far|wolaeth, ac ni chaw&s;ant.</P>
<P N="56">56 Canys llawer a ddyga&s;ant gau dy&s;tiolaeth yn ei erbyn ef, eithr nid oedd eu ty&s;tiolaethau hwy yn gy&s;&s;on.</P>
<P N="57">57 A rhai a gyfoda&s;ant, ac a ddyga&s;ant gamdy&s;tiolaeth yn ei erbyn ef, gan ddywedyd,</P>
<P N="58">58 Ni a'i clyw&s;om ef yn dywe|dyd, Mi a ddini&s;triaf y Deml hon o waith dwylo, ac mewn tridiau yr adeiladaf arall, heb f&ocirc;d o waith llaw.</P>
<P N="59">59 Ac etto nid oedd eu ty&s;tio|laeth hwy felly yn gy&s;&s;on.</P>
<P N="60">60 A chyfododd yr Arch-offei|riad yn y canol, ac a ofynnodd i'r Je&s;u, gan ddywedyd, on i attebi di ddim? beth y mae y rhai hyn yn ei dy&s;tiolaethu yn dy erbyn?</P>
<P N="61">61 Ac efe a dawodd, ac nid at|tebodd ddim. Drachefn yr Arch-offeiriad a ofynnodd iddo, ac a ddywedodd wrtho, Ai tydi yw Ghri&s;t, M&acirc;b y Bendigedig?</P>
<PB REF="101">
<P N="62">62 A'r Je&s;u a ddywedodd, Myfi yw: a chwi a gewch weled Mab y d&ycirc;n yn ei&s;tedd ar ddeheulaw y gallu, ac yn dyfod yng-hymmylau y nef.</P>
<P N="63">63 Yna 'r Arch-offeiriad, gan rwygo ei ddillad, a ddywedodd, Pa raid i ni mwy wrth dy&s;tion?</P>
<P N="64">64 Chwi a glyw&s;och y gab|ledd: beth dybygwch chwi? A hwynt oll a'i condemna&s;ant ef, ei f&ocirc;d yn euog o farwolaeth.</P>
<P N="65">65 A dechreuodd rhai boeri arno, a chuddio ci wyneb, a'i ger|nodio, a dywedyd wrtho, Proph|wyda. A'r gweinidogion a'i ta|raw&s;ant ef &acirc; gwiall.</P>
<P N="66">66 Ac fel yr oedd Petr yn y llys i wared, daeth vn o forwy|nion yr Arch-offeiriad:</P>
<P N="67">67 A phan ganfu hi Petr yn ymdw ymno, hi a edrychodd arno, ac a ddywedodd, Titheu hefyd oeddyt gyd &acirc;'r Je&s;u o Nazareth.</P>
<P N="68">68 Ac efe a wadodd, gan ddy|wedyd, Nid adwaen i, ac ni wn i beth yr wyt yn ei ddywedyd. Ac efe a aeth allan i'r porth: a'r cei|liog a ganodd.</P>
<P N="69">69 A phan welodd y llangces ef drachefn, hi a ddechreuodd ddywedyd wrth y rhai oedd yn &s;efyll yno, Y mae hwn yn vn o honynt.</P>
<P N="70">70 Ac efe a wadodd drachefn. Ac ychydig wedi, y rhai oedd yn &s;efyll ger llaw a ddyweda&s;ant wrth Petr drachefn, Yn wir yr wyti yn vn o honynt, canys Galil&aelig;ad wyt, a'th leferydd &s;ydd debyg.</P>
<P N="71">71 Ond efe a ddechreuodd re|gu, a thyngu, Nid adwaen i y d&ycirc;n ymma yr ydych chwi yn dywe|dyd <HI>am dano.</HI></P>
<P N="72">72 A'r ceiliog a ganodd yr ail waith: a Phetr a gofiodd y gair a ddyweda&s;ei 'r Je&s;u wrtho. Cyn canu o'r ceiliog ddwy-waith, ti a'm gwedi deir-gwaith. A chan y&s;tyried hynny efe a wylodd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Dwyn yr Je&s;u yn rhwym, ae achwyn arno ger bron Pilat.</HI> 15 <HI>Wrth floedd y bobl gyffredin, gollwng Barabbas y llofrudd yn rhydd, a thraddodi yr Je&s;u iw groe&s;-hoelio.</HI> 17 <HI>Ei goroni ef &acirc; drain.</HI> 19 <HI>poeri arno, a'i wat|wor:</HI> 21 <HI>Ef yn deffygio yn dwyn ei groes:</HI> 27 <HI>Ei grogi ef rhwng dau leidr.</HI> 29 <HI>Y mae yn diodd<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">f difenwad yr Iddewon,</HI> 39 <HI>Etto y Canwriad yn cyffe&s;u ei fod ef yn f&acirc;b Duw:</HI> 43 <HI>A Jo&s;eph yn ei gladdu ef yn barchedig.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC yn y fan y boren, yr ym|gynghorodd yr Arch-offeiri|aid gyd &acirc;'r Henuriaid &acirc;'r Scrifen|nyddion, a'r holl gyngor, ac wedi iddynt rwymo 'r Je&s;u, hwy a'i dy|ga&s;ant ef ymmaith, ac a'i traddo|da&s;ant at Pilat,</P>
<P N="2">2 A gofynnodd Pilat iddo, ai ti yw Brenin yr Iddewon? Yntef a attebodd, ac a ddywedodd wrtho, Yr wyt ti yn dywedyd.</P>
<P N="3">3 A'r Arch-offeiriaid a'i cyhu|dda&s;ant ef o lawer o bethau, eithr nid attebodd efe ddim.</P>
<P N="4">4 A Philat drachefn a ofynnodd iddo, gan ddywedyd, Onid attebi di ddim? wele faint o bethau &ycirc; maent yn eu ty&s;tiolaethu yn dy erbyn.</P>
<P N="5">5 Ond yr Je&s;u etto nid atte|bodd ddim; fel y rhyfeddodd Pilat.</P>
<PB REF="102">
<P N="6">6 Ac ar yr w&ycirc;l <HI>honno</HI> y golly|ngai efe yn rhydd iddynt vn car|charor, yr hwn a ofynnent i|ddo.</P>
<P N="7">7 Ac yr oedd vn a elwid Ba|rabbas, yr hwn oedd yn rhwym gyd &acirc;'u gyd-terfy&s;c-w&ycirc;r, y rhai yn y derfy&s;c a wnaethent lofru|ddiaeth.</P>
<P N="8">8 A'r dyrfa gan groch-lefain, a ddechreuodd ddei&s;yf <HI>arno vineu|thur</HI> fel y gwnaethai b&ocirc;b am&s;er iddynt.</P>
<P N="9">9 A Philat a attebodd iddynt, gan ddywedyd, a fynnwch chwi i mi ollwng yn rhydd i chwi Fre|nin yr Iddewon?</P>
<P N="10">10 (Canys efe a wyddai mai o gynfigen y traddoda&s;ai yr Arch|offeiriaid ef.)</P>
<P N="11">11 A'r Arch-offeiriaid a gyn|hyrfa&s;ent y bobl, fel y gollyngai efe yn hytrach Barabbas yn rhydd iddynt.</P>
<P N="12">12 A Philat a attebodd, ac a ddywedodd drachefn wrthynt, Beth gan hynny a fynnwch i mi ei wneuthur i'r hwn yr ydych yn ei alw Brenin yr Iddewon?</P>
<P N="13">13 A hwythau a lefa&s;ant dra|chefn, Croe&s;-hoelia ef.</P>
<P N="14">14 Yna Pilat a ddywedodd wr|thynt, Ond pa ddrwg a wnaeth efe? A hwythau a lefa&s;ant fwy|fwy, Croe&s;-hoelia ef.</P>
<P N="15">15 A Philat yn chwennych bodloni 'r bobl, a ollyngodd yn rhydd iddynt Barabbas, a'r Je&s;u wedi iddo ei fflangellu, a draddo|dodd efe i'w groe&s;-hoelio.</P>
<P N="16">16 A'r milw&ycirc;r a'i dyga&s;ant ef i few a y llys, a elwit Praetorium: a hwy a alwa&s;ant yngh&ycirc;d yr holl fyddin.</P>
<P N="17">17 Ac a'i gwi&s;ca&s;ant ef &acirc; phor|phor, ac a bletha&s;ant goron o ddrain, ac a'i doda&s;ant am ei <HI>ben:</HI></P>
<P N="18">18 Ac a ddechreua&s;ant gyfarch iddo, Hanffych well, Brenin yr Iddewon.</P>
<P N="19">19 A hwy a gura&s;ant ei ben ef &acirc; chor&s;en, ac a boera&s;ant arno, a chan ddodi eu gliniau <HI>i lawr,</HI> a'i haddola&s;ant ef.</P>
<P N="20">20 Ac wedi iddynt ei watwar ef, hwy a ddio&s;ca&s;ant y porphor oddi am dano, ac a'i gwi&s;ca&s;ant ef &acirc;'i ddillad ei hun, ac a'i dyga&s;ant allan iw groe&s;-hoelio.</P>
<P N="21">21 A hwy a gymmella&s;ant vn Simon o Cyrene, yr hwn oedd yn myned heibio, wrth ddyfod o'r wl&acirc;d, &s;ef t&acirc;d Alexander a Rufus, i ddwyn ei groes ef.</P>
<P N="22">22 A hwy a'i harweinia&s;ant ef i le <HI>a elwid</HI> Golgotha: yr hyn o'i gyfieithu yw, lle 'r benglog:</P>
<P N="23">23 Ac a roe&s;ant iddo i'w yfed win myrhllyd; eithr efe ni's cym|merth.</P>
<P N="24">24 Ac wedi iddynt ei groe&s;|hoelio, hwy a ranna&s;ant ei ddillad ef, gan fwrw coel-bren amynt, beth a gai bob vn.</P>
<P N="25">25 A'r drydedd awr oedd hi, a hwy a'i croe&s;-hoelia&s;ant ef.</P>
<P N="26">26 Ac yr oedd y&s;crifen ei a|chos ef wedi ei hargraphu, BRE|NIN YR IDDEWON.</P>
<P N="27">27 A hwy a groe&s;-hoelia&s;ant gyd ag ef ddau leidr; vn ar y llaw dde|heu ac vn ar yr a&s;&s;wy iddo.</P>
<P N="28">28 A'r Scrythur a gyflawnwyd, yr hon a ddywed, Ac efe a gyfri|fwyd gyd &acirc;'r rhai anwir.</P>
<P N="29">29 A'r rhai oedd yn myned hei|bio a'i cabla&s;ant ef, gan y&s;cwyd eu pennau, a dywedyd, Och, tydi yr hwn wyt yn dini&s;trio y Deml, ac yn ei hadeiladu mewn tridiau;</P>
<PB REF="102">
<P N="30">30 Gwared dy hun, a de&s;cyn oddi ar y groes.</P>
<P N="31">31 Yr un ffun yd yr Arch-offei|riaid hefyd yn gwatwar, a ddy|weda&s;ant wrth ei gilydd, gyd &acirc;'r Scrifennyddion, Eraill a ware|dodd, ei hun ni's gall ei wared.</P>
<P N="32">32 De&s;cynned Chri&s;t Brenin yr I&s;rael, yr awr hon oddi ar y groes, fel y gwelom, ac y credom, A'r rhai a groe&s;-hoelie&s;id, gyd ag ef, a'i difenwa&s;ant ef.</P>
<P N="33">33 A phan ddaeth y chweched awr, y bu tywyllwch ar yr holl ddaiar, hyd y nawfed awr.</P>
<P N="34">34 Ac ar y nawfed awr y do|lefodd yr Je&s;u &acirc; llef uchel, gan ddywedyd, Eloi, Eloi, lamma &s;a|bachthani? yr hyn o'i gyfieithu yw; Fy Nuw, fy Nuw, pa ham i'm gadewai&s;t?</P>
<P N="35">35 A rhai o'r rhai a &s;afent ger llaw, pan glyw&s;ant a ddywe|la&s;ant, Wele, y mae efe yn ga|lw ar Elias.</P>
<P N="36">36 Ac un a redodd, ac a lan|wodd y&s;pwrn yn llawn o finegr, ac a'i dododd ar gor&s;en, ac a'i dio|dodd ef, gan ddywedyd, Peidi|wch, edrychwn a ddaw Elias i'w dynnu ef i lawr.</P>
<P N="37">37 A'r Je&s;u a lefodd &acirc; llef u|chel, ac a ymadawodd &acirc;'r y&s;pryd.</P>
<P N="38">38 A llen y Deml a rwygwyd yn ddwy, oddi fynu hyd i wa|<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ed.</P>
<P N="39">39 A phan welodd y Canwri|ad, yr hwn oedd yn &s;efyll ger llaw gyferbyn ag ef, ddarfod iddo yn lefain felly ymado &acirc;'r y&s;pryd, efe <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> ddywedodd, Yn wir, Mab Duw oedd y d&ycirc;n hwn.</P>
<P N="40">40 Ac yr oedd hefyd wragedd, <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">n edrych o hir-bell: ym-mlith <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> rhai yr oedd Mair Magdalen, a Mair mam Iaco fychan, a Io&s;e, a Sal&ocirc;me.</P>
<P N="41">41 Y rhai hefyd pan oedd efe yn Galil&aelig;a, a'i dilyna&s;ant ef, ac a weina&s;ant iddo: a <HI>gwragedd</HI> eraill lawer, y rhai a ddaethent gyd ag ef i fynu i Jeru&s;alem.</P>
<P N="42">42 Pan ydoedd hi weithian yn hwyr, (am ei b&ocirc;d hi yn ddar|par-&wcirc;yl, &s;ef y dydd cyn y Sab|bath.)</P>
<P N="43">43 Daeth Jo&s;eph o Arimath&aelig;a, cynghorwr pendefigaidd, yr hwn oedd yntef yn di&s;gwil am deyr|nas Dduw; ac a aeth yn h&ycirc; i mewn at Pilat, ac a ddei&s;yfodd gorph yr Je&s;u.</P>
<P N="44">44 A rhyfedd oedd gan Pilat o bua&s;ei efe farw eu&s;ys: ac wedi iddo alw y Canwriad atto, efe a ofynnod iddo a oedd efe wedi ma|rw er y&s;meityn.</P>
<P N="45">45 A phan wybu gan y Ca|nwriad, efe a roddes y corph i Jo|&s;eph.</P>
<P N="46">46 Ac efe a brynodd liain main, ac a'i tynnod ef i lawr, ac a'i hamd&ocirc;dd yn y lliain main, ac a' dodes ef mewn bedd a nadda|&s;id o'r graig; ac a dreiglodd faen ar ddrws y bedd.</P>
<P N="37">37 A Mair Fagdalen a Mair <HI>mam</HI> Jo&s;e, a edrycha&s;ant pa le y dodid ef.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Angel yn mynegi adgyfodiad Chri&s;t i dair o wragedd.</HI> 9 <HI>Chri&s;t ei hun yn ymddangos i Fair Fagdalen, </HI>12. <HI>i ddau oedd yn myned i'r wl&acirc;d:</HI> 14 <HI>yna i'r Apo&s;tolion,</HI> 15 <HI>y rhai y mae efe yn eu hanfon allan i bregethu 'r Efengyl:</HI> 19 <HI>ac yn e&s;cyn i'r nefoedd.</HI></P>
</ARGUMENT>
<PB REF="103">
<P>AC wedi darfod y dydd Sab|bath, Mair Fagdalen, a Mair <HI>mam</HI> Jaco, a Sal&ocirc;me, a bryna&s;ant ber-aroglau, i ddyfod i'w ennei|nio ef.</P>
<P N="2">2 Ac yn foreu iawn, y dydd cyntaf o'r wythnos, y daethant at y bedd, a'r haul wedi codi.</P>
<P N="3">3 A hwy a ddyweda&s;ant wrth ei gilydd, Pwy a dreigla i ni y maen ymmaith oddi wrth ddrws y bedd?</P>
<P N="4">4 (A phan edrycha&s;ant, hwy a ganfuant f&ocirc;d y maen wedi ei drei|glo ymmaith:) canys yr &ocirc;edd efe yn fawr iawn.</P>
<P N="5">5 Ac wedi iddynt fyned i mewn i'r bedd, hwy a wel&s;ant fab ieu|angc yn ei&s;tedd o'r tu dehau, wedi ei ddilladu &acirc; gwi&s;c wen-laes, ac a ddychryna&s;ant.</P>
<P N="6">6 Ac efe a ddywedodd wrthynt, Na ddychrynwch: cei&s;io yr y|dych yr Je&s;u o Nazareth, yr hwn a groe&s;-hoeliwyd: efe a gyfodes, nid yw efe ymma: wele 'r man y doda&s;ant ef.</P>
<P N="7">7 Eithr ewch ymmaith, dywe|dwch i'w ddi&s;cyblion ef, ac i Petr, ei f&ocirc;d efe yn myned o'ch blaen chwi i Galil&aelig;a: yno y cewch ei weled ef, fel y dywedodd i chwi.</P>
<P N="8">8 Ac wedi myned allan ar frys, hwy a ffoe&s;ant oddi wrth y bedd; canys dychryn a &s;yndod oedd ar|nynt: ac ni ddyweda&s;ant ddim wrth neb: canys yr oeddynt wedi ofni.</P>
<P N="9">9 A'r <HI>Ie&s;u</HI> wedi adgyfodi y boreu, y dydd cyntaf o'r wythnos, efe a ymddango&s;odd yn gyntaf i Mair Fagdalen, o'r hon y bwria|&s;ei efe allan &s;aith o gytheuliaid.</P>
<P N="10">10 Hitheu a aeth ac a fynegodd i'r rhai a fua&s;ent gyd ag ef, ac oeddynt mewn galar ac wylofain.</P>
<P N="11">11 A hwytheu pan glyw&s;ant ei f&ocirc;d ef yn fyw, ac iddi hi ei weled ef, ni chredent.</P>
<P N="12">12 Ac wedi hynny yr ymddan|go&s;odd efe mewn gwedd arall, i ddau o honynt, <HI>a hwynt</HI> yn ymdei|thio, ac yn myned i'r wl&acirc;d.</P>
<P N="13">13 A hwy a aethant ac a fyne|ga&s;ant i'r lleill: ac ni chredent i|ddynt hwythau.</P>
<P N="14">14 Ac yn &ocirc;l hynny, efe a ym|ddango&s;odd i'r un ar dd&ecirc;g, a hwynt yn ei&s;tedd i fwytta, ac a ddannododd iddynt eu hanghre|diniaeth, a'u calon galedwch: am na chreda&s;ent y rhai a'i gwel&s;ent ef wedi adgyfodi.</P>
<P N="15">15 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, Ewch i'r holl fyd, a phre|gethwch yr Efengyl i bob crea|dur.</P>
<P N="16">16 Y neb a gredo, ac a fedy|ddier a fydd cadwedig: eithr y neb ni chredo a gondemnir.</P>
<P N="17">17 A'r arwyddion hyn a gan|lynant y rhai a gredant, Yn fy e|nw i y bwriant allan gythreuliaid: ac &acirc; thafodau newyddion y llefa|rant.</P>
<P N="18">18 Seirph a godant ymmaith, ac os yfant ddim marwol, ni wna iddynt ddim niwed: ar y cleifion y rhoddant eu dwylo, a hwy a fy|ddant iach.</P>
<P N="19">19 Ac felly yr Arglwydd, wedi llefaru wrthynt, a gymmerwyd i fynu i'r nef, ac a ei&s;teddodd ar dde|heu-law Dduw.</P>
<P N="20">20 A hwythau a a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">thant allan, ac a bregetha&s;ant ym-mh&ocirc;b man a'r Arglwydd yn cydweithio, ac yn cadarnhau 'r gair, trwy arwy|ddion y rhai oedd yn canlyn Amen.</P>
</DIV2>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="book">
<PB REF="103">
<HEAD>YR EFENGYL YN OL SANCT LUC.</HEAD>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Rhag-ymadrodd yr holl Efengyl.</HI> 5 <HI>Cenhedliad Joan Fedyddiwr,</HI> 26 <HI>a Chri&s;t.</HI> 39 <HI>Prophwydoliaeth Elizabeth a Mair, am Gri&s;t.</HI> 57 <HI>Genedigaeth ac enwaediad Ioan.</HI> 67 <HI>Prophwydoliaeth Zacharias am Gri&s;t,</HI> 76 <HI>ac Joan.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>YN gymmaint a darfod i lawer gymmeryd mewn llaw o&s;od allan mewn trefn draethawd am y pethau a gredir yn ddiammeu yn ein plith,</P>
<P N="2">2 Megis y traddoda&s;ant hwy i ni, y rhai oeddynt eu hunain o'r dechreuad yn gweled, ac yn wel|nidogion y gair?</P>
<P N="3">3 Minneu a welais yn dda, wedi i mi ddilyn pob peth yn ddy|fal o'r dechreuad, &s;crifennu mewn trefn attat, o ardderchoccaf The|ophilus.</P>
<P N="4">4 Fel y ceit wybod &s;iccrwydd am y pethau i'th ddy&s;cwyd yn|ddynt.</P>
<P N="5">5 YR oedd yn nyddiau Herod frenin Jud&aelig;a, ryw offei|riad a'i enw Zacharias, o ddydd|gylch Abia: a'i wraig <HI>oedd</HI> o fer|ched Aaron, a'i henw Elizabeth.</P>
<P N="6">6 Ac yr oeddynt ill dau yn gyfi|awn ger bron Duw, yn rhodio yn holl orchymmynion a deddfau 'r Arglwydd, yn ddiargyoedd.</P>
<P N="7">7 Ac nid oedd plentyn iddynt, am f&ocirc;d Elizabeth yn am-mhlan|tadwy, ac yr oeddynt wedi myned ill dau mewn gwth o oedran.</P>
<P N="8">8 A bu, ac efe yn gwa&s;anae|thu &s;wydd offeiriad ger bron Duw, yn nhrefn ei ddydd-gylch ef.</P>
<P N="9">9 Yn &ocirc;l arfer &s;wydd yr offei|riad, ddyfod o ran iddo arogldar|thu, yn &ocirc;l ei fyned i Deml yr Ar|glwydd.</P>
<P N="10">10 A holl liaws y bobl oedd allan yn gweddio, ar awr yr arogl|darthiad.</P>
<P N="11">11 Ac ymddango&s;odd iddo Angel yr Arglwydd, yn &s;efyll o'r tu dehau i allor yr arogl|darth.</P>
<P N="12">12 A Zacharias pan ganfu, a gythryblwyd, ac ofn a &s;yrthiodd arno.</P>
<P N="13">13 Eithr yr Angel a ddywe|dodd wrtho, Nac ofna Zacharias, canys gwrandawyd dy weddi: a'th wraig Elizabeth a ddwg i ti fab a thi a elwi ei enw ef Ioan.</P>
<P N="14">14 A bydd i ti lawenydd a gor|foledd; a llawer a lawenychant am ei enedigaeth ef.</P>
<PB REF="104">
<P N="15">15 Canys mawr fydd efe yng|olwg yr Arglwydd, ac nid &ycirc;f na gwin na diod gadarn, ac efe a gy|flawnir o'r Y&s;pryd gl&acirc;n, ie o groth ei fam:</P>
<P N="16">16 A llawer o blant I&s;rael a dr&ycirc; efe at yr Arglwydd eu Duw.</P>
<P N="17">17 Ac efe &acirc; o'i flaen ef yn y&s;|pryd a nerth Elias, i droi calon|nau y tadau at y plant, a'r anu|fydd i ddoethineb y cyfiawn: i ddarparu i'r Arglwydd bobl barod.</P>
<P N="18">18 A dywedodd Zacharias wrth yr Angel, Pa fodd y gwybyddafi hyn? canys henaf-g&wcirc;r &wcirc;yfi, a'm gwraig hefyd mewn gwth o oe|dran.</P>
<P N="19">19 A'r Angel gan atteb a ddy|wedodd wrtho, Myfi yw Gabriel, yr hwn wyf yn &s;efyll ger bron Duw, ac a anfonwyd i lefaru wr|thit, ac i fynegi i ti y newyddion da hyn.</P>
<P N="20">20 Ac wele, ti a fyddi fud, ac heb allu llefaru, hyd y dydd y gw|neler y pethau hyn, am na chre|dai&s;t i'm geitiau i, y rhai a gy|flawnir yn eu ham&s;er.</P>
<P N="21">21 Ac yr oedd y bobl yn di&s;|gwil am Zacharias: a rhyfeddu a wnaethant ei f&ocirc;d ef yn aros cy|hyd yn y Deml.</P>
<P N="22">22 A phan ddaeth efe allan, ni allai efe lefaru wrthynt: a hwy a wybuant weled o honaw weledi|gaeth yn y Deml, ac yr oedd efe yn gwneuthur amnaid iddynt: ac efe a arho&s;odd yn fud.</P>
<P N="23">23 A bu, cyn gynted ac y cy|flawnwyd dyddiau ei weinidoga|eth ef, fyned o hono i'w d&ycirc; ei hun</P>
<P N="24">24 Ac yn &ocirc;l y dyddiau hynny y cafodd Elizabeth ei wraig ef feichiogi, ac a ymguddiodd bum mis, gan ddywedyd,</P>
<P N="25">25 Fel hyn y gwnaeth yr Ar|glwydd i mi, yn y dyddiau'r e|drychodd arnaf, i dynnu ymmaith fy ngwradwydd ym-mhlith dy|nion.</P>
<P N="26">26 Ac yn y chweched mis, yr anfonwyd yr Angel Gabriel oddi|wrth Dduw, i ddinas yn Galil&aelig;a, a'i henw Nazareth.</P>
<P N="27">27 At forwyn wedi ei dywe|ddio i &wcirc;r a'i enw Jo&s;eph, o d&ycirc; Ddafydd: ac enw'r forwyn <HI>oedd</HI> Mair.</P>
<P N="28">28 A'r Angel a ddaeth i mewn atti ac a ddywedodd, Hanffych well, yr hon a gefai&s;t r&acirc;s, yr Ar|glwydd &s;ydd gyd &acirc; thi: bendigaid wyt ym-mhlith gwragedd.</P>
<P N="29">29 A hitheu pan <HI>ei</HI> gwelodd, a gythryblwyd wrth ei ymadrodd ef: a meddylio a wnaeth, pa fath gyfarch oedd hwn.</P>
<P N="30">30 A dywedodd yr Angel wr|thi, nac ofna, Mair: canys ti a gefai&s;t ffafor gyd &acirc; Duw.</P>
<P N="31">31 Ac wele, ti a gei feichiogi yn dy groth, ac a e&s;cori ar fab, ac a elwi ei enw ef Je&s;u.</P>
<P N="32">32 Hwn fydd mawr, ac a elwir yn Fab y Goruchaf, ac iddo y rhydd yr Arglwydd Dduw or&s;e|ddfa ei D&acirc;d Dafydd.</P>
<P N="33">33 Ac efe a deyrna&s;a ar d&ycirc; Ja|cob yn dragywydd, ac ar ei fren|hiniaeth ni bydd diwedd.</P>
<P N="34">34 A Mair a ddywedodd wrth yr Angel, Pa fodd y bydd hyn, gan nad adwaen i &wcirc;r?</P>
<P N="35">35 A'r Angel a attebodd, ac a ddywedodd wrthi, yr Y&s;pryd gl&acirc;n a ddaw arnat ti, a nerth y goru|chaf a'th gy&s;coda di: am hyn|ny hefyd, y peth &s;anctaidd a a|ner
<PB REF="104"> o honot ti, a elwir yn Fab Duw.</P>
<P N="36">36 Ac wele Elizabeth dy ga|res, y mae hithau wedi beichi|ogi ar fab yn ei henaint: a hwn yw 'r chweched mis iddi hi, yr hon a elwyd yn am-mhlanta|dwy.</P>
<P N="37">37 Canys gyd &acirc; Duw ni bydd dim yn am-mho&s;&s;ibl.</P>
<P N="38">38 A dywedodd Mair, Wele wa&s;anaethyddes yr Arglwydd, by|dded i mi yn &ocirc;l dy air di. A'r An|gel a aeth ymmaith oddi wrthi hi</P>
<P N="39">39 A Mair a gyfododd yn y dyddiau hynny, ac a aeth i'r my|nydd-dir ar frys, i ddinas o Iuda:</P>
<P N="40">40 Ac a aeth i mewn i d&ycirc; Za|charias, ac a gyfarchodd well i Elizabeth.</P>
<P N="41">41 A bu, pan glybu Eli&s;abeth gyfarchiad Mair, i'r plentyn yn ei chroth hi lammu: ac Elizabeth a lanwyd o'r Y&s;pryd gl&acirc;n.</P>
<P N="42">42 A llefain a wnaeth &acirc; llef u|chel, a dywedyd, Bendigedig wyt ti ym mhlith gwragedd, a bendi|gedig yw ffrwyth dy groth di.</P>
<P N="43">43 Ac o ba le y mae hyn i mi, fel y delai mam fy Arglwydd at|tafi.</P>
<P N="44">44 Canys wele, er cynted y da|eth lleferydd dy gyfarchiad di i'm clu&s;tiau, y plentyn a lammodd o lawenydd yn fy nghroth.</P>
<P N="45">45 A Bendigedig yw 'r hon a gredodd: canys bydd cyflawniad o'r pethau a ddywetpwyd wrthi gan yr Arglwydd.</P>
<P N="46">46 A dywedodd Mair, Y mae fy enaid yn mawrhau yr Argl|wydd.</P>
<P N="47">47 A'm hy&s;pryd a lawenychodd yn Nuw fy Iachawdwr.</P>
<P N="48">48 Canys efe a edrychodd ar waeledd ei wa&s;anaethyddes: oble|gid wele, o hyn allan yr holl genhedlaethau a'm geilw yn wyn|fydedig:</P>
<P N="49">49 Canys yr hwn &s;ydd alluog a wnaeth i mi fawredd, a &s;an|ctaidd yw ei enw ef.</P>
<P N="50">50 A'i drugaredd <HI>&s;ydd</HI> yn oes oe&s;oedd, ar y rhai a'i ofnant ef.</P>
<P N="51">51 Efe a wnaeth gadernid &acirc;'i fraich: efe a wa&s;carodd y rhai beil|chion ym mwriad eu calon.</P>
<P N="52">52 Efe a dynnodd i lawr y ce|dyrn o'u hei&s;teddfau, ac a dder|chafodd y rhai i&s;elradd.</P>
<P N="53">53 Y rhai newynog a lanwodd efe &acirc; phethau da, ac efe a anfo|nodd ymmaith y rhai goludog yn weigion.</P>
<P N="54">54 Efe a gynnorthwyodd ei w&acirc;s I&s;rael, gan gofio ei drugaredd.</P>
<P N="55">55 Fel y dywedodd wrth ein tadau, Abraham a'i h&acirc;d, yn dra|gywydd.</P>
<P N="56">56 A Mair a arho&s;odd gyd &acirc; hi ynghylch tri mis, ac a ddychwe|lodd i'w th&ycirc; ei hun.</P>
<P N="57">57 A chyflawnwyd tymp Eli|zabeth i e&s;cor, a hi a e&s;corodd ar fab.</P>
<P N="58">58 A'i chymydogion a'i che|nedl a glybu fawrhau o'r Argl|wydd ei drugaredd arni: a hwy a gyd-lawenycha&s;ant &acirc; hi.</P>
<P N="59">59 A bu, ar yr wythfed dydd hwy a ddaethant i enwadu ar y d&ycirc;n bach, ac a'i galwa&s;ant ef Za|charias, ar &ocirc;l enw ei d&acirc;d.</P>
<P N="60">60 A'i fam a attebodd ac a ddy|wedodd, Nid felly: eithr Ioan y gelwir ef,</P>
<P N="61">61 Hwythau a ddyweda&s;ant wrthi Nid oes neb o'th genedla elwir ar yr enw hwn.</P>
<P N="62">62 A hwy a wnaethant amnaid
<PB REF="105"> ar ei d&acirc;d ef, pa fodd y mynnei efe ei henwi ef.</P>
<P N="63">63 Yntef a alwodd am argraph|lech, ac a &s;crifennodd, gan ddy|wedyd, Ioan yw ei enw ef. A rhy|feddu a wnaethant oll.</P>
<P N="64">64 Ac agorwyd ei enau ef yn ebrwydd, a'i dafod ef, ac efe a le|farodd, gan fendithio Duw.</P>
<P N="65">65 A daeth ofn ar bawb oedd yn trigo yn eu cylch hwy: a thrwy holl fynydd-dir Jud&aelig;a y cyhoe|ddwyd y geiriau hyn oll.</P>
<P N="66">66 A phawb a'r a'u clyw&s;ant a'u go&s;oda&s;ant yn eu calonnau, gan ddywedyd, Beth fydd y bach|gennyn hwn? A llaw yr Argl|wydd oedd gyd ag ef.</P>
<P N="67">67 A'i d&acirc;d ef Zacharias a gy|flawnwyd o'r Y&s;pryd gl&acirc;n, ac a brophwydodd gan ddywedyd,</P>
<P N="68">68 Bendigedig <HI>fyddo</HI> Arglwydd Dduw I&s;rael, canys efe a ymwe|lodd ac a wnaeth ymwared i'w bobl.</P>
<P N="69">69 Ac efe a dderchafodd gorn icchydwriaeth i ni, yn nh&ycirc; Dda|fydd ei wa&s;anaethwr:</P>
<P N="70">70 Megis y llefarodd trwy e|nau eu &s;anctaidd brophwydi, y rhai oedd o <HI>ddechreuad</HI> y byd,</P>
<P N="71">71 <HI>Fel y byddai i ni</HI> ymwared rhag ein gelynion, ac o law pawb o'n ca&s;cion.</P>
<P N="72">72 I gwplau y drugaredd &acirc;'n ta|dau, ac i gofio el &s;anctaidd gyfam|mod:</P>
<P N="73">73 Y llw a dyngodd efe wrth ein t&acirc;d Abraham ar roddi i ni,</P>
<P N="74">74 Gwedi ein rhyddhau o law ein gelynion, ei wa&s;anaethu ef yn ddiofn,</P>
<P N="75">75 Mewn &s;ancteiddrwydd a chyfiawnder ger ei fron ef holl ddyddiau ein bywyd.</P>
<P N="76">76 A thitheu fachgennyn, a el|wir yn brophwyd i'r Goruchaf: canys ti a ei o flaen wyneb yr Ar|glwydd, i baratoi ei ffyrdd ef;</P>
<P N="77">77 I roddi gwybodaeth iechy|dwraeth i'w bobl, trwy faddeuant o'u pechodau,</P>
<P N="78">78 O herwydd tiriondeb truga|redd ein Duw, trwy yr hon yr ym|welodd &acirc; ni godiad haul o'r u|chelder,</P>
<P N="79">79 I lewyrchu i'r rhai &s;y yn ei&s;tedd mewn tywyllwch a chy&s;|god angeu, i gyfeirio ein traed i ffordd tangneddyf.</P>
<P N="80">80 A'r bachgen a gynnyddodd, ac a gryfhawyd yn yr y&s;pryd, ac a fu yn y diffaethwch hyd y dydd yr ymddango&s;odd ef i'r I&s;rael.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Augu&s;tus yn trethu holl Ymero|draeth Rufain.</HI> 6 <HI>Genedigaeth Chri&s;t.</HI> 8 <HI>Un Angel yn ei fynegi i'r bugeiliaid,</HI> 13 <HI>a llawer yn canu moliant i Dduw am dano.</HI> 21 <HI>Enwaedu Chri&s;t.</HI> 22 <HI>Pu|redigaeth Mair.</HI> 28 <HI>Simeon ac Anna yn prophwydo am Gri&s;t:</HI> 40 <HI>ac ynteu yn cynyddu mewn doethineb,</HI> 46 <HI>yn ymre&s;ymu &acirc;'r Doctoriaid yn y Deml,</HI> 51 <HI>ac yn ufydd iw rieni.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>BU hefyd yn y dyddiau hynny, fyned gorchymmyn allan o|ddiwrth Augu&s;tus Cae&s;ar, i drethu yr holl fyd.</P>
<P N="2">2 (Y trethiad ymma a wnaeth|pwyd gyntaf, pan oedd Cyrenius yn rhaglaw ar Syria.)</P>
<P N="3">3 A phawb a aethant i'w tre|thu, b&ocirc;b un i'w ddinas ei hun.</P>
<PB REF="105">
<P N="4">4 A Jo&s;eph hefyd a aeth i fynu o Galil&aelig;a o ddinas Nazareth, i Jud&aelig;a, i ddinas Dafydd, yr hon a elwir Bethlehem, (am ei f&ocirc;d o d&ycirc; a th&ycirc;lwyth Dafydd.)</P>
<P N="5">5 Iw drethu g&ycirc;d &acirc; Mair yr hon a ddyweddia&s;id yn wraig iddo, yr hon oedd yn feichiog.</P>
<P N="6">6 A bu, tra 'r oeddynt hwy y|no, cyflawnwyd y dyddiau i e&s;cor o honi.</P>
<P N="7">7 A hi a e&s;corodd ar ei mab cyntafanedig, ac a'i rhwymodd ef mewn cadachau, ac a'i dodes ef yn y pre&s;eb: am nad oedd iddynt le yn y lletty.</P>
<P N="8">8 Ac yr oedd yn y wlad honno fugeiliaid yn aros yn y maes, ac yn gwilied eu praidd liw nos.</P>
<P N="9">9 Ac wele, Angel yr Argl|wydd a &s;afodd ger llaw iddynt, a gogoniant yr Arglwydd a ddi&s;clei|riodd o'u hamgylch, ac ofni yn ddirfawr a wnaethant.</P>
<P N="10">10 A'r Angel a ddywedodd wrthynt, Nac ofnwch; canys we|le yr wyfi yn mynegi i chwi ne|wyddion da o lawenydd mawr, yr hwn a fydd i'r holl bobl:</P>
<P N="11">11 Canys ganwyd i chwi he|ddyw geidwad yn ninas Dafydd, (yr hwn yw Chri&s;t yr Arglwydd.)</P>
<P N="12">12 A hyn <HI>fydd</HI> arwydd i chwi, Chwi a gewch y d&ycirc;n bach wedi ei rwymo mewn cadachau, a'i ddodi yn y pre&s;eb.</P>
<P N="13">13 Ac yn ddi&s;ymmwth yr oedd gyd &acirc;'r Angel liaws o lu nefol, yn moliannu Duw, ac yn dywe|dyd.</P>
<P N="14">14 Gogoniant yn y goruchaf i Dduw, ac ar y ddaiar tangneddyf, i ddynion ewyllys da.</P>
<P N="15">15 A bu, pan aeth yr Angelion ymmaith oddi wrthynt i'r nef, y bugeiliaid hwythau a ddyweda|&s;ant wrth ei gilydd, Awn hyd Bethlehem, a gwelwn y peth hyn a wnaethpwyd, yr hwn a y&s;py&s;odd yr Arglwydd i ni.</P>
<P N="16">16 A hwy a ddaethant ar frys, ac a gaw&s;ant Mair a Jo&s;eph, a'r d&ycirc;n bach yn gorwedd yn y pre|&s;eb.</P>
<P N="17">17 A phan wel&s;ant, hwy a gy|hoedda&s;ant y gair a ddyweda&s;id wrthynt am y bachgen hwn.</P>
<P N="18">18 A phawb a'r a'u clyw&s;ant, a ryfedda&s;ant am y pethau a ddyweda&s;id gan y bugeliaid wr|thynt.</P>
<P N="19">19 Eithr Mair a gadwodd y pe|thau hyn oll, gan eu hy&s;tyried yn ei chalon.</P>
<P N="20">20 A'r bugeiliaid a ddychwe|la&s;ant, gan ogoneddu a moliannu Duw, am yr holl bethau a glyw|&s;ent ac a wel&s;ent, fel y dyweda&s;id wrthynt:</P>
<P N="21">21 A phan gyflawnwyd wyth niwrnod i enwaedu ar y d&ycirc;n bach, galwyd ei enw ef Je&s;u, yr hwn a henwa&s;id gan yr Angel, cyn ei ymddwyn ef yn y groth.</P>
<P N="22">22 Ac wedi cyflawni dyddiau ei phuredigaeth hi, yn oll deddf Mo&s;es, hwy a'i dyga&s;ant ef i Jeru|&s;alem, iw gyflwyno i'r Arglwydd.</P>
<P N="23">23 (Fel yr &s;crifennwyd yn neddf yr Arglwydd, Pob gwr-ryw cyntaf-anedig, a elwir yn &s;an|ctaidd i'r Arglwydd.)</P>
<P N="24">24 Ac i roddi aberth, yn &ocirc;l yr hyn a ddywetpwyd yn neddf yr Arglwydd, p&acirc;r o durturod, neu ddau gyw colommen.</P>
<P N="25">25 Ac wele, yr oedd g&wcirc;r yn Jeru&s;alem, a'i enw Simeon, a'r g&wcirc;r hwn oedd gyfiawn a duwi|ol, yn di&s;gwyl am ddiddanwch
<PB REF="106"> yr I&s;rael: a'r Y&s;pryd gl&acirc;n oedd ar|no.</P>
<P N="26">26 Ac yr oedd wedi ei y&s;py&s;u iddo gan yr Y&s;pryd gl&acirc;n, na welai efe angeu, cyn iddo weled Chri&s;t yr Arglwydd.</P>
<P N="27">27 Ac efe a ddaeth trwy'r Y&s;|pryd i'r Deml: a phan dd&ucirc;g ei ri|eni y d&ycirc;n bach Je&s;u, i wneuthur tro&s;to yn &ocirc;l defod y gyfraith;</P>
<P N="28">28 Yna efe a'i cymmerth ef yn ei freichiau, ac a fendithiodd Dduw, ac a ddywedodd,</P>
<P N="29">29 Yr awr hon Arglwydd, y gollyngi dy w&acirc;s mewn tangne|ddyf, yn ol dy air:</P>
<P N="30">30 Canys fy llygaid a wel&s;ant dy iechydwriaeth,</P>
<P N="31">31 Yr hon a baratoai&s;t ger bron wyneb yr holl bobloedd:</P>
<P N="32">32 Goleuni i oleuo y cenhed|loedd, a gogoniant dy bobl I&s;rael.</P>
<P N="33">33 Ac yr oedd Jo&s;eph a'i fam ef, yn rhyfeddu am y pethau a ddy|wedpwyd am dano ef.</P>
<P N="34">34 A Simeon a'u bendithiodd hwynt, ac a ddywedodd wrth Fair ei Fam ef, Wele, hwn a o&s;odwyd yn gwymp, ac yn gyfodiad i lawer yn I&s;rael, ac yn arwydd yr hwn y dywedir yn ei erbyn:</P>
<P N="35">35 (A thrwy dy enaid di dy hun hefyd yr &acirc; cleddyf) fel y datcuddi|cr meddyliau llawer o galonnau.</P>
<P N="36">36 Ac yr oedd Anna brophwy|des, merch Phanuel, o lwyth A|&s;er: hon oedd oedrannus iawn, ac a fua&s;ai fyw gyd &acirc; g&wcirc;r &s;aith mly|nedd, o'i morwyndod.</P>
<P N="37">37 Ac a fua&s;ai yn weddw yn|gylch pedair a phedwar ugain mhlynedd, yr hon nid ai allan o'r Deml, ond gwa&s;anaethu <HI>Duw</HI> mewn ymprydiau a gweddiau, ddydd a n&ocirc;s.</P>
<P N="38">38 A hon hefyd yn yr awr hon|no, gan &s;efyll ger llaw, a foliannodd yr Arglwydd, ac a lefarodd am da|no ef wrth y rhai oll oedd yn di&s;|gwil ymwared yn Jeru&s;alem.</P>
<P N="39">39 Ac wedi iddynt orphen p&ocirc;b peth, yn &ocirc;l deddf yr Argl|wydd, hwy a ddychwela&s;ant i Ga|lil&aelig;a, i'w dinas eu hun Nazareth.</P>
<P N="40">40 A'r bachgen a gynnyddodd, ac a gryfhaodd yn yr Y&s;pryd, yn gyflawn o ddoethineb: a gras Duw oedd arno ef.</P>
<P N="41">41 A'i rieni ef a aent i Jeru&s;a|lem b&ocirc;b blwyddyn, ar &wcirc;yl y Pa&s;c.</P>
<P N="42">42 A phan oedd efe yn ddeu|ddeng mlwydd oed, hwynt hwy a aethant i fynu i Jeru&s;alem, yn &ocirc;l defod yr &wcirc;yl.</P>
<P N="43">43 Ac wedi gorphen y dyddi|au, a hwy yn dychwelyd, arho&s;odd y bachgen Je&s;u yn Jeru&s;alem, ac ni wyddai Jo&s;eph a'i fam ef.</P>
<P N="44">44 Eithr gan dybied ei f&ocirc;d ef yn y fintai, hwy a aethant daith diwrnod, ac a'i cei&s;ia&s;ant ef ym|mhlith eu cenedl a'i cydnabod.</P>
<P N="45">45 A phryd na chaw&s;ant ef, hwy a ddychwela&s;ant i Jeru&s;alem, gan ei gei&s;io ef.</P>
<P N="46">46 A bu, yn &ocirc;l tri-diau, gael o honynt hwy ef yn y Deml, yn ei|&s;tedd ynghanol y Doctoriaid, yn gwrando arnynt, ac yn eu holi hwynt.</P>
<P N="47">47 A &s;ynnu a wnaeth ar bawb a'r a'i clyw&s;ant ef, o herwydd ei ddeall ef a'i attebion.</P>
<P N="48">48 A phan wel&s;ant ef, bu aruthr ganddynt: a'i fam a ddywedodd wrtho, Fy m&acirc;b pa ham y gw|naetho&s;t felly &acirc; ni? wele, dy d&acirc;d a mynneu yn ofidus a'th gei&s;ia&s;om di.</P>
<P N="49">49 Ac efe a ddywedodd wrthynt,
<PB REF="106"> Pa ham y cei&s;iech fi? oni &wcirc;y|ddech f&ocirc;d yn rhaid i mi f&ocirc;d ynghylch y pethau a berthyn i'm T&acirc;d?</P>
<P N="50">50 A hwy ni ddealla&s;ant y gair a ddyweda&s;ei efe wrthynt.</P>
<P N="51">51 Ac efe a aeth i wared gyd &acirc; hwynt, ac a ddaeth i Nazareth, ac a fu o&s;tyngedig iddynt. A'i fam ef a gadwodd yr holl eiriau hyn yn ei chalon.</P>
<P N="52">52 A'r Je&s;u a gynnyddodd mewn doethineb, a chorpholaeth, a ffafor gyd &acirc; Duw a dynion.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Pregeth a bedydd Ioan: a'i dy&s;tio|laeth ef am Gri&s;t.</HI> 20 <HI>Herod yn carcharu Joan.</HI> 21 <HI>Chri&s;t wedi ei fedyddio yn derbyn ty&s;tiolaeth o'r nef.</HI> 23 <HI>Oedran ac achau Chri&s;t, o Jo&s;eph i fynu.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>YN y bymthegfed flwyddyn o ymmerodraeth Tiberius Cae|&s;ar, a phontius Pilat yn rhag|law Jud&aelig;a, a Herod yn detrarch Galil&aelig;a, a'i frawd Philip yn de|trarch Itur&aelig;a, a gwl&acirc;d Tracho|nitis, a Ly&s;anias yn detrarch Abi|lene.</P>
<P N="2">2 Tan yr Arch-offeiriaid An|nas, a Chaiaphas, y daeth gair Duw at Joan fab Zacharias, yn y diffaethwch.</P>
<P N="3">3 Ac efe a ddaeth i bob goror ynghylch yr Jorddonen, gan bre|gethu bedydd edifeirwch, er ma|ddeuant pechodau:</P>
<P N="4">4 Fel y mae yn &s;crifennedig yn llyfr ymadroddion E&s;aias y pro|phwyd, yr hwn &s;ydd yn dywe|dyd, Llef vn yn llefain yn y di|ffaethwch, Paratowch ffordd yr Arglwydd, gwnewch ei lwybrau ef yn vniawn.</P>
<P N="5">5 P&ocirc;b pant a lenwir, a phob mynydd a bryn a o&s;tyngir, a'r g&wcirc;yr-geimion a wneir yn vni|awn, a'r geirwon yn ffyrdd gwa|&s;tad.</P>
<P N="6">6 A phob cnawd a w&ecirc;l iechyd|wriaeth Duw.</P>
<P N="7">7 Am hynny efe a ddywedodd wrth y bobloedd yn dyfod i'w be|dyddio ganddo, O genhedlaeth gwiberod, pwy a'ch rhag-rybuddi|odd chwi, i ffoi oddi wrth y di|gofaint &s;ydd ar ddyfod?</P>
<P N="8">8 Dygwch gan hynny ffrwythau addas i edifeirwch, ac na ddech|reuwch ddywedyd ynoch eich hunain, Y mae gennym ni Abra|ham yn d&acirc;d: canys yr ydwyf yn dywedyd i chwi, y dichon Duw o'r cerrig hyn godi plant i Abra|ham.</P>
<P N="9">9 Ac yr awrhon y mae'r fwyall wedi ei go&s;od ar wreiddyn y pren|nau: pob pren gan hynny a'r nid yw yn dwyn ffrwyth da, a gym|mynir i lawr, ac a fwrir yn t&acirc;n.</P>
<P N="10">10 A'r bobloedd a ofynna&s;ant iddo, gan ddywedyd, Pa beth gan hynny a wnawn ni?</P>
<P N="11">11 A efe a attebodd ac a'ddy|wedodd wrthynt, Y neb &s;ydd gan|ddo ddwy bais, rhodded i'r neb &s;ydd heb yr vn: a'r neb &s;ydd gan|ddo fwyd, gwnaed yr vn modd.</P>
<P N="12">12 A'r Publicanod hefyd a ddae|thant i'w bedyddio, ac a ddy|weda&s;ant wrtho Athro, beth a wnawn ni?</P>
<P N="13">13 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, Na chei&s;iwch ddim mwy nag &s;ydd wedi ei o&s;od i chwi.</P>
<P N="14">14 A'r milw&ycirc;r hefyd a ofyn|na&s;ant iddo, gan ddywedyd, A
<PB REF="107"> pha beth a wnawn ninnau? Ac efe a ddywedodd wrthynt, Na fydd|wch draws wrth neb, ac na cham|achwynwch ar neb, a byddwch fodlon i'ch cyflogau.</P>
<P N="15">15 Ac fel yr oedd y bobl yn di&s;gwil, a phawb yn meddylied yn eu calonnau am Joan, ai efe oedd y Chri&s;t;</P>
<P N="16">16 Joan a attebodd, gan ddy|wedyd wrthynt oll, Myfi yn ddi|au &wcirc;yf yn eich bedyddio chwi &acirc; dwfr, ond y mae yn cryfach n&acirc; myfi yn dyfod, yr hwn nid &wcirc;yfi deilwng i ddattod carrei ei e&s;ci|diau, efe a'ch bedyddia chwi &acirc;'r Y&s;pryd glan, ac a th&acirc;n.</P>
<P N="17">17 Yr hwn y mae ei wyntyll yn ei law, ac efe a l&wcirc;yr-lanh&acirc; ei lawr|dyrnu, ac a ga&s;cl y gwenith i'w y&s;cubor, ond yr &ucirc;s a l&ycirc;&s;c efe &acirc; th&acirc;n anniffoddadwy.</P>
<P N="18">18 A llawer o bethau eraill a gynghorodd efe, ac a bregethodd i'r bobl.</P>
<P N="19">19 Ond Herod y tetrarch, pan geryddwyd ef ganddo am Hero|dias gwraig Philip ei frawd, ac am yr holl ddrygioni a wnaethai Herod.</P>
<P N="20">20 A chwanegodd hyn hefyd, heb law'r cwbl, ac a gaeodd ar Joan yn y carchar.</P>
<P N="21">21 A bu, pan oeddid yn bedy|ddio yr holl bobl, a'r Je&s;u yn ei fedyddio hefyd, ac yn gweddio, agoryd y nef:</P>
<P N="22">22 A de&s;cyn o'r Y&s;pryd gl&acirc;n mewn rhith corphorawl, megis colommen, arno ef: a dyfod llef o'r nef, yn dywedyd, Ti yw fy anwyl Fab, ynot ti i'm bodlon|wyd.</P>
<P N="23">23 A'r Je&s;u ei hun oedd yng|hylch dechreu ei ddeng-mlwydd ar hugein oed, mab (fel y tybid) i Jo&s;eph <HI>fab</HI> Eli,</P>
<P N="24">24 <HI>Fab</HI> Matthat, <HI>fab</HI> Lefi, <HI>fab</HI> Melchi, <HI>fab</HI> Janna, <HI>fab</HI> Jo&s;eph,</P>
<P N="25">25 <HI>Fab</HI> Mattathias, <HI>fab</HI> Amos, <HI>fab</HI> Naum, <HI>fab</HI> E&s;li, <HI>fab</HI> Naggai.</P>
<P N="26">26 <HI>Fab</HI> Maath, <HI>fab</HI> Mattathias, <HI>fab</HI> Semei, <HI>fab</HI> Jo&s;eph, <HI>fab</HI> Juda,</P>
<P N="27">27 <HI>Fab</HI> Joanna, <HI>fab</HI> Rhe&s;a, <HI>fab</HI> Zorobabel, <HI>fab</HI> Salathiel, <HI>fab</HI> Neri,</P>
<P N="28">28 <HI>Fab</HI> Melchi <HI>fab</HI> Adi, <HI>fab</HI> Co&s;am, <HI>fab</HI> Elmodam, <HI>fab</HI> Er,</P>
<P N="29">29 <HI>Fab</HI> Jo&s;e, <HI>fab</HI> Eliezer, <HI>fab</HI> Jorim, <HI>fab</HI> Matthat, <HI>fab</HI> Lefi,</P>
<P N="30">30 <HI>Fab</HI> Simeon, <HI>fab</HI> Juda, <HI>fab</HI> Jo&s;eph, <HI>fab</HI> Jonan, <HI>fab</HI> Eliacim,</P>
<P N="31">31 <HI>Fab</HI> Melea, <HI>fab</HI> Mainan, <HI>fab</HI> Mattatha, <HI>fab</HI> Nathan, <HI>fab</HI> Da|fydd,</P>
<P N="32">32 <HI>Fab</HI> Je&s;&s;e, <HI>fab</HI> Obed, <HI>fab</HI> Booz, <HI>fab</HI> Salmon, <HI>fab</HI> Naa&s;&s;on,</P>
<P N="33">33 <HI>Fab</HI> Aminadab, <HI>fab</HI> Aram, <HI>fab</HI> E&s;rom, <HI>fab</HI> Phares, <HI>fab</HI> Juda,</P>
<P N="34">34 <HI>Fab</HI> Jacob, <HI>fab</HI> I&s;aac, <HI>fab</HI> Abraham, <HI>fab</HI> Thara, <HI>fab</HI> Na|chor,</P>
<P N="35">35 <HI>Fab</HI> Saruch, <HI>fab</HI> Ragau, <HI>fab</HI> Phalec, <HI>fab</HI> Heber, <HI>fab</HI> Sala,</P>
<P N="36">36 <HI>Fab</HI> Cainan, <HI>fab</HI> Arphaxad, <HI>fab</HI> Sem, <HI>fab</HI> Noe, <HI>fab</HI> Lamech,</P>
<P N="37">37 <HI>Fab</HI> Mathu&s;ala, <HI>fab</HI> Enoch, <HI>fab</HI> Jared, <HI>fab</HI> Maleleel, <HI>fab</HI> Cai|nan,</P>
<P N="38">38 <HI>Fab</HI> Enos, <HI>fab</HI> Seth, <HI>fab</HI> A|dda, <HI>fab</HI> Duw.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Temtiad, ac ympryd Chri&s;t.</HI> 13 <HI>Y mae efe yn gorchfygu y cythrael:</HI> 14 <HI>Yn dechreu pregethu:</HI> 19 <HI>Pobl Nazareth yn rhyfeddu am ei ei|riau gra&s;u&s;ol ef:</HI> 33 <HI>y mae efe yn iachau vn cythreulig,</HI> 38 <HI>a mam
<PB REF="107"> gwraig Petr,</HI> 40 <HI>a llawer o glei|fion eraill.</HI> 41 <HI>Y cythreuliaid yn cydnabod Chri&s;t, ac yn cael cerydd am hynny,</HI> 43 <HI>Y mae ef yn prege|thu trwy y dina&s;oedd.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A'R Je&s;u yn llawn o'r Y&s;pryd gl&acirc;n, a ddychwelodd oddi wrth yr Jorddonen, ac arweinwyd gan yr Y&s;pryd i'r anialwch:</P>
<P N="2">2 Yn cael ei demptio gan ddia|fol ddeugain nhiwrnod: ac ni fwyttaodd efe ddim o fewn y dy|ddiau hynny: ac wedi en diwe|ddu hwynt, yn &ocirc;l hynny y daeth arno chwant bwyd.</P>
<P N="3">3 A dywedodd diafol wrtho, Os mab Duw ydwyti, dywed wrth y garreg hon, fel y gwneler hi yn fara.</P>
<P N="4">4 A'r Je&s;u a attebodd iddo, gan ddywedyd, Scrifennedig yw, nad ar fara yn vnic y bydd d&ycirc;n fyw, ond ar b&ocirc;b gair Duw.</P>
<P N="5">5 A diafol wedi ei gymmeryd ef i fynu i fynydd vchel, a ddan|go&s;odd iddo holl deyrna&s;oedd y ddaiar mewn munyd awr.</P>
<P N="6">6 A diafol a ddywedodd wr|tho, I ti y rhoddaf yr awdurdod hon oll, a'u gogoniant hwynt, canys i mi y rhoddwyd, ac i bwy bynnag y mynnwyf, y rhoddaf finneu hi.</P>
<P N="7">7 Os tydi gan hynny a addoli o'm blaen, eiddo ti fyddant oll.</P>
<P N="8">8 A'r Je&s;u a attebodd ac a ddy|wedodd wrtho, Dos ymaith Satan yn fy &ocirc;l i: canys &s;crifennedig yw, Addoli yr Arglwydd dy Dduw, ac efe yn vnic a wa&s;anaethi.</P>
<P N="9">9 Ac efe a'i dug ef i Jeru&s;alem, ac a'i go&s;odes ar binacl y Deml, ac addywedodd wrtho, Os M&acirc;b Duw ydwyt, bwrw dy hun i lawr oddi ymma.</P>
<P N="10">10 Canys &s;crifennedig yw, Y gorchymmyn efe i'w Angelion o'th achos di, ar dy gadw di:</P>
<P N="11">11 Ac y cyfodant di yn eu dwy|lo, rhag i ti vn am&s;er daro dy droed wrth garreg.</P>
<P N="12">12 Ar Je&s;u a attebodd ac a ddy|wedodd wrtho, Dywedpwyd, Na themptia'r Arglwydd dy Dduw.</P>
<P N="13">13 Ac wedi i ddiafol orphen yr holl demta&s;iwn, efe a ymadawodd ag ef tros am&s;er.</P>
<P N="14">14 A'r Je&s;u a ddychwelodd trwy nerth yr Y&s;pryd i Galil&aelig;a, a &s;&ocirc;n a aeth am dano ef trwy 'r holl fro oddi amgylch.</P>
<P N="15">15 Ac yr oedd efe yn athrawiae|thu yn eu Synagogau hwynt, ac yn cael anrhydedd gan bawb,</P>
<P N="16">16 Ac efe a ddaeth i Nazareth, lle y mage&s;id ef: ac yn ol ei arfer, efe a aeth i'r Synagog ar y Sab|bath, ac a gyfododd i fynu i ddar|llein.</P>
<P N="17">17 A rhodded a'to lyfr y pro|phwyd E&s;aias: ac wedi iddo a|goryd y llyfr, efe a gafodd y lle yr oedd yn &s;crifennedig,</P>
<P N="18">18 Y&s;pryd yr Arglwydd ar|nafi, o herwydd iddo fy enneinio i: i bregethu, i'r tlodion yr an|fonodd fi, i iachau y drylliedig o galon; i bregethu gollyngdod i'r caethion, a chaffaeliad golwg i'r deillion, i ollwng y rhai y&s;&s;ig mewn rhydd-deb;</P>
<P N="19">19 I bregethu blwyddyn gym|meradwy 'r Arglwydd.</P>
<P N="20">20 Ac wedi iddo gau 'r llyfr, a'i roddi i'r gweinidog, efe a ei&s;teddodd: a llygaid pawb oll yn y Synagog oedd yn craffu arno.</P>
<P N="21">21 Ac efe a ddechreuodd ddy|wedyd
<PB REF="108"> wrthynt, Heddyw y cy|flawnwyd yr Scrythur hon yn eich clu&s;tiau chwi.</P>
<P N="22">22 Ac yr oedd pawb yn dwyn ty&s;tiolaeth iddo, ac yr oeddynt yn rhyfeddu am y geiriau gra&s;u&s;ol a ddae allan o'i enau ef, a hwy a ddyweda&s;ant, Onid hwn yw mab Jo&s;eph?</P>
<P N="23">23 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, Yn hollawl y dywedwch y ddihareb hon wrthif, Y meddyg, iach&acirc; di dy hun: y pethau a glyw|&s;om ni eu gwneuthur yn Ca|pernaum, gwna ymma hefyd yn dy wl&acirc;d dy hun.</P>
<P N="24">24 Ac efe a ddywedodd, Yn wir meddaf i chwi, nad yw un prophwyd yn gymmeradwy yn eu wl&acirc;d ei hun.</P>
<P N="25">25 Eithr mewn gwirionedd me|ddafi chwi, llawer o wragedd gweddwon oedd yn I&s;rael yn ny|ddiau Elias, pan gaewyd y nef dair blynedd a chwe mis, fel y bu new|yn mawr trwy 'r holl dir:</P>
<P N="26">26 Ac nid at yr un o honynt yr anfonwyd Elias, ond i Sarepta yn Sidon, at wraig weddw.</P>
<P N="27">27 Allawer o wahan-gleifion oedd yn I&s;rael yn am&s;er Eli&s;aeus y prophwyd, ac ni lanhawyd yr un o honynt, ond Naaman y Sy|riad.</P>
<P N="28">28 A'r rhai oll yn y Synagog, wrth glywed y pethau hyn, a la|nwyd o ddigofaint.</P>
<P N="29">29 Ac a goda&s;ant i fynu, ac a'i bwria&s;ant ef allan o'r ddinas, ac a'i dyga&s;ant ef hyd ar ael y bryn, yr hwn yr oedd eu dinas wedi ei hadeiladu arno, ar fedr ei fwrw ef bendramwnwgl i lawr.</P>
<P N="30">30 Ond efe, gan fyned drwy eu canol hwynt, a aeth ymmaith:</P>
<P N="31">31 Ac a ddaeth i wared i Ca|pernaum, dinas yn Galil&aelig;a: ac yr oedd yn eu dy&s;cu hwynt ar y dyddiau Sabbath.</P>
<P N="32">32 A bu aruthr ganddynt wrth ei athrawiaeth ef, canys ei yma|drod ef oedd gyd ag awdurdod.</P>
<P N="33">33 Ac yn y Synagog yr oedd d&ycirc;n a chanddo y&s;pryd cythrael aflan, ac efe a waeddodd &acirc; llef uchel.</P>
<P N="34">34 Gan ddywedyd, Och, beth <HI>&s;ydd</HI> i ni <HI>a wnelom</HI> a thi, Je&s;u o Nazareth? a ddaetho&s;t ti i'n di|fetha ni? myfi a'th adwaen pwy ydwyt, Sanct Duw.</P>
<P N="35">35 A'r Je&s;u a'i ceryddodd ef, gan ddywedydd, Di&s;tawa, a d&ocirc;s allan o honaw. A'r cythrael wedi ei daflu ef i'r canol, a aeth allan o honaw, heb wneuthur dim niwed iddo.</P>
<P N="36">36 A daeth braw arnynt oll: a chydymddiddana&s;ant &acirc;'i gilydd, gan ddywedyd, Pa ymadrodd yw hwn, gan ei f&ocirc;d ef, trwy awdur|dod a nerth, yn gorchymmyn yr y&s;prydion aflan, a hwythau yn myned allan?</P>
<P N="37">37 A &s;&ocirc;n am dano aeth allan i b&ocirc;b man &ocirc;'r wl&acirc;d oddi am|gylch.</P>
<P N="38">38 A phan gyfododd <HI>yr Je&s;u</HI> o'r Synagog, efe a aeth i mewn i d&ycirc; Simon: ac yr oedd chwegr Simon yn glaf o gr&ycirc;d blin: a hwy a attolyga&s;ant arno tro&s;ti hi.</P>
<P N="39">39 Ac efe a &s;afodd uwch <HI>ei phen</HI> hi, ac a geryddodd y cr&ycirc;d: a <HI>'r cryd</HI> a'i gadawodd hi, ac yn y fan hi a gyfodes, ac a wa&s;anaethodd arnynt hwy.</P>
<P N="40">40 A phan fachludodd yr haul, pawb a'r oedd ganddynt rai clei|fion,
<PB REF="108"> o amryw glefydau, a'u dy|ga&s;ant hwy atto ef: ac efe a ro|ddes ei ddwylo ar bob un o ho|nynt, ac a'u hiachaodd hwynt.</P>
<P N="41">41 A'r cythreuliaid hefyd a ae|thant allan o lawer, dan lefain a dywedyd, Ti yw Chri&s;t Mab Duw. Ac efe a'u ceryddodd hwynt, ac ni adawai iddynt ddy|wedyd y gwyddent mai efe oedd y Chri&s;t</P>
<P N="42">42 Ac wedi ei myned hi yn ddydd, efe a aeth allan, ac a gy|chwynnodd i le diffaeth, a'r bo|bloedd a'i cei&s;ia&s;ant ef, a hwy a ddaethant hyd atto, ac a'i hattali|a&s;ant ef rhag myned ymmaith o|ddi wrthynt.</P>
<P N="43">43 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, Yn wir y mae yn rhaid i mi bregethu teyrnas Dduw i ddina|&s;oedd eraill hefyd, canys i hyn i'm danfonwyd.</P>
<P N="44">44 Ac yr oedd efe yn pregethu yn Synagogau Galil&aelig;a.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Chri&s;t yn dy&s;cu y bobl allan o long Petr:</HI> 4 <HI>Trwy helfa ryfeddol o by&s;cod, yn dangos pa fodd y gw|nai efe ei gyfeillion yn by&s;codwyr dynion;</HI> 12 <HI>yn glanhau y gwa|han glwyfus:</HI> 16 <HI>yn gweddio yn y diffaethwch:</HI> 18 <HI>yn iachau un claf o'r parlys:</HI> 27 <HI>yn galw Mat|thew y Publican:</HI> 29 <HI>Megis Phy|&s;ygwr eneidiau yn bwytta gyd &acirc; pechaduriaid:</HI> 34 <HI>Yn rhag-fyne|gi ymprydiau a chy&s;tuddiau i'r A|po&s;tolion, ar &ocirc;l ei dderchafiad ef:</HI> 39 <HI>Ac yn cyffelybu di&s;cyblion llwrf gweiniaid, i go&s;trelau h&ecirc;n, a dillad wedi treulio.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>BU hefyd a'r bobl yn pwy&s;o atto i wrando gair Duw, yr oedd yntef yn &s;efyll yn ymyl llyn Gene&s;areth;</P>
<P N="2">2 Ac efe a welai ddwy long yn &s;efyll wrth y llyn: a'r py&s;codw&ycirc;r a aethent allan o honynt, ac oe|ddynt yn golchi eu rhwydau.</P>
<P N="3">3 Ac efe a aeth i mewn i un o'r llongau, yr hon oedd eiddo Si|mon, ac a ddymunodd arno wthi|o ychydig oddi wrth y t&icirc;r: ac efe a ei&s;teddodd, ac a ddy&s;codd y bo|bloedd allan o'r llong.</P>
<P N="4">4 A phan beidiodd a llefaru, efe a ddywedodd wrth Simon, Gwthia i'r dwfn, a bwriwch eich rhwydau am helfa.</P>
<P N="5">5 A Simon a attebodd, ac a ddywedodd wrtho, O fei&s;tr, er i ni boeni ar h&ycirc;d y n&ocirc;s, ni ddalia|&s;om ni ddim: etto ar dy air di, mi a fwriaf y rhwyd.</P>
<P N="6">6 Ac wedi iddynt wneuthur hynny, hwy a ddalia&s;ant liaws mawr o by&s;cod: a'u rhwyd hwynt a rwygodd.</P>
<P N="7">7 A hwy a amneidia&s;ant ar eu cyfeillion oedd yn y llong arall, i ddyfod iw cynnorthwyo hwynt: a hwy a ddaethant, a llanwa&s;ant y ddwy long onid oeddynt hwy ar &s;oddi.</P>
<P N="8">8 A Simon Petr pan welodd hynny, a &s;yrthiodd wrth liniau 'r Je&s;u, gan ddywedyd D&ocirc;s ymmaith oddi wrthif, canys d&ycirc;n pecha|durus wyfi, o Arglwydd.</P>
<P N="9">9 Oblegid braw a ddaethai ar|no ef, a'r rhai oll oedd gyd ag &ecirc;f, o herwydd yr helfa by&s;cod a dda|lia&s;ent hwy:</P>
<P N="10">10 A'r un ffunyd ar Jaco a Joan hefyd, meibion Zebedaeus y rhai oedd gyfrannogion &acirc; Si|mon.
<PB REF="109"> A dywedodd yr Je&s;u wrth Simon, Nac ofna: o hyn allan y deli ddynion.</P>
<P N="11">11 Ac wedi iddynt ddwyn y llongau i dir, hwy a adaw&s;ant bob peth, ac a'i dilyna&s;ant ef.</P>
<P N="12">12 A bu fel yr oedd efe mewn rhyw ddinas, wele &wcirc;r yn llawn o'r gwahan-glwyf: a phan welodd efe yr Je&s;u, efe a &s;yrthiodd ar ei wyneb, ac a ymbiliodd ag ef, gan ddywedyd, O Arglwydd, os ewy|lly&s;&s;i, ti a elli fyngl&acirc;nhau.</P>
<P N="13">13 Yntef a e&s;tynnodd ei law, ac a gyffyrddodd ag ef, gan ddy|wedyd, Yr &wcirc;yf yn ewylly&s;io, bydd l&acirc;n. Ac yn ebrwydd y gwahan|glwyf a aeth ymmaith oddi wrtho</P>
<P N="14">14 Ac efe a orchymynnodd iddo na ddywedei i neb: eithr d&ocirc;s ymmaith a dangos dy hun i'r o|ffeiriad, ac o&s;&s;rwm tros dy lanh&acirc;d, fel y gorchymynnodd Mo&s;es, er ty&s;tiolaeth iddynt.</P>
<P N="15">15 A'r gair am dano a aeth yn Fwy ar l&ecirc;d: a llawer o bob|loedd a ddaethant yngh&ycirc;d i'w w|rando ef, ac i'w hiachau ganddo o'u clefydau.</P>
<P N="16">16 Ac yr oedd efe yn cilio o'r nailltu yn y diffaethwch, ac yn gwedddio.</P>
<P N="17">17 A bu ar ryw ddiwrnod, fel yr oedd efe yn athrawiaethu, f&ocirc;d Phari&s;&aelig;aid, a Doctoriaid y gy|fraith yn ei&s;tedd <HI>yno,</HI> y rhai a ddae|thent o b&ocirc;b pentref yn Galil&aelig;a, a Jud&aelig;a, a Jeru&s;alem: ac yr oedd gallu yr Arglwydd i'w hiachau hwynt.</P>
<P N="18">18 Ac wele w&ycirc;r yn dwyn mewn gwely dd&ycirc;n a oedd glaf o'r parlys: a hwy a gei&s;ia&s;ant ei ddwyn efi mewn, a'i ddodi ger ei fron ef.</P>
<P N="19">19 A phan na fedrent gael pa ffordd y dygent ef i mewn, o a|chos y dyrfa, hwy a ddringa&s;ant ar nen y t&ycirc;, ac a'i gollynga&s;ant ef i wared yn y gwely, trwy y pridd|lechau, yn y canol, ger bron yr Je&s;u.</P>
<P N="20">20 A phan welodd efe eu ffydd hwynt, efe a ddywedodd wrtho, Y dyn, maddeuwyd i ti dy be|chodau.</P>
<P N="21">21 A'r Scrifennyddion a'r Phari&s;&aelig;aid, a ddechreua&s;ant ym|re&s;ymmu, gan ddywedyd, Pwy yw hwn &s;ydd yn dywedyd cabledd? pwy a ddichon faddeu pechodau ond Duw yn unig.</P>
<P N="22">22 A'r Je&s;u yn gwybod eu hym|re&s;ymmiadau hwynt, a attebodd ac a ddywedodd wrthynt, Pa re&s;ymmu yn eich calonnau yr y|dych?</P>
<P N="23">23 Pa un haw&s;af, ai dywedyd Maddeuwyd i ti dy bechodau, ai dywedyd, Cyfod a rhodia?</P>
<P N="24">24 Ond fel y gwypoch f&ocirc;d gan Fab y d&ycirc;n awdurdod ar y ddaiar i faddeu pechodau, (eb efe wrth y claf o'r parlys) Yr &wcirc;yf yn dywedyd wrthit, Cy|fod, a chyrmmer dy wely, a d&ocirc;s i'th d&ycirc;.</P>
<P N="25">25 Ac yn y man y cyfodes e|fe i fynu yn eu gwydd hwynt, ac efe a gymmerth yr hyn y gor|weddai arno, ac a aeth ym|maith i'w d&ycirc; ei hun, gan ogone|ddu Duw.</P>
<P N="26">26 A &s;yndod a ddaeth ar bawb, a hwy a ogonedda&s;ant Dduw; a hwy a lanwyd o ofn, gan ddy|wedyd, Gwel&s;om bethau anhy|goel heddyw.</P>
<P N="27">27 Ac yn &ocirc;l y pethau hyn yr aeth efe allan, ac a welodd Bubli|can
<PB REF="109"> a'i enw Lefi, yn ei&s;tedd wrth y dollfa, ac efe a ddywedodd wr|tho, Dilyn fi.</P>
<P N="28">28 Ac efe a adawodd b&ocirc;b peth, ac a gyfodes i fynu, ac a'i dily|nodd ef.</P>
<P N="29">29 A gwnaeth Lefi iddo wledd fawr yn ei d&ycirc;: ac yr oedd tyrfa fawr o Bublicanod, ac eraill, yn ei&s;tedd gyd &acirc; hwynt ar y bwrdd.</P>
<P N="30">30 Eithr eu Scrifennyddion a'u Phari&s;&aelig;aid hwynt, a fur|mura&s;ant yn erbyn ei ddi&s;cybli|on ef, gan ddywedyd, Pa ham yr ydych chwi yn bwytta ac yn y|fed gyd &acirc; Phublicanod a phecha|duriaid?</P>
<P N="31">31 A'r Je&s;u a attebodd ac a ddywedodd wrthynt, Nid rhaid i'r rhai iach wrth feddyg, ond i'r rhai cleifion.</P>
<P N="32">32 Ni ddaethym i alw rhai cyfiawn, ond pechaduriaid i edi|feirwch.</P>
<P N="33">33 A hwy a ddyweda&s;ant wr|tho, Pa ham y mae di&s;cyblion Jo|an yn ymprydio yn fynych, ac yn gwneuthur gweddiau, a'r un modd yr eiddo y Phari&s;&aelig;aid, ond yr eiddo ti yn bwytta ac yn yfed?</P>
<P N="34">34 Yntef a ddywedodd wr|thynt, A ellwch chwi beri i blant yr y&s;tafell briodas ymprydio, tra fyddo 'r prioda&s;-f&acirc;b gyd &acirc; hwynt?</P>
<P N="35">35 Ond y dyddiau a ddaw, pan ddyger y prioda&s;-fab oddi arnynt, ac yna yr ymprydiant yn y dyddi|au hynny.</P>
<P N="36">36 Ac efe a ddywedodd hefyd ddammeg wrthynt, Ni rydd neb lain o ddilledyn newydd mewn h&ecirc;n dilledyn: os amgen, y mae y newydd yn gwneuthur rhwygiad, a'r llain o'r newydd ni chydt&ucirc;na &acirc;'r h&ecirc;n.</P>
<P N="37">37 Ac nid yw neb yn bwrw gw&icirc;n newydd i h&ecirc;n go&s;trelau: os amgen, y gwin newydd a ddry|llia'r co&s;trelau, ac efe a r&ecirc;d allan, a'r co&s;trelau a gollir.</P>
<P N="38">38 Eithr gwin newydd &s;ydd raid ei fwrw mewn co&s;trelau ne|wyddion: a'r ddau a gedwir.</P>
<P N="39">39 Ac nid oes neb gwedi iddo yfed <HI>gwin</HI> h&ecirc;n, a chwennych y newydd yn y fan: canys efe a ddywed, Gwell yw 'r h&ecirc;n.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Chri&s;t yn argyoeddi dallineb y Pha|ri&s;&aelig;aid ynghylch cadw y Sab|both, trwy Scrythyrau, a rhe&s;wm, a gwrthiau:</HI> 13 <HI>yn dewis deu|ddeg Apo&s;tl,</HI> 17 <HI>yn iachau y clei|fion:</HI> 20 <HI>a cher bron y bobl, yn pre|gethu iw ddi&s;cyblion fendithion a melltithion.</HI> 27 <HI>Pa fodd y mae i ni garu ein gelynion:</HI> 46 <HI>a chyd&s;yll tu ufydd-dod gweithredoedd d&acirc; yng|hyd a gwrandaw y gair; rhag yn nryg-ddydd profedigaeth, ini &s;yr|thio fel t&ycirc; wedi ei adeiladu ar wy|neb y ddaiar, heb ddim &s;ylfaen.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A Bu ar yr ail prif Sabbath, fy|ned o honaw trwy 'r &ycirc;d: a'r di&s;cyblion a dynna&s;ant y tywys, ac a'u bwytta&s;ant, gwedi eu rhw|bio &acirc;'u dwylo.</P>
<P N="2">2 A rhai o'r Phari&s;&aelig;aid a ddy|weda&s;ant wrthynt, Pa ham yr y|dych yn gwneuthur yr hyn nid yw gyfreithlon ei wneuthur ar y Sabbathau?</P>
<P N="3">3 A'r Je&s;u gan atteb iddynt a ddywedodd, Oni ddarllenna&s;och hyn ychwaith, yr hyn a wnaeth Dafydd pan oedd chwant bwyd arno ef, a'r rhai oedd gyd ag ef?</P>
<PB REF="110">
<P N="4">4 Y modd yr aeth efe i mewn i d&ycirc; Dduw, ac y cymmerth, ac y bwyttaodd y bara go&s;od, ac a'u rhoddes hefyd i'r rhai oedd gyd ag ef: yr hwn nid yw gyfreithlon ei fwytta, ond i'r offeiriaid yn unig?</P>
<P N="5">5 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, y mae Mab y d&ycirc;n yn Ar|glwydd ar y Sabbath hefyd.</P>
<P N="6">6 A bu hefyd ar Sabbath a|rall, iddo fyned i mewn i'r Sy|nagog, ac athrawiaethu: ac yr oedd yno dd&ycirc;n, a'i law ddehau wedi gwywo.</P>
<P N="7">7 A'r Scrifennyddion a'r Pha|ri&s;&aelig;aid a'i gwilia&s;ant ef a iach&acirc;i efe ef ar y <HI>dydd</HI> Sabbath: fel y ca|ffent achwyn yn ei erbyn ef.</P>
<P N="8">8 Eithr efe a &wcirc;ybu eu meddy|liau hwynt, ac a ddywedodd wrth y d&ycirc;n oedd &acirc;'r llaw wedi gwywo, Cyfod i fynu, a &s;af yn y canol. Ac efe a gyfododd i fynu, ac a &s;afodd.</P>
<P N="9">9 Yr Je&s;u am hynny a ddywe|dodd wrthynt, Myfi a ofynnaf i chwi, Beth &s;ydd gyfreithlon ar y Sabbathau; gwneuthur da, yn|teu gwneuthur drwg? cadw eni|oes, ai colli?</P>
<P N="10">10 Ac wedi edrych arnynt oll oddi amgylch, efe a ddywedodd wrth y d&ycirc;n, E&s;tyn dy law. Ac efe a wnaeth felly: a'i law ef a wnaed yn iach fell y llall.</P>
<P N="11">11 A hwy a lanwyd o ynfy|drwydd, ac a ymddiddana&s;ant y naill wrth y llall, pa beth a wnaent i'r Je&s;u.</P>
<P N="12">12 A bu yn y dyddiau hynny, fyned o honaw ef allan i'r my|nydd i weddio: a pharhau ar h&ycirc;d yn&ocirc;s yn gweddio Duw.</P>
<P N="13">13 A phan aeth hi yn ddydd, efe a alwodd atto ei ddi&s;cyblion: ac o honynt efe a etholes ddeu|ddeg, y rhai hefyd a enwodd efe yn Apo&s;tolion:</P>
<P N="14">14 (Simon, yr hwn hefyd a'hen|wodd efe Petr, ac Andreas ei frawd, Jaco ac Joan, Philip a Bar|tholomeus,</P>
<P N="15">15 Matthew a Thomas, Jaco <HI>fab</HI> Alphaeus, a Simon a elwir Zelotes,</P>
<P N="16">16 Judas <HI>brawd</HI> Jaco, a Judas I&s;cariot, yr hwn hefyd a aeth yn fradwr.)</P>
<P N="17">17 Ac efe a aeth i wared gyd &acirc; hwynt, ac a &s;afodd mewn gwa|&s;tattir: a'r dyrfa o'i ddi&s;cyblion, a lliaws mawr o bobl, o holl Ju|d&aelig;a a Jeru&s;alem, ac o duedd m&ocirc;r Tyrus a Sidon, y rhai a ddaeth i wrando arno, ac i'w hiachau o'u clefydau:</P>
<P N="18">18 A'r rhai a flinid gan y&s;pry|dion aflan: a hwy a iachawyd.</P>
<P N="19">19 A'r holl dyrfa oedd yn cei|&s;io cyffwrdd ag ef: am f&ocirc;d nerth yn myned o honaw allan, ac yn ia|chau pawb.</P>
<P N="20">20 Ac efe a dderchafodd ei o|lygon ar ei ddi&s;cyblion, ac a ddy|wedodd, Gwyn eich b&ycirc;d y tlo|dion: canys eiddoch chwi yw teyr|nas Dduw.</P>
<P N="21">21 Gwyn eich b&ycirc;d y rhai ydych yn dwyn newyn yr awrhon, ca|nys chwia ddigonir. Gwyn eich b&ycirc;d y rhai ydych yn wylo yr awr|hon, canys chwi a chwerddwch.</P>
<P N="22">22 Gwyn eich b&ycirc;d pan i'ch caf&acirc;o dynion, a phan i'ch dido|lant oddiwrthynt, ac i'ch gwrad|wyddant, ac y bwriant eich enw allan megis drwg, er mwyn Mab y d&ycirc;n.</P>
<P N="23">23 Byddwch lawen y dydd hwn|nw,
<PB REF="110"> a llemmwch; canys wele, eich gwobr &s;ydd fawr yn y nef: oblegid yr vn ffunyd y gwnaeth eu tadau hwynt i'r Prophwydi.</P>
<P N="24">24 Eithr gwae chwi 'r cyfoe|thogion, canys derbynia&s;och eich diddanwch.</P>
<P N="25">25 Gwae chwi y rhai llawn: canys chwi a ddygwch newyn. Gwae chwi y rhai a chwerddwch yr awrhon: canys chwi a aler|wch, ac a w&ycirc;lwch.</P>
<P N="26">26 Gwae chwi pan ddywedo pob d&ycirc;n yn dda am danoch: ca|nys felly y gwnaeth eu tadau hwynt i'r gau-brophwydi.</P>
<P N="27">27 Ond yr wyf yn dywedyd wrthych chwi, y rhai ydych yn gwrando, Cerwch eich gelynion, gwnewch dda i'r rhai a'ch ca|&s;&acirc;nt.</P>
<P N="28">28 Bendithiwch y rhai a'ch melldithiant: a gweddiwch tros y rhai a'ch drygant.</P>
<P N="29">29 Ac i'r hwn a'th darawo ar y <HI>naill</HI> gern, cynnyg y llall hefyd: ac i'r hwn a ddygo ymmaith dy gochl, na wahardd dy bais hefyd.</P>
<P N="30">30 A dyro i bob vn a gei&s;io gennit; a chan y neb a fyddo yn dwyn yr eiddot, na chais eilch|wel.</P>
<P N="31">31 Ac fel y mynnech wneu|thur o ddynion i chwi, gwnewch chwithau iddynt yr vn ffunyd.</P>
<P N="32">32 Ac os cerwch y rhai a'ch carant chwithau, pa ddiolch fydd i chwi? oblegid y mae pechadu|riaid hefyd yn caru y rhai au c&acirc;r <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">wythau.</P>
<P N="33">33 Ac os gwnewch dda i'r rhai a wnant dda i chwithau, pa ddi|olch fydd i chwi? oblegid y mae'r pechaduriaid hefyd yn gwneu|thur yr vn peth.</P>
<P N="34">34 Ac os rhoddwch echwyn i'r rhai yr ydych yn gobeithio y ce|wch chwithau ganddynt, pa ddi|olch fydd i chwi? oblegid y mae 'r pechaduriaid hefyd yn rhoddi echwyn i bechaduriaid, fel y der|byniont y cyffelyb.</P>
<P N="35">35 Eithr cerwch eich gelynion, a gwnewch dda, a roddwch ech|wyn, heb obeithio dim drachefn; a'ch gwobr a fydd mawr, a phlant fyddwch i'r Goruchaf: canys dai|onus yw efe i'r rhai anniolchgar a drwg.</P>
<P N="36">36 Byddwch gan hynny dru|garogion, megis ac y mae eich T&acirc;d yn drugarog.</P>
<P N="37">37 Ac na fernwch, ac ni'ch bernir: na chondemnwch, ac ni'ch condemnir: maddeuwch, a ma|ddeuir i chwithau:</P>
<P N="38">38 Rhoddwch, a rhoddir i chwi: me&s;ur da, dwy&s;edig, ac wedi ei y&s;cwyd, ac yn myned tro|&s;odd, a roddant yn eich mynwes: canys &acirc;'r vn me&s;ur ac y me&s;uroch, y me&s;urir i chwi drachefn.</P>
<P N="39">39 Ac efe a ddywedodd ddam|meg wrthynt, A ddichon y dall dwy&s;o 'r dall? oni &s;yrthiant ill dau yn y clawdd?</P>
<P N="40">40 Nid yw 'r di&s;cybl vwch law ei athro: eithr pob vn perffaith a fydd fel ei athro.</P>
<P N="41">41 A pha ham yr wyti yn e|drych ar y brycheuyn &s;ydd yn lly|gad dy frawd, ac nad ydwyt yn y&s;tyried y traw&s;t &s;ydd yn dy lygad dy hun?</P>
<P N="42">42 Neu pa fodd y gelli di ddy|wedyd wrth dy frawd, <HI>fy</HI> mrawd, g&acirc;d i mi dynnu allan y brycheuyn &s;ydd yn dy lygad, a thithau heb weled y traw&s;t &s;ydd yn dy lygad dy hun? O ragrithiwr, bwrw
<PB REF="111"> allan y traw&s;t o'th lygad dy hun yn gyntaf, ac yna y gweli yn eg|lur dynnu allan y brycheuyn &s;ydd yn llygad dy frawd.</P>
<P N="43">43 Canys nid yw pren da, yn dwyn ffrwyth drwg: na phren drwg yn dwyn ffrwyth da.</P>
<P N="44">44 Oblegid pob pren a adwae|nir wrth ei ffrwyth ei hun: canys nid oddi ar ddrain y ca&s;clant ffi|gys, nac oddi ar berth yr heliant rawn-win.</P>
<P N="45">45 Y dyn da o ddaionus dry|&s;&s;or ei galon, a ddwg allan ddai|oni: a'r d&ycirc;n drwg o ddrygionus dry&s;&s;or ei galon, a ddwg allan ddrygioni: canys o helaethrwydd y galon y mae ei eneu yn llefaru.</P>
<P N="46">46 Pa ham hefyd yr ydych yn fy ngalw i Arglwydd, Arglwydd, ac nad ydych yn gwneuthur yr hyn yr wyf yn ei ddywedyd?</P>
<P N="47">47 Pwy bynnag a dd&ecirc;l attafi, ac a wrendy fy ngeiriau, ac a'u gwnelo hwynt, mi a ddango&s;af i chwi i bwy y mae efe yn gyffelyb.</P>
<P N="48">48 Cyffelyb yw i dd&ycirc;n yn a|deiladu t&ycirc;, yr hwn a gloddiodd, ac a aeth yn ddwfn, ac a o&s;ododd ei &s;ail ar y graig: a phan ddaeth llifeiriant, y llif-ddyfroedd a gu|rodd ar y t&ycirc; hwnnw, ac ni allai ei &s;iglo: canys yr oedd wedi ei &s;eilio ar y graig.</P>
<P N="49">49 Ond yr hwn a wrendy, ac ni wna, cyffelyb yw i dd&ycirc;n a a|deiladai d&ycirc; ar y ddaiar, heb &s;ail; ar yr hwn y curodd y llif-ddyfro|edd, ac yn y fan y &s;yrthiodd, a chwymp y t&ycirc; hwnnw oedd &s;awr.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Chri&s;t yn caffael mwy o ffydd yn y Canwriad, vn o'r cenedloedd, nag yn yr vn o'r Jddewon:</HI> 10 <HI>yn iachau ei w&acirc;s ef yn ei ab&s;en:</HI> 11 <HI>yn cyfodi o farw i fyw fab y wraig weddw o Nalm.</HI> 19 <HI>Yn atteb cennadon Joan, trwy ddan|gos ei wrthiau:</HI> 24 <HI>yn ty&s;tiolaethu i'r bobl ei feddwl am Joan:</HI> 30 <HI>yn bwrw bai ar yr Iddewon, y rhai ni ellid eu hynnill na thrwy ymarweddiad Joan, na'r eiddo 'r Je&s;u:</HI> 36 <HI>ac yn dangos trwy ach|ly&s;yr Mair Magdalen, pa fodd y mae efe yn gyfaill i bechaduriaid, nid iw maentumio mewn pecho|dau, ond i faddeu iddynt eu pe|chodau, at eu ffydd a'i hedifeir|wch.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC wedi iddo orphen ei holl ymadroddion, lle y clywei y bobl, efe a aeth i mewn i Caper|naum.</P>
<P N="2">2 A gw&acirc;s rhyw Ganwriad, yr hwn oedd anwyl ganddo, oedd yn ddrwg ei hwyl, ymmron ma|rw.</P>
<P N="3">3 A phan glybu efe &s;&ocirc;n am yr Je&s;u, efe a ddanfonodd atto he|nuriaid yr Iddewon, gan attolwg iddo ddyfod ag iachau ei w&acirc;s ef.</P>
<P N="4">4 Y rhai pan ddaethant at yr Je&s;u, a attolyga&s;ant arno yn daer, gan ddywedyd, oblegid y mae efe yn haeddu cael gwneuthur o ho|not hyn iddo.</P>
<P N="5">5 Canys y mae yn caru ein ce|nedl ni, ac efe a adeiladodd i ni Synagog.</P>
<P N="6">6 A'r Je&s;u a aeth gyd &acirc; hwynt. Ac efe weithian heb f&ocirc;d neppell oddi wrth y t&ycirc;, y Canwriad a an|fonodd gyfeillion atto, gan ddy|wedyd wrtho, Arglwydd, na phoe|na, canys nid wyfi deilwng i ddy|fod o honot tan fy nghrong|lwyd.</P>
<PB REF="111">
<P N="7">7 O herwydd pa ham ni'm ty|biais fy hun yn deilwng i ddyfod attat: eithr dywed y gair, ac iach fydd fy ngw&acirc;s.</P>
<P N="8">8 Canys d&ycirc;n wyf finneu wedi fy ngo&s;od tan awdurdod, a chen|nif filw&ycirc;r tanaf, ac meddaf wrth hwn, d&ocirc;s, ac efe a ddaw; ac wrth a|rall, Tyred, ac efe a ddaw; ac wrth fy ngw&acirc;s, Gwna hyn, ac efe a'i gwna.</P>
<P N="9">9 Pan glybu 'r Je&s;u y pethau hyn, efe a ryfeddodd wrtho, ac a drodd, ac a ddywedodd wrth y bobl oedd yn ei ganlyn, yr ydwyf yn dywedyd i chwi, ni chefais gymmaint ffydd, na ddo yn yr I&s;|rael.</P>
<P N="10">10 A'r rhai a anfona&s;id, wedi iddynt ddychwelyd i'r t&ycirc;, a gaw|&s;ant y gw&acirc;s a fua&s;ei glaf, yn holl|iach.</P>
<P N="11">11 A bu drannoeth, iddo ef fy|ned i ddinas a elwid Nain: a chyd ag ef yr aeth llawer o'i ddi&s;cybli|on, a thyrfa fawr.</P>
<P N="12">12 A phan ddaeth efe yn agos at borth y ddinas, wele vn marw a ddygid allan, <HI>yr hwn oedd</HI> vnig fab ei fam, a honno yn weddw: a bagad o bobl y ddinas oedd gyd &acirc; hi.</P>
<P N="13">13 A'r Arglwydd pan y gwe|lodd hi, a gymmerodd drugaredd arni, ac a ddywedodd wrthi, Nac w&ycirc;la.</P>
<P N="14">14 A phan ddaeth <HI>attynt,</HI> efe a gyffyrddodd &acirc;'r elor: (a'r rhai oedd yn ei dwyn a &s;afa&s;ant) ac efe a ddywedodd, Y mab ieuangc, yr wyf yn dywedyd wrthyt, cyfod.</P>
<P N="15">15 A'r marw a gyfododd yn ei ei&s;tedd, ac a ddechreuodd lefaru: ac efe a'i rhoddes i'w fam.</P>
<P N="16">16 Ac ofn a ddaeth ar bawb: a hwy a ogonedda&s;ant Dduw, gan ddywedyd, prophwyd mawr a gy|fododd yn ein plith: ac Ymwe|lodd Duw a'i bobl.</P>
<P N="17">17 A'r gair hwn a aeth allan am dano drwy holl Jud&aelig;a, a thrwy gwbl o'r wl&acirc;d oddi am|gylch.</P>
<P N="18">18 A'i ddi&s;cyblion a fynega|&s;ant i Joan hyn oll.</P>
<P N="19">19 Ac Joan wedi galw rhyw ddau o'i ddi&s;cyblion atto, a anfo|nodd at yr Je&s;u, gan ddywedyd, Ai ti yw 'r hwn &s;y 'n dyfod, ai vn arall yr ym yn ei ddi&s;gwil?</P>
<P N="20">20 A'r gw&ycirc;r pan ddaethant at|to, a ddyweda&s;ant, Joan Fedy|ddiwr a'n danfonodd ni attat ti, gan ddywedyd, Ai ti yw 'r hwn &s;y 'n dyfod, ai arall yr ym yn ei ddi&s;gwil?</P>
<P N="21">21 A'r awr honno efe a iach&acirc;|odd lawer oddi wrth glefydau, a phlaau, ac y&s;prydion drwg: ac i lawer o ddeillion y rhoddes efe eu golwg.</P>
<P N="22">22 A'r Je&s;u a attebodd ac a ddy|wedodd wrthynt, Ewch a my|negwch i Joan y pethau a wel|&s;och, ac a glyw&s;och: f&ocirc;d y dei|llion yn gweled eilwaith, y clo|ffion yn rhodio, y gwahan glwy|&s;us wedi eu glanhau, y byddariaid yn clywed, y meirw yn cyfodi, y tlodion yn derbyn yr Efengyl.</P>
<P N="23">23 A gwyn e&icirc; fyd y neb ni rwy|&s;trir ynofi.</P>
<P N="24">24 Ac wedi i gennadau Joan fyned ymmaith, efe a ddechreu|odd ddywedyd wrth y bobloedd am Joan, Beth yr aethoch allan i'r diffaethwch iw weled? Ai cor&s;en yn &s;iglo gan wynt?</P>
<P N="25">25 Ond pa beth yr aethoch allan i'w weled? Ai d&ycirc;n wedi ei
<PB REF="112"> ddilladu &acirc; dillad e&s;mwyth? wele, y rhai &s;y yn arfer dillad anrhyde|ddus a moethau, mewn pala&s;au brenhinoedd y maent.</P>
<P N="26">26 Eithr beth yr aethoch a|llan i'w weled? Ai prophwyd? yn ddiau meddaf i chwi, a llawer mwy n&acirc; phrophwyd.</P>
<P N="27">27 Hwn yw efe am yr vn yr &s;crifennwyd, Wele, yr wyfi yn anfon fy nghennad o flaen dy wy|neb, yr hwn a baratoa dy ffordd o'th flaen.</P>
<P N="28">28 Canys meddaf i chwi, ym|mhlith y rhai a aned o wragedd nid oes brophwyd mwy nag Joan Fedyddiwr: eithr yr hwn &s;ydd leiaf yn nheyrnas Dduw, &s;ydd fwy nag ef.</P>
<P N="29">29 A'r holl bobl a'r oedd yn gwrando, a'r Publicanod, a gyfi|awnha&s;ant Dduw, gwedi eu be|dyddio &acirc; bedydd Joan.</P>
<P N="30">30 Eithr y Phari&s;&aelig;aid a'r cy|freith-w&ycirc;r, yn eu herbyn eu hu|nain a ddiy&s;tyra&s;ant gyngor Duw, heb eu bedyddio ganddo.</P>
<P N="31">31 A dywedodd yr Arglwydd, I bwy gan hynny y cyffelybaf ddynion y genhedlaeth hon? ac i ba beth y maent yn debyg?</P>
<P N="32">32 Tebyg ydynt i blant yn ei|&s;tedd yn y farchnad, ac yn llefain wrth ei gilydd, ac yn dywedyd, Cana&s;om bibau i chwi, ac ni ddawn&s;ia&s;och: cwynfana&s;om i chwi, ac nid wyla&s;och.</P>
<P N="33">33 Canys daeth Joan Fedy|ddiwr, heb na bwytta bara, nac yfed gwin: a chwi a ddywedwch, Y mae cythrael ganddo.</P>
<P N="34">34 Daeth M&acirc;b y d&ycirc;n yn bwyt|ta ac yn yfed, ac yr ydych yn dy|wedyd, Wele dd&ycirc;n glwth, ac yfwr gwin, cyfaill Publicanod a phechaduriaid.</P>
<P N="35">35 A doethineb a gyfiawnha|wyd gan bawb o'i phlant.</P>
<P N="36">36 Ac vn o'r Phari&s;&aelig;aid a ddy|munodd arno fwytta gyd ag ef: ac yntef a aeth i d&ycirc; 'r Phari&s;&aelig;ad, ac a ei&s;teddodd i fwytta.</P>
<P N="37">37 Ac wele, gwraig yn y ddi|nas, yr hon oedd bechadures, pan wybu hi f&ocirc;d yr Je&s;u yn ei&s;tedd ar y bwrdd yn nh&ycirc; 'r Phari&s;&aelig;ad, a ddug flwch o ennaint.</P>
<P N="38">38 A chan &s;efyll wrth ei draed ef o'r tu &ocirc;l, ac &wcirc;ylo, hi a ddech|reuodd olchi ei draed ef &acirc; dagrau, ac a'u &s;ychodd &acirc; gwallt ei phen: a hi a gu&s;anodd ei draed ef, ac a'u hirodd &acirc;'r ennaint.</P>
<P N="39">39 A phan welodd y Phari|&s;&aelig;ad, yr hwn a'i gwahodda&s;ai, efe a ddywedodd ynddo ei hun, gan ddywedyd, Pe bai hwn broph|wyd, efe a wyba&s;ei pwy, a pha fath wraig yw 'r hon &s;ydd yn cyffwrdd ag ef: canys pechadures yw hi.</P>
<P N="40">40 A'r Je&s;u gan atteb a ddywe|dodd wrtho, Simon, y mae gen|nif beth i'w ddywedyd wrthit, Yntef a ddywedodd, Athro, dy|wed.</P>
<P N="41">41 Dau ddyledwr oedd i'r vn echwynwr: y naill oedd arno bum can ceiniog o ddyl&ecirc;d, a'r llall dd&ecirc;g a deugain.</P>
<P N="42">42 A phryd nad oedd ganddynt ddim i dalu, efe a faddeuodd i|ddynt ill dau. Dywed gan hynny, pwy o'r rhai hyn a'i c&acirc;r ef yn fwyaf?</P>
<P N="43">43 A Simon a attebodd ac a ddywedodd, Yr wyfi yn tybied mai 'r hwn y maddeuodd efe i|ddo fwyaf. Yntef a ddywedodd wrtho, Vniawn y bernai&s;t.</P>
<P N="44">44 Ac efe a drodd at y wraig, ac a ddywedodd wrth Simon, A
<PB REF="112"> weli di y wraig hon? mi a ddae|thym i'th d&ycirc; di, ac ni roddai&s;t i mi ddwfr i'm traed: ond hon a olchodd fy nhraed &acirc; dagrau, ac a'u &s;ychodd &acirc; gwallt ei phen.</P>
<P N="45">45 Ni roddai&s;t i mi gu&s;an: ond hon, er pan ddaethym i mewn, ni pheidiodd &acirc; chu&s;anu fy nhra|ed.</P>
<P N="46">46 Fy mhen ag olew nid irai&s;t: ond hon a irodd fy nhuaed ag en|naint.</P>
<P N="47">47 O herwydd pa ham, y dywe|daf wrthit, maddeuwyd ei haml bechodau hi: oblegid hi a ga|rodd yn fawr. Ond y neb y ma|ddeuer ychydig iddo, a g&acirc;r ychy|dig.</P>
<P N="48">48 Ac efe a ddywedodd wrthi, Maddeuwyd i ti dy bechodau.</P>
<P N="49">49 A'r rhai oedd yn cyd-ei|&s;tedd i fwytta, a ddechreua&s;ant ddywedyd ynddynt eu hunain, Pwy yw hwn &s;ydd yn maddeu pe|chodau hefyd?</P>
<P N="50">50 Ac efe a ddywedodd wrth y wraig, dy ffydd a'th gadwodd: d&ocirc;s mewn tangneddyf.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y gwragedd yn gweini i Gri&s;t &acirc;'i golud.</HI> 4 <HI>Chri&s;t wedi iddo bregethu o fan i fan, a'i A|po&s;tolion yn ei ganlyn, yn go&s;od allan ddammeg yr hauwr:</HI> 16 <HI>a'r ganwyll:</HI> 21 <HI>yn dangos pwy ydyw ei fam a'i frodyr:</HI> 22 <HI>yn ceryddu y gwyntoedd:</HI> 26 <HI>yn bwrw y lleng gythreuliaid allan o'r dyn, i'r genfaint foch.</HI> 36 <HI>Y Gadareniaid yn ei wrthod ef:</HI> 43 <HI>Yntau yn iachau y wraig o'i diferlif gwaed,</HI> 49 <HI>ac yn bywhau merch Jairus.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A Bu wedi hynny, iddo fyned trwy b&ocirc;b dinas a thref, gan bregethu, ac efangylu reyrnas Dduw: a'r deuddeg <HI>oedd</HI> gyd ag ef:</P>
<P N="2">2 A gwragedd rai, ar a iache&s;id o|ddi wrth y&s;prydion drwg a gwen|did, Mair yr hon a elwid Magda|len, o'r hon yr aethai &s;aith cy|thrae! allan:</P>
<P N="3">3 Joanna, gwraig Chufa, go|ruchwiliwr Herod: a Su&s;anna, a llawer eraill, y rhai oedd yn gwei|ni iddo o'r pethau oedd ganddynt.</P>
<P N="4">4 Ac wedi i lawer o bobl ym|gynnull yngh&ycirc;d, a chyrchu atto o b&ocirc;b dinas, efe a ddywedodd ar ddammeg.</P>
<P N="5">5 Yr hauwr a aeth allan i hau ei h&acirc;d: ac wrth hau, peth a &s;yr|thiodd ar ymyl y ffordd, ac a fath|rwyd, ac ehediaid y nef a'i bwyttaodd.</P>
<P N="6">6 A pheth arall a &s;yrthiodd ar y graig, a phan eginodd y gwy|wodd, am nad oedd iddo wlybwr.</P>
<P N="7">7 A pheth arall y &s;yrthiodd ym my&s;c drain, a'r drain a gyd-tyfa|&s;ant, ac a'i taga&s;ant ef.</P>
<P N="8">8 A pheth arall a &s;yrthiodd ar dir da, ac a eginodd, ac a ddug ffrwyth ar ei ganfed. Wrth ddy|wedyd y pethau hyn efe a lefodd, y neb &s;ydd &acirc; chlu&s;tiau ganddo i wrando, gwrandawed.</P>
<P N="9">9 A'i ddi&s;cyblion a ofynna&s;ant iddo, gan ddywedyd, Pa ddam|meg oedd hon?</P>
<P N="10">10 Yntef a ddywedodd, I chwi y rhoddwyd gwybod dirgeloedd teyrnas Dduw, eithr i eraill ar ddamhegion, fel yn gweled na we|lant, ac yn clywed na ddeallant.</P>
<P N="11">11 Ac dymma 'r ddammeg, Yr h&acirc;d yw gair Duw.</P>
<PB REF="113">
<P N="12">12 A'r rhai ar ymyl y ffordd, ydyw y rhai &s;y yn gwrando: wedi hynny y mae diafol yn dyfod, ac yn dwyn ymmaith y gair o'u ca|lon hwynt, rhag iddynt gredu a b&ocirc;d yn gadwedig.</P>
<P N="13">13 A'r rhai ar y graig, <HI>yw</HI> y rhai pan glywant, a dderbyniant y gair yn llawen: a'r rhai hyn nid oes ganddynt wreiddyn, y rhai &s;ydd yn credu tros am&s;er, ac yn am&s;er profedigaeth yn cilio.</P>
<P N="14">14 A'r hwn a &s;yrthiodd ym my&s;c drain, yw y rhai a wrandaw|&s;ant, ac wedi iddynt fyned ym|maith, hwy a dagwyd gan ofa|lon, a golud, a mely&s;wedd bu|chedd, ac nid ydynt yn dwyn ffrwyth i berffeithrwydd.</P>
<P N="15">15 A'r hwn ar y t&icirc;r da, yw y rhai hyn, y rhai &acirc; chalon hawdd|gar a da, ydynt yn gwrando y gair, ac yn ei gadw, ac yn dwyn ffrwyth trwy amynedd.</P>
<P N="16">16 Nid yw neb wedi goleu canwyll, yn ei chuddio hi &acirc; lle&s;tr, neu yn ei dodi tan wely: eithr yn ei go&s;od ar ganhwyll|bren, fel y caffo y rhai a dd&ecirc;l i mewn weled y goleuni.</P>
<P N="17">17 Canys nid oes dim dirgel, a'r ni bydd amlwg: na dim cu|ddiedig, a'r ni's gwybyddir, ac na ddaw i'r goleu.</P>
<P N="18">18 Edrychwch am hynny pa fodd y clywoch: Canys pwy byn|nag y mae ganddo y rhoddir i|ddo: a'r neb nid oes ganddo, ie yr hyn y mae yn tybied ei f&ocirc;d gan|ddo, a ddygir oddi arno.</P>
<P N="19">19 Daeth atto hefyd ei fam a'i frodyr, ac ni allent ddyfod hyd at|to gan y dorf.</P>
<P N="20">20 A mynegwyd iddo <HI>gan rai</HI> yn dywedyd, Y mae dy fam a'th frodyr yn &s;efyll allan, yn ewylly&s;io dy weled.</P>
<P N="21">21 Ac efe a attebodd ac a ddywe|dodd wrthynt, Fy mam i, am brodyr i, yw y rhai hyn &s;y 'n gw|rando gair Duw, ac yn ei wneu|thur.</P>
<P N="22">22 A bu ar ryw ddiwrnod, ac efe a aeth i long, efe a'i ddi&s;cyb|lion: a dywedodd wrthynt, Awn tro&s;odd i'r tu hwnt i'r llynn. A hwy a gychwynna&s;ant.</P>
<P N="23">23 Ac fel yr oeddynt yn hwy|lio, efe a hunodd: a chafod o wynt a dde&s;cynnodd ar y llynn: ac yr oeddynt yn llawn <HI>o ddwfr,</HI> ac mewn enbydrwydd.</P>
<P N="24">24 A hwy a aethant atto ac a'i deffroe&s;ant ef, gan ddywedyd, O fei&s;tr, fei&s;tr, darfu am danom. Ac efe a gyfododd, ac a gery|ddodd y gwynt a'r tonnau dwfr: a hwy a beidia&s;ant, a hi a aeth yn dawel.</P>
<P N="25">25 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, Pa le y mae eich ffydd chwi? A hwy wedi ofni a ryfe|dda&s;ant, gan ddywedyd wrth ei gilydd, Pwy yw hwn, gan ei f&ocirc;d yn gorchymyn i'r gwyntoedd ac i'r dwfr hefyd, a hwynteu yn vfyddhau iddo?</P>
<P N="26">26 A hwy a hwylia&s;ant i wlad y Gadareniaid, yr hon &s;ydd o'r tu arall, ar gyfer Galil&aelig;a.</P>
<P N="27">27 Ac wedi iddo fyned allan i dir, cyfarfu ag ef ryw &wcirc;r o'r ddi|nas, yr hwn oedd ganddo gy|threuliaid, er ys talm o am&s;er; ac ni wi&s;cai ddillad, ac nid arho&s;ai mewn t&ycirc;, ond yn y beddau.</P>
<P N="28">28 (<HI>Hwn</HI> gwedi gweled yr Je&s;u, a dolefain, a &s;yrthiodd i lawr ger ei fron ef, ac a ddy|wedodd &acirc; llef vchel, Beth &s;ydd i
<PB REF="113"> mi &acirc; thi, o Je&s;u f&acirc;b Duw goru|chaf? yr wyf yn attolwg i ti na'm poenech.)</P>
<P N="29">29 Canys efe a orchymynna&s;ei i'r y&s;pryd aflan ddyfod allan o'r d&ycirc;n, canys llawer o am&s;erau y cippia&s;ai ef: ac efe a gedwyd yn rhwym &acirc; chadwynau, ac &acirc; llyffe|theiriau; ac wedi dryllio y rhwy|mau, efe a yrrwyd gan y cythrael ir diffaethwch.</P>
<P N="30">30 A'r Je&s;u a ofynnodd iddo, gan ddywedyd, Beth yw dy enw di? Yntef a ddywedodd, Lleng; canys llawer o gythreuliaid a ae|thant iddo ef.</P>
<P N="31">31 A hwy a ddei&s;yfia&s;ant arno, na orchymynnai iddynt fyned i'r dyfnder.</P>
<P N="32">32 Ac yr oedd yno genfaint o foch lawer, yn pori ar y my|nydd: a hwynt hwy a attolyga|&s;ant iddo adel iddynt fyned i mewn i'r rhai hynny. Ac efe a adawodd iddynt.</P>
<P N="33">33 A'r cythreuliaid a aethant allan o'r d&ycirc;n, ac a aethant i mewn i'r moch: a'r genfaint a ruthrodd oddi ar y dibyn i'r llyn: ac a fodd|wyd.</P>
<P N="34">34 A phan welodd y meichi|aid yr hyn a ddarfua&s;ai, hwy a ffoe&s;ant, ac a aethant, ac a fynega|&s;ant yn y ddinas, ac yn y wlad.</P>
<P N="35">35 A hwy a aethant allan, i weled y peth a wnel&s;id, ac a ddae|thant at yr Je&s;u, ac a gaw&s;ant y d&ycirc;n, o'r hwn yr aethai y cythreu|liaid allan, yn ei ddillad a'i iawn bwyll, yn ei&s;tedd wrth draed yr Je&s;u: a hwy a ofna&s;ant.</P>
<P N="36">36 A'r rhai a wel&s;ent a fyne|ga&s;ant hefyd iddynt, pa fodd yr iachae&s;id y cythreulig.</P>
<P N="37">37 A'r holl liaws o gylch gwlad y Gadareniaid, a ddymuna&s;ant arno fyned ymmaith oddi wr|thynt, am eu b&ocirc;d mewn ofn mawr: ac efe wedi myned i'r llong, a ddychwelodd,</P>
<P N="38">38 A'r g&wcirc;r o'r hwn yr aethai y cytheuliaid allan, a ddei&s;yfiodd arno gael b&ocirc;d gyd ag ef: eithr yr Je&s;u a'i danfonodd ef ymmaith, gan ddywedyd,</P>
<P N="39">39 Dychwel i'th d&ycirc;, a dangos faint o bethau a wnaeth Duw i ti. Ac efe a aeth tan bregethu trwy gwbl o'r ddinas faint a wnaethai 'r Je&s;u iddo.</P>
<P N="40">40 A bu, pan ddychwelodd yr Je&s;u, dderbyn o'r bobl ef: canys yr oeddynt oll yn di&s;gwil am dano ef.</P>
<P N="41">41 Ac wele, daeth g&wcirc;r a'i enw Jairus, ac efe oedd lywodraethwr y Synagog, ac efe a &s;yrthiodd wrth draed yr Je&s;u, ac a attolygodd i|ddo ddyfod i'w d&ycirc; ef:</P>
<P N="42">42 O herwydd yr oedd iddo ferch vnic-anedig ynghylch deu|ddeng-mlwydd oed, a hon oedd yn marw. (Ond fel yr oedd efe yn myned, y bobloedd a'i gwa|&s;cent ef.)</P>
<P N="43">43 A gwraig, yr hon oedd mewn diferlif gwaed er ys deu|ddeng mhlynedd, yr hon a dreu|l afai ar phy&s;ygwyr ei holl fywyd, ac ni's gallai gael gan neb i hia|chau,</P>
<P N="44">44 A ddaeth o'r tu cefn, ac a gyffyrddodd ag ymyl ei wi&s;c ef: ac yn y fan y &s;afodd diferlif ei gwaed hi.</P>
<P N="45">45 A dywedodd yr Je&s;u, Pwy yw a gyffyrddodd &acirc; mi? Ac a phawb yn gwadu, y dywedodd Petr, a'r rhai oedd gyd ag ef, O fei&s;tr, y mae y bobloedd yn dy
<PB REF="114"> wa&s;cu, ac yn dy flino, ac a ddy|wedi di, Pwy yw a gyffyrddodd &acirc; mi?</P>
<P N="46">46 A'r Je&s;u a ddywedodd. Rhyw vn a gyffyrddodd &acirc; mi: ca|nys mi a wn fyned rhinwedd allan o honof.</P>
<P N="47">47 A phan welodd y wraig nad oedd hi guddiedig, hi a dda|eth tan grynu, ac a &s;yrthiodd ger ei fron ef, ac a fynegodd iddo y|ngw&ycirc;dd yr holl bobl, am ba a|chos y cyffyrdda&s;ai hi ag ef, ac fel yr iacha&s;id hi yn ebrwydd.</P>
<P N="48">48 Yntef a ddywedodd wrthi, Cymmer gy&s;&s;ur ferch, dy ffydd a'th iach&acirc;odd: d&ocirc;s mewn tang|neddyf.)</P>
<P N="49">49 Ac efe etto yn llefaru, daeth vn o d&ycirc; llywodraethwr y Syna|gog, gan ddywedyd wrtho, Bu farw dy ferch: na phoena mo 'r Athro.</P>
<P N="50">50 A'r Je&s;u pan glybu hyn, a'i attebodd ef, gan ddywedyd, Nac ofna: cred yn vnig, a hi a ia|cheir.</P>
<P N="51">51 Ac wedi ei fyned ef i'r t&ycirc;, ni adawodd i neb ddyfod i mewn, ond Petr, ac Jaco, ac Joan, a th&acirc;d yr eneth a'i mam.</P>
<P N="52">52 Ac w&ycirc;lo a wnaethant oll, a chwynfan am dani: eithr efe a ddywedodd, Nac w&ycirc;lwch: nid marw hi, eithr cy&s;cu y mae.</P>
<P N="53">53 A hwy a'i gwatwara&s;ant ef, am iddynt w&ycirc;bod ci marw hi.</P>
<P N="54">54 Ac efe a'u bwriodd hwynt oll allan, ac a'i cymmerth hi er|byn ei llaw, ac a lefodd, gan ddy|wedyd, Herlodes, cyfod.</P>
<P N="55">55 A'i hy&s;pryd hi a ddaeth dra|chefn, a hi a gyfododd yn e|brwydd: ac efe a orchymynodd roi bwyd iddi.</P>
<P N="56">56 A &s;ynnu a wnaeth ar ei rhieni hi: ac efe a orchymynnodd iddynt na ddywedent i neb y pethawnae|thid.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Chri&s;t yn anfon ei Apo&s;tolion i wneuthur rhyfeddodau, ac i bre|gethu.</HI> 7 <HI>Herod yn chwennych gwe|led Chri&s;t:</HI> 17 <HI>Chri&s;t yn porthi pum mil:</HI> 18 <HI>yn ymofyn beth yr oedd y byd yn ei dybied am dano: yn rhag-fynegi ei ddioddefaint:</HI> 23 <HI>yn go&s;od allan i bawb &s;iampl o'i ddioddefgarwch.</HI> 28 <HI>Ei wedd-no|widiad ef.</HI> 37 <HI>Mae efe yn iachau y lloerig:</HI> 43 <HI>a thrachefn yn rhag|rybuddio ei ddi&s;cyblion am ei ddi|oddefaint:</HI> 46 <HI>yn canmol go&s;ty|ngeiddrwydd:</HI> 51 <HI>yn gorchymmyn iddynt ddangos llarieidd-dra tuac at bawb, heb chwennych dial.</HI> 57 <HI>Rhai yn chweunych ei ganlyn ef, ond tan ammod.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC efe a alwodd ynghyd ei ddeuddeg di&s;cybl; ac a ro|ddes iddynt feddiant ac awdurdod ar yr holl gythreuliaid, ac i iachau clefydau.</P>
<P N="2">2 Ac efe a'u hanfonodd hwynt i bregethu teyrnas Dduw, ac i ia|chau y rhai cleifion.</P>
<P N="3">3 Ac efe a ddywedodd wrthynt, Na chymmerwch ddim i'r daith, na ffyn, nac y&s;creppan, na bara, nac arian: ac na fydded gennych ddwy bais bob vn.</P>
<P N="4">4 Ac i ba d&ycirc; bynnag yr eloch i mewn, arho&s;wch yno, ac oddi yno ymadewch.</P>
<P N="5">5 A pha rai bynnag ni'ch der|byniant, pan eloch allan o'r ddi|nas honno, e&s;cydwch hyd yn oed y llwch oddiwrth eich traed, yn
<PB REF="114"> dy&s;tiolaeth yn eu herbyn hwynt.</P>
<P N="6">6 Ac wedi iddynt fyned allan, hwy a aethant trwy 'r trefi, gan bregethu 'r Efengyl, ac iachau ym mhob lle.</P>
<P N="7">7 A Herod y tetrarch a glybu y cwbl oll a wnaethid ganddo: ac efe a betru&s;odd, am f&ocirc;d rhai yn dywedyd gyfodi Joan o feirw:</P>
<P N="8">8 A rhai eraill, ymddangos o Elias: a rhai eraill, mai pro|phwyd, un o'r rhai gynt, a adgy|foda&s;ai.</P>
<P N="9">9 A Herod a ddywedodd, Joan a dorrais i ei ben: ond pwy ydyw hwn yr wyf yn clywed y cyfryw bethau am dano? Ac yr oedd efe yn cei&s;io ei weled ef.</P>
<P N="10">10 A'r Apo&s;tolion wedi dy|chwelyd, a fynega&s;ant iddo y cwbl a wnaethent. Ac efe a'u cymmerth hwynt, ac a aeth o'r nailltu, i le anghyfannedd <HI>yn perthynu</HI> i 'r ddi|nas a elwir Beth&s;aida.</P>
<P N="11">11 A'r bobloedd pan wybuant, a'i dilyna&s;ant ef: ac efe a'i der|byniodd hwynt, ac a lefarodd wrthynt am deyrnas Dduw, ac a ia|chaodd y rhai oedd arnynt ei&s;ieu eu hiachau.</P>
<P N="12">12 A'r dydd a ddechreuodd hwyrhau: a'r deuddeg a ddae|thant, ac a ddyweda&s;ant wrtho, Go|llwng y dyrfa ymmaith, fel y ga|llont fyned i'r trefi ac i'r wlad o|ddi amgylch i letteu, ac i gael bwyd: canys yr ydym ni ymma mewn lle anghyfannedd.</P>
<P N="13">13 Eithr efe a ddywedodd wr|thynt, Rhoddwch chwi iddynt <HI>beth</HI> i'w fwytta. A hwythau a ddy|weda&s;ant, Nid oes gennym ni ond pum torth a dau by&s;codyn, oni bydd i ni fyned a phrynu bwyd i'r bobl hyn oll.</P>
<P N="14">14 Canys yr oeddynt yngh|ylch pum-mil o &wcirc;yr. Ac efe a ddywedodd wrth ei ddi&s;cybli|on, Gwnewch iddynt ei&s;tedd yn fyrddeidiau, b&ocirc;b yn ddeg a deu|gain.</P>
<P N="15">15 Ac felly y gwnaethant, a hwy a wnaethant iddynt oll ei|&s;tedd.</P>
<P N="16">16 Ac efe a gymmerodd y pum torth, a'r ddan by&s;codyn, ac a e|drychodd i fynu i'r nef, ac a'u bendithiodd hwynt, ac a'u tor|rodd, ac a'u rhoddodd i'r di&s;cy|blion, i'w go&s;od ger bron y bobl.</P>
<P N="17">17 A hwynt hwy oll a fwytta|&s;ant, ac a gaw&s;ant ddigon: a chy|fodwyd a weddilla&s;ai iddynt o friw-fwyd, ddeuddeg ba&s;cedaid.</P>
<P N="18">18 Bu hefyd, fel yr oedd efe yn gweddio ei hunan, f&ocirc;d ei ddi|&s;cyblion gyd ag ef: a efe a ofyn|nodd iddynt, gan ddywedyd, Pwy y mae 'r bobl yn dywedyd fy m&ocirc;d i?</P>
<P N="19">19 Hwythau gan atteba ddy|weda&s;ant, Joan Fedyddiwr: ond eraill, mai Elias; ac eraill mai rhyw brophwyd o'r rhai gynt a adgyfododd.</P>
<P N="20">20 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, Ond pwy yr ydych chwi yn dywedyd fy m&ocirc;d i? A Phetr gan atteb a ddywedodd, Chri&s;t Duw.</P>
<P N="21">21 Ac efe a roes orchymmyn arnynt, ac a archodd iddynt na ddywedent hynny i neb.</P>
<P N="22">22 Gan ddywedyd, Mae yn rhaid i Fab y d&ycirc;n oddef llawer, a'i wrthod gan yr Henuriaid, a'r Arch-offeiriaid, a'r Scrifenny|ddion, a'i ladd, a'r trydydd dydd adgyfodi.</P>
<PB REF="115">
<P N="23">23 Ac efe a ddywedodd wrth bawb. Os ewylly&s;ia neb ddyfod ar fy &ocirc;l i, ym waded ag ef ei hun a ehoded ei groes beunydd, a di|lyned fi.</P>
<P N="24">24 Canys pwy bynnag a ewy|lly&s;io gadw ei enioes, a'i cyll, ond pwy bynnag a gollo ei enioes o'm hachos i, hwnnw a'i ceidw hi,</P>
<P N="25">25 Canys pa le&s;&acirc;d i dd&ycirc;n er ennill yr holl f&ycirc;d, a'i ddifetha ei hun, neu f&ocirc;d wedi ei golli?</P>
<P N="26">26 Canys pwy bynnag fyddo cywilydd ganddo fi a'm geiriau, hwnnw fydd gywilydd gan Fab y d&ycirc;n, pan ddelo yn ei ogoni|ant ei hun, a'r T&acirc;d, a'r Angelion &s;anctaidd.</P>
<P N="27">27 Eithr dywedaf i chwi yn w&icirc;r, y mae rhai o'r &s;awl &s;y yn &s;efyll ymma, a'r ni archwaethant an|geu, hyd oni welont deyrnas Dduw.</P>
<P N="28">28 A bu ynghylch wyth niwr|nod wedi y geiriau hyn, gymme|ryd o honaw ef Petr, ac Joan, ac Jaco, a myned i fynu i'r mynydd i weddio.</P>
<P N="29">29 Ac fel yr oedd efe yn gwe|ddio, gwedd ei wyneb-pryd ef &acirc; newidiwyd, a'i wi&s;c oedd yn wenn ddi&s;clair.</P>
<P N="30">30 Ac wele dau &wcirc;r a g&ycirc;d-ym|ddiddanodd ag ef, y rhai oedd Mo&s;es, ac Elias.</P>
<P N="31">31 Y rhai a ymddango&s;a|&s;ant mewn gogoniant, ac a ddy|weda&s;ant am ei ymadawiad ef, vr hwn a gyflawnai efe yn Jeru|&s;alem.</P>
<P N="32">32 A Phetr a'r rhai oedd gyd ag ef oeddynt wedi trymhau gan gy&s;cu: a phan ddihuna&s;ant, hwy a wel&s;ant ei ogoniant ef, a'r ddau &wcirc;r, y rhai oedd yn &s;efyll gyd ag ef.</P>
<P N="33">33 Abu, a hwy yn ymadaw oddi wrtho ef, ddywedyd o Petr wrth yr Je&s;u, O fei&s;tr, da yw i ni f&ocirc;d ymma: a gwnawn dair pa|bell, un i ti, ac un i Mo&s;es, ac un i Elias: heb wybod beth yr oedd yn ei ddywedyd.</P>
<P N="34">34 Ac fel yr oedd efe yn dy|wedyd hyn, daeth cwmwl ac a'i cy&s;cododd hwynt: a hwynt hwy a ofna&s;ant wrth fyned o honynt i'r cwmwl.</P>
<P N="35">35 A daeth llef allan o'r cw|mwl, gan ddywedyd, Hwn yw fy Mab an wyl, gwrandewch ef.</P>
<P N="36">36 Ac wedi b&ocirc;d y llef, cafwyd yr Je&s;u yn unic: a hwy a gela&s;ant, ac ni fynega&s;ant i neb y dyddiau hynny, ddim o'r pethau a wel|&s;ent.</P>
<P N="37">37 A darfu drannoeth, pan ddaethont i wared o'r mynydd, i dyrfa fawr gyfarfod ag ef.</P>
<P N="38">38 Ac wele gwr o'r dyrfa a ddolefodd, gan ddywedyd, O A|thro, yr wyf yn attolwg i ti, e|drych ar fy mab, canys fy unic|anedig yw.</P>
<P N="39">39 Ac wele, y mae y&s;pryd yn ei gymmeryd ef, ac yntef yn ddi|&s;ymmwth yn gwaeddi, ac y mae yn ei ddryllio ef, hyd oni <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">alo e|wyn: a braidd yr ymedy oddi wrtho, wedi iddo ei y&s;&s;igo ef.</P>
<P N="40">40 Ac mi a ddei&s;yfiais ar dy ddi&s;cyblion di ei fwrw ef allan, ac ni's galla&s;ant.</P>
<P N="41">41 A'r Je&s;u gan atteb a ddywe|dodd, O genhedlaeth anffyddlon a throfaus, pa h&ycirc;d y byddaf gyd &acirc; chwi, ac i'ch goddefaf? dwg dy f&acirc;b ymma.</P>
<P N="42">42 Ac fel yr oedd efe etto yn dyfod, y cythrael a'i rhwygodd ef ac a'i drylliodd: a'r Je&s;u a gery|ddodd
<PB REF="115"> yr y&s;pryd aflan, ac a ia|chaodd y bachgen, ac a'i roddes ef iw dad.</P>
<P N="43">43 A brawychu a wnaethant oll gan fawredd Duw: ac a phawb yn rhyfeddu am yr holl bethau a wnaethai yr Je&s;u, efe a ddywe|dodd wrth ei ddi&s;cyblion.</P>
<P N="44">44 Go&s;odwch chwi yn eich clu&s;tiau yr ymadroddion hyn: ca|nys Mab y d&ycirc;n a draddodir i ddwylo dynion.</P>
<P N="45">45 Eithr hwy ni wybuant y gair hwn, ac yr oedd yn guddiedig oddi wrthynt, fel na's deallent ef: ac yr oedd arnynt ar&s;wyd ymofyn ag ef am y gair hwn.</P>
<P N="46">46 A dadl a gyfododd yn eu plith, pwy a fyddei fwyaf o ho|nynt.</P>
<P N="47">47 A'r Je&s;u wrth weled me|ddwl eu calon hwynt, a gym|merth fachgennyn, ac a'i go&s;o|dodd yn ei ymyl,</P>
<P N="48">48 Ac a ddywedodd wrthynt, Pwy bynnag a dderbynio y bach|gennyn hwn yn fy enw i, &s;ydd yn fy nerbyn i: a phwy bynnag a'm derbynio i, &s;ydd yn derbyn yr hwn a'm anfonodd i: canys, yr hwn &s;ydd leiaf yn eich plith chwi oll hwnnw a fydd mawr.</P>
<P N="49">49 Ac Joan a attebodd ac a ddywedodd, O fei&s;tr, ni a wel|&s;om ryw un yn dy enw di yn bw|rw allan gythreuliaid, ac a wahar|dda&s;om iddo, am nad oedd yn canlyn gyd &acirc; ni.</P>
<P N="50">50 A'r Je&s;u a ddywedodd wr|tho, Na waherddwch iddo: canys y neb nid yw i'n herbyn tro&s;om ni y mae.</P>
<P N="51">51 A bu, pan gyflawn wyd y dyddiau y cymmerid ef i fynu, yn|tef a roddes ei fryd ar fyned i Je|ru&s;alem.</P>
<P N="52">52 Ac efe a ddanfonodd gen|nadau o flaen ei wyneb: a hwy wedi myned, a aethant i mewn i dref y Samariaid, i baratoi i|ddo ef.</P>
<P N="53">53 Ac ni's derbynia&s;ant hwy ef, oblegid &s;&ocirc;d ei wyneb ef yn tueddu tu a Jeru&s;alem.</P>
<P N="54">54 A'i ddi&s;cyblion ef, Jaco, ac Joan, pan wel&s;ant, a ddyweda&s;ant, Arglwydd, a fynni di ddywedyd o honom am ddyfod t&acirc;n i lawr o'r nef, a'u difa hwynt, megis y gw|naeth Elias?</P>
<P N="55">55 Ac efe a dr&ocirc;dd, ac a'u ce|ryddodd hwynt, ac a ddywedodd, ni &wcirc;yddoch o ba y&s;pryd yr ydych chwi.</P>
<P N="56">56 Canys ni ddaeth M&acirc;b y d&ycirc;n i dde&s;trywio eneidiau dynion, ond i'w cadw. A hwy a aethant i dref arall.</P>
<P N="57">57 A bu, a hwy yn myned, ddy|wedyd o ryw un ar y ffordd wr|tho ef, Arglwydd, mi a'th ganly|naf i ba le bynnag yr elych.</P>
<P N="58">58 A'r Je&s;u a ddywedodd wr|tho, Y mae gan y llwynogod ffau|au, a chan adar yr awyr nythod, ond gan Fab y dyn nid oes lle y rhoddo ei ben i lawr.</P>
<P N="59">59 Ac efe a ddywedodd wrth un arall, Dilyn fi. Ac yntef a ddy|wedodd, Arglwydd; ond g&acirc;d i mi yn gyntaf fyned a chladdu fy nhad:</P>
<P N="60">60 Eithr yr Je&s;u a ddywedodd wrtho, G&acirc;d i'r meirw gladdu eu meirw, ond d&ocirc;s di a phregetha deyrnas Dduw.</P>
<P N="61">61 Ac un arall hefyd a ddywe|dodd, Mi a'th ddilynaf di, &ocirc; Ar|glwydd; ond g&acirc;d i mi yn gyntaf ganu yn iach i'r rhai &s;y yn fy nh &ycirc;.</P>
<P N="62">62 A'r Je&s;u a ddywedodd wrtho,
<PB REF="116"> Nid oes neb ac &s;ydd yn rhoi ei law ar yr aradr, ac yn edrych ar y pe|thau &s;ydd o'l &ocirc;l, yn gymmwys i deyrnas Dduw.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Chri&s;t yn anfon allan ar un|waith dd&ecirc;g di&s;cybl a thrugain, i wneuthur gwrthiau, ac i brege|thu:</HI> 17 <HI>Yn eu rhybuddio hwy i f&ocirc;d yn o&s;tyngedic, ac ym|mha beth y gorfoleddent:</HI> 21 <HI>yn diolch iw d&acirc;d am ei r&acirc;s:</HI> 23 <HI>yn mawrygu dedwydd gyflwr ei Egl|wys:</HI> 25 <HI>yn dy&s;cu y cyfreithiwr y modd i gael bywyd tragywyddol, ac i gymmeryd pawb yn gymmy|dog iddo, ac a fo ac ei&s;ieu ei dru|garedd ef arno:</HI> 41 <HI>yn argyoeddi Martha, ac yn canmol Mair ei chwaer hi.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>VVedi y pethau hyn yr or|deiniodd yr Arglwydd dd&ecirc;g a thrugain eraill hefyd, ac a'u danfones hwynt bob yn ddau, o flaen ei wyneb, i bob dinas a man, lle 'r oedd efe ar fedr dyfod.</P>
<P N="2">2 Am hynny efe a ddywedodd wrthynt. Y cynhayaf yn wir &s;ydd fawr, ond y gweithw&ycirc;r yn an|aml: gweddiwch gan hynny ar Arglwydd y cynhayaf am ddan|fon allan weithw&ycirc;r i'w gynhay|af.</P>
<P N="3">3 Ewch: wele, yr w&ycirc;fi yn eich danfon chwi fel w&ycirc;n ym my&s;c bleiddiaid.</P>
<P N="4">4 Na ddygwch g&ocirc;d, nac y&s;crep|pan, nac e&s;cidiau: ac na chyfer|chwch well i neb ar y ffordd.</P>
<P N="5">5 Ac i ba d&ycirc; bynnag yr eloch i mewn, yn gyntaf dywedwch, Tangne ddyf i'r t&ycirc; hwn.</P>
<P N="6">6 Ac o bydd yno fab tangne|ddyf, eich tangneddyf a orphwys arno: os amgen, hi a ddychwel attoch chwi.</P>
<P N="7">7 Ac yn y t&ycirc; hwnnw arho|&s;wch, gan fwytta ac yfed, y cy|fryw bethau ac <HI>a gaffoch</HI> gan|ddynt: canys teilwng yw i'r gwei|thwr ei gyflog. Na threiglwch o d&ycirc; i d&ycirc;,</P>
<P N="8">8 A pha ddinas bynnag yr e|loch iddi, a hwy yn eich derbyn, bwyttewch y cyfryw bethau ac a rodder ger eich bronnau:</P>
<P N="9">9 Ac iachewch y cleifion a fy|ddo ynddi, a dywedwch wrthynt, Daeth teyrnas Dduw yn agos at|toch.</P>
<P N="10">10 Eithr pa ddinas bynnag yr eloch iddi, a hwy heb eich der|byn, ewch allan i'w heolydd, a dywedwch.</P>
<P N="11">11 Hyd yn oed y llwch, yr hwn a lynodd wrthym o'ch di|nas, yr ydym yn ei &s;ychu ymmaith i chwi: er hynny gwybyddwch hyn, f&ocirc;d teyrnas Dduw wedi ne|&s;au attoch.</P>
<P N="12">12 Eithr dywedaf wrthych, mai e&s;mwythach fydd i Sodom yn y dydd hwnnw, nag i'r ddinas honno.</P>
<P N="13">13 Gwae di Chorazin, gwae di Beth&s;aida: canys pe gwnaethid yn Tyrus a Sidon y gweithre|doedd nerth ol a wnaethpwyd yn eich plith chwi, hwy a edifarha|&s;ent er ys talm, gan ei&s;tedd mewn &s;achliain, a lludw.</P>
<P N="14">14 Eithr e&s;mwythach fydd i Tyrus a Sidon yn y farn, nag i chwi.</P>
<P N="15">15 A thitheu Capernaum yr hon a dderchafwyd hyd y nef, a dynnir i lawr hyd yn uffern.</P>
<PB REF="116">
<P N="16">16 Y neb &s;ydd yn eich gwran|do chwi, &s;ydd yn fy ngwrando i, a'r neb &s;ydd yn eich dirmygu chwi, &s;ydd yn fy nirmygu i, a'r neb &s;ydd yn fy nirmygu i, &s;ydd yn dirmygu yr hwn a'm hanfo|nodd i.</P>
<P N="17">17 A'r d&ecirc;g a thrugain a ddy|chwela&s;ant gyd &acirc; llawenydd, gan ddywedyd, Arglwydd, hyd yn oed y cythreuliaid a ddaro&s;tyngir i ni, yn dy enw di.</P>
<P N="18">18 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, mi a welais Satan megis mellten, yn &s;yrthio o'r nef.</P>
<P N="19">19 Wele, yr ydwyfi yn rhoddi i chwi awdurdod i &s;athru ar &s;eirph, ac y&s;corpionau, ac ar holl gryfder y gelyn: ac nid oes dim a wna ddim niwed i chwi.</P>
<P N="20">20 Eithr yn hyn na lawen|hewch, f&ocirc;d yr y&s;prydion wedi eu daro&s;twng i chwi, ond llawen|hewch yn hytrach, am f&ocirc;d eich henwau yn &s;crifennedig yn y ne|foedd.</P>
<P N="21">21 Yr awr honno yr Je&s;u a la|wenychodd yn yr y&s;pryd, ac a ddywedodd, Yr wyf yn diolch i ti &ocirc; Dad, Arglwydd nef a daiar, am guddio o honot y pethau hyn o|ddi wrth y doethion a'r deallus, a'u datcuddio o honot i rai by|chain: yn w&iacute;r &ocirc; D&acirc;d, oblegid fe|lly y gwelid yn dda yn dy olwg di.</P>
<P N="22">22 P&ocirc;b peth a roddwyd i mi gan fy Nhad: ac ni &wcirc;yr neb pwy yw'r M&acirc;b, ond y T&acirc;d; na phwy yw 'r T&acirc;d ond y M&acirc;b, a'r neb y myn|no 'r M&acirc;b ei ddatcuddio iddo.</P>
<P N="23">23 Ac efe a dr&ocirc;dd at ei ddi&s;cy|blion, ac a ddywedodd o'r naill|tu, Gwyn fyd y llygaid &s;y yn gwe|led y pethau yr ydych chwi yn eu gweled.</P>
<P N="24">24 Canys yr wyf yn dywedyd i chwi ewylly&s;io o lawer o bro|phwydi a brenhinoedd, weled y pethau yr ydych chwi yn eu gwe|led, ac ni's gwel&s;ant; a chlywed y pethau yr ydych chwi yn eu cly|wed, ac ni's clyw&s;ant.</P>
<P N="25">25 Ac wele, rhyw gyfreithwr a gododd, gan ei demptio ef, a dywedyd, Athro, pa beth a wnaf i gael, etifeddu bywyd tragwy|ddol?</P>
<P N="26">26 Yntef a ddywedodd wrthe, Pa beth &s;ydd &s;crifennedig yn y gyfraith? pa fodd y darlenni?</P>
<P N="27">27 Ac efe gan atteb a ddywe|dodd, Ti a geri yr Arglwydd dy Dduw &acirc;'th holl galon, ac &acirc; th holl enaid, ac &acirc;'th holl nerth, ac &acirc;'th holl feddwl: a'th gymmydog fel di dy hun.</P>
<P N="28">28 Yntef a ddywedodd wrtho, Ti a attebai&s;t yn uniawn: gwna hyn, a byw fyddi.</P>
<P N="29">29 Eithr efe, yn ewyllyfio ei gyfiawnhau ei hun a ddywedodd with yr Je&s;u, A phwy yw &s;y nghymmydog?</P>
<P N="30">30 A'r Je&s;u gan atteb a ddywe|dodd, Rhyw dd&ycirc;n oedd yn my|ned i wared o Jeru&s;alem i Jericho, ac a &s;yrthiodd ym my&s;c lladron, y rhai wedi ei ddio&s;c ef a'i archolli, a aethant ymmaith, gan ei adael yn hanner marw.</P>
<P N="31">31 Ac ar ddamwain, rhyw offeiri|ad a ddaeth i wared y ffordd hon|no, a phan ei gwelodd, efe a aeth o'r tu a all heibio.</P>
<P N="32">32 A'r un ffunyd Lefiad hefyd, wedi dyfod i'r fan, a'i weled ef, a aeth o'r tu arall heibio.</P>
<P N="33">33 Eithr rhyw Samariad wrth ymdaith, a ddaeth atto ef, a phan ei gwelodd, a do&s;turiodd:</P>
<PB REF="117">
<P N="34">34 Ac a aeth atto, ac a rwy|modd ei archollion ef, gan dywallt ynddynt olew a gw&icirc;n: ac a'i go|fododd ef ar ei anifail ei hun, ac a'i d&ucirc;g ef i'r lletty, ac a'i ymge|leddodd.</P>
<P N="35">35 A thrannoeth wrth fyned ymmaith, efe a dynnodd allan ddwy geiniog, ac a'u rhoddes i'r lletteu-wr, ac a ddywedodd wr|tho, Cymmer ofal tro&s;to: a pha beth bynnag a dreuliech yn y|chwaneg, pan ddelwyf drachefn mi a'i talaf i ti.</P>
<P N="36">36 Pwy gan hynny o'r tri hyn yr ydwyt ti yn tybied ei f&ocirc;d yn gymmydog i'r hwn a &s;yrthia&s;ai ym-mhlith y lladron?</P>
<P N="37">37 Ac efe a ddywedodd, Yr hwn a wnaeth drugaredd ag ef. A'r Je&s;u am hynny a ddywedodd wrtho, D&ocirc;s a gwna ditheu yr un modd.</P>
<P N="38">38 A bu, a hwy yn ymdeithio, ddyfod o honaw i ryw dref, a rhyw wraig a'i henw Martha, a'i derbyniodd ef i'w th&ycirc;.</P>
<P N="39">39 Ac i hon yr oedd chwaer a elwid Mair, yr hon hefyd a ei&s;te|ddodd wrth draed yr Je&s;u, ac a wrandawodd ar ei ymadrodd ef.</P>
<P N="40">40 Ond Martha oedd draffer|thus ynghylch llawer o wa&s;anaeth: a chan &s;efyll gerllaw, hi a ddywe|dodd, Arglwydd, onid oes o fal gennit am i'm chwaer fy ngadael i fy hun i wa&s;anaethu; dywed wr|thi gan hynny am fy helpio.</P>
<P N="41">41 A'r Je&s;u a attebodd ac a ddy|wedodd wrthi, Martha, Martha, gofalus, a thrafferthus wyt, yng|hylch llawer o bethau.</P>
<P N="42">42 Eithr un peth &s;ydd angen|rheidiol, a Mair a ddewi&s;odd y rhan dda, yr hon ni ddygir oddi arni.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Chri&s;t yn dy&s;cu gweddio, a hynny heb ddyffygio:</HI> 11 <HI>gan &s;iccrhau y rhydd Duw folly i ni bethau da.</HI> 14 <HI>Wrth fwrw allan gythrael m&ucirc;d, y mae efe yn ceryddu y Phari&s;&aelig;aid cablaidd:</HI> 28 <HI>Ac yn dangos pwy &s;ydd fendigedig:</HI> 29 <HI>ac yn pregethu i'r bobl,</HI> 37 <HI>ac yn argyoeddi ff&ucirc;g &s;ancteiddrwydd y Phari&s;&aelig;aid, a'r Scrifennyddion, a'r cyfreithwyr.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A Bu, ac efe mewn rhyw fan yn gweddio, pan beidiodd, ddywedyd o un o'i ddi&s;cyblion wrtho, Arglwydd; dy&s;c i ni we|ddio, megis ac y dy&s;codd Joan i'w ddi&s;cyblion.</P>
<P N="2">2 Ac efe a ddywedodd wrthynt, Pan weddioch, dywedwch, Ein T&acirc;d yr hwn wyt yn y nefoedd, &s;ancteiddier dy enw: deued dy deyrnas: gwneler dy ewyllys, me|gis yn y nef, felly ar y ddaiar he|fyd.</P>
<P N="3">3 Dyro i ni o ddydd i ddydd ein bara beunyddiol.</P>
<P N="4">4 A maddeu i ni ein pechodau, canys yr ydym ninnau yn maddeu i bawb &s;y yn ein dyled. Ac nac ar|wain ni i brofedigaeth eithr gwa|red ni rhag drwg.</P>
<P N="5">5 Ac efe a ddywedodd wrthynt, Pwy o honoch fydd iddo gyfaill, ac &acirc; atto hanner nos, ac a ddywed wrtho, O gyfaill, moes i mi dair torth yn echwyn.</P>
<P N="6">6 Canys cyfaill i mi a ddaeth attaf wrth ymdaith, ac nid oes gennif ddim i'w ddodi ger ei fron ef.</P>
<P N="7">7 Ac yntef oddi mewn a ettyb
<PB REF="117"> ac a ddywed, na flina fi: yn awr y mae 'r drws yn gaead, a'm plant gyd &acirc; mi yn y gwely: ni allaf godi a'u rhoddi i ti.</P>
<P N="8">8 Yr wyf yn dywedyd i chwi, er na chyfyd efe a rhoddi iddo, am ei f&ocirc;d yn gyfaill iddo, etto o herwydd ei daerni, efe a gyfyd ac a rydd iddo gynnifer ac y &s;ydd ar|no eu hei&s;ieu.</P>
<P N="9">9 Ac yr ydwyf yn dywedyd i chwi, Gofynnwch a rhoddir i chwi; cei&s;iwch, a chwi a gewch: curwch, ac fe a agorir i chwi.</P>
<P N="10">10 Canys p&ocirc;b un &s;ydd yn go|fyn, &s;ydd yn derbyn, a'r neb &s;ydd yn cei&s;io, &s;ydd yn cael: ac i'r hwn, &s;ydd yn curo, yr agorir.</P>
<P N="11">11 Os bara a ofyn mab i un o honoch chwi &s;y d&acirc;d, a ddyry efe garreg iddo? ac os py&s;codyn, a ddyry efe iddo &s;arph yn lle py&s;|codyn?</P>
<P N="12">12 Neu os gofyn efe w&ycirc;, a ddy|ry efe &s;corpion iddo.</P>
<P N="13">13 Os chwy-chwi gan hynny, y rhai ydych ddrwg, a fedrwch roi rhoddion da i'ch plant chwi, pa faint mwy y rhydd eich T&acirc;d or nef yr Y&s;pryd gl&acirc;n, i'r rhai a o|fynno ganddo?</P>
<P N="14">14 Ac yr oedd efe yn bwrw a|llan gythrael, a hwnnw oedd fud: a bu wedi i'r cythrael fyned allan, i'r mudan lefaru: a'r bobloedd a ryfedda&s;ant.</P>
<P N="15">15 Eithr rhai o honynt a ddy|weda&s;ant, Trwy Beelzebub pen|naeth y cythreuliaid y mae efe yn bwrw allan gythreuliaid.</P>
<P N="16">16 Ac eraill gan ei demtio, a gei&s;ia&s;ant ganddo arwydd o'r nef.</P>
<P N="17">17 Yntef yn gwybod eu me|ddyliau hwynt, a ddywedodd, wrthynt, Pob teyrnas wedi ym|rannu yn ei herbyn ei hun, a a|nghyfanneddir: a th&ycirc; yn erbyn t&ycirc;, a &s;yrth:</P>
<P N="18">18 Ac os Satan hefyd &s;ydd we|di ymrannu yn ei erbyn ei hun, pa fodd y &s;aif ei deyrnas ef? gan eich bod yn dywedyd, mai trwy Beelzebub yr wyfi yn bwrw allan gythreuliaid.</P>
<P N="19">19 Ac os trwy Beelzebub yr wyfi yn bwrw allan gythreuliaid, trwy bwy y mae eich plant chwi yn eu bwrw hwynt allan? am hyn|ny y byddant hwy yn farnw&ycirc;r arnoch chwi.</P>
<P N="20">20 Eithr os myfi trwy f&ycirc;s Duw, ydwyf yn bwrw allan gythreuli|aid, diammau ddyfod teyrnas Dduw attoch chwi.</P>
<P N="21">21 Pan fyddo un cryf arfog yn cadw ei neuadd, y mae yr hyn &s;ydd ganddo mewn heddwch.</P>
<P N="22">22 Ond pan dd&ecirc;l un cryfach nag ef arno, a'i orchfygu, efe a ddwg ymmaith ei holl arfogaeth ef, yn yr hon yr oedd yn ymddi|ried, ac a ran ei anrhaith ef.</P>
<P N="23">23 Y neb nid yw gyd &acirc; mi, &s;ydd yn fy erbyn: a'r neb nid yw yn ca&s;clu g&ycirc;d &acirc; mi, &s;ydd yn gwa|&s;caru.</P>
<P N="24">24 Pan &ecirc;l yr y&s;pryd aflan allan o dd&ycirc;n, efe a rodia mewn lleodd &s;ychion, gan geifio gorphwy&s;dra: a phryd na chaffo, efe a ddywed, Mi a ddychwelaf i'm t&ycirc; o'r lle y daethum allan.</P>
<P N="25">25 A phan dd&ecirc;l, y mae yn ei gael wedi ei y&s;cubo a'i dref|nu.</P>
<P N="26">26 Yna yr &acirc; efe ac y cymmer atto &s;aith y&s;pryd eraill, gwaeth nag ef ei hun, a hwy a &acirc;nt i mewn, ac a arho&s;&s;ant yno: a diwedd y d&ycirc;n
<PB REF="118"> hwnnw fydd gwaeth n&acirc;'i ddech|renad.</P>
<P N="27">27 A bu fel yr oedd efe, yn dywedyd hyn, rhyw wraig o'r dyrfa a gododd ei ll&ecirc;f, ac a ddy|wedodd wrtho, Gwyn f&ycirc;d y gr&ocirc;th a'th ddug di, a'r bronnau a fu|gnai&s;t.</P>
<P N="28">28 Ond efe a ddywedodd, Yn hytrach gwyn f&ycirc;d y rhai &s;ydd yn gwrando gair Duw, ac yn ei gadw.</P>
<P N="29">29 Ac wedi i'r bobloedd ym|dyrru ynghyd, efe a ddechreuodd ddywedyd, Y genhedlaeth hon &s;ydd ddrwg: y mae hi yn cei&s;io arwydd, ac arwydd ni roddir i|ddi, ond arwydd Jonas y proph|wyd.</P>
<P N="30">30 Canys fel y bu Jonas yn ar|wydd i'r Ninifeaid, felly y bydd Mab y d&ycirc;n hefyd i'r genhedlaeth hon.</P>
<P N="31">31 Brenhines y dehau a gyfyd yn y farn gyd &acirc; gw&ycirc;r y genhed|laeth hon, ac a'u condemna hwynt: am iddi hi ddyfod o eithafoedd y ddaiar i wrando doethineb Solo|mon: ac wele, vn mwy n&acirc; Solo|mon ymma.</P>
<P N="32">32 Gw&ycirc;r Ninife a godant i fynu yn y farn gyd &acirc;'r genhed|laeth hon, ac a'i condemnant hi: am iddynt edifarhau wrth bregeth Jonas: ac wele, vn mwy n&acirc; Jonas ymma.</P>
<P N="33">33 Ac nid yw neb wedi goleu canwyll, yn ei go&s;od mewn lle dirgel, na than le&s;tr: eithr ar gan|hwyll-bren, fel y gallo y rhai a ddelo i mewn weled y goleuni.</P>
<P N="34">34 Canwyll y corph yw 'r lly|gad: am hynny pan &s;yddo dy ly|gad yn &s;yml, dy holl gorph hefyd fydd oleu: ond pan fyddo <HI>dy lygad</HI> yn ddrwg, dy gorph hefyd fydd tywyll.</P>
<P N="35">35 Edrych am hynny rhag i'r goleuni &s;ydd ynot, f&ocirc;d yn dywyll|wch.</P>
<P N="36">36 Os dy holl gorph gan hynny <HI>&s;ydd</HI> oleu, heb vn rhan dywyll yn|ddo, bydd y cwbl yn oleu, megis pan fo can wyll &acirc;'i llewyrch yn dy oleuo di.</P>
<P N="37">37 Ac fel yr oedd efe yn llefaru, rhyw Phari&s;&aelig;ad a ddymunodd ar|no giniawa gyd ag ef, ac wedi i|ddo ddyfod i mewn, efe a ei&s;te|ddodd i fwytta.</P>
<P N="38">38 A'r Phari&s;&aelig;ad pan welodd, a ry&s;eddodd nad ymolcha&s;ai efe yn gyntaf o flaen ciniaw.</P>
<P N="39">39 A'r Arglwydd a ddywedodd wrtho, yn awr chwychwi 'r Pha|ri&s;&aelig;aid ydych yn gl&acirc;nhau y tu allan i'r cwppan a'r ddy&s;el, ond eich tu mewn &s;ydd yn llawn o drais a drygioni.</P>
<P N="40">40 O ynfydion, ond yr hwn a wnaeth yr hyn &s;ydd oddi allan, a wnaeth yr hyn fydd o fewn he|fyd?</P>
<P N="41">41 Yn hytrach rhoddwch elu|&s;en o'r pethau &s;y gynnych: ac wele, p&ocirc;b peth &s;ydd l&acirc;n i chwi.</P>
<P N="42">42 Eithr gwae chwi 'r Phari|&s;&aelig;aid, canys yr ydych chwi yn de|gymmu y mintys, a'r ryw, a ph&ocirc;b lly&s;ienyn, ac yn myned hei|bio i farn a chariad Duw. Y pe|thau hyn oedd raid eu gwneu|thur, ac na adewid y lleill heb wneuthur.</P>
<P N="43">43 Gwae chwi 'r Phari&s;&aelig;aid, canys yr ydych yn caru y prif|gadeiriau yn y Synagogau, a chy|&s;arch yn y marchnadoedd.</P>
<P N="44">44 Gwae chwi Scrifennyddion a Phari&s;&aelig;aid ragrith-wyr, am
<PB REF="118"> eich b&ocirc;d fel beddau anamlwg, a'r dynion a rodiant arnynt heb wy|bod <HI>oddi wrthynt.</HI></P>
<P N="45">45 Ac vn o'r cyfreithw&ycirc;r a at|tebodd, ac a ddywedodd wrtho, Athro, wrth ddywedyd hyn yr wyti yn ein gwradwyddo ninnau hefyd.</P>
<P N="46">46 Yntef a ddywedodd, Gwae chwithau hefyd y cyfreith-w&ycirc;r, canys yr ydych yn llwytho dyni|on &acirc; beichiau anhawdd eu dwyn, a chwi nid ydych yn cyffwrdd &acirc;'r beichiau, ag vn o'ch by&s;edd.</P>
<P N="47">47 Gwae chwy-chwi, canys yr ydych yn adeiladu beddau 'r pro|phwydi, a'ch tadau chwi a'u lla|ddodd hwynt.</P>
<P N="48">48 Yn w&icirc;r yr ydych yn ty&s;tio|laethu, ac yn gyd-fodlon i weith|redoedd eich tadau: canys hwynt hwy yn w&icirc;r, a'u lladda&s;ant hwy, a chwithau ydych yn adeiladu eu beddau hwynt.</P>
<P N="49">49 Am hynny hefyd y dywe|dodd doethineb Duw, Anfonaf at|tynt brophwydi, ac Apo&s;tolion, a <HI>rhai</HI> o honynt a laddant, ac a er|lidiant.</P>
<P N="50">50 Fel y gofynner i'r genhed|laeth hon, waed yr holl broph|wydi, yr hwn a dywalltwyd o ddechreuad y b&ycirc;d,</P>
<P N="51">51 O waed Abel hyd waed Za|charias, yr hwn a laddwyd rhwng yr allor a'r Deml. Diau, meddaf i chwi, gofynnir ef i'r genhedlaeth hon.</P>
<P N="52">52 Gwae chwy-chwi y cyfreith|w&ycirc;r, canys chwi a ddyga&s;och ym|maith agoriad y gwybodaeth: nid aethoch i mewn eich hunain, a'r rhai oedd yn myned a wahar|dda&s;och chwi.</P>
<P N="53">53 Ac fel yr oedd efe yn dywe|dyd y pethau hyn wrthynt, y de|chreuodd yr Scrifennyddion a'r Phari&s;&aelig;aid, f&ocirc;d yn daer iawn ar|no, a'i annog i ymadrodd am lawer o bethau:</P>
<P N="54">54 Gan ei gynllwyn ef, a chei|fio hela rhyw beth o'i ben ef, i gael achwyn arno.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Chri&s;t yn pregethu iw ddi&s;cyblion am ochel rhagrith, ac ofn wrth ddatcan ei athrawiaeth ef:</HI> 13 <HI>yn rhybuddio y bobl i ochelyd cybudd|dra, trwy ddammeg y gwr golu|dog a adeiladodd y&s;cuboriau mwy.</HI> 22 <HI>Ni wa&s;anaetha i ni f&ocirc;d yn rh&ycirc; ofalus am bethau bydol,</HI> 31 <HI>ond cei&s;io teyrnas Dduw,</HI> 33 <HI>a rhoddi elu&s;en,</HI> 36 <HI>a b&ocirc;d yn barod i agoryd i'n Harglwydd pan guro, pa bryd bynnag i delo.</HI> 41 <HI>Y dylai gweinidogion Chri&s;t edrych ar ei &s;iars,</HI> 49 <HI>a di&s;gwyl am erlid.</HI> 54 <HI>Rhaid ir bobl dderbyn yr am&s;er hwn o r&acirc;s,</HI> 58 <HI>oblegid peth ofnad|wy yw marw heb gymmodi.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>YN y cyfam&s;er, wedi i fyr|ddiwn o bobl ymga&s;clu yng|h&ycirc;d, hyd oni ym&s;athrai y naill y llall, efe a ddechreuodd ddywedyd wrth ei ddi&s;cyblion yn gyntaf, gwiliwch arnoch rhag &s;urdoes y Phari&s;&aelig;aid, yr hwn yw rhag|rith.</P>
<P N="2">2 Canys nid oes dim cuddiedig a'r na's datcuddir: na dirgel, a'r ni's gw&ycirc;byddir.</P>
<P N="3">3 Am hynny pa bethau bynnag a ddyweda&s;och yn y tywyllwch, a glywir yn y goleu: a'r peth a ddy|weda&s;och yn y glu&s;t mewn &s;tafell|oedd, a bregethir ar bennau tai.</P>
<PB REF="119">
<P N="4">4 Ac yr wyf yn dywedyd wr|thych, fy nghyfeillion, Nac ofn|wch y rhai fy yn lladd y corph, ac wedi hynny heb ganddynt ddim mwy iw wneuthur.</P>
<P N="5">5 Ond rhag-ddango&s;af i chwi pwy a ofnwch: ofnwch yr hwn wedi y darffo iddo ladd, &s;ydd ac awdurdod ganddo i fwrw i vffern, ie meddaf i chwi, hwnnw a ofn|wch.</P>
<P N="6">6 Oni werthir pump o adar y t&ocirc; er dwy ffyrling, ac nid oes vn o honynt mewn angof ger bron Duw?</P>
<P N="7">7 Ond y mae hyd yn oed blew eich pennau chwi yn gyfrifedig oll, am hynny nac ofnwch: yr y|dych chwi yn well n&acirc; llawer o adar y t&ocirc;.</P>
<P N="8">8 Ac meddaf i chwi, Pwy byn|nag a'm haddefo i ger bron dyni|on, Mab y d&ycirc;n hefyd a'i haddef ynteu ger bron Angelion Duw.</P>
<P N="9">9 A'r hwn a'm gwado i ger bron dynion, a wedir ger bron Angelion Duw.</P>
<P N="10">10 A phwy bynnag a ddywedo air yn erbyn Mab y d&ycirc;n, fe a fa|ddeuir iddo: eithr i'r neb a gablo yn erbyn yr Y&s;pryd gl&acirc;n, ni fa|ddeuir.</P>
<P N="11">11 A phan i'ch dygant i'r Sy|nagogau, ac at y llywiawdw&ycirc;r, a'r awdurdodau, na ofelwch pa fodd, neu pa beth a atteboch, neu beth a ddywedoch.</P>
<P N="12">12 Canys yr Y&s;pryd gl&acirc;n a ddy&s;c i chwi yn yr awr honno, beth &s;ydd raid ei ddywedyd.</P>
<P N="13">13 A rhyw vn o'r dyr&s;a a ddy|wedodd wrtho, Athro, dywed wrth fy mrawd am rannu &acirc; myfi 'r etifeddiaeth.</P>
<P N="14">14 Yntef a ddywedodd wrtho, Y d&ycirc;n, pwy a'm go&s;ododd i yn farn-wr, neu yn rhan-wr arnoch chwi?</P>
<P N="15">15 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, Edrychwch, ac ymogel|wch rhag cybydd-dod: canys nid yw bywyd neb yn &s;efyll ar amlder y pethau &s;ydd ganddo.</P>
<P N="16">16 Ac efe a draethodd wrthynt ddammeg, gan ddywedyd, Tir rhyw &wcirc;r goludog a gnydiodd yn dda.</P>
<P N="17">17 Ac efe a ymre&s;ymmodd yn|ddo ei hun, gan ddywedyd, Beth a wnaf, am nad oes gennif le i ga|&s;clu fy ffrwythau iddo?</P>
<P N="18">18 Ac efe a ddywedodd, Hyn a wnaf: mi a dynnaf i lawr fy y&s;cu|boriau, ac a adeiladaf rai mwy: ac yno y ca&s;claf fy holl ffrwythau a'm da:</P>
<P N="19">19 A dywedaf wrth fy enaid, fy enaid, y mae gennit dda lawer wedi eu rhoi i gadw tros lawer o flynyddoedd: gorphywys, bwytta, &ycirc;f, bydd lawen.</P>
<P N="20">20 Eithr Duw a ddywedodd wrtho, o ynfyd, y nos hon y go|fynnant dy enaid oddi wrthit, ac eiddo pwy fydd y pethau a bara|toai&s;t?</P>
<P N="21">21 Felly y mae 'r hwn &s;ydd yn try&s;&s;ori iddo ei hun, ac nid yw gyfoethog tu ag at Dduw.</P>
<P N="22">22 Ac efe a ddywedodd wrth ei ddi&s;cyblion, Am hyn yr wyf yn dywedyd wrthych, Na chymmer|wch ofal am eich bywyd, beth a fwyttaoch, nac am eich corph, beth a wi&s;coch.</P>
<P N="23">23 Y mae 'r bywyd yn fwy n&acirc;'r ymborth, a'r corph yn fwy n&acirc;'r di|llad.</P>
<P N="24">24 Y&s;tyriwch y brain: cany<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> nid ydynt yn hau, nac yn medi:
<PB REF="119"> i'r rhai nid oes gell, nac y&s;cubor, ac y mae Duw yn eu porthi hwynt: o b&acirc; faint mwy yr ydych chwi yn well n&acirc;'r adar?</P>
<P N="25">25 A phwy o honoch gan gy|meryd gofal a ddichon chwanegu vn cufydd at ei faintioli?</P>
<P N="26">26 Am hynny, oni ellwch wneuthur y peth lleiaf, pa ham yr ydych yn cymmeryd gofal am y lleill?</P>
<P N="27">27 Y&s;tyriwch y lili, pa fodd y maent yn tyfu: nid ydynt yn llafurio, nac yn nyddu: ac yr wyf yn dywedyd i chwi, na wi&s;c|wyd Solomon yn ei holl ogoni|ant, fel vn o'r rhai hyn.</P>
<P N="28">28 Ac os yw Duw felly yn dilla|du y lly&s;ieuyn, yr hwn &s;ydd he|ddyw yn y maes, ac y foru a de|flir i'r ffwrn, pa faint mwy <HI>y di|llada efe</HI> chwy-chwi, &ocirc; rai o ychy|dig ffydd?</P>
<P N="29">29 Chwithau na chei&s;iwch beth a fwyttaoch, neu pa beth a yfoch: ac na fyddwch amheus.</P>
<P N="30">30 Canys y pethau hyn oll, y mae cenhedloedd y b&ycirc;d yn eu hargei&s;io: ac y mae eich Tad chwi yn gw&ycirc;bod f&ocirc;d arnoch chwi ei&s;ieu 'r pethau hyn.</P>
<P N="31">31 Yn hytrach cei&s;iwch deyr|nas Dduw, a'r pethau hyn oll a roddir i chwi yn ychwaneg.</P>
<P N="32">32 Nac ofnu, braidd bychan: canys rhyngodd bodd i'ch Tad roddi i chwi y deyrnas.</P>
<P N="33">33 Gwerthwch yr hyn &s;ydd gennych, a rhoddwch elu&s;en. Gwnewch i chwi byr&s;au, y rhai ni heneiddiant, try&s;&s;or yn y ne|foedd yr hwn ni dderfydd: lle ni ddaw lleidr yn agos, ac ni lygra pr&ycirc;f.</P>
<P N="34">34 Canys lle y mae eich try|&s;&s;or chwi, yno y bydd eich calon hefyd.</P>
<P N="35">35 Bydded eich lwynau wedi eu hamwregy&s;u, a'ch canhwyllau wedi eu goleu:</P>
<P N="36">36 A chwithau yn debyg i ddy|nion yn di&s;gwil eu harglwydd, pa br&ycirc;d y dychwel o'r neithior; fel pan ddelo a churo, yr agoront i|ddo yn ebrwydd.</P>
<P N="37">37 Gwyn eu b&ycirc;d y gwei&s;ion hynny, y rhai a gaiff eu hargl|wydd pan dd&ecirc;l, yn neffro: yn wir meddaf i chwi, efe a ym wregy&s;a, ac a wna iddynt ei&s;tedd i lawr i fwytta, ac a ddaw, ac a wa&s;anaetha arnynt hwy.</P>
<P N="38">38 Ac os daw efe ar yr ail wi|liadwriaeth, ac <HI>os</HI> ar y drydedd wiliad wriaeth y daw, a'u cael <HI>hwynt</HI> felly, gwyn eu b&ycirc;d y gwei|&s;ion hynny.</P>
<P N="39">39 A hyn gwybyddwch, pe gwyba&s;ai g&wcirc;r y t&ycirc; pa awr y denai 'r lleidr, efe a wilia&s;ai, ac ni a|daw&s;ai gloddio ei d&ycirc; trwodd.</P>
<P N="40">40 A chwithau gan hynny, by|ddwch barod: canys yr awr ni thybioch, y daw M&acirc;b y d&ycirc;n.</P>
<P N="41">41 A Phetr a ddywedodd wr|tho, Arglwydd, ai wrthym ni yr wyti yn dywedyd y ddammeg hon, a'i wrth bawb hefyd?</P>
<P N="42">42 A 'r Arglwydd a ddywedodd, Pwy yw y goruch wiliwr ffydd|lawn, a phwyllog, yr hwn a e&s;yd ei arglwydd ar ei deulu, i roddi cyflyniaeth <HI>iddynt</HI> mewn pr&ycirc;d?</P>
<P N="43">43 Gwyn ei f&ycirc;d y gw&acirc;s hwnnw, yr hwn y caiff ei arglwydd ef pan dd&ecirc;l, yn gwneuthur felly.</P>
<P N="44">44 Yn w&icirc;r meddaf i chwi, efe a'i ge&s;yd ef <HI>yn llywodraethwr</HI> ar gwbl ac &s;ydd eiddo.</P>
<P N="45">45 Eithr os dywed y gw&acirc;s hwn|nw
<PB REF="120"> yn ei galon, y mae fy ar|glwydd yn oedi dyfod: a dechreu curo y gwei&s;ion a'r morwynion, a bwytta, ac yfed, a meddwi:</P>
<P N="46">46 Daw arglwydd y gw&acirc;s hwn|nw mewn dydd nad yw efe yn di&s;gwil, ac ar awr nad yw efe yn gw&ycirc;bod, ac a'i gwahana ef, ac a e&s;yd ci ran ef gyd &acirc;'r anffyddlo|niaid.</P>
<P N="47">47 A'r gwas hwnnw, yr hwn a &wcirc;ybu ewyllys ei arglwydd, ac nid ymbarat&ocirc;dd, ac ni wnaeth yn &ocirc;l ei ewyllys ef, a gurir &acirc; llawer <HI>ffonnod:</HI></P>
<P N="48">48 Eithr yr hwn ni &wcirc;ybu, ac a wnaeth bethau yn haeddu ffon|nodiau, a gurir ag ychydig <HI>ffou|nodiau:</HI> ac i bwy bynnag y rhodd|wyd llawer, llawer a ofynnir gan|ddo: a chyd &acirc;'r neb y gadaw&s;ant lawer, ychwaneg a ofynnant gan|ddo.</P>
<P N="49">49 Mi a ddaethym i fwrw t&acirc;n ar y ddaiar, a pheth a fynnaf os cynneuwyd ef eu&s;us?</P>
<P N="50">50 Eithr y mae gennif fedydd i'm bedyddio ag ef, ac mor gyfyng yw arnaf, hyd oni orphenner.</P>
<P N="51">51 Ydych chwi yn tybied mai heddwch y daethym i i'w roddi ar y daiar? nag &ecirc;, meddaf i chwi, ond yn hytrach ymrafael.</P>
<P N="52">52 Canys bydd o hyn allan, bump yn yr vn t&ycirc; wedi ymrannu, tri yn erbyn dau, a dau yn erbyn tri.</P>
<P N="53">53 Y t&acirc;d a ymranna yn erbyn y m&acirc;b, a'r m&acirc;b yn erbyn y t&acirc;d: y fam yn erbyn y ferch, a'r ferch yn erbyn y fam: y chwegr yn erbyn ei gwaudd, a'r waudd yn erbyn ei chwegr.</P>
<P N="54">54 Ac efe a ddywedodd hefyd wrth y bobloedd, Pan weloch gwmwl yn codi o'r gorllewin, yn y fan y dywedwch, y mae cafod yn dyfod: ac, felly y mae.</P>
<P N="55">55 A phan <HI>weloch</HI> y deheu-wynt yn chwythu, y dywedwch, Y bydd gwr&ecirc;s: ac fe fydd.</P>
<P N="56">56 O ragrithw&ycirc;r chwi a fe|drwch ddeall wyneb-pr&ycirc;d y ddai|ar a'r wybr: ond yr am&s;er hwn, pa fodd nad ydych yn ei ddeall?</P>
<P N="57">57 A pha ham nad ydych, ie o honoch eich hunain, yn barnu yr hyn &s;ydd gyfiawn?</P>
<P N="58">58 Canys tra fyddech yn my|ned gyd &acirc;'th wrthwynebwr at ly|wodraeth-wr, gwna dy oren ar y ffordd i gael myned yn rhydd oddi wrtho: rhag iddo dy ddwyn at y barnwr, ac i'r barnwr dy ro|ddi at y &s;wyddog, ac i'r &s;wyddog dy daflu yngharchar.</P>
<P N="59">59 Yr wyf yn dywedyd i ti, nad ai di ddim oddi yno, hyd oni the|lych, ie'r hatling cithaf.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Chri&s;t yn pregethu edifeirwch wrth go&s;pedigaeth y Galil&aelig;aid ac eraill.</HI> 6 <HI>Y ffigy&s;-bren diffrwyth ni chaiff &s;efyll.</HI> 11 <HI>Chri&s;t yn ia|chau y wraig oedd wedi crymmu:</HI> 18 <HI>yn dangos galluog weithre|diad y gair ynghalonnau ei etho|ledigion, trwy ddammeg y gronyn mw&s;tard: a'r &s;ur-does:</HI> 24 <HI>yn an|noc i fyned i mewn i'r porth cy|fyng,</HI> 31 <HI>ac yn argyoeddi Herod, a Jeru&s;alem.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC yr oodd yn bre&s;ennol y cy|fam&s;er hwnnw, rai yn my|negi iddo am y Galil&aelig;aid, y rhai y cymmy&s;ca&s;ei Pilat eu gwaed ynghyd a'u haberthau.</P>
<PB REF="120">
<P N="2">2 A'r Je&s;u gan atteb a ddywe|dodd wrthynt, Ydych chwi yn tybied f&ocirc;d y Galil&aelig;aid hyn, yn be|chaduriaid mwy n&acirc;'r holl Gali|l&aelig;aid, am iddynt ddioddef y cy|fryw bethau?</P>
<P N="3">3 Nac oeddynt, meddaf i chwi: eithr onid edifarhewch; chwi a ddifethir oll yn yr vn modd.</P>
<P N="4">4 Neu'r deu-naw hynny ar y rhai y &s;yrthiodd y t&wcirc;r yn Siloam, ac a'u lladdodd hwynt; a ydych chwi yn tybied eu b&ocirc;d hwy yn becha|duriaid mwy n&acirc;'r holl ddynion o|edd yn cyfanneddu yn Jeru&s;alem?</P>
<P N="5">5 Nac oeddynt, meddaf i chwi: eithr onid edifarhewch, chwi a ddifethir oll yn yr vn modd.</P>
<P N="6">6 Ac efe a ddywedodd y ddam|meg hon, Yr oedd gan vn ffigy&s;|bren wedi ei blannu yn ei win-llan, ac efe a ddaeth i gei&s;io ffrwyth ar|no, ac ni's cafodd.</P>
<P N="7">7 Yna efe a ddywedodd wrth y gwin-llannudd, Wele, tair bly|nedd yr ydwyf yn dyfod, gan gei|&s;io ffrwyth ar y ffigysbren hwn, ac nid ydwyf yn cael <HI>dim:</HI> torr ef i lawr: pa ham y mae efe yn di|ffrwytho 'r tir?</P>
<P N="8">8 Ond efe gan atteb a ddywe|dodd wrtho, Arglwydd, g&acirc;d ef y flwyddyn hon hefyd, hyd oni ddarffo i mi gloddio o'i amgylch, a bwrw tail:</P>
<P N="9">9 Ac os dwg efe ffrwyth, <HI>da:</HI> onid &ecirc;, gwedi hynny torr ef i lawr.</P>
<P N="10">10 Ac yr oedd efe yn dy&s;cu yn vn o'r Synagogau ar y Sab|bath.</P>
<P N="11">11 Ac wele, yr oedd gwraig ac ynddi y&s;pryd gwendid, ddeu|naw mlynedd: ac oedd wedi cyd|grymmu, ac ni allai hi mewn modd yn y byd ym-vniawni.</P>
<P N="12">12 Pan welodd yr Je&s;u hon, efe a'i galwodd hi atto, ac a ddy|wedodd wrthi, Ha wraig, rhydd|hawyd ti oddi wrth dy wendid.</P>
<P N="13">13 Ac efe a roddes ei ddwylo arni: ac yn ebrwydd hi a vni|awnwyd, ac a ogoneddodd Dduw.</P>
<P N="14">14 A'r Arch-&s;ynagogydd a at|tebodd yn ddigllon, am i'r Je&s;u ia|chau ar y Sabbath, ac a ddywe|dodd wrth y bobl, Chwe diwr|nod &s;ydd yn y rhai y dylid gwei|thio: ar y rhai'n gan hynny, deu|wch, ac iach&acirc;er chwi, ac nid ar y dydd Sabbath.</P>
<P N="15">15 Am hynny yr Arglwydd a'i attebodd ef, ac a ddywedodd, O ragrithiwr, oni ollwng p&ocirc;b vn o honoch ar y Sabbath ei &ycirc;ch neu ei a&s;&s;yn o'r pre&s;eb, a'u harwain i'r dwfr?</P>
<P N="16">16 Ac oni ddylei hon, a hi yn ferch i Abraham, yr hon a rwy|modd Satan, wele ddeunaw mly|nedd, gael ei ryddhau o'r rhwym hwn, ar y dydd Sabbath.</P>
<P N="17">17 Ac fel yr oedd efe yn dywe|dyd y pethau hyn, ei holl wrth|wyneb-w&ycirc;r ef a gywilyddia&s;ant: a'r holl bobl a lawenycha&s;ant am yr holl bethau gogoneddus a wnaid ganddo.</P>
<P N="18">18 Ac efe a ddywedodd, I ba beth y mae teyrnas Dduw yn de|byg? ac i ba beth y cyffelybaf hi?</P>
<P N="19">19 Tebyg yw i ronyn o h&acirc;d mw&s;tard, yr hwn a gymmerodd d&ycirc;n, ac a'i hauodd yn ei ardd, ac efe a gynnyddodd, ac a aeth yn bren mawr, ac adar yr awyr a ny|tha&s;ont yn ei ganghennau ef.</P>
<P N="20">20 A thrachefn y dywedodd,
<PB REF="121"> I ba beth y cyffelybaf deyrnas Dduw?</P>
<P N="21">21 Cyffelyb yw i &s;urdoes, yr hwn a gymmerodd gwraig, ac a'i cuddiodd mewn tri me&s;ur o flawd, hyd oni &s;urodd y cwbl oll.</P>
<P N="22">22 Ac efe a dramwyodd drwy ddina&s;oedd a threfi, gan athra|wiaethu, ac ymdeithio tu&acirc; Jeru|&s;alem.</P>
<P N="23">23 A dywedodd vn wrtho, Ar|glwydd, ai ychydig yw y rhai cadwedig? Ac efe a ddywedodd wrthynt:</P>
<P N="24">24 Ymdrechwch am fyned i mewn trwy 'r porth cyfyng: ca|nys llawer, meddaf i chwi, a gei|&s;iant fyned i mewn, ac ni's gallant.</P>
<P N="25">25 Gwedi cyfodi g&wcirc;r y t&ycirc;, a chau y drws, a dechreu o honoch &s;efyll oddi allan, a churo 'r drws, gan ddywedyd, Arglwydd, Ar|glwydd, agor i ni: ac iddo yntef atteb a dywedyd wrthych, Nid adwaen ddim o honoch o ba le yr ydych:</P>
<P N="26">26 Yna y dechreuwch ddywe|dyd, Ni a fwytta&s;om ac a yfa&s;om yn dy &wcirc;ydd di, a thi a ddy&s;cai&s;t yn ein heolydd ni.</P>
<P N="27">27 Ac efe a ddywed, Yr wyf yn dywedyd i chwi, nid adwaen chwi o ba le yr ydych: ewch ymmaith oddi wrthif, chwi holl weithred|wyr anwiredd.</P>
<P N="28">28 Yno y bydd wylofain, a rhingcian dannedd, pan weloch Abraham, ac I&s;aac, a Jacob, a'r holl brophwydi, yn nheyrnas Dduw, a chwithau wedi eich bwrw allan.</P>
<P N="29">29 A daw rhai o'r dwyrain, ac o'r gorllewin, ac o'r gogledd, ac o'r dehau, ac a ei&s;teddant yn nheyrnas Dduw.</P>
<P N="30">30 Ac wele, olaf ydyw y rhai a fyddant flaenaf, a blaenaf ydyw y rhai a fyddant olaf.</P>
<P N="31">31 Y dwthwn hwnnw y daeth atto ryw Phari&s;&aelig;aid, gan ddywe|dyd wrtho, D&ocirc;s allan a cherdda oddi ymma: canys y mae Herod yn ewylly&s;io dy ladd di.</P>
<P N="32">32 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, ewch a dywedwch i'r cad|naw hwnnw, Wele, yr wyf yn bwrw allan gythreuliaid, ac yn iach&acirc;u, heddyw ac y foru, a'r try|dydd dydd dydd i'm perffeithir.</P>
<P N="33">33 Er hynny, rhaid i mi ym|daith heddyw, ac y foru, a thren|nydd: canys ni all f&ocirc;d y derfydd am brophwyd allan o Jeru&s;alem.</P>
<P N="34">34 O Jeru&s;alem, Jeru&s;alem, yr hon wyt yn lladd y prophwydi, ac yn llabyddio y rhai a anfonir attat, pa &s;awl gwaith y mynna&s;wn ga|&s;clu dy blant yngh&ycirc;d, y modd y ca&s;cl yr i&acirc;r ei chywion tan ei ha|denydd, ac ni's mynnech?</P>
<P N="35">35 Wele, eich t&ycirc; a adewir i chwi yn anghyfannedd. Ac yn w&icirc;r yr wyf yn dywedyd wrthych, na welwch fi, hyd oni dd&ecirc;l yr am&s;er pan ddywettoch, Bendige|dig <HI>yw</HI> yr hwn &s;ydd yn dyfod yn enw yr Arglwydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>2 <HI>Chri&s;t yn iach&acirc;u y drop&s;i ar y Sabbath:</HI> 7 <HI>yn dy&s;cu go&s;tyngei|ddrwydd:</HI> 12 <HI>a gwneuthur ci|niawau i'r tlodion:</HI> 15 <HI>wrth ddammeg y Swpper mawr, yn dangos pa fodd i cauir dynion a meddyliau bydol, y rhai a ddiy&s;ty|rant air Duw, allan o'r nef.</HI> 25 <HI>Rhaid i'r rhai a &s;ynnai fod yn ddi&s;cyblion iddo ddwyn ei groes,
<PB REF="121"> wneuthur eu cyfrifon ymlaen llaw, rhag iddynt trwy gywilydd &s;yr|thio oddiwrtho ar &ocirc;l hynny, a my|ned yn gwbl ddiles, mal halen we|di colli ei fl&acirc;s.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>BU hefyd, pan ddaeth efe i d&ycirc; vn o bennaethiaid y Phari|&s;&aelig;aid ar y Sabbath, i fwytta bara, iddynt hwythau ei wilied ef.</P>
<P N="2">2 Ac wele, 'r oedd ger ei fron ef ryw dd&ycirc;n yn glaf o'r drop&s;i.</P>
<P N="3">3 A'r Je&s;u gan atteb a lefarodd wrth y cyfreith-w&ycirc;r, a'r Phari|&s;&aelig;aid, gan ddywedyd, Ai rhydd iach&acirc;u ar y Sabbath?</P>
<P N="4">4 A thewi a wnaethant. Ac efe a'i cymmerodd atto, ac a'i ia|chaodd ef, ac a'i gollyngodd ym-maith:</P>
<P N="5">5 Ac a attebodd iddynt hwy|thau, ac a ddywedodd, A&s;&s;yn neu &ycirc;ch pa vn o honoch a &s;yrth i bwll, ac yn ebrwydd n'is tynn ef allan ar y dydd Sabbath?</P>
<P N="6">6 Ac ni allent roi atteb yn ei er|byn ef am y pethau hyn.</P>
<P N="7">7 Ac efe a ddywedodd wrth y gwahoddedigion ddammeg, pan y&s;tyriodd fel yr oeddynt yn dewis yr ei&s;teddleoedd vchaf: gan ddy|wedyd wrthynt,</P>
<P N="8">8 Pan i'th wahodder gan neb i neithior, nac ei&s;tedd yn y lle vchaf, rhag b&ocirc;d vn anrhydeddu&s;ach n&acirc; thi, wedi wahodd ganddo.</P>
<P N="9">9 Ac i hwn a'th wahoddodd di ac yntef, ddyfod a dywedyd wr|thit, Dyro le i hwn, ac yna dech|reu o honot ti trwy gywilydd gymmeryd y lle i&s;af.</P>
<P N="10">10 Eithr pan i'th wahodder, d&ocirc;s ac ei&s;tedd yn y lle i&s;af, fe&s; pan ddelo 'r hwn a'th wahoddodd di, y gallo efe ddywedyd wrthit, Y cyfaill, ei&s;tedd yn vwch i fynu: yna y bydd i ti gl&ocirc;d yngw&ycirc;dd y rhai a ei&s;teddant g&ycirc;d &acirc; thi ar y bwrdd.</P>
<P N="11">11 Canys p&ocirc;b vn a'i derchafo ei hun, a o&s;tyngir: a'r hwn &s;ydd yn ei o&s;twng ei hun, a ddyr|chefir.</P>
<P N="12">12 Ac efe a ddywedodd hefyd wrth yr hwn a'i gwahodda&s;ei ef, Pan wnelych ginio neu &s;wpper, na alw dy gyfeillion, na'th fro|dyr, na'th geraint, na'th gymmy|dogion goludog; rhag iddynt hwythau eilchwel dy wahodd ditheu, a gwneuthur taledigaeth i ti.</P>
<P N="13">13 Eithr pan wnelych wledd, galw y tlodion, yr efryddion, y cloffion, y deillion:</P>
<P N="14">14 A dedwydd fyddi, am nad oes ganddynt ddim i dalu i ti: ca|nys fe a delir i ti yn adgyfodiad y rhai cyfiawn.</P>
<P N="15">15 A phan glywodd rhyw vn o'r rhai oedd yn ei&s;tedd ar y bwrdd, y pethau hyn, efe a ddywe|dodd wrtho, Gwyn ei f&ycirc;d y neb a fwyttao fara yn nheyrnas Dduw.</P>
<P N="16">16 Ac yntef a ddywedodd wr|tho, Rhyw &wcirc;r a wnaeth &s;wpper mawr, ac a wahoddodd lawer:</P>
<P N="17">17 Ac a ddanfonodd ei w&acirc;s br&ycirc;d &s;wpper, i ddywedyd wrth y rhai a wahodda&s;id, Deuwch, ca|nys weithian y mae p&ocirc;b peth yn barod.</P>
<P N="18">18 A hw&ycirc; oll a ddechreua&s;ant yn vn-fryd yme&s;cu&s;odi, Y cyntaf a ddywedodd wrtho, Mi a bry|nais dyddyn, ac y mae yn rhaid i mi fyned a'i weled: attolwg i ti, cymmer fi yn e&s;cu&s;odol.</P>
<P N="19">19 Ac arall a ddywedodd, Mi a brynais bum iau o ychen, ac yr
<PB REF="122"> ydwyf yn myned i'w profi hwynt: attolwg i ti, cymmer fi yn e&s;cu|&s;odol.</P>
<P N="20">20 Ac arall a ddywedodd, Mi a briodais wraig ac am hynny ni's gallafi ddyfod.</P>
<P N="21">21 A'r gw&acirc;s hwnnw, pan dda|eth <HI>adref,</HI> a fynegodd y pethau hyn i'w arglwydd. Yna g&wcirc;r y t&ycirc; wedi digio, a ddywedodd wrth ei w&acirc;s, d&ocirc;s allan ar frys i heolydd ac y&s;trydoedd y ddinas, a dwg i mewn ymma y tlodion, a'r anafus, a'r cloffion, a'r deillion.</P>
<P N="22">22 A'r gw&acirc;s a ddywedodd, Ar|glwydd, gwnaethpwyd fel y gorchymynnai&s;t, ac etto y mae lle.</P>
<P N="23">23 A'r Arglwydd a ddywedodd wrth y gw&acirc;s, D&ocirc;s allan i'r prif|ffyrdd a'r caeau, a chymmell <HI>hwynt</HI> i ddyfod i mewn, fel y llanwer fy nh&ycirc;.</P>
<P N="24">24 Canys yr wyf yn dywedyd i chwi, na chaiff yr vn o'r gw&ycirc;r hynny a wahoddwyd, brofi o'm &s;wpper i.</P>
<P N="25">25 A llawer o bobl a gyd-ger|ddodd ag ef: ac efe a droes, ac a ddywedodd wrthynt.</P>
<P N="26">26 Os daw neb attafi, ac ni cha&s;&acirc;o ei d&acirc;d, a'i fam, a'i wraig, a'i blant, a'i frodyr, a'i chwiorydd, &icirc;e a'i enioes ei hun hefyd, ni all efe f&ocirc;d yn ddi&s;cybl i mi.</P>
<P N="27">27 A phwy bynnag ni ddyc|co ei groes, a dyfod ar fy ol i, ni all efe f&ocirc;d yn ddi&s;cybl i mi.</P>
<P N="28">28 Canys pwy o honoch chwi a'i fr&ycirc;d ar adeiladu t&wcirc;r, nid ei|&s;tedd yn gyntaf, a bwrw 'r draul, a oes ganddo a'i gorphenno?</P>
<P N="29">29 Rhac wedi iddo o&s;od y &s;ail, ac heb allu ei orphen, ddechreu o bawb a'i gwelant, ei watwar ef,</P>
<P N="30">30 Gan ddywedyd, Y d&ycirc;n hwn a ddechreuodd adeiladu, ac ni a|llodd ei orphen.</P>
<P N="31">31 Neu pa frenin yn myned i ryfel yn erbyn brenin arall, nid ei&s;tedd yn gyntaf, ac ymgynghori a all efe &acirc; deng mil, gyfarfod &acirc;'r hwn &s;ydd yn dyfod yn ei erbyn ef, ac vgain mil?</P>
<P N="32">32 Ac os amgen, tra fyddo efe ym mhell <HI>oddi wrtho,</HI> efe a enfyn gennadwri, ac a ddei&s;yf ammo|dau heddwch.</P>
<P N="33">33 Felly hefyd, pob vn o ho|noch chwithau, nid ymwrthodo &acirc; chymmaint oll ac a feddo, ni all f&ocirc;d yn ddi&s;cybl i mi.</P>
<P N="34">34 Da <HI>yw</HI> 'r halen: eithr o bydd yr halen yn ddiflas, &acirc; pha beth yr helltir ef?</P>
<P N="35">35 Nid yw efe gymmwys nac i'r tir, nac i'r dommen, ond ei fwrw ef allan y maent. Y neb &s;ydd ganddo glu&s;tiau i wrando, gwrandawed.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Dammeg y ddafad a galle&s;id,</HI> 8 <HI>y darn arian</HI> 11 <HI>a'r m&acirc;b afrad|lon.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC yr oedd yr holl Bublicanod a'r pechaduriaid yn ne&s;&s;au atto ef i wrando arno.</P>
<P N="2">2 A'r Phari&s;&aelig;aid a'r Scrifen|nyddion a rwgnacha&s;ant, gan ddy|wedyd, Y mae hwn yn derbyn pe|chaduriaid, ac yn bwytta gyd &acirc; hwynt.</P>
<P N="3">3 Ac efe a adroddodd wrthynt y ddammeg hon, gan ddywe|dyd,</P>
<P N="4">4 Pa dd&ycirc;n o honoch a chan|ddo gant o ddefaid, ac os cyll vn
<PB REF="122"> o honynt, nid yw yn gadel yr amyn un pum ugain yn yr ania|lwch, ac yn myned ar ol yr hon a gollwyd, hyd oni chaffo efe hi?</P>
<P N="5">5 Ac wedi iddo ei chael, efe a'i d&ycirc;d hi ar ei y&s;cwyddau ei hun yn llawen.</P>
<P N="6">6 A phan dd&ecirc;l adref, efe a ei|lw yngh&ycirc;d ei gyfeillion a'i gym|mydogion, gan ddywedyd wr|thynt, Llawenhewch gyd &acirc; mi, canys cefais fy nafad a golla&s;id.</P>
<P N="7">7 Yr wyf yn dywedyd i chwi, mai felly y bydd llawenydd yn y n&ecirc;f am un pechadur a edifarhao, <HI>mwy</HI> nag am onid un pum ugain o rai cyfiawn, y rhai nid rhaid i|ddynt wrth edifeirwch.</P>
<P N="8">8 Neu pa wraig, a chanddi dd&ecirc;g dryll o arian, os cyll hi un dryll, ni oleu ganwyll, ac y&s;cubo'r t&ycirc;, a chei&s;io yn ddy&s;al, hyd onis caffo <HI>ef?</HI></P>
<P N="9">9 Ac wedi iddi ei gael, hi a eilw yngh&ycirc;d ei chyfeille&s;au a'i chymydoge&s;au, gan ddywedyd, Cyd-lawenhewch &acirc; mi, canys ce|fais y dryll a golla&s;wn.</P>
<P N="10">10 Felly, meddaf i chwi, y mae llawenydd yngwydd Ange|lion Duw am un pechadur a edi|farhao.</P>
<P N="11">11 Ac efe a ddywedodd, Yr cedd gan ryw &wcirc;r ddau fab:</P>
<P N="12">12 A'r ieuangaf o honynt a ddywedodd wrth ei d&acirc;d, Fy nh&acirc;d, dyro i mi y rhan a ddi|gwydd o'r da. Ac efe a rannodd iddynt ei fywyd.</P>
<P N="13">13 Ac yn &ocirc;l ychydig ddyddiau y mab ieuangaf a ga&s;clodd y cwbl yngh&ycirc;d, ac a gymmerth ei daith i wl&acirc;d bell: ac yno efe a wa&s;carodd ei dda, gan fyw yn a|fradlon.</P>
<P N="14">14 Ac wedi iddo dreulio 'r cwbl, y cododd newyn mawr trwy 'r wl&acirc;d honno: ac yntef a dde|chreuodd f&ocirc;d mewn ei&s;ieu.</P>
<P N="15">15 Ac efe a aeth, ac a lynodd wrth un o ddina&s;-w&ycirc;r y wl&acirc;d honno, ac efe a'i anfonodd ef iw fae&s;ydd i borthi m&ocirc;ch.</P>
<P N="16">16 Ac efe a chwenychai lenwi ei fol &acirc;'r cibau a fwyttai'r m&ocirc;ch, ac ni roddodd neb iddo.</P>
<P N="17">17 A phan ddaeth atto ei hun, efe a ddywedodd, Pa &s;awl gw&acirc;s cyflog o'r eiddo fy nh&acirc;d &s;ydd yn cael eu gwala a'i gweddill o fara, a minneu yn marw o newyn?</P>
<P N="18">18 Mi a godaf, ac a &acirc;f at fy nh&acirc;d; ac a ddywedaf wrtho, Fy nh&acirc;d, pechais yn erbyn y nef, ac o'th flaen dithau;</P>
<P N="19">19 Ac mwyach nid ydwyf dei|lwng i'm galw yn fab i ti: gwna fi fel un o'th wei&s;ion cyflog.</P>
<P N="20">20 Ac efe a gododd, ac a aeth at ei d&acirc;d. A phan oedd efe etto ym-mhell oddi wrtho, ei d&acirc;d a'i canfu ef, ac a do&s;turiodd, ac a re|dodd, ac a &s;yrthiodd ar ei wddf ef, ac a'i cu&s;anodd.</P>
<P N="21">21 A'r mab a ddywedodd wr|tho, Fy nh&acirc;d, pechais yn erbyn y nef, ac o'th flaen ditheu, ac nid ydwyf mwy deilwng i'm galw yn f&acirc;b i ti.</P>
<P N="22">22 A'r t&acirc;d a ddywedodd wrth ei wei&s;ion. Dygwch allan y wi&s;c oreu, a gwi&s;cwch am d&agrave;no ef, a rhoddwch fodrwy ar ei law, ac e&s;cidiau am ei draed,</P>
<P N="23">23 A dygwch y llo pa&s;cedig, a lleddwch ef: a bwyttawn, a by|ddwn lawen,</P>
<P N="24">24 Canys fy m&acirc;b hwn oedd farw, ac aeth yn fyw drachefn, ac efe a golla&s;id, ac a gaed. A
<PB REF="123"> hwy a ddechreua&s;ant f&ocirc;d yn lla|wen.</P>
<P N="25">25 Ac yr oedd ei f&acirc;b hynaf ef yn y maes, a phan ddaeth efe a ne&s;&acirc;u at y t&ycirc;, efe a glywai gyngha|nedd a dawn&s;io:</P>
<P N="26">26 Ac wedi iddo alw un o'r gwei&s;ion, efe a ofynnodd beth oedd hyn.</P>
<P N="27">27 Yntef a ddywedodd wrtho, Dy frawd a ddaeth, a'th d&acirc;d a la|ddodd y llo pa&s;cedig am iddo ei dderbyn ef yn i&acirc;ch.</P>
<P N="28">28 Ond efe a ddigiodd, ac nid ai i mewn. Am hynny y daeth ei d&acirc;d allan, ac a ymbiliod ag ef.</P>
<P N="29">29 Yntef a attebodd ac a ddy|wedodd wrth ei d&acirc;d, Wele, cyn|nifer o flynyddoedd yr ydwyf yn dy wa&s;anaethu di, ac ni thro&s;e|ddais i un am&s;er dy orchymmyn, ac ni roddai&s;t fynn erioed i mi, i fod yn llawen gyd &acirc;'m cyfei|llion.</P>
<P N="30">30 Eithr pan ddaeth dy f&acirc;b hwn, yr hwn a ddifaodd dy fy|wyd ti gyd &acirc; phutteiniaid, ti a le|ddai&s;t iddo ef y ll&ocirc; pa&s;cedig.</P>
<P N="31">31 Ac efe a ddywedodd wrtho, Fy m&acirc;b, yr wyt ti yn oe&s;tadol gyd &acirc; mi, a'r eiddof fi oll ydynt ei|ddot ti.</P>
<P N="32">32 Rhaid oedd llawcnychu a gorfoleddu, oblegid dy frawd hwn oedd yn farw, ac a aeth yn fyw drachefn, ac a fu golledig, ac a gafwyd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Dammeg y goruchwiliwr anghyfi|awn</HI> 14 <HI>Chri&s;t yn ceryddu rha|grith y Phari&s;&aelig;aid cybydd.</HI> 19 <HI>Y glwth goludog a Lazarus y Car|dottyn.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC efe a ddywedodd hefyd wrth ei ddi&s;cyblion, yr oedd rhyw &wcirc;r goludog, yr hwn oedd ganddo oruchwiliwr, a hwn a gyhuddwyd wrtho, ei fod efe megis yn afradloni ei dda ef.</P>
<P N="2">2 Ac efe a'i galwodd ef, ac a ddywedodd wrtho, Pa beth yw hyn yr wyf yn ei glywed am da|nat? dyro gyfrif o'th oruchwi|liaeth: canys ni elli f&ocirc;d mwy yn oruchwiliwr.</P>
<P N="3">3 A'r goruchwiliwr a ddywe|dodd ynddo ei hun, Pa beth a w|naf, canys y mae fy Arglwydd yn dwyn yr oruchwiliaeth oddi ar|naf, cloddio ni's gallaf, <HI>a</HI> chardot|ta &s;ydd gywilyddus gennif.</P>
<P N="4">4 Mi a wn beth a wnaf, fel pan i'm bwrier allan o'r oruchwili|aeth, y derbyniont fi i'w tai.</P>
<P N="5">5 Ac wedi iddo alw atto b&ocirc;b un o ddyled-w&ycirc;r ei arglwydd, efe a ddywedodd wrth y cyntaf, Pa faint &s;ydd arnati o ddyled i'm har|glwydd?</P>
<P N="6">6 Ac efe a ddywedodd, Can me&s;ur o olew. Ac efe a ddywe|dodd wrtho, Cymmer dy &s;crifen, ac ei&s;tedd ar frys, ac &s;crifenna ddeg a deugain.</P>
<P N="7">7 Yna y dywedodd wrth <HI>un</HI> arall, A pha faint o ddyled &s;ydd arnat tithau? Ac efe a ddywe|dodd, Can me&s;ur o wenith. Ac efe a ddywedodd wrtho, Cym|mer dy &s;crifen, ac &s;crifenna bed|war ugain.</P>
<P N="8">8 A'r Arglwydd a ganmolodd y goruchwiliwr anghyfiawn, am iddo wneuthur yn gall: oblegid y mae plant y b&ycirc;d hwn yn gallach yn eu cenhedlaeth, n&acirc; phlant y goleuni.</P>
<P N="9">9 Ac yr wyf yn dywedyd i
<PB REF="123"> chwi, Gwnewch i chwi gyfeillion o'r Mammon anghyfiawn: fel pan fo ei&s;ieu arnoch, i'ch derbyniont i'r tragwyddol bebyll.</P>
<P N="10">10 Y neb &s;ydd ffyddlon yn y lleiaf, &s;ydd ffyddlon hefyd mewn llawer; a'r neb &s;ydd anghyfiawn yn y lleiaf, &s;ydd anghyfiawn hefyd mewn llawer.</P>
<P N="11">11 Am hynny, oni buoch ffy|ddlon yn y Mammon anghyfiawn, pwy a ymddiried i chwi am y gwir <HI>olud?</HI></P>
<P N="12">12 Ac oni buoch ffyddlon yn yr eiddo arall, pwy a rydd i chwi yr eiddoch eich hun?</P>
<P N="13">13 Ni ddichon un gw&acirc;s wa&s;a|naethu dauarglwydd: canys naill ai efe a ga&s;&acirc; y naill, ag a gar y llall; ai efe a l&ycirc;n wrth y naill, ac a ddirmyga 'r llall: ni ellwch wa&s;anaethu Duw a Mammon.</P>
<P N="14">14 A'r Phari&s;&aelig;aid hefyd, y rhai oedd ariangar, a glyw&s;ant y pethau hyn oll, ac a'i gwatwara|&s;ant ef.</P>
<P N="15">15 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, Chwy-chwi yw y rhai &s;ydd yn eich cyfiawnhau eich hunain ger bron dynion; eithr Duw a w&ycirc;r eich calonnau chwi: canys y peth &s;ydd uchel gyd &acirc; dynion, &s;ydd ffiaidd ger bron Duw.</P>
<P N="16">16 Y gyfraith a'r prophwydi <HI>oedd</HI> hyd Joan: er y pr&ycirc;d hynny y pregethir teyrnas Dduw, a ph&ocirc;b d&ycirc;n &s;ydd yn ymwthio iddi.</P>
<P N="17">17 A haws yw i n&ecirc;f a daiar fy|ned heibio, nag i un tippyn o'r gyfraith ballu.</P>
<P N="18">18 Pwy bynnag a ollyngo ym|maith ei wraig, ac a briodo un a|rall, y mae efe yn godinebu, a phwy bynnag a briodo yr hon a ollyngwyd ymmaith oddi wrth ei g&wcirc;r, y mae efe yn godinebu.</P>
<P N="19">19 Yr oedd rhyw wr goludog, ac a wi&s;cid &acirc; phorphor a lliain main, ac yr oedd yn cymme|ryd b&ycirc;d da yn helaeth-wych beu|nydd:</P>
<P N="20">20 Yr oedd hefyd ryw gardo|ttyn, a'i enw Lazarus, yr hwn a fwrid wrth ei borth ef yn gorn|wydlyd:</P>
<P N="21">21 Ac yn chwennychu cael ei borthi &acirc;'r briw&s;ion a &s;yrthiei o|ddi ar fwrd y gwr cyfoethog, ond y cwn a ddaethant, ac a lyfa&s;ant ei gornwydydd ef.</P>
<P N="22">22 A bu, i'r cardottyn farw, a'i ddwyn gan yr Angelion i fynwes Abraham: a'r goludog hefyd a fu farw, ac a gladdwyd.</P>
<P N="23">23 Ac yn uffern, efe a gododd ei olwg, ac efe mewn poenau, ac a ganfu Abraham o hirbell, a Laza|rus yn ei fynwes.</P>
<P N="24">24 Ac efe a lefodd, ac a ddy|wedodd, O d&acirc;d Abraham, truga|rh&acirc; wrthif, a danfon Lazarus, i drochi pen ei f&ycirc;s mewn dwfr, ac i oeri fy nhafod: canys fe a'm poe|nir yn y fflam hon.</P>
<P N="25">25 Ac Abraham a ddywedodd, H&acirc; f&acirc;b, coffa i ti derbyn dy wyn|fyd yn dy fywyd, ac felly Lazarus ei adfyd, ac yn awr y diddenir ef, ac y poenir ditheu.</P>
<P N="26">26 Ac heb law hyn oll, rhyng|om ni a chwithau y &s;iccrhawyd gagendor mawr: fel na allo y rhai a fynnent, drammwy oddi yma attoch chwi, na'r rhai oddi yna drammwy attom ni.</P>
<P N="27">27 Ac efe a ddywedodd, Yr wyf yn attolwg i ti, gan hynny, &ocirc; d&acirc;d, ddanfon o honot ef i d&ycirc; fy nh&acirc;d:</P>
<P N="28">28 Canys y mae i mi bump o
<PB REF="124"> frodyr; fel y ty&s;tiolaetho i|ddynt hwy, rhag dyfod o ho|nynt hwythau hefyd i'r lle poenus hwn.</P>
<P N="29">29 Abraham a ddywedodd wr|tho, Y mae ganddynt Mo&s;es a'r Prophwydi; gwrandawant ar|nynt hwy.</P>
<P N="30">30 Yntef a ddywedodd, Nag &ecirc;, y t&acirc;d Abraham; eithr os &acirc; un oddi wrth y meirw attynt, hwy a edi|farh&acirc;nt.</P>
<P N="31">31 Yna <HI>Abraham</HI> a ddywedodd wrtho, Oni wrandawant ar Mo&s;es a'r prophwydi, ni chredant chwaith, pe codei un oddi wrth y meirw.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Chri&s;t yn dy&s;cu gochelyd acho&s;ion rhwy&s;tr.</HI> 3 <HI>Am faddeu bawb iw gilydd.</HI> 6 <HI>Gallu ffydd.</HI> 7 <HI>Pa fodd 'r ydym ni yn r hwymedig i Dduw, ac nid efe i ni.</HI> 11 <HI>Y mae yn iachau d&ecirc;c o wahanglei|fion.</HI> 22 <HI>Am deyrnas Dduw, a dyfodiad M&acirc;b y dyn.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC efe a ddywedodd wrth y di&s;cyblion, Ni all na dd&ecirc;l rhwy&s;tran, ond gwae efe trwy 'r hwn y deuant.</P>
<P N="2">2 Gwell fyddei iddo pe rho|ddid maen melin o amgylch ei wddf ef, a'i daflu i'r m&ocirc;r, nac iddo rwy&s;tro un o'r rhai bychain hyn.</P>
<P N="3">3 Edrychwch arnoch eich hu|nain. Os pecha dy frawd yn dy er|byn, cerydda ef, ac os edifarh&acirc; efe, maddeu iddo.</P>
<P N="4">4 Ac os pecha yn dy erbyn &s;eith-waith yn y dydd, a &s;eith|waith yn y dydd droi attat, gan ddywedyd, y mae yn edifar gen|nif, maddeu iddo.</P>
<P N="5">5 A'r Apo&s;tolion a ddyweda|&s;ant wrth yr Arglwydd, Anghwa|nega ein ffydd ni.</P>
<P N="6">6 A'r Arglwydd a ddywedodd, Pe byddel gennych ffydd gym|maint a gronyn o h&acirc;d mw&s;tard, chwi a ellych ddywedyd wrth y &s;ycamorwydden hon, Ymddadw|reiddia, a phlanner di yn y m&ocirc;r; a hi a ufuddhae i chwi.</P>
<P N="7">7 Eithr pwy o honoch chwl ac iddo w&acirc;s yn aredig, neu yn bu|geilio, a ddywed wrtho yn y man pan dd&ecirc;l o'r maes, d&ocirc;s ac ei|&s;tedd i lawr i fwytta?</P>
<P N="8">8 Ond yn hytrach a ddywed wrtho, Arlwya i mi i &s;wpperu, ac ymwregy&s;a, a gwa&s;anaetha arnafi, nes i mi fwytta ac yfed, ac wedi hynny y bwyttei, ac yr yfi ditheu.</P>
<P N="9">9 Oes ganddo ddiolch i'r gw&acirc;s hwnnw, am wneuthur o hono y pethau a orchymmynna&s;id iddo? nid wyf yn tybied.</P>
<P N="10">10 Felly chwithau hefyd, gwedi i chwi wneuthur y cwbl oll ac a orchymmynn wyd i chwi, dywedwch, Gwei&s;ion anfuddiol ydym: oblegid yr hyn a ddyla&s;em ei wneuthur, a wnaethom.</P>
<P N="11">11 Bu hefyd, ac efe yn myned i Jeru&s;alem, fyned o hono ef trwy ganol Samaria a Galil&aelig;a.</P>
<P N="12">12 A phan oedd efe yn myned i mewn i ryw dref, cyfarfu ac ef ddeg o w&ycirc;r gwananglei&s;ion, y rhai a &s;afa&s;ant o hirbel.</P>
<P N="13">13 A hwy a goda&s;ant eu ll&ecirc;f, gan ddywedyd, Je&s;u fei&s;tr, tru|garh&acirc; wrthym.</P>
<P N="14">14 A phan welodd efe <HI>hwynt</HI> efe a ddywedodd wrthynt, Ewch
<PB REF="124"> a dango&s;wch eich hunain i'r o|ffeiriaid. A bu fel yr oeddynt yn myned, fe a'i glanh&acirc;wyd hwynt.</P>
<P N="15">15 Ac vn o honynt, pan we|lodd ddarfed i iach&acirc;u, a ddych|welodd, gan foliannu Duw &acirc; ll&ecirc;f vchel.</P>
<P N="16">16 Ac efe a &s;yrthiodd ar ei wy|neb wrth ei draed ef, gan ddiolch iddo: a Samariad oedd ef.</P>
<P N="17">17 A'r Je&s;u gan atteb a ddywe|dodd, Oni l&acirc;nhawyd y d&ecirc;g? ond pa le <HI>y mae</HI> 'r naw?</P>
<P N="18">18 Ni chaed a ddychwela&s;ant i roi gogoniant i Dduw, ond yr e&s;tron hwn.</P>
<P N="19">19 Ac efe a ddywedodd wr|tho, Cyfod, a d&ocirc;s ymmaith, dy ffydd a'th iachaodd.</P>
<P N="20">20 A phan ofynnodd y Phari|&s;&aelig;aid iddo pa br&ycirc;d y deuei deyr|nas Dduw, efe a attebodd iddynt, ac a ddywedodd, Ni ddaw teyr|nas Dduw wrth ddi&s;gwil.</P>
<P N="21">21 Ac ni ddywedant, Wele ymma, neu, wele accw: canys wele, teyrnas Dduw o'ch mewn chwi y mae.</P>
<P N="22">22 Ac efe a ddywedodd wrth y di&s;cyblion, Y dyddiau a ddaw, pan chwennychoch weled vn o ddyddiau M&acirc;b y d&ycirc;n, ac ni's gwelwch.</P>
<P N="23">23 A hwy a ddywedant wr|thych, wele ymma, neu, wele accw: nac ewch, ac na chanlyn|wch <HI>hwynt,</HI></P>
<P N="24">24 Canys megis y mae y fell|ten a felltenna o'r naill ran tan y n&ecirc;f, yn di&s;clairio hyd y rhan arall tan y n&ecirc;f; felly y bydd M&acirc;b y d&ycirc;n hefyd yn ei ddydd ef.</P>
<P N="25">25 Eithr yn gyntaf rhaid iddo ddioddef llawer, a'i wrthod gan y gen hedlaeth hon.</P>
<P N="26">26 Ac megis y bu yn nyddiau Noe, felly y bydd hefyd yn ny|ddiau M&acirc;b y d&ycirc;n.</P>
<P N="27">27 Yr oeddynt yn bwytta, yn yfed, yn gwreicca, yn gwra; hyd y dydd yr aeth Noe i mewn i'r arch, a daeth y diluw, ac a'u difethodd hwynt oll.</P>
<P N="28">28 Yr vn modd hefyd ac y bu yn nyddiau Lot; yr oeddynt yn bwytta, yn yfed, yn pry|nu, yn gwerthu, yn plannu, yn adeiladu:</P>
<P N="29">29 Eithr y dydd yr ae<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">h Lot allan o Sodoma, y glawiodd t&acirc;n a brwm&s;tan o'r n&ecirc;f, ac a'u difethodd hwynt oll.</P>
<P N="30">30 Fel hyn y bydd yn y dydd y dadcuddir M&acirc;b y d&ycirc;n.</P>
<P N="31">31 Yn y dydd hwnnw y neb a fyddo ar ben y t&ycirc;, ai ddodrefn o fewn y t&ycirc;, na dde&s;cynned iw cym|meryd hwynt: a'r hwn <HI>a fyddo</HI> yn y maes, yr vn ffunyd na ddych|weled yn ei &ocirc;l.</P>
<P N="32">32 Cofiwch wraig Lot.</P>
<P N="33">33 Pwy bynnag a gei&s;io gadw ei einioes, a'i cyll; a phwy byn|nag a'i cyll, a'i bywh&acirc; hi.</P>
<P N="34">34 Yr wyf yn dywedyd i chwi, y nos honno y bydd dau yn yr vn gwely: y naill a gymmerir, a'r llall a adewir.</P>
<P N="35">35 Dwy a fydd yn malu yn yr vn lle: y naill a gymmerir, a'r llall a adewir.</P>
<P N="36">36 Dau a fyddant yn y maes: y naill a gymmerir, a'r llall a ade|wir.</P>
<P N="37">37 A hwy a atteba&s;ant ac a ddyweda&s;ant wrtho, Pa le Ar|glwydd? Ac efe a ddywedodd wrthynt, Pa le bynnag y <HI>by|ddo 'r</HI> corph, yno yr ymga&s;gl yr cryrod.</P>
<PB REF="125">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB REF="125">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB REF="126">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB REF="126">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<PB REF="127">
<HEAD>PEN. XVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Am y weddw daer.</HI> 9 <HI>Am y Pha|ri&s;&aelig;ad a'r Publican.</HI> 15 <HI>Dwyn plant at Gri&s;t.</HI> 18 <HI>Y llywydd a fynnei ganlyn Chri&s;t, ond a rwy|&s;trir gan ei gyfoeth.</HI> 28 <HI>Gwobr y rhai a ymadawant &acirc;'r cwbl &ocirc;ll, er ei fwyn ef.</HI> 31 <HI>Y mae efe yn rhag fynogi ei farwolaeth,</HI> 35 <HI>ac yn rhoddi i ddyn dall ei olwg.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC efe a ddywedodd hefyd ddammeg wrthynt, f&ocirc;d yn rhaid gweddio yn wa&s;tad, ac heb ddeffygio:</P>
<P N="2">2 Gan ddywedyd, Yr oedd ryw farn-&wcirc;r mewn rhyw ddinas yr hwn nid ofnei Dduw, ac ni pharchei dd&ycirc;n.</P>
<P N="3">3 Yr oedd hefyd yn y ddinas honno wraig weddw; a hi a dda|eth atto ef, gan ddywedyd, Dial fi ar fy ngwrth wyneb-&wcirc;r.</P>
<P N="4">4 Ac efe n'is gwnai dros am&s;er: eithr wedi hynny, efe a ddywe|dodd ynddo ei hun, Er nad ofnaf Dduw, ac na pharchaf dd&ycirc;n:</P>
<P N="5">5 Etto am f&ocirc;d y weddw hon yn peri i mi flinder, mi a'i dialaf hi; rhag iddi yn y diwedd ddy|fod a'm &s;yfrdanu i.</P>
<P N="6">6 A'r Arglwydd a ddywedodd, Gwrandewch beth a ddywed y barn-&wcirc;r anghyfiawn:</P>
<P N="7">7 Ac oni ddial Duw ei ethole|digion, &s;y yn llefain arno ddydd a nos, er ei f&ocirc;d yn hir oedi tro|&s;tynt?</P>
<P N="8">8 Yr wyf yn dywedyd i chwi y dial efe hwynt ar fr&ycirc;s: eithr M&acirc;b y d&ycirc;n pan ddel, a gaiff efe ffydd ar y ddaiar?</P>
<P N="9">9 Ac efe a ddywedodd y dam|meg hon hefyd, wrth y rhai oedd yn hyderu arnynt eu hunain eu b&ocirc;d yn gyfiawn, ac yn diy&s;tyru eraill,</P>
<P N="10">10 Dau &wcirc;r a aeth i fynu i'r Deml i weddio: vn yn Phari&s;&aelig;ad, a'r llall yn Bublican.</P>
<P N="11">11 Y Phari&s;&aelig;ad o'i &s;efyll a weddiodd rhyngddo ac ef ei hun fel hyn, O Dduw, yr wyf yn di|olch i ti nad wyfi fel y mae dynion eraill, yn draw&s;ion, yn anghy|fiawn, yn odinebw&ycirc;r; neu fel y Publican hwn chwaith.</P>
<P N="12">12 Yr wyf yn ymprydio ddwy|waith yn yr wyth-nos, yr wyf yn degymmu cymmaint oll ac a fe|ddaf.</P>
<P N="13">13 A'r Publican gan &s;efyll o hirbell, ni fynnei cymmaint a chodi ei olygon tu a'r n&ecirc;f, eithr efe a gurodd ei ddwyfron, gan ddywedyd, O Dduw, bydd dru|garog wrthif bechadur.</P>
<P N="14">14 Dywedaf i chwi, aeth hwn i wared iw d&ycirc;, wedi ei gyfiawn|hau <HI>yn fwy</HI> n&acirc;r llall: canys p&ocirc;b vn ac &s;ydd yn ei dderchafu ei hun, a o&s;tyngir: a ph&ocirc;b vn ac &s;ydd yn ei o&s;twng ei hun, a dderchefir.</P>
<P N="15">15 A hwy a ddyga&s;ant atto blant bychain hefyd, fel y cyffyrddei efe &acirc; hwynt: a'r di&s;cyblion pan wel|&s;ant, a'u cerydda&s;ant hwy.</P>
<P N="16">16 Eithr yr Je&s;u a'u galwodd hwynt atto, ac a ddywedodd, Ga|dewch i'r plant bychain ddyfod attafi, ac na waherddwch hwynt; canys eiddo y cyfryw rai yw teyr|nas Dduw.</P>
<P N="17">17 Yn wir meddaf i chwi, pwy bynnag ni dderbynio deyrnas Dduw fel d&ycirc;n b&acirc;ch, nid &acirc; efe i mewn iddi.</P>
<PB REF="127">
<P N="18">18 A rhyw Lywodraeth-wr a ofynnodd iddo, gan ddywedyd, Athro da, wrth wneuthur pa beth yr etifeddafi fywyd tragwyddol?</P>
<P N="19">19 A'r Je&s;u a ddywedodd wrtho, Pa ham i'm gelwi yn dda? nid oes neb yn dda ond vn, <HI>&s;ef</HI> Duw.</P>
<P N="20">20 Ti a wyddo&s;t y gorchymynni|on, Na odineba, Na ladd, Na le|dratta, Na ddwg gam dy&s;tiolaeth, Anrhydedda dy dad a'th fam.</P>
<P N="21">21 Ac efe a ddywedodd, Hyn oll a gedwais o'm ieuengtid.</P>
<P N="22">22 A'r Je&s;u pan glybu hyn, a ddywedodd wrtho, Y mae vn peth etto yn &ocirc;l i ti: gwerth yr hyn oll &s;ydd gennit, a dyro i'r tlodion, a thi a gai dry&s;or yn y n&ecirc;f: a thy|red, canlyn fi.</P>
<P N="23">23 Ond pan glybu efe y pe|thau hyn, efe a aeth yn athri&s;t: canys yr oedd efe yn gyfoethog iawn.</P>
<P N="24">24 A'r Je&s;u, pan welodd ef wedi myned yn athri&s;t, a ddywe|dodd, Mor anhawdd yr &acirc; y rhai y mae golud ganddynt i mewn i deyrnas Dduw.</P>
<P N="25">25 Canys haws yw i gamel fy|ned trwy grau y nodwydd ddur, nac i oludog fyned i mewn i deyr|nas Dduw,</P>
<P N="26">26 A'r rhai a glyw&s;ent a ddy|weda&s;ant, A phwy a all f&ocirc;d yn gadwedig?</P>
<P N="27">27 Ac efe a ddywedodd, Y pe|thau &s;y ammho&s;&s;ibl gyd &acirc; dynion, &s;ydd bo&s;&s;ibl gyd &acirc; Duw.</P>
<P N="28">28 A dywedodd Petr, Wele, nyni a adaw&s;om b&ocirc;b peth, ac a'th ganlyna&s;om di.</P>
<P N="29">29 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, Yn wir meddaf i chwi, nid oes neb a'r a adawodd d&ycirc;, neu rieni, neu frodyr, neu wraig, neu blant, er mwyn teyrnas Dduw,</P>
<P N="30">30 A'r ni's derbyn lawer cym|maint yn y pryd hwn, ac yn y b&ycirc;d a ddaw fywyd tragwyddol.</P>
<P N="31">31 Ac efe a gymmerodd y deu|ddeg atto, ac a ddywedodd wr|thynt, Wele, yr ydym ni yn my|ned i fynu i Jeru&s;alem, a chyflaw|nir p&ocirc;b peth a'r &s;ydd yn &s;crifen|nedig trwy 'r prophwydi am F&acirc;b y dyn.</P>
<P N="32">32 Canys efe a draddodir i'r cenhedloedd, ac a watwerir, ac a amherchir, ac a boerir arno:</P>
<P N="33">33 Ac wedi iddynt ei fflangellu y lladdant ef, a'r trydydd dydd efe a adgyfyd.</P>
<P N="34">34 A hwy ni ddealla&s;ant ddim o'r pethau hyn a'r gair hwn oedd guddiedig oddi wrthynt, ac ni wybuant y pethau a ddywetpwyd.</P>
<P N="35">35 A bu, ac efe yn ne&s;au at Jericho, i ryw dd&ycirc;n dall fod yn ei&s;tedd yn ymyl y ffordd yn car|dotta.</P>
<P N="36">36 A phan glybu efe y dyrfa yn myned heibio, efe a ofynnodd pa beth oedd hyn.</P>
<P N="37">37 A hwy a ddyweda&s;ant iddo mae Je&s;u o Nazareth oedd yn my ne~d heibio.</P>
<P N="38">38 Ac efe a lefodd, gan ddy|wedyd, Je&s;u f&acirc;b Dafydd trugarh&acirc; wrthif.</P>
<P N="39">39 A'r rhai oedd yn myned o'r blaen a'i cerydda&s;ant ef i dewi&punc; eithr efe a lefodd yn fwy o la&wcirc;er, M&acirc;b Dafydd trugarh&acirc; wr|thif.</P>
<P N="40">40 A'r Je&s;u a &s;afodd, ac a or|chymynnodd ei ddwyn ef atto: a phan ddaeth yn agos, efe a ofyn|nodd iddo,</P>
<P N="41">41 Gan ddywedyd, Pa beth a fynni di i mi ei wneuthur i ti?
<PB REF="128"> Yntef a ddywedodd, Arglwydd, cael o hon of fy ngolwg.</P>
<P N="42">42 A'r Je&s;u a ddywedodd wr|tho, Cymmer dy olwg; dy ffydd a'th iachaodd.</P>
<P N="43">43 Ac allan o law y cafodd efe ei olwg, ac a'i canlynodd ef, gan ogoneddu Duw: a'r holl bobl pan wel&s;ant, a roe&s;ant foliant i Dduw.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Am Zacchaeus y Publican.</HI> 11 <HI>Y d&ecirc;c darn o arian.</HI> 28 <HI>Chri&s;t yn marchogaeth i Jeru&s;alem mewn gorfoledd:</HI> 41 <HI>yn wylo tro&s;ti:</HI> 45 <HI>yn gyrru y prynwyr a'r gwerthwyr allan o'r Deml:</HI> 47 <HI>gan athrawiaethu beunydd yn|ddi. Y llywodraeth-wyr a fyn|nent i ddifetha ef, oni bai rhag ofn y bobl.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A'R <HI>Je&s;u</HI> a aeth i mewn, ac a aeth trwy Jericho.</P>
<P N="2">2 Ac wele &wcirc;r a elwyd wrth ei enw Zacchaeus; ac efe oedd Ben|publican, a hwn oedd gyfoethog.</P>
<P N="3">3 Ac yr oedd efe yn cei&s;io gwe|led yr Je&s;u, pwy ydoedd: ac ni allei gan y dyrfa, am ei f&ocirc;d yn fy|chan o gorpholaeth.</P>
<P N="4">4 Ac efe a redodd o'r blaen, ac a ddringodd i &s;ycomorwy|dden, fel y gallei ei weled ef: ob|legid yr oedd efe i ddyfod y ffordd honno.</P>
<P N="5">5 A phan ddaeth yr Je&s;u i'r lle, efe a edrychodd i fynu, ac a'i canfu ef, ac a ddywedodd wrtho, Zacchaeus, di&s;cyn ar fr&ycirc;s; canys rhaid i mi heddyw aros yn dy d&ycirc; di.</P>
<P N="6">6 Ac efe a dde&s;cynnodd ar fr&ycirc;s, ac a'i derbyniodd ef yn llawen.</P>
<P N="7">7 A phan wel&s;ant, grwgnach a wnaethant oll, gan ddywedyd, Fy|ned o hono ef i mewn i letteua at &wcirc;r pechadurus.</P>
<P N="8">8 A Zachaeus a &s;afodd, ac a ddy|wedodd wrth yr Arglwydd, Wele, hanner fy na, o Arglwydd, yr yd|wyf yn ei roddi i'r tlodion, ac os dugym ddim o'r eiddo neb drwy gam-achwyn, yr ydwyf yn ei dalu ar ei bedwerydd.</P>
<P N="9">9 A'r Je&s;u a ddywedodd wr|tho, Heddyw y daeth iechydwri|aeth i'r t&ycirc; hwn, o herwydd ei f&ocirc;d yntef yn f&acirc;b i Abraham.</P>
<P N="10">10 Canys M&acirc;b y d&ycirc;n a ddaeth i gei&s;io, ac i gadw yr hyn a golla|&s;id.</P>
<P N="11">11 Ac a hwy yn gwrando ar y pethau hyn, efe a chwanegodd ac a ddywedodd ddammeg, am ei f&ocirc;d efe yn agos at Jeru&s;alem, ac am iddynt dybied yr ymddango&s;ei teyrnas Dduw yn y fan.</P>
<P N="12">12 Am hynny y dywedodd efe, Rhyw &wcirc;r bonheddig a aeth i wl&acirc;d bell, i dderbyn teyrnas iddo ei hun, ac i ddychwelyd.</P>
<P N="13">13 Ac wedi galw ei ddeg gw&acirc;s, efe a roddes iddynt dd&ecirc;g punt, ac a ddywedodd wrthynt, March|nattewch hyd oni ddelwyf.</P>
<P N="14">14 Eithr ei ddina&s;-w&ycirc;r a'i ca|&s;a&s;ant ef, ac a ddanfona&s;ant gen|nadwri ar ei &ocirc;l ef, gan ddywedyd, Ni fynnwn ni hwn i deyrna&s;u ar|nom.</P>
<P N="15">15 A bu, pan ddaeth efe yn ei &ocirc;l wedi derbyn y deyrnas, erchi o hono ef alw y gwei&s;ion hyn atto, i'r rhai y rhodda&s;ei efe yr arian; fel y gwybyddei beth a elwa&s;ei bob vn wrth farchnatta.</P>
<P N="16">16 A daeth y cyntaf, gan ddy|wedyd, Arglwydd dy bunt a yn|nillodd ddeg pu<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">.</P>
<PB REF="128">
<P N="17">17 Yntef a ddywedodd wrtho, Da was da, am i ti f&ocirc;d yn ffyddlon yn y lleiaf, bydded i ti awdurdod ar dd&ecirc;g dinas.</P>
<P N="18">18 A'r ail a ddaeth, gan ddy|wedyd, Arglwydd, dy bunt di a wnaeth bum punt.</P>
<P N="19">19 Ac efe a ddywedodd hefyd wrth hwnnw; Bydd ditheu ar bum dinas.</P>
<P N="20">20 Ac un arall a ddaeth, gan ddywedyd, Arglwydd, wele dy bunt, yr hon oedd gennif wedi ei dodi mewn napkyn.</P>
<P N="21">21 Canys mi a'th ofnais, am dy f&ocirc;d yn &wcirc;r t&ocirc;&s;t: yr wyt ti yn cymmeryd i fynu y peth ni ro|ddai&s;t i lawr, ac yn medi y peth ni heuai&s;t.</P>
<P N="22">22 Yntef a ddywedodd wrtho, O'th enau dy hun i'th farnaf, ty|di w&acirc;s drwg: ti a wyddit fy m&ocirc;d i yn &wcirc;r t&ocirc;&s;t, yn cymmeryd i fynu y peth ni roddais i lawr, ac yn me|di y peth ni heuais;</P>
<P N="23">23 A pha ham na roddai&s;t fy arian i i'r bwrdd <HI>cyfnewid,</HI> fal pan ddaethwn, y galla&s;wn ei gael gyd &acirc; ll&ocirc;g?</P>
<P N="24">24 Ac efe a ddywedodd wrth y rhai oedd yn &s;efyll ger llaw, Dygwch oddi arno ef y bunt, a rhoddwch i'r hwn &s;ydd a d&ecirc;g punt ganddo.</P>
<P N="25">25 A hwy a ddyweda&s;ant wr|tho, Arglwydd, y mae ganddo ef ddeg punt.</P>
<P N="26">26 Canys yr wyfi yn dywe|dyd i chwi, Mai i b&ocirc;b un y mae ganddo y rhoddir iddo: eithr oddi ar yr hwn nid oes ganddo, y dygir oddi arno, ie yr hyn &s;ydd ganddo.</P>
<P N="27">27 A hefyd, fy ngelynion hyn|ny, y rhai ni fynna&s;ent i mi deyr|na&s;u arnynt, dygwch hwynt ym|ma, a lleddwch ger fy mron i.</P>
<P N="28">28 Ac wedi iddo ddywedyd y pethau hyn, efe a aeth o'r blaen, gan fyned i fynu i Jeru&s;alem.</P>
<P N="29">29 A fe a ddigwyddodd pan ddaeth efe yn agos at Bethphage a Bethania, i'r mynydd a elwir Oliwydd, efe a anfonodd ddau o'i ddi&s;cyblion.</P>
<P N="30">30 Gan ddywedyd, Ewch i'r pentref ar eich cyfer: yn yr hwn gwedi eich dyfod i mewn, chwi a gewch ebol yn rhwym, ar yr hwn nid ei&s;teddodd d&ycirc;n erloed: gollyngwch ef, a dygwch ym|ma.</P>
<P N="31">31 Ac os gofyn neb i chwi, Pa ham yr ydych yn ei ollwng? fel hyn y dywedwch wrtho, Am f&ocirc;d yn rhaid i'r Arglwydd wr|tho.</P>
<P N="32">32 A'r rhai a ddanfona&s;id a ae|thant ymmaith, ac a gaw&s;ant fel y dyweda&s;ei efe wrthynt.</P>
<P N="33">33 Ac fel yr oeddynt yn go|llwng yr ebol, ei berchennogion a ddyweda&s;ant wrthynt, Pa ham yr ydych yn gollwng yr ebol?</P>
<P N="34">34 A hwy a ddyweda&s;ant, mae yn rhaid i'r Arglwydd wrtho ef.</P>
<P N="35">35 A hwy a'i dyga&s;ant ef at yr Je&s;u: ac wedi iddynt fwrw eu dillad ar yr ebol, hwy a ddoda&s;ant yr Je&s;u arno.</P>
<P N="36">36 Ac fel yr oedd efe yn my|ned, hwy a dana&s;ant eu dillad ar h&ycirc;d y ffordd.</P>
<P N="37">37 Ac weithian, ac efe yn ne|&s;au at dde&s;cynfa mynydd yr Oli|wydd, dechreuodd yr holl liaws di&s;cyblion lawenhau, a chlodfori Duw &acirc; llef uchel, am yr holl wei|thredoedd nerthol a wel&s;ent,</P>
<PB REF="129">
<P N="38">38 Gan ddywedyd, Bendigedig <HI>yw</HI> 'r brenin &s;ydd yn dyfod yn e|nw'r Arglwydd: tangneddyf yn y nef, a gogoniant yn y goru|chaf.</P>
<P N="39">39 A rhai o'r Phari&s;&aelig;aid o'r dyrfa a ddyweda&s;ant wrtho, A|thro, cerydda dy ddi&s;cyblion.</P>
<P N="40">40 Ac efe a attebodd ac a ddy|wedodd<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> wrthynt, Yr ydwyf yn dywedyd i chwi, pe tawai y rhai hyn, y llefei y cerrig yn y fan.</P>
<P N="41">41 Ac wedi iddo ddyfod yn a|gos, pan welodd efe &ycirc; ddinas, efe a wylodd tro&s;ti,</P>
<P N="42">42 Gan ddywedyd, Pe gwyba|&s;it ditheu, ie yn dy ddydd hwn, y pethau <HI>a berthynent</HI> i'th he|ddwch: eithr y maent yn awr yn guddiedig oddi wrth dy ly|gaid.</P>
<P N="43">43 Canys daw y dyddiau ar|nat, a'th elynion a fwriant glawdd o'th amgylch, ac a'th amgyl|chant, ac a'th warchaeant o b&ocirc;b parth:</P>
<P N="44">44 Ac a'th wn&acirc;nt yn gyd-wa|&s;tad &acirc;'r llawr, a'th blant o'th fewn; ac ni adawant ynot faen ar faen: o herwydd nad adnabuo&s;t am&s;er dy ymweliad.</P>
<P N="45">45 Ac efe a aeth i mewn i'r Deml, ac a ddechreuodd fwrw a|llan y rhai oedd yn gwerthu yn|ddi, ac yn prynu:</P>
<P N="46">46 Gan ddywedyd wrthynt, Y mae yn &s;crifennedig, Fy nh&ycirc; i, t&ycirc; gweddi yw: eithr chwi a'i gw|naethoch yn ogof lladron.</P>
<P N="47">47 Ac yr oedd efe beunydd yn athrawiaethu yn y Deml: a'r Archoffeiriaid, a'r Scrifennyddi|on, a phennaethiaid y bobl, a gei|&s;ient ei ddifetha ef.</P>
<P N="48">48 Ac ni fedra&s;ant gael beth a wnaent: canys yr holl bobl oedd yn glynu wrtho, i wrando arno.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Chri&s;t yn profi ei awdurdod, trwy ymofyn am fedydd Joan.</HI> 9 <HI>Dam|meg y winllan.</HI> 19 <HI>Am roddi teyrnged i Cae&s;ar.</HI> 27 <HI>Y mae efe yn gorchfygu y Saduc&aelig;aid y rhai a wadent yr Adgyfodiad.</HI> 41 <HI>Y modd y mae Chri&s;t yn f&acirc;b Da|fydd.</HI> 25 <HI>Y mae efe yn rhybuddio ei ddi&s;cyblion, i ochelyd yr Scri|fennyddion.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A Digwyddodd ar un o'r dy|ddiau hynny, ac efe yn dy|&s;cu y bobl yn y Deml, ac yn pre|gethu yr Efengyl, ddyfod arno yr Arch-offeiriaid a'r Scrifennyddi|on, gyd &acirc;'r Henuriaid.</P>
<P N="2">2 A llefaru wrtho, gan ddy|wedyd, Dywed i ni drwy ba aw|durdod yr wyt yn gwneuthur y pethau hyn; neu pwy yw yr hwn a roddodd i ti yr awdurdod hon.</P>
<P N="3">3 Ac efe a attebodd ac a ddy|wedodd wrthynt, a minneu a o|fynnaf i chwithau un gair: a dy|wedwch i mi.</P>
<P N="4">4 Bedydd Joan, ai o'r nef yr y|doedd, ai o ddynion?</P>
<P N="5">5 Eithr hwy a ymre&s;ymma&s;ant yn eu plith eu hunain, gan ddy|wedyd, Os dywedwn, O'r nef efe a ddywed, Pa ham gan hynny na chredech ef?</P>
<P N="6">6 Ac os dywedwn, O ddynion, yr holl bobl a'n llabyddiant ni: canys y maent hwy yn cwbl gre|du f&ocirc;d Joan yn brophwyd.</P>
<P N="7">7 A hwy a atteba&s;ant na's gwy|ddent o ba le.</P>
<PB REF="129">
<P N="8">8 A'r Je&s;u a ddywedodd wr|thynt, Ac nid wyf finneu yn dywedyd i chwi trwy ba awdur|dod yr wyf yn gwneuthur y pe|thau hyn.</P>
<P N="9">9 Ac efe a ddechreuodd ddy|wedyd y ddammeg hon wrth y bobl; Rhyw &wcirc;r a blannodd win|llan, ac a'i go&s;ododd i lafurw&ycirc;r, ac a aeth oddi cartref tros dalm o am&s;er.</P>
<P N="10">10 Ac mewn am&s;er efe a anfo|nodd w&acirc;s at y llafurw&ycirc;r, fel y rho|ddent iddo o ffrwyth y winllan: eithr y llafur-w&ycirc;r a'i cura&s;ant ef, ac a'i hanfona&s;ant ymmaith yn w&acirc;g-law.</P>
<P N="11">11 Ac efe a chwanegodd anfon gw&acirc;s arall; eithr hwy a gura&s;ant, ac a amharcha&s;ant hwnnw hefyd, ac a'i anfona&s;ant ymmaith yn wag-law.</P>
<P N="12">12 Ac efe a chwanegodd anfon y trydydd: a hwy a glwyfa|&s;ant hwn hefyd, ac a'i bwria&s;ant ef allan.</P>
<P N="13">13 Yna y dywedodd arglwydd y win-llan, Pa beth a wn&acirc;f? mi a anfonaf fy anwyl f&acirc;b: fe allai pan welant ef y parchant ef:</P>
<P N="14">14 Eithr y llafur-w&ycirc;r, pan wel|&s;ant ef, a ymre&s;ymma&s;ant a'u gi|lydd, gan ddywedyd, Hwn yw yr eti&s;edd? deuwch, lladdwn ef, fel y byddo yr etifeddiaeth yn ei|ddom ni.</P>
<P N="15">15 A hwy a'i bwria&s;ant ef a|llan o'r winllan, ac ai lladda&s;ant. Pa beth gan hynny a wna ar|glwydd y winllan iddynt hwy?</P>
<P N="16">16 Efe a ddifetha y llafur-w&ycirc;r hyn, ac a rydd ei winllan i eraill. A phan glyw&s;ant hyn, hwy a ddy|weda&s;ant, Na atto Duw.</P>
<P N="17">17 Ac efe a edrychodd arnynt, ac a ddywedodd, Beth gan hyn|ny yw hyn a &s;crifennwyd, Y maen a wrthododd yr adeilad|w&ycirc;r, hwn a wnaethpwyd yn ben y gongl?</P>
<P N="18">18 Pwy bynnag a &s;yrthio ar y maen hwnnw, a ddryllir: ac ar bwy bynnag y &s;yrthio, efe a'i m&acirc;l ef.</P>
<P N="19">19 A'r Arch-offeiriaid a'r Scrifennyddion, a gei&s;ia&s;ant ro|ddi dwylo arno yr awr honno: ac yr oedd arnynt ofn y bobl: ca|nys gwybuant mai yn eu herbyn hwynt y dyweda&s;ei efe y ddam|meg hon.</P>
<P N="20">20 A hwy a'i gwilia&s;ant ef, ac a yrra&s;ant gynllwynw&ycirc;r, y rhai a gymmerent arnynt eu b&ocirc;d yn gyfiawn; fel y dalient ef yn ei ymadrodd, iw draddodi ym|meddiant ac awdurdod y rhag|law.</P>
<P N="21">21 A hwy a ofynna&s;ant iddo ef, gan ddywedyd, Athro, ni a wy|ddom mai uniawn yr ydwyt ti yn dywedyd, ac nad wyt yn derbyn wyneb, eithr yn dy&s;cu ffordd Dduw mewn gwirionedd.</P>
<P N="22">22 A'i cyfraithlon i ni roi teyr|nged i Cae&s;ar, ai nid yw?</P>
<P N="23">23 Ac efe a ddeallodd eu cy|frwy&s;tra hwy, ac a ddywedodd wrthynt, Pa ham y temtiwch fi?</P>
<P N="24">24 Dango&s;wch i mi geiniog: llun ac ar-graff pwy &s;ydd arni? A hwy a atteba&s;ant ac a ddyweda|&s;ant, Yr eiddo Cae&s;ar.</P>
<P N="25">25 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, Rhoddwch chwithau yr eiddo Cae&s;ar i Cae&s;ar, a'r eiddo Duw i Dduw.</P>
<P N="26">26 Ac ni alla&s;ant feio ar ei ei|riau ef ger bren y bobl: a chan ry|feddu wrth ei atteb ef, hwy a daw&s;ant &acirc; &s;&ocirc;n.</P>
<PB REF="130">
<P N="27">27 A rhai o'r Saduc&aelig;aid, (y rhai &s;y yn gwadu nad oes adgyfo|diad) a ddaethant atto ef, ac a o|fynna&s;ant iddo,</P>
<P N="28">28 Gan ddywedyd, Athro, Mo|&s;es a &s;crifennodd i ni, Os byddei farw brawd neb, ac iddo wraig, a marw o hono yn ddi blant, ar gymmeryd o'i frawd ei wraig ef, a chodi h&acirc;d iw frawd.</P>
<P N="29">29 Yr oedd gan hynny &s;aith o frodyr; a'r cyntaf a gymme|rodd wraig ac a fu farw yn ddi|blant.</P>
<P N="30">30 A'r all a gymmerth y wraig, ac a fu farw yn ddi blant.</P>
<P N="31">31 A'r trydydd a'i cymmerth hi: ac yr un ffunyd y &s;aith hefyd, ac ni adaw&s;ant blant, ac a fuant feirw.</P>
<P N="32">32 Ac yn ddiweddaf oll, bu fa|rw y wraig hefyd.</P>
<P N="33">33 Yn yr adgyfodiad gan hyn|ny, gwraig i bwy un o honynt yw hi? canys y &s;aith a'i caw&s;ant hi yn wraig,</P>
<P N="34">34 A'r Je&s;u gan atteb a ddy|wedodd wrthynt, Plant y b&ycirc;d hwn &s;ydd yn gwreica, ac yn gwra.</P>
<P N="35">35 Eithr y rhai a gyfrifer yn deilwng i gael y b&ycirc;d hwnnw, a'r adgyfodiad oddi wrth y meirw, nid ydynt nac yn gwrcica, nac yn gwra.</P>
<P N="36">36 Canys ni's gallant farw mwy: oblegid cyd-&s;t&acirc;d ydynt &acirc;'r Angelion: a phlant Duw y|dynt, gan eu b&ocirc;d yn blant yr adgy|fodiad.</P>
<P N="37">37 Ac y cyfyd y meirw, Mo&s;es hefyd a y&s;py&s;odd wrth y berth, pan yw ef yn galw yr Arglwydd yn Dduw Abraham, ac yn Dduw I&s;aac, ac yn Dduw Jacob.</P>
<P N="38">38 Ac nid yw efe Dduw y mei|rw, ond y byw: canys pawb &s;ydd fyw iddo ef.</P>
<P N="39">39 Yna rhai o'r Scrifennyddi|on, gan atteb a ddyweda&s;ant, A|thro, da y dywedai&s;t.</P>
<P N="40">40 Ac ni feiddia&s;ant mwyach ofyn dim iddo ef.</P>
<P N="41">41 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, Pa fodd y maent yn dy|wedyd f&ocirc;d Chri&s;t yn f&acirc;b i Dda|fydd?</P>
<P N="42">42 Ac y mae Dafydd ei hun yn dywedyd yn llyfr y P&s;almau, Yr Arglwydd a ddywedodd wrth fy Arglwydd, Ei&s;tedd ar fy neheu|law,</P>
<P N="43">43 Hyd oni o&s;odwyf dy ely|nion yn droedfaingc i'th draed ti.</P>
<P N="44">44 Y mae Dafydd gan hynny yn ei alw ef yn Arglwydd, a pha fodd y mae efe yn f&acirc;b iddo?</P>
<P N="45">45 Ac a'r holl bobl yn clywed, efe a ddywedodd wrth ei ddi&s;cy|blion.</P>
<P N="46">46 Ymogelwch rhag yr Scri|fennyddion, y rhai a ewylly&s;iant rodio mewn dillad llei&s;ion, ac a garant gyfarchiadau yn y march|nadoedd, a'r prif-gadeiriau yn y Synagogau, a'r prif-ei&s;teddleoedd yn y gwleddoedd.</P>
<P N="47">47 Y rhai &s;ydd yn llwyr fwyt|ta tai gwragedd gweddwon, ac mewn rhith yn hir-weddio, y rhai hyn a dderbyniant farn fwy.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Chri&s;t yn canmol y weddw dlawd:</HI> 5 <HI>Yn rhag-fynegi dini&s;tr y Deml, a dinas Jeru&s;alem,</HI> 25 <HI>a'r arwyddion a fydd o flaen y dydd diwaethaf:</HI> 34 <HI>yn eu hannoc hwy
<PB REF="130"> i f&ocirc;d yn wiliadwrus.</HI> 37 <HI>Arfer Chri&s;t tra f&ucirc; yn Jeru&s;alem.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC wedi iddo edrych i fynu, efe a ganfu y rhai goludog yn bwrw eu rhoddion i'r dry&s;orfa.</P>
<P N="2">2 Ac efe a ganfu hefyd ryw w|raig weddw dlawd yn bwrw yno ddwy hatling.</P>
<P N="3">3 Ac efe a ddywedodd, yn wir meddaf i chwi, fwrw o'r wraig weddw dlawd hon i mewn fwy n&acirc; hwynt oll</P>
<P N="4">4 Canys y rhai hyn oll o'r hyn oedd weddill ganddynt a fw|ria&s;ant at offrymmau Duw: eithr hon o'i phrinder a fwriodd i mewn yr hull fywyd a oedd gan|ddi.</P>
<P N="5">5 Ac fel yr oedd rhai yn dywe|dyd am y Deml, ei b&ocirc;d hi wedi ei harddu &acirc; meini t&ecirc;g a rhoddion, efe a ddywedodd.</P>
<P N="6">6 Y pethau hyn yr ydych yn edrych arnynt, daw y dyddiau yn y rhai ni adewir maen ar faen a'r ni's dattodir.</P>
<P N="7">7 A hwy a ofynna&s;ant iddo, gan ddywedyd, Athro, pa br&ycirc;d gan hynny y bydd y pethau hyn, a pha arwydd fydd pan fo'r pe|thau hyn ar ddyfod?</P>
<P N="8">8 Ac efe a ddywedodd, Edry|chwch na thwyller chwi: canys llawer a ddeuant yn fy enw i, gan ddywedyd, Myfi yw <HI>Chri&s;t,</HI> a'r am|&s;er a ne&s;aodd: nac ewch gun hyn|ny ar eu h&ocirc;l hwynt.</P>
<P N="9">9 A phan glywoch &s;&ocirc;n am ryfeloedd a therfy&s;coedd, na chymmerwch fraw: canys rhaid i'r pethau hyn fod yn gyntaf: ond ni <HI>ddaw</HI> y diwedd yn y man.</P>
<P N="10">10 Yna y dywedodd efe wr|thynt, Cenedl a gyfyd yn er|byn cenedl, a theyrnas yn erbyn teyrnas.</P>
<P N="11">11 A daiar-grynfau mawrion a fyddant yn amryw leoedd, a ne|wyn, a heintiau, a phethau ofna|dwy, ac arwyddion mawrion a fydd o'r n&ecirc;f.</P>
<P N="12">12 Eithr o flaen hyn oll, hwy a roddant eu dwylo arnoch, ac <HI>a'ch</HI> erlidiant, gan eich traddodi i'r &s;ynagogau, ac i garcharau, we|di eich dwyn ger bron brenhi|noedd a llywodraeth-w&ycirc;r, o achos fy enw i.</P>
<P N="13">13 Eithr fe a ddigwydd i chwi yn dy&s;tiolaeth.</P>
<P N="14">14 Am hynny rhoddwch eich br&ycirc;d, ar na rag-fyfyrioch beth a atteboch.</P>
<P N="15">15 Canys myfi a roddaf i chwi enau, a doethineb, yr hon ni's gall eich holl wrthwyneb-w&ycirc;r na dywedyd yn ei herbyn, na'i gwrth-&s;efyll.</P>
<P N="16">16 A chwi a fradychir, ie gan rieni, a brodyr, a cheraint, a chy|feillion: ac i rai o honoch y parant farwolaeth.</P>
<P N="17">17 A ch&acirc;s fyddwch gan bawb o herwydd fy enw i.</P>
<P N="18">18 Ond ni chyll blewyn o'ch pen chwi.</P>
<P N="19">19 Yn eich amynedd meddien|nwch eich eneidiau.</P>
<P N="20">20 A phan weloch Jeru&s;a|lem wedi ei hamgylchu gan lu|oedd yna gwybyddwch f&ocirc;d ei anghyfannedd-dra hi wedi ne|&s;au.</P>
<P N="21">21 Yna y rhai <HI>fyddant</HI> yn Ju|d&aelig;a, ffoant i'r mynyddoedd: a'r rhai <HI>a fyddant</HI> yn ei chanol hi, y|madawant: a'r rhai <HI>a fyddant</HI> yn y meu&s;ydd, nac elont i mewn iddi&punc;</P>
<PB REF="131">
<P N="22">22 Canys dyddiau dial yw y rhai hyn, i gyflawni yr holl be|thau a &s;crifennwyd.</P>
<P N="23">23 Eithr gwae y rhai beichio|gion, a'r rhai yn rhoi bronnau, yn y dyddiau hynny: canys bydd angen mawr yn y t&icirc;r, a digofaint ar y bobl hyn.</P>
<P N="24">24 A hwy a &s;yrthiant drwy fin y cleddyf, a chaeth-gludir hwynt at b&ocirc;b cenhedlaeth: a Jeru&s;alem a fydd wedi ei mathru gan y cen|hedloedd, hyd oni chyflawnir am&s;er y cenhedloedd.</P>
<P N="25">25 A bydd arwyddion yn yr haul, a'r lleuad, a'r &s;&ecirc;r, ac ar y ddaiar ing cenhedloedd gan gy|fyng-gyngor; a'r m&ocirc;r a'r tonnau yn rhuo.</P>
<P N="26">26 A dynion yn llewygu gan ofn, a di&s;gwil am y pethau &s;y yn dyfod ar y ddaiar: oblegid ner|thoedd y nefoedd a y&s;cydwir.</P>
<P N="27">27 Ac yna y gwelant F&acirc;b y d&ycirc;n yn dyfod mewn cwmmwl, gyd&acirc; gallu a gogoniant mawr.</P>
<P N="28">28 A phan ddechreuo 'r pe|thau hyn ddyfod, edrychwch i fynu, a chodwch eich pennau: canys y mae eich ymwared yn ne&s;au.</P>
<P N="29">29 Ac efe a ddywedodd ddam|meg iddynt, Edrychwch ar y ffi|gy&s;-bren, a'r holl breniau;</P>
<P N="30">30 Pan ddeiliant hwy weithi|an, chwi a welwch, ac a w&ycirc;ddoch o honoch eich hun, f&ocirc;d yr h&acirc;f yn agos.</P>
<P N="31">31 Felly chwithau, pan we|loch y pethau hyn yn digwydd, gwybyddwch f&ocirc;d teyrnas Dduw yn agos.</P>
<P N="32">32 Yn wir meddaf i chwi, nid &acirc; yr oes hon heibio, hyd oni ddel y cwbl i ben.</P>
<P N="33">33 Y n&ecirc;f a'r ddaiar a &acirc;nt heibi|o, on fy ngeiriau i nid &acirc;nt heibio ddim.</P>
<P N="34">34 Ac edrychwch arnoch eich hunain, rhag i'ch calonnau un am|&s;er drymhau drwy lothineb a me|ddwdod, a gofalon y bywyd <HI>hwn,</HI> a dyfod y dydd hwnnw arnoch yn ddi&s;ymmwth.</P>
<P N="35">35 Canys efe a ddaw fel magl, ar wartha pawb oll a'r &s;y yn tri|go ar wyneb yr holl ddaiar.</P>
<P N="36">36 Gwiliwch gan hynny, a gweddiwch b&ocirc;b am&s;er, ar gael eich cyfrif yn deilwng i ddiangc rhag y pethau hyn oll &s;y ar ddy|fod, ac i &s;efyll ger bron M&acirc;b y d&ycirc;n.</P>
<P N="37">37 A'r dydd yr ydoedd efe yn athrawiaethu yn y Deml, a'r n&ocirc;s yr oedd efe yn myned ac yn aros yn y mynydd, a elwid yr O|liwydd.</P>
<P N="38">38 A'r holl bobl a foreu-gyr|chent atto ef yn y Deml, iw gly|wed ef.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Yr Iddewon yn cyd-fwriadu yn erbyn Chri&s;t.</HI> 3 <HI>Satan yn paratoi Judas iw fradychu ef.</HI> 7 <HI>Yr A|po&s;tolion yn arlwyo y Pa&s;c.</HI> 19 <HI>Chri&s;t yn ordeinio ei Swpper &s;an|ctaidd,</HI> 21 <HI>yn guddicdic yn rhag|ddywedyd am y bradychwr,</HI> 24 <HI>yn annoc y rhan arall o'i Apo&s;to|lion i ochelyd rhyfyg,</HI> 31 <HI>yn &s;ic|crhau Petr na phallci ei ffydd ef:</HI> 34 <HI>ac er hynny y gwadei efe ef dair gwaith:</HI> 39 <HI>yn gweddio yn y mynydd, ac yn chwy&s;u 'r gwaed,</HI> 47 <HI>yn cael ei fradychu &acirc; chu&s;an,</HI> 50 <HI>yn iach&acirc;u clu&s;t Malchus,</HI> 54 <HI>yn cael ei wadu dair gwaith
<PB REF="131"> gan Petr,</HI> 63 <HI>a'i amherchi yn gywylyddus,</HI> 66 <HI>ac yn cyfaddef ei f&ocirc;d yn Fab Duw.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A Ne&s;&s;aodd gwyl y bara croyw, yr hon a elwir y Pa&s;c.</P>
<P N="2">2 A'r Arch-offeiriaid a'r Scri|fennyddion a gei&s;ia&s;ant pa &s;odd y difethent ef: oblegid yr oedd ar|nynt ofn y bobl.</P>
<P N="3">3 A Satan a aeth i mewn i Ju|das, yr hwn a gyfenwyd I&s;cariot, yr hwn oedd o rifedi 'r deuddeg.</P>
<P N="4">4 Ac efe a aeth ymmaith, ac a ymddiddanodd &acirc;'r Arch-offeiri|aid, a'r blaenoriaid, pa fodd y bra|dychei efe ef iddynt.</P>
<P N="5">5 Ac yr oedd yn llawen gan|ddynt: a hwy a gyttuna&s;ant ar roddi arian iddo.</P>
<P N="6">6 Ac efe a addawodd: ac a gei|&s;iodd am&s;er cyfaddas iw fradychu ef iddynt, yn ab&s;en y bobl.</P>
<P N="7">7 A daeth dydd y bara croyw, ar yr hwn yr oedd rhaid lladd y Pa&s;c.</P>
<P N="8">8 Ac efe a anfonodd Petr ac Joan, gan ddywedyd, Ewch, pa|ratowch i ni'r Pa&s;c, fel y bwyt|taom.</P>
<P N="9">9 A hwy a ddyweda&s;ant wr|tho, Pa le y mynni baratoi o ho|nom?</P>
<P N="10">10 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, Wele, pan ddeloch i mewn i'r ddinas, cyferfydd &acirc; chwi dd&ycirc;n yn dwyn &s;teneid o ddwfr: canlynwch ef i'r t&ycirc; lle yr &ecirc;l efe i mewn.</P>
<P N="11">11 A dywedwch wrth &wcirc;r y t&ycirc;, Y mae 'r Athro yn dywedyd wr|thit, Pa le y mae 'r lletty, lle y gallwyf fwytta 'r Pa&s;c gyd &acirc;'m di&s;cyblion.</P>
<P N="12">12 Ac efe a ddengys i chwi o|ruwch-y&s;tafell &s;awr, wedi ei tha|nu: yno paratowch.</P>
<P N="13">13 A hwy a aethant ac a gaw|&s;ant fel y dyweda&s;ei efe wrthynt, ac a baratoe&s;ant y Pa&s;c.</P>
<P N="14">14 A phan ddaeth yr awr, efe a ei&s;teddodd i lawr, a'r deuddeg A|po&s;tol g&ycirc;d ag ef.</P>
<P N="15">15 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, Mi a chwennychais yn fawr fwytta 'r Pa&s;c hwn gyd &acirc; chwi, cyn dioddef o honof:</P>
<P N="16">16 Canys yr ydwyf yn dywe|dyd i chwi, Ni fwytt&acirc;f fi mwyach o honaw, hyd oni chyflawner yn nheyrnas Dduw.</P>
<P N="17">17 Ac wedi iddo gymmeryd y cwppan, a rhoddi diolch, efe a ddywedodd, Cymmerwch hwn, a rhennwch yn eich plith.</P>
<P N="18">18 Canys yr ydwyf yn dywe|dyd i chwi, nad yfaf o ffrwyth y winwydden, hyd oni dd&ecirc;l teyr|nas Dduw.</P>
<P N="19">19 Ac wedi iddo gymmeryd bara, a rhoi diolch, efe a'i tor|rodd, ac a'i rhoddes iddynt, gan ddywedyd, Hwn yw fy ngorph, yr hwn yr ydys yn ei roddi tro&s;och; gwnewch hyn er coffa am danaf,</P>
<P N="20">20 Yr un modd y cwppan he|fyd wedi &s;wperu, gan ddywe|dyd, Y cwppan hwn yw 'r Te|&s;tament newydd yn fy ngwaed i, yr hwn yr ydys yn ei dywallt tro|&s;och.</P>
<P N="21">21 Eithr wele law'r hwn &s;ydd yn fy mradychu, g&ycirc;d &acirc; mi ar y bwrdd.</P>
<P N="22">22 Ac yn wir, y Mae Mab y d&ycirc;n yn myned, megis y mae we|di ei luniaethu: eithr gwae 'r d&ycirc;n hwnnw, trwy 'r hwn y bra|dychir ef.</P>
<P N="23">23 Hwythau a ddechreua&s;ant
<PB REF="132"> ymofyn yn eu plith en hun, pwy o honynt oedd yr hwn a wnai hynny.</P>
<P N="24">24 A bu ymry&s;on yn eu plith, pwy o honynt a dybygid ei f&ocirc;d yn fwyaf.</P>
<P N="25">25 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, Y mae brenhinoedd y cenhedloedd yn arglwyddiaethu arnynt: a'r rhai fy mewn aw|durdod arnynt, a elwir yn ben|defigion.</P>
<P N="26">26 Ond na <HI>fyddwch</HI> chwi felly: eithr y mwyaf yn eich plith chwi, bydded megis yr ieuangaf, a'r pennaf, megis yr hwn &s;ydd yn gweini.</P>
<P N="27">27 Canys pa un fwyaf, a'i 'r hwn &s;ydd yn ei&s;tedd ar y bwrdd, ai 'r hwn &s;ydd yn gwa&s;anaethu? ond yr hwn &s;ydd yn ei&s;tedd ar y bwrdd? eithr yr ydwyfi yn eich my&s;c fel un yn gwa&s;anaethu.</P>
<P N="28">28 A chwy-chwi yw y rhai a arho&s;a&s;och g&ycirc;d &acirc; mi yn fy mhro|fedigaethau.</P>
<P N="29">29 Ac yr wyfi yn ordeinio i chwi deyrnas, megis yr ordeini|odd &s;y Nh&acirc;d i minneu.</P>
<P N="30">30 Fel y bwyttaoch ac yr y|foch ar fy mwrdd i yn fy nheyr|nas, ac yr ei&s;teddoch ar or&s;edd|feydd, yn barnu deuddeg-llwyth I&s;rael.</P>
<P N="31">31 A'r Arglwydd a ddywe|dodd, Simon, Simon, wele, Satan a'ch cei&s;iodd chwi, i'ch nithio fel gwenith:</P>
<P N="32">32 Eithr mi a weddiais tro|&s;ot, na ddiffygiei dy ffydd di: di|theu pan i'th droer cadarnh&acirc; dy frodyr.</P>
<P N="33">33 Ac efe a ddywedodd wrtho, Arglwydd, yr ydwyfi yn barod i fyned gyd &acirc; thi i garchar, ac i an|geu.</P>
<P N="34">34 Yntef a ddywedodd, Yr wyf yn dywedyd i ti Petr, Na ch&acirc;n y ceiliog heddyw, nes i ti wadu dair gwaith yr adweini fi.</P>
<P N="35">35 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, Pan i'ch anfonais heb na phwrs, na ch&ocirc;d, nac e&s;cidiau; a fu arnoch ei&s;ieu dim? A hwy a ddyweda&s;ant, Na ddo ddim.</P>
<P N="36">36 Yna y dywedodd wrthynt, Ond yn awr, y neb &s;ydd ganddo bwrs, cymmered, a'r un modd g&ocirc;d: a'r neb nid oes ganddo, gwerthed ei bais, a phryned gle|ddyf.</P>
<P N="37">37 Canys yr wyf yn dywedyd i chwi, f&ocirc;d yn rhaid etto gyflawni ynofi y peth hyn a &s;crifennwyd, &s;ef, A chyd &acirc;'r anwir y cyfrifwyd ef. Canys y mae diben i'r pethau am danafi.</P>
<P N="38">38 A hwy a ddyweda&s;ant, Ar|glwydd, wele ddau gleddyf ym|ma. Ac efe a ddywedodd wrthynt, Digon yw.</P>
<P N="39">39 Ac wedi iddo fyned allan, efe a aeth yn &ocirc;l ei arfer, i fynydd yr olewydd: a'i ddi&s;cyblion hefyd a'i canlyna&s;ant ef.</P>
<P N="40">40 A phan ddaeth efe i'r man, efe a ddywedodd wrthynt, Gwe|ddiwch nad eloch mewn profedi|gaeth.</P>
<P N="41">41 Ac efe a dynnodd oddiwr|thynt tu ag ergyd carreg, ac we|di iddo fyned ar ei liniau, efe a weddiodd.</P>
<P N="42">42 Gan ddywedyd, O D&acirc;d, os ewylly&s;i droi heibio y cwppan hwn oddi wrthif: er hynny nid fy ewyllys i, ond yr eiddot ti a wneler.</P>
<P N="43">43 Ac Angel o'r n&ecirc;f a ymddan|go&s;odd iddo yn ei nerthu ef.</P>
<P N="44">44 Ac efe mewn ymdrech me|ddwl,
<PB REF="132"> a weddiodd yn ddyfalach, a'i chwys ef oedd fel defnynnau, gwaed, yn de&s;cyn ar y ddaiar.</P>
<P N="45">45 A phan gododd efe o'i we|ddi, a dyfod at ei ddi&s;cyblion, efe a'u cafodd hwynt yn cy&s;cu gan dri&s;twch:</P>
<P N="46">46 Ac a ddywedodd wrthynt, Pa ham yr ydych yn cy&s;cu? cod|wch a gweddiwch nad eloch mewn profedigaeth.</P>
<P N="47">47 Ac efe etto yn llefaru, wele dyrfa, a hwn a elwir Judas, vn o'r deuddeg, oedd yn myned o'i blaen hwynt, ac a ne&s;aodd at yr Je&s;u, iw gu&s;anu ef.</P>
<P N="48">48 A'r Je&s;u a ddywedodd wr|tho, Judas ai &acirc; chu&s;an yr wyti yn bradychu M&acirc;b y d&ycirc;n?</P>
<P N="49">49 A phan welodd y rhai oedd yn ei gylch ef, y peth oedd ar ddy|fod, hwy a ddyweda&s;ant wrtho, Arglwydd, a darawn ni &acirc; chle|ddyf?</P>
<P N="50">50 A rhyw vn o honynt a da|rawodd w&acirc;s yr Arch-offeiriad, ac a dorrodd ymmaith ei glu&s;t dde|hau ef.</P>
<P N="51">51 A'r Je&s;u a attebodd ac a ddywedodd, Goddefwch hyd yn hyn, Ac efe a gyffyrddodd &acirc;'i glu&s;t, ac a'i iachaodd ef.</P>
<P N="52">52 A'r Je&s;u a ddywedodd wrth yr Archoffeiriaid, a blaenoriaid y Deml, a'r henuriaid, y rhai a ddaethent atto, A'i fel at leidr y dacthoch chwi allan &acirc; chleddy|fau, ac &acirc; ffyn?</P>
<P N="53">53 Pan oeddwn beunydd gyd &acirc; chwi yn y Deml, nid e&s;tynna|&s;och ddwylo i'm herbyn: eithr hon yw eich awr chwi, a gallu 'r tywyllwch.</P>
<P N="54">54 A hwy a'i dalia&s;ant ef, ac a'i harweinia&s;ant, ac a'i dyga&s;ant i mewn i d&ycirc;'r Arch-offeiriad. A Phetr a ganlynodd o hirbell.</P>
<P N="55">55 Ac wedi iddynt gynneu t&acirc;n ynghanol y neuadd, a chyd-ei|&s;tedd o honynt, ei&s;teddodd Petr yntef yn eu plith hwynt.</P>
<P N="56">56 A phan ganfu rhyw langces ef yn ei&s;tedd wrth y t&acirc;n, a dal &s;ulw arno, hi a ddywedodd, yr oedd hwn hefyd gyd ag ef.</P>
<P N="57">57 Yntef a'i gwadodd ef, gan ddywedyd, O wraig, ni adwaen i ef.</P>
<P N="58">58 Ac ychydig wedi, vn arall a'i gwelodd ef, ac a ddywedodd, Yr wyt titheu hefyd yn un o ho|nynt. A Phetr a ddywedodd, O dd&ycirc;n, nid ydwyf.</P>
<P N="59">59 Ac ar &ocirc;l megis y&s;paid vn awr, rhyw vn arall a daerodd, gan ddywedyd, Mewn gwirionedd, yr oedd hwn hefyd gyd ag ef: canys Galil&aelig;ad yw.</P>
<P N="60">60 A Phetr a ddywedodd, y d&ycirc;n, ni's gwn beth yr wyt yn ei ddywedyd. Ac yn y man, ac efe etto yn llefaru, canodd y ceiliog.</P>
<P N="61">61 A'r Arglwydd a dr&ocirc;dd, ac a edrychodd ar Betr: a Phetr a gofiodd ymadrodd yr Arglwydd, fel y dyweda&s;ei efe wrtho, Cyn canu o'r ceiliog, y gwedi fi deir|gwaith.</P>
<P N="62">62 A Phetr a aeth allan, ac a wylodd yn chwerw-do&s;t.</P>
<P N="63">63 A'r gw&ycirc;r oedd yn dal yr Je&s;u a'i gwatwara&s;ant ef, gan ei daro.</P>
<P N="64">64 Ac wedi iddynt guddio ei lygaid ef, hwy a'i taraw&s;ant ef ar ei wyneb, ac a ofynna&s;ant iddo, gan ddywedyd, Prophwyda, Pwy yw 'r hwn a'th darawodd di?</P>
<P N="65">65 A llawer o bethau eraill gan gablu, a ddyweda&s;ant yn ei erbyn ef.</P>
<PB REF="133">
<P N="66">66 A phan aeth hi yn ddydd, ymgynnullodd Henuriaid y bobl, a'r Arch-offeiriaid, a'r Scrifenny|ddion, ac a'i dyga&s;ant ef iw Cyn|gor hwynt.</P>
<P N="67">67 Gan ddywedyd, Ai ti yw Chri&s;t? dywed i ni. Ac efe a ddy|wedodd wrthynt, Os dywedaf i chwi, ni chredwch ddim:</P>
<P N="68">68 Ac o&s; gofynnaf hefyd <HI>i chwi,</HI> ni 'm hattebwch, ac ni 'm gollyng|wch ymmaith.</P>
<P N="69">69 Yn &ocirc;l hyn y bydd M&acirc;b y d&ycirc;n yn ei&s;tedd ar ddeheu-law ga|llu Duw.</P>
<P N="70">70 A hwy oll a ddyweda&s;ant, Ai M&acirc;b Duw gan hynny ydwyti? Ac efe a ddywedodd wrthynt, Yr ydych chwi yn dywedyd fy m&ocirc;d.</P>
<P N="71">71 Hwythau a ddyweda&s;ant, Pa raid i ni mwyach wrth dy&s;tiola|eth? canys clyw&s;om ein hunain o'i enau ef ei hun.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Cyhuddo 'r Je&s;u ger bron Pilat, a'i anfon at Herod;</HI> 8 <HI>A Herod yn ei watwar ef.</HI> 12 <HI>Herod a Philat yn cymmodi &acirc;'i gilydd.</HI> 18 <HI>Y bobl yn dei&s;yf cael Barabbas, a Philat yn ei ollwng ef iddynt, ac yn rhoddi yr Je&s;u iw groe&s;-hoelio.</HI> 27 <HI>Yntef yn mynegi i'r gwra|gedd a alarent o'i blegid ef, ddi|ny&s;tr Jeru&s;alem:</HI> 34 <HI>yn gweddio tros ei elynion.</HI> 39 <HI>Crogi dau|ddrwg-weithredwr gydag ef.</HI> 46 <HI>Ei farwolaeth,</HI> 50 <HI>a'i gladdedi|gaeth ef.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A'R holl liaws o honynt, a gy|foda&s;ant, ac a'i dyga&s;ant ef at Pilat;</P>
<P N="2">2 Ac a ddechreua&s;ant ei gyhu|ddo ef, gan ddywedyd, Ni a gaw|&s;om hwn yn g&wcirc;yrdroi 'r bobl, ac yn gwahardd rhoi teyrnged i Cae|&s;ar, gan ddywedyd mai efe ei hun yw Chri&s;t frenin.</P>
<P N="3">3 A Philat a ofynnodd iddo, gan ddywedyd, Ai ti yw brenin yr Iddewon? ac efe a attebodd iddo ac a ddywedodd, Yr wyt ti yn dy|wedyd.</P>
<P N="4">4 A dywedodd Pilat wrth yr Arch-offeiriaid a'r bobl, Nid wyfi yn cael dim bai ar y d&ycirc;n hwn.</P>
<P N="5">5 A hwy a fuant daerach, gan ddywedyd, Y mae efe yn cyffroi 'r bobl, gan ddy&s;cu trwy holl Ju|d&aelig;a, wedi dechreu o Galil&aelig;a hyd ymma.</P>
<P N="6">6 A phan glybu Pilat &s;&ocirc;n am Galil&aelig;a, efe a ofynnodd ai Gali|l&aelig;ad oedd y d&ycirc;n.</P>
<P N="7">7 A phan w&ycirc;bu efe ei fod ef o lywodraeth Herod, efe a'i hanfo|nodd ef at Herod, yr hwn oedd yntef yn Jeru&s;alem y dyddiau hynny.</P>
<P N="8">8 A Herod, pan welodd yr Je&s;u, a lawenychodd yn fawr: canys yr oedd efe yn chwennych er y&s;talm ei weled ef, oblegid i|ddo glywed llawer am dano ef: ac yr ydoedd yn gobeithio cael gweled gwneuthur rhyw arwydd ganddo ef.</P>
<P N="9">9 Ac efe a'i holodd ef mewn llawer o eiriau: eithr efe nid at|tebodd ddim iddo.</P>
<P N="10">10 A'r Arch-offeiriaid a'r Scri|fennyddion a &s;afa&s;ant gan ei gy|huddo ef yn haerllyg.</P>
<P N="11">11 A Herod a'i filw&ycirc;r, wedi iddo ei ddiy&s;tyru ef a'i watwar, a'i wi&s;co &acirc; gwi&s;c glaerwen, a'i danfonodd ef drachefn at Pilat.</P>
<P N="12">12 A'r dwthwn hwnnw yr aeth
<PB REF="133"> Pilat a Herod yn gyfeillion: canys yr oeddynt o'r blaen mewn gely|niaeth &acirc;'i gilydd.</P>
<P N="13">13 A Philat, wedi galw yng|h&ycirc;d yr Arch-offeiriaid, a'r lly|wiawd-w&ycirc;r, a'r bobl,</P>
<P N="14">14 A ddywedodd wrthynt, Chwi a ddyga&s;och y d&ycirc;n hwn attafi, fel vn a fyddai yn g&wcirc;yrdroi 'r bobl: ac wele, myfi a'i holais ef yn eich gw&ycirc;dd chwi, ac ni che|fais yn y d&ycirc;n hwn ddim bai, o ran y pethau yr ydych chwi yn ei gyhuddo ef am danynt:</P>
<P N="15">15 Na Herod chwaith: canys anfonais chwi atto ef, ac wele, dim yn haeddu marwolaeth ni's gwnaed iddo.</P>
<P N="16">16 Am hynny mi a'i ceryddaf ef, ac a'i gollyngaf ymmaith.</P>
<P N="17">17 Canys yr ydoedd yn rhaid iddo ollwng vn yn rhydd iddynt ar yr w&ycirc;l.</P>
<P N="18">18 A'r holl liaws a lefa&s;ant ar vnwaith, gan ddywedyd, Bwrw hwn ymmaith, a gollwng i ni Barabbas yn rhydd.</P>
<P N="19">19 (Yr hwn, am ryw derfy&s;c a wnel&s;id yn y ddinas, a llofruddi|aeth, oedd wedi ei daflu i gar|char.)</P>
<P N="20">20 Am hynny Pilat a ddywe|dodd wrthynt drachefn, gan ewylly&s;io gollwng yr Je&s;u yn rhydd.</P>
<P N="21">21 Eithr hwy a lefa&s;ant arno, gan ddywedyd Croe&s;-hoelia, cro|e&s;-hoelia ef.</P>
<P N="22">22 Ac efe a ddywedodd wr|thynt y drydedd waith, Canys pa ddrwg a wnaeth efe? ni chefais i ddim achos marwolaeth ynddo: am hynny mi a'i ceryddaf ef, ac a'i gollyngaf yn rhydd.</P>
<P N="23">23 Hwythau a fuant daerion &acirc; llefau vchel gan ddei&s;yfu ei groe&s;|hoelio ef: a'u llefau hwynt a'r Arch-offeiriaid a orfuant.</P>
<P N="24">24 A Philat a farnodd wneu|thur eu dei&s;yfiad hwynt.</P>
<P N="25">25 Ac efe a ollyngodd yn rhydd iddynt yr hwn am derfy&s;c a llo|fruddiaeth a fwria&s;id yngharchar, yr hwn a ofynna&s;ant: eithr yr Je&s;u a draddododd efe iw hewy|llys hwynt.</P>
<P N="26">26 Ac fel yr oeddynt yn ei ar|wain ef ymmaith, hwy a ddalia|&s;ant vn Simon o Cyrene, yn dy|fod o'r wl&acirc;d, ac a ddoda&s;ant y groes arno ef, iw dwyn ar &ocirc;l yr Je&s;u.</P>
<P N="27">27 Ac yr oedd yn ei ganlyn ef liaws mawr o bobl, ac o wragedd: y rhai hefyd oedd yn cwynfan, ac yn galaru o'i blegid ef.</P>
<P N="28">28 A'r Je&s;u wedi troi attynt, a ddywedodd, Merched Jeru&s;alem, nac w&ycirc;lwch o'm plegid i, eithr w&ycirc;lwch o'ch plegid eich hun, ac oblegid eich plant:</P>
<P N="29">29 Canys wele, y mae 'r dy|ddiau yn dyfod, yn y rhai y dy|wedant, Gwyn eu b&ycirc;d y rhai am|hlantadwy, a'r crothau ni heppi|lia&s;ant, a'r bronnau ni roe&s;ant &s;ugn.</P>
<P N="30">30 Yna y dechreuant ddywe|dyd wrth y mynyddoedd, Syrthi|wch arnom: ac wrth y bryniau, Cuddiwch ni.</P>
<P N="31">31 Canys os gwnant hyn yn y pren &icirc;r, pa beth a wneir yn y <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">r&icirc;n?</P>
<P N="32">32 Ac arweinwyd gyd ag ef hefyd ddau ddrwg-weithred-w&ycirc;r eraill, iw rhoi iw marwolaeth.</P>
<P N="33">33 A phan ddaethant i'r lle a elwir Calvaria, yno y croe&s;-ho|lia&s;ant ef a'r drwg-weithred-wyr:
<PB REF="134"> vn ar y llaw ddehau, a'r llall ar yr a&s;&s;wy.</P>
<P N="34">34 A'r Je&s;u a ddywedodd, O D&acirc;d, maddeu iddynt: canys ni wyddant pa beth y maent yn ei wneuthur. A hwy a ranna&s;ant ei ddillad ef, ac a fwria&s;ant goel|bren.</P>
<P N="35">35 A'r bobl a &s;afodd yn e|drych, a'r pennaethiaid hefyd g&ycirc;d &acirc; hwynt a watwara&s;ant, gan ddywedyd, Eraill a waredodd efe, gwareded ef ei hun, os hwn yw Chri&s;t, etholedig Duw.</P>
<P N="36">36 A'r milw&ycirc;r hefyd a'i gwat|wara&s;ant ef, gan ddyfod atto, a chynnyg iddo finegr,</P>
<P N="37">37 A dywedyd, Os tydi yw brenin yr Iddewon, gwared dy hun.</P>
<P N="38">38 Ac yr ydoedd hefyd ar&s;cri|fen wedi ei &s;crifennu vwch ei ben ef, &acirc; llythyrennau Groeg, a Lladin, ac Ebrew, HWN YW BRENIN YR IDDEWON.</P>
<P N="39">39 Ac vn o'r drwg-weithred|w&ycirc;r a groga&s;id, a'i cablodd ef, gan ddywedyd, Os tydi yw Chri&s;t, gwared dy hun a ninnau.</P>
<P N="40">40 Eithr y llall a attebodd, ac a'i ceryddodd ef, gan ddywedyd, Onid wyt ti yn ofni Duw, gan dy fod dan yr vn ddamnedigaeth?</P>
<P N="41">41 A nyni yn wir yn gyfiawn: (canys yr ydym yn derbyn yr hyn a haeddei y pethau a wnaethom) eithr hwn ni wnaeth ddim allan o'i le.</P>
<P N="42">42 Ac efe a ddywedodd wrth yr Je&s;u, Arglwydd, cofia fi, pan ddelych i'th deyrnas.</P>
<P N="43">43 A'r Je&s;u a ddywedodd wr|tho, Yn wir meddaf i ti, He|ddyw y byddi g&ycirc;d &acirc; mi ymmha|radwys.</P>
<P N="44">44 Ac yr ydoedd hi ynghylch y chweched awr, a thywyllwch a fu ar yr holl ddaiar hyd y nawfed awr.</P>
<P N="45">45 A'r haul a dywyllwyd, a llen y Deml a rwygwyd yn ei cha|nol.</P>
<P N="46">46 A'r Je&s;u gan lefain &acirc; llef vchel a ddywedodd, O D&acirc;d, i'th ddwylo di y gorchymynnaf fy y&s;|pryd. Ac wedi iddo ddywedyd hyn, efe a drengodd.</P>
<P N="47">47 A'r Canwriad pan welodd y peth a wnaethpwyd, a ogone|ddodd Dduw, gan ddywedyd, Yn w&icirc;r yr oedd hwn yn &wcirc;r cyfiawn.</P>
<P N="48">48 A'r holl bobloedd, y rhai a ddaethent yngh&ycirc;d i edrych hyn, wrth weled y pethau a wnaeth|pwyd, a ddychwela&s;ant, gan guro eu dwyfronnau.</P>
<P N="49">49 A'i holl gydnabod ef a &s;a|fa&s;ant o hirbell, a'r gwragedd, y rhai a'i canlyna&s;ent ef o Galil&aelig;a, yn edrych ar y pethau hyn.</P>
<P N="50">50 Ac wele, g&wcirc;r a'i enw Jo|&s;eph, <HI>yr hwn</HI> oedd gyngh&ocirc;rwr, g&wcirc;r da a chyfiawn.</P>
<P N="51">51 (Hwn ni chyttuna&s;ei &acirc;'u cyngor ac a'u gweithred hwynt,) o Arimath&aelig;a dinas yr Iddewon, (yr hwn oedd yntef yn di&s;gwil hefyd am deyrnas Dduw.)</P>
<P N="52">52 Hwn a ddaeth at Pilat, ac a ofynnodd gorph yr Je&s;u.</P>
<P N="53">53 Ac efe a'i tynnodd i lawr, ac a'i hamd&ocirc;dd mewn lliain main, ac a'i rhoddes mewn bedd wedi ei naddu mewn carreg, yn yr hwn ni rodda&s;id d&ycirc;n erioed.</P>
<P N="54">54 A'r dydd hwnnw oedd ddar|parwyl, a'r Sabbath oedd yn ne|&s;au.</P>
<P N="55">55 A'r gwragedd hefyd, y rhai a ddaethent gyd ag ef o Galil&aelig;a,
<PB REF="134"> a ganlyna&s;ant, ac a wel&s;ant y bedd, a pha fodd y dodwyd ei gorph ef.</P>
<P N="56">56 A hwy a ddychwela&s;ant, ac a baratoe&s;ant b&ecirc;r-aroglau ac en|naint, ac a orphwy&s;a&s;ant ar y Sab|bath, yn &ocirc;l y gorchymmyn.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y ddau Angel yn mynegi adgy|fodiad Chri&s;t i'r gwragedd, oedd yn dyfod at y bedd;</HI> 9 <HI>a'r rhai hynny yn ei adrodd i eraill.</HI> 13 <HI>Chri&s;t ei hun yn ymddangos i'r ddau ddi&s;cybl oedd yn myned i Em|maus:</HI> 36 <HI>ac wedi hynny i'r Apo&s;tolion, ac yn ceryddu eu ha|ngrediniaeth hwy:</HI> 47 <HI>yn rhoddi gorchymmyn iddynt:</HI> 49 <HI>ac yn addo yr Y&s;pryd gl&acirc;n:</HI> 51 <HI>ac felly yn e&s;cyn i'r nefoedd.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A'R dydd cyntaf o'r wythnos, ar y cynddydd, hwy a ddae|thant at y bedd, gan ddwyn y p&ecirc;r|aroglau a baratoe&s;ent, a rhai g&ycirc;d &acirc; hwynt.</P>
<P N="2">2 A hwy a gaw&s;ant y maen we|di ei dreiglo ymmaith oddi wrth y bedd.</P>
<P N="3">3 Ac wedi iddynt fyned i mewn, ni chaw&s;ant gorph yr Arglwydd Je&s;u.</P>
<P N="4">4 A bu, a hwy yn petru&s;o am y peth hyn, wele, dau &wcirc;r a &s;a|fodd yn eu hymyl mewn gwi&s;co|edd di&s;clair.</P>
<P N="5">5 Ac wedi iddynt ofni, a go|&s;twng eu hwynebau tu a'r ddaiar, hwy a ddyweda&s;ant wrthynt, Pa ham yr ydych yn cei&s;io y byw ym my&s;c y meirw?</P>
<P N="6">6 Nid yw efe ymma, ond efe a gyfododd. Cofiwch pa fodd y dywedodd wrthych, ac efe etto yn Galil&aelig;a,</P>
<P N="7">7 Gan ddywedyd, Rhaid yw rhoi M&acirc;b y d&ycirc;n yn nwylo dynion pechadurus, a'i groe&s;-hoelio, a'r trydydd dydd adgyfodi.</P>
<P N="8">8 A hwy a gofia&s;ant ei eiriau ef,</P>
<P N="9">9 Ac a ddychwela&s;ant oddi wrth y bedd, ac a fynega&s;ant hyn oll i'r vn ar ddeg, ac i r lleill oll.</P>
<P N="10">10 A Mair Fagdalen, a Joanna, a Mair <HI>mam</HI> Jaco, a'r lleill g&ycirc;d &acirc; hwynt, oedd y rhai a ddyweda&s;ant y pethan hyn wrth yr Apo&s;tolion.</P>
<P N="11">11 A'u geiriau a welid yn eu golwg hwynt, fel gwegi, ac ni chreda&s;ant iddynt.</P>
<P N="12">12 Eithr Petr a gododd i fynu, ac a redodd at y bedd: ac wedi ymgrymmu efe a ganfu y lliei|niau wedi eu go&s;od o'r nailltu, ac a aeth ymmaith, gan ryfeddu rhyngddo ac ef ei hun, am y peth a ddarfua&s;ei.</P>
<P N="13">13 Ac wele, dau o honynt oedd yn myned y dydd hwnnw i dref a'i henw Emmaus, yr hon oedd ynghylch trugain &s;t&acirc;d oddi wrth Jeru&s;alem:</P>
<P N="14">14 Ac yr oeddynt hwy yn ym|ddiddan &acirc;'i gilydd, am yr holl bethau hyn a ddigwydda&s;ent.</P>
<P N="15">15 A bu, fel yr oeddynt yn ym|ddiddan, ac yn ymofyn &acirc;'i gilydd, yr Je&s;u ei hun hefyd a ne&s;aodd, ac a aeth gyd &acirc; hwynt.</P>
<P N="16">16 Eithr eu llygaid hwynt a ataliwyd, fel na's adwaenent ef.</P>
<PB REF="135">
<P N="17">17 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, Pa ryw ymadroddion yw y rhai hyn yr ydych yn eu bwrw at ei gilydd, dan rodio, ac yn wy|nebdri&s;t?</P>
<P N="18">18 Ac vn <HI>o honynt</HI> a'i enw Cleo|pas, gan atteb a ddywedodd wr|tho, A wyt ti yn vnig yn ymdei|thydd yn Jeru&s;alem, ac ni wy|buo&s;t y pethau a wnaeth pwyd yn|ddi hi, yn y dyddiau hyn.</P>
<P N="19">19 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, Pa bethau? Hwythau a ddyweda&s;ant wrtho, Y pethau yn|ghylch Je&s;u o Nazareth, yr hwn oedd &wcirc;r o brophwyd, gallnog mewn gweithred a gair, ger bron Duw a'r holl bobl.</P>
<P N="20">20 A'r m&ocirc;dd y traddodes yr Arch-offeiriaid a'n llywodraeth|w&ycirc;r ni ef, i farn marwolaeth, ac a'r croe&s;-hoelia&s;ant ef.</P>
<P N="21">21 Ond yr oeddym ni yn go|beithio mai efe oedd yr hwn a waredei 'r I&s;rael: ac heb law hyn oll, heddyw yw 'r trydydd dydd, er pan wnaethpwyd y pethau hyn.</P>
<P N="22">22 A hefyd rhai gwragedd o honom ni, a'n dychryna&s;ant ni, gwedi iddynt f&ocirc;d yn foreu wrth y bedd:</P>
<P N="23">23 A phan na chaw&s;ant ei gorph ef, hwy a ddaethant, gan ddywe|dyd weled o honynt weledigaeth o Angelion, y rhai a ddywedent ei f&ocirc;d efe yn fyw.</P>
<P N="24">24 A rhai o'r rhai oedd gyd &acirc; nyni, a aethant at y bedd, ac a gaw|&s;ant felly, &s;el y dyweda&s;ei y gwra|gedd; ond ef ni's gwel&s;ant.</P>
<P N="25">25 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, O ynfydion, a hwyr-frydig o galon, i gredu 'r holl bethau a ddywedodd y prophwydi.</P>
<P N="26">26 Ond oedd raid i Gri&s;t ddi|oddef y pethau hyn, a myned i mewn iw ogoniant?</P>
<P N="27">27 A chan ddechreu ar Mo&s;e<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">, a'r holl brophwydi, efe a e&s;po|niodd iddynt yn yr holl Scry|thyrau, y pethau am dano ei hun.</P>
<P N="28">28 Ac yr oeddynt yn ne&s;au i'r dref lle yr oeddynt yn myned: ac yntef a gymmerth arno ei f&ocirc;d yn myned ym-mhellach.</P>
<P N="29">29 A hwy a'i cymmella&s;ant ef, gan ddywedyd, Aros g&ycirc;d &acirc; ni, ca|nys y mae hi yn hwyrhau, a'r dydd yn darfod. Ac efe a aeth i mewn i aros g&ycirc;d &acirc; hwynt.</P>
<P N="30">30 A darfu, ac efe yn ei&s;tedd gyd &acirc; hwynt, efe a gymmerodd fara, ac a'i bendithiodd, ac a'i tor|rodd, ac a'i rhoddes iddynt.</P>
<P N="31">31 A'u llygaid hwynt, a agor|wyd, a hwy a'i hadnabuant ef: ac efe a ddifannodd allan o'i golwg hwynt.</P>
<P N="32">32 A hwy a ddyweda&s;ant wrth ei gilydd, Onid oedd ein calon ni yn llo&s;ci ynom, tra ydoedd efe yn ymddiddan &acirc; ni ar y ffordd, a thra 'r ydoedd efe yn agoryd i ni 'r Scrythyrau?</P>
<P N="33">33 A hwy a goda&s;ant yr awr honno, ac a ddychwela&s;ant i Jeru|&s;alem, ac a gaw&s;ant yr vn ar dd&ecirc;g wedi ymga&s;clu yngh&ycirc;d, a'r &s;awl <HI>oedd</HI> g&ycirc;d &acirc; hwynt,</P>
<P N="34">34 Yn dywedyd, Yr Arglwydd a gyfododd yn wir, ac a ymddan|go&s;odd i Simon.</P>
<P N="35">35 A hwythau a adrodda&s;ant y pethau <HI>a wnaethe&s;id</HI> ar y ffordd, a pha fodd yr adnabuwyd ef gan|ddynt, wrth dorriad y bara.</P>
<P N="36">36 Ac a hwy yn dywedyd y pe|thau hyn, yr Je&s;u ei hun a &s;afodd yu eu canol hwynt, ac a ddywe|dodd wrthynt, Tangneddyf i chwi.</P>
<P N="37">37 Hwythau wedi brawychu, ac ofni, a dybia&s;ant weled o ho|nynt y&s;pryd.</P>
<PB REF="135">
<P N="38">38 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, Pa ham i'ch trallodir, a pha ham y mae meddyliau yn codi yn eich calonnau?</P>
<P N="39">39 Edrychwch fy nwylo a'm traed, mai myfi fy hun ydyw: teimlwch fi, a gwelwch, canys nid oes gan y&s;pryd gnawd ac e&s;cyrn, fel y gwelwch f&ocirc;d gennifi.</P>
<P N="40">40 Ac wedi iddo ddywedyd hyn, efe a ddango&s;odd iddynt ei ddwylo a'i draed.</P>
<P N="41">41 Ac a hwy etto heb gredu gan lawenydd, ac yn rhyfeddu, efe a ddywedodd wrthynt, A oes gyn|nych chwi ymma ddim bwyd?</P>
<P N="42">42 A hwy a roe&s;ant iddo ddarn o by&s;codyn wedi ei ro&s;tio, ac o ddil m&ecirc;l.</P>
<P N="43">43 Yntef a'i cymmerodd, ac a'i bwyttaodd yn eu gw&ycirc;dd hwynt.</P>
<P N="44">44 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, Dymma 'r geiriau a ddy|wedais i wrthych, pan oeddwn etto g&ycirc;d &acirc; chwi, b&ocirc;d yn rhaid cy|flawni p&ocirc;b peth a &s;crifennwyd ynghyfraith Mo&s;es, a'r Prophwy|di, a'r P&s;almau, am danafi.</P>
<P N="45">45 Yna yr agorodd efe eu deall hwynt, fel y deallent yr Scrythy|rau.</P>
<P N="46">46 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, Felly yr &s;crifennwyd, ac felly yr oedd raid i Gri&s;t ddio|ddef, a chyfodi o feirw y trydydd dydd:</P>
<P N="47">47 A phregethu edifeirwch, a maddeuant pechodau yn ei enw ef, ym-mhlith yr holl genhedlo|edd, gan ddechreu yn Jeru&s;a|lem.</P>
<P N="48">48 Ac yr ydych chwi yn dy&s;ti|on o'r pethau hyn.</P>
<P N="49">49 Ac wele, yr ydwyfi yn anfon addewid fy Nh&acirc;d arnoch: eithr arho&s;wch chwi yn ninas Jeru&s;a|lem, hyd oni wi&s;cer chwi &acirc; nerth o'r vchelder.</P>
<P N="50">50 Ac efe a'u dug hwynt allan hyd yn Bethania; ac a gododd ei ddwylo, ac a'i bendithiodd hwynt.</P>
<P N="51">51 Ac fe a ddarfu, tra 'r oedd efe yn eu bendithio hwynt, yma|del o honaw ef oddi wrthynt, ac efe a ddugpwyd i fynu i'r n&ecirc;f.</P>
<P N="52">52 Ac wedi iddynt ei addoli ef, hwy a ddychwela&s;ant i Jeru&s;alem, gyd &acirc; llawenydd mawr.</P>
<P N="53">53 Ac yr oeddynt yn wa&s;tadol yn y Deml, yn moli, ac yn bendi|thio Duw. Amen.</P>
</DIV2>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="book">
<HEAD>YR EFENGYL YN ol Sanct IOAN.</HEAD>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Duwdab, dyndab, &acirc; &s;wydd Je&s;u Gri&s;t.</HI> 15 <HI>Te&s;tiolaeth Joan.</HI> 39 <HI>Galwad Andreas, Petr, Philip, a Nathanael.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>YN y dechreuad yr oedd y Gair, a'r Gair oedd g&ycirc;d &acirc; Duw, a Duw oedd y Gair.</P>
<P N="2">2 Hwn oedd yn y dechreuad g&ycirc;d &acirc; Duw.</P>
<P N="3">3 Trwyddo ef y gwnaeth|pwyd p&ocirc;b peth; ac hebddo ef, ni wnaethpwyd dim a'r a wnaeth|pwyd.</P>
<P N="4">4 Ynddo ef yr oedd bywyd, a'r bywyd oedd oleuni dynion:</P>
<PB REF="136">
<P N="5">5 A'r goleuni &s;ydd yn lle|wyrchu yn y tywyllwch, a'r ty|wyllwch nid oedd yn ei amgy|ffred.</P>
<P N="6">6 Yr ydoedd g&wcirc;r wedi ei an|fon oddi wrth Dduw, a'i cnw Joan:</P>
<P N="7">7 Hwn a ddaeth yn dy&s;tiola|eth, fel y ty&s;tiolaethei am y go|leuni, fel y credei pawb trwy|ddo ef.</P>
<P N="8">8 Nid efe oedd y goleuni, eithr <HI>efe a anfona&s;id</HI> fel y ty&s;tiolaethei am y goleuni.</P>
<P N="9">9 Hwn ydoedd y gwir oleuni, yr hwn &s;ydd yn goleuo p&ocirc;b d&ycirc;n a'r y &s;ydd yn dyfod i'r b&ycirc;d.</P>
<P N="10">10 Yn y byd yr oedd efe, a'r b&ycirc;d a wnaethpwyd trwyddo ef; a'r b&ycirc;d nid adnabu ef.</P>
<P N="11">11 At ei eiddo ei hun y daeth, a'r eiddo ei hun ni dderbynia&s;ant ef.</P>
<P N="12">12 Ond cynnifer ac a'i derby|nia&s;ant ef, efe a roddes iddynt allu i f&ocirc;d yn feibion i Dduw, <HI>&s;ef</HI> i'r &s;awl a gredant yn ei enw ef.</P>
<P N="13">13 Y rhai ni aned o waed, nac o ewyllys y cnawd, nac o ewyllys g&wcirc;r, eithr o Dduw.</P>
<P N="14">14 A'r Gair a wnaethpwyd yn gnawd, ac a drigodd yn ein plith ni, (ac ni a wel&s;om ei ogoniant ef, gogoniant megis yr vnig-ane|dig oddiwrth y T&acirc;d) yn llawn gr&acirc;s a gwirionedd.</P>
<P N="15">15 Joan a dy&s;tiolaethodd am dano ef, ac a lefodd, gan ddywedyd, Hwn oedd yr vn y dywedais am dano, Yr hwn &s;ydd yn dyfod ar fy &ocirc;l i, a aeth o'm blaen i: canys yr oedd efe o'm blaen i.</P>
<P N="16">16 Ac o'i gyflawnder ef y derbynia&s;om ni oll, a gr&acirc;s am r&acirc;s.</P>
<P N="17">17 Canys y gyfraith a rodd|wyd trwy Mo&s;es, ond y gr&acirc;s a'r gwirionedd a ddaeth trwy Je&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="18">18 Ni welodd neb Dduw er|ioed: yr vnig-anedig F&acirc;b, yr hwn &s;ydd ym-monwes y T&acirc;d, hwnnw a'i hy&s;py&s;odd <HI>ef.</HI></P>
<P N="19">19 A hon yw ty&s;tiolaeth Joan, pan anfonodd yr Iddewon o Je|ru&s;alem offeiriaid a Lefiaid, i ofyn iddo, Pwy wyt ti?</P>
<P N="20">20 Ac efe a gyffe&s;odd, ac ni wadodd, a chyffe&s;odd, Nid myfi yw 'r Chri&s;t.</P>
<P N="21">21 A hwy a ofynna&s;ant iddo, Beth ynteu? ai Elias wyt ti? Yn|tef a ddywedodd, Nag&ecirc;. Ai 'r Prophwyd wyt ti? Ac efe a atte|bodd, Nag&ecirc;.</P>
<P N="22">22 Yna y dyweda&s;ant wrtho, Pwy wyt ti? fel y rhoddom at|teb i'r rhai a'n danfonodd. Beth yr wyt ti yn ei ddywedyd am da|nat dy hun?</P>
<P N="23">23 Eb efe, Myfi <HI>yw</HI> ll&ecirc;f vn yn gwaeddi yn y diffaethwch, Vni|awnwch ffordd yr Arglwydd; &s;el y dywedodd E&s;ay y Prophwyd.</P>
<P N="24">24 A'r rhai a anfona&s;id, oedd o'r Phari&s;&aelig;aid.</P>
<P N="25">25 A hwy a ofynna&s;ant iddo, ac a ddyweda&s;ant wrtho, Pa ham gan hynny yr wyt ti yn bedyddio, onid ydwyt ti na'r Chri&s;t, nac E|lias, na'r Prophwyd?</P>
<P N="26">26 Joan a attebodd iddynt, gan ddywedyd, Myfi &s;y yn bedyddio &acirc; dwfr, ond y mae <HI>vn</HI> yn fefyll yn eich plith chwi, yr hwn nid ad|waenoch <HI>chwi.</HI></P>
<P N="27">27 Efe yw'r hwn &s;ydd yn dy|fod ar fy &ocirc;l i, yr hwn a aeth o'm blaen i: yr hwn nid ydwyfi dei|lwng i ddattod carrei ei e&s;cid.</P>
<PB REF="136">
<P N="28">28 Y pethau hyn a wnaeth|pwyd yn Bethabara, y tu hwnt i'r Jorddonen,, lle yr oedd Joan yn bedyddio.</P>
<P N="29">29 Trannoeth, Joan a ganfu yr Je&s;u yn dyfod atto, ac efe a ddy|wedodd, Wele oen Duw, yr hwn &s;ydd yn tynnu ymmaith bechodau 'r b&ycirc;d.</P>
<P N="30">30 Hwn yw efe am yr hwn y dywedais i, Ar fy &ocirc;l i y mae g&wcirc;r yn dyfod, yr hwn a aeth o'm blaen i: canys yr oedd efe o'm blaen i.</P>
<P N="31">31 Ac myfi nid adwaenwn ef: eithr fel yr amlygid ef i I&s;rael, i hynny y daethym i, gan fedyddio a dwfr.</P>
<P N="32">32 Ac Joan a dy&s;tiolaethodd, gan ddywedyd, Mi a welais yr Y&s;pryd yn de&s;cyn megis colom|men o'r n&ecirc;f, ac efe a arho&s;odd ar|no ef.</P>
<P N="33">33 A myfi nid adwaenwn ef, eithr yr hwn a'm hanfonodd i fedyddio &acirc; dwfr, efe a ddywedodd wrthif, Ar yr hwn y gwelych yr Y&s;pryd yn de&s;cyn ac yn aros arno, hwnnw yw'r un &s;y'n bedyddio &acirc;'r Y&s;pryd gl&acirc;n.</P>
<P N="34">34 Ac mi a welais, ac a dy|&s;tiolaethais, mai hwn yw M&acirc;b Duw.</P>
<P N="35">35 Trannoeth drachefn y &s;a|fodd Joan, a dau o'i ddi&s;cyblion:</P>
<P N="36">36 A chan edrych ar yr Je&s;u yn rhodio, efe a ddywedodd. Wele oen Duw.</P>
<P N="37">37 A'r ddau ddi&s;cybl a'i clyw|&s;ant ef yn llefaru ac a ganlyna|&s;ant yr Ie&s;u,</P>
<P N="38">38 Yna yr Je&s;u a droes, a phan welodd hwynt yn canlyn, efe a ddywedodd wrthynt, Beth yr y|dych chwi yn ei gei&s;io? A hwy a ddyweda&s;ant wrtho ef, Rabbi (yr hyn o'i gyfieithu yw, Athro) pa le yr wyt ti yn trigo?</P>
<P N="39">39 Efe a ddywedodd wrthynt, Deuwch a gwelwch. A hwy a dda|ethant, ac a wel&s;ant lle yr oedd efe yn trigo, ac a arho&s;a&s;ant g&ycirc;d &acirc;g ef y diwrnod hwnnw, ac yr oedd hi ynghylch y ddegfed awr.</P>
<P N="40">40 Andreas brawd Simon Petr, oedd un o'r ddau a glyw|&s;ent <HI>hynny</HI> gan Joan, ac a'i dilyna|&s;ant ef.</P>
<P N="41">41 Hwn yn gyntaf a gafodd ei frawd ei hun Simon, ac a ddy|wedodd wrtho, Nyni a gaw&s;om y Me&s;&s;ias, yr hyn o'i ddeongl yw, y Chri&s;t.</P>
<P N="42">42 Ac efe a'i dug ef at yr Je&s;u. A'r Je&s;u wedi edrych arno ef, a ddywedodd, Ti yw Simon m&acirc;b Jona, ti a elwir Cephas, yr hwn a gyfieithir, carreg.</P>
<P N="43">43 Trannoeth yr ewylly&s;iodd yr Je&s;u fyned allan i Galil&aelig;a, ac efe a gafodd Philip, ac a ddywe|dodd wrtho, Dilyn fi.</P>
<P N="44">44 A Philip oedd o Beth&s;aida, o ddinas Andreas a Phetr.</P>
<P N="45">45 Philip a gafodd Nathanael, ac a ddywedodd wrtho, Caw|&s;om yr hwn yr &s;crifennodd Mo|&s;es yn y gyfraith, a'r prophwydi am dano, Je&s;u o Nazareth m&acirc;b Jo&s;eph.</P>
<P N="46">46 A Nathanael a ddywedodd wrtho, A ddichon dim da ddyfod o Nazareth? Philip a ddywedodd wrtho, Tyred a gw&ecirc;l.</P>
<P N="47">47 Je&s;u a ganfu Nathanael yn dyfod atto, ac a ddywedodd am dano Wele I&s;raeliad yn w&icirc;r, yn yr hwn nid oes dwyll.</P>
<P N="48">48 Nathanael a ddywedodd wrtho, Pa fodd i'm hadwaeno&s;t?
<PB REF="137"> Je&s;u a attebodd, ac a ddywedodd wrtho, Cyn i Philip dy alw di, pan oeddit tan y figy&s;-bren, mi a'th welais di.</P>
<P N="49">49 Nathanael a attebodd, ac a ddywedodd wrtho ef, Rabbi, ti yw Mab Duw, ti yw brenin I&s;rael.</P>
<P N="50">50 Je&s;u a attebodd, ac a ddy|wedodd wrtho ef, O herwydd i mi ddywedyd i ti, Myfi a'th welais di tan y ffigy&s;-bren, a ydwyt ti yn credu? ti a gei weled pethau mwy n&acirc;'r rhai hyn.</P>
<P N="51">51 Ac efe a ddywedodd wrtho, Yn w&icirc;r, yn w&icirc;r, meddaf i chwi, Ar &ocirc;l hyn y gwelwch y nef yn agored, ac Angelion Duw yn e|&s;cyn, ac yn de&s;cyn, ar Fab y d&ycirc;n.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Chri&s;t yn troi y dwfr yn w&icirc;n,</HI> 12 <HI>yn myned i wared i Capernaum a Jeru&s;alem, ac yno yn bwrw y prynwyr ar gwerthwyr allan o'r Deml:</HI> 19 <HI>Yn rhag fynegi ei farwolaeth, a'i adgyfodiad.</HI> 25 <HI>Llawer yn credu ynddo, o her|wydd ei wrthiau, ond er hynny nid ymddiriedei ef iddynt am dano ei hun.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A'R trydydd dydd yr oedd priodas yn Cana Galil&aelig;a: a mam yr Je&s;u oedd yno.</P>
<P N="2">2 A galwyd yr Je&s;u hefyd a'i ddi&s;cyblion i'r briodas.</P>
<P N="3">3 A phan ballodd y gw&icirc;n, mam yr Je&s;u a ddywedodd wrtho ef, Nid oes ganddynt mo'r gwin.</P>
<P N="4">4 Je&s;u a ddywcdodd wrthi, Beth &s;ydd i mi <HI>a wnelwyf</HI> &acirc; thi wraig? ni ddaeth fy awr i et|to.</P>
<P N="5">5 Ei fam ef a ddywedodd wrth y gwa&s;anaeth-w&ycirc;r, Beth bynnag a ddywedo efe wrthych, gwnewch.</P>
<P N="6">6 Ac yr oedd yno chwech o ddyfr-le&s;tri meini, wedi eu go|&s;od, yn &ocirc;l defod puredigaeth yr Iddewon, y rhai a ddalient b&ocirc;b un ddau ffircyn neu dri.</P>
<P N="7">7 Je&s;u a ddywedodd wrthynt, Llenwch y dyfr-le&s;tri o dwfr. A hwy a'u llanwa&s;ant hyd yr ymyl.</P>
<P N="8">8 Ac efe a ddywedodd wrthynt, Gollyngwch yn awr, a dygwch at llywodraeth-&wcirc;r y wledd. A hwy a ddyga&s;ant.</P>
<P N="9">9 A phan brofodd llywodraeth|&wcirc;r y wledd y dwfr a wnaethid yn w&icirc;n, (ac ni wyddei o ba le yr y|doedd, eithr y gwa&s;anaeth-w&ycirc;r, y rhai a ollynga&s;ent y dwfr, a wyddent) llywodraeth-wr y wledd a alwodd ar y priod-fab.</P>
<P N="10">10 Ac a ddywedodd wrtho, P&ocirc;b d&ycirc;n a e&s;yd y gw&icirc;n da yn gyntaf, ac wedi iddynt yfed yn dda, yna un a fo gwaeth: titheu a gedwai&s;t y gwin da hyd yr awr hon.</P>
<P N="11">11 Hyn o ddechreu gwrthiau a wnaeth yr Je&s;u yn Cana Gali|l&aelig;a, ac a eglurodd ei ogoniant, a'i ddi&s;cyblion a greda&s;ant ynddo.</P>
<P N="12">12 Wedi hyn, efe a aeth i wared i Capernaum, efe a'i fam, a'i frodyr, a'i ddi&s;cyblion; ac yno nid arho&s;a&s;ant nemmor o ddyddiau:</P>
<P N="13">13 A Pha&s;c yr Iddewon oedd yn agos, a'r Je&s;u a aeth i fynu i Jeru&s;alem.</P>
<P N="14">14 Ac a gafodd yn y Deml rai yn gwerthu ychen a defaid, a cho|lomennod, a'r newid-w&ycirc;r arian yn ei&s;tedd.</P>
<PB REF="137">
<P N="15">15 Ac wedi gwneuthur fflan|gell o f&acirc;n reffynnau, efe a'i gyr|rodd hwynt oll allan o'r Deml; y defaid hefyd a'r ychen, ac a dy|walltodd allan arian y newid-w&ycirc;r, ac a ddymchwelodd y byrddau.</P>
<P N="16">16 Ac a ddywedodd wrth y rhai oedd yn gwerthu colomen|nod, Dygwch y rhai hyn oddi ymma, na wnewch d&ycirc; fy Nh&acirc;d i, yn d&ycirc; marchnad.</P>
<P N="17">17 A'i ddi&s;cyblion a gofia&s;ant f&ocirc;d yn &s;crifennedig, Z&ecirc;l dy d&ycirc; di am hy&s;odd i.</P>
<P N="18">18 Yna'r Iddewon a atteba&s;ant, ac a ddyweda&s;ant wrtho ef, Pa ar|wydd yr ydwyt ti yn ei ddangos i ni, gan dy f&ocirc;d yn gwneuthur y pethau hyn?</P>
<P N="19">19 Yr Je&s;u a attebodd ac a ddy|wedodd wrthynt, Dini&s;triwch y Deml hon, ac mewn tridiau y cyfodaf hi.</P>
<P N="20">20 Yna'r Iddewon a ddyweda|&s;ant, Chwe blynedd a deugain y buwyd yn adeiladu y' Deml hon, ac a gyfodi di hi mewn tri-diau?</P>
<P N="21">21 Ond efe a ddyweda&s;ei am Deml ei gorph.</P>
<P N="22">22 Am hynny, pan gyfododd efe o feirw, ei ddi&s;cyblion ef a gofia&s;ant iddo ddywedyd hyn wrthynt hwy: a hwy a greda&s;ant yr Scrythur, a'r gair a ddyweda|&s;ei yr Je&s;u.</P>
<P N="23">23 Ac fel yr oedd efe yn Je|ru&s;alem, ar y Pa&s;c, yn yr w&ycirc;l, llawer a greda&s;ant yn ei enw ef, wrth weled ei arwyddion a wnae|thei efe.</P>
<P N="24">24 Ond nid ymddiriedodd yr Je&s;u iddynt am dano ei hun, am yr adwaenei efe hwynt oll;</P>
<P N="25">25 Ac nad oedd raid iddo dy|&s;tiolaethu o neb <HI>iddo</HI> am dd&ycirc;n: o herwydd yr oedd efe yn gwybod beth oedd mewn d&ycirc;n.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Chri&s;t yn dy&s;cu Nicodemus mor a|ngenrheidiol yw a denedigaeth.</HI> 14 <HI>Am ffydd yn ei farwolaeth ef.</HI> 16 <HI>Mawr gariad Duw tuac at y byd.</HI> 18 <HI>Condemniad am anghredini|aeth.</HI> 23 <HI>Bedydd, ty&s;tiolaeth, ac a|thrawiaeth Joan am Gri&s;t.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC yr oedd d&ycirc;n o'r Phari&s;ae|aid, a'i enw Nicodemus, penn&agrave;eth yr Iddewon.</P>
<P N="2">2 Hwn a ddaeth at yr Je&s;u liw n&ocirc;s, ac a ddywedodd wrtho, Rab|bi, nyni a &wcirc;yddom mai dy&s;caw|dwr ydwyt ti, wedi dyfod oddi wrth Dduw, canys ni allei neb w|neuthur y gwrthiau hyn yr wyt ti yn eu gwneuthur, oni bai f&ocirc;d Duw gyd ag ef.</P>
<P N="3">3 Je&s;u a attebodd ac a ddywe|dodd wrtho, Yn w&icirc;r, yn w&icirc;r, me|ddaf i ti, oddi eithr geni d&ycirc;n dra|chefn, ni ddichon efe weled teyr|nas Duw.</P>
<P N="4">4 Nicodemus a ddywedodd wrtho, Pa fodd y dichon d&ycirc;n ei eni, ac efe yn h&ecirc;n? a ddichon efe fyned i gr&ocirc;th ei fam eilwaith, a'i eni?</P>
<P N="5">5 Je&s;u a attebodd ac a ddywe|dodd, Yn wir, yn wir, meddaf i ti, oddi eithr geni d&ycirc;n o ddwfr ac o'r Y&s;pryd, ni ddichon efe fyned i mewn i deyrnas Dduw.</P>
<P N="6">6 Yr hyn a aned o'r cnawd, &s;ydd gnawd: a'r hyn a aned o'r Y&s;|pryd, &s;ydd y&s;pryd.</P>
<P N="7">7 Na ryfedda ddywedyd o ho|nofi wrthit. Y mae yn rhaid eich geni chwi drachefn.</P>
<PB REF="138">
<P N="8">8 Y mae 'r gwynt yn chwythu lle y mynno; a thi a glywi ei &s;wn ef, ond ni wyddo&s;t o ba le y mae yn dyfod, nac i ba le y mae yn myned: Felly y mae p&ocirc;b un a'r a aned o'r Y&s;pryd.</P>
<P N="9">9 Nicodemus a attebodd ac a ddywedodd wrtho, Pa fodd y dichon y pethau hyn f&ocirc;d?</P>
<P N="10">10 Je&s;u a attebodd ac a ddywe|dodd wrtho, A wyt ti yn ddy&s;|cawdwr yn I&s;rael, ac ni &wcirc;yddo&s;t y pethau hyn?</P>
<P N="11">11 Yn w&icirc;r, yn w&icirc;r meddaf i ti, mai yr hyn a wyddom yr ydym yn ei lefaru, a'r hyn a wel&s;om yr ydym yn ei dy&s;tiolaethu; a'n ty|&s;tiolaeth ni nid ydych yn el der|byn.</P>
<P N="12">12 Os dywedais i chwi bethau daiarol, a chwithau nid ydych yn credu; pa fodd, os dywedaf i chwi bethau nefol, y credwch?</P>
<P N="13">13 Ac ni e&s;cynnodd n&ecirc;b i'r n&ecirc;f, oddi eithr yr hwn a dde&s;cyn|nodd o'r n&ecirc;f, <HI>&s;ef</HI> M&acirc;b y d&ycirc;n, yr hwn &s;ydd yn y n&ecirc;f.</P>
<P N="14">14 Ac megis y derchafodd Mo&s;es y &s;arph yn y diffaethwch, felly y mae yn rhaid derchafu M&acirc;b y d&ycirc;n:</P>
<P N="15">15 Fel na choller pwy bynnag a gredo ynddo ef, onid caffael o honaw fywyd tragwyddol.</P>
<P N="16">16 Canys felly y carodd Duw y b&ycirc;d, fel y rhoddodd efe ei unig anedig F&acirc;b, fel na choller pwy bynnag a gredo ynddo ef, onid caffael o honaw &s;ywyd tragywy|ddol.</P>
<P N="17">17 Oblegid ni ddanfonodd Duw ei F&acirc;b i'r b&ycirc;d, i ddamnio 'r b&ycirc;d, ond fel yr achubid y byd trwyddo ef.</P>
<P N="18">18 Yr hwn &s;ydd yn credu yn|ddo ef, ni ddemnir: eithr yr hwn nid yw yn credu, a ddamnwyd eu&s;ys: o herwydd na chredodd yn enw unig-anedig F&acirc;b Duw.</P>
<P N="19">19 A hon yw'r ddamnedigaeth, ddyfod goleuni i'r b&ycirc;d, a charu o ddynion y tywyllwch yn fwy n&acirc;'r goleuni: canys yr oedd eu gwei|thredoedd hwy yn ddr&wcirc;g.</P>
<P N="20">20 O herwydd p&ocirc;b un a'r &s;ydd yn gwneuthur dr&wcirc;g, &s;ydd yn ca&s;&acirc;u y goleuni, ac nid yw yn dyfod i'r goleuni, fel nad argyoedder ei wei thredoedd ef.</P>
<P N="21">21 Ond yr hwn &s;ydd yn gw|neuthur gwirionedd, &s;ydd yn dy|fod i'r goleuni, fel yr eglurhaer ei weithredoedd ef, mai yn Nuw y gwnaed hwynt.</P>
<P N="22">22 Wedi y pethau hyn, daeth yr Je&s;u a'i ddi&s;cyblion i wl&acirc;d Ju|d&aelig;a; ac a arho&s;odd yno g&ycirc;d &acirc; hwynt, ac a fedyddiodd.</P>
<P N="23">23 Ac yr oedd Joan hefyd, yn bedyddio yn Ainon, yn agos i Sa|lim, canys dyfroedd lawer oedd yno: a hwy a ddaethant, ac a'u bedyddiwyd.</P>
<P N="24">24 Canys ni fwria&s;id Joan etto yngharchar.</P>
<P N="25">25 Yna y bu ymofyn rhwng rhai o ddi&s;cyblion Joan a'r Idde|won, ynghylch puredigaeth.</P>
<P N="26">26 A hwy a ddaethant at Joan, ac a ddyweda&s;ant wrtho, Rabbi, yr hwn oedd g&ycirc;d &acirc; thi y tu hwynt i'r Jorddonen, am yr hwn y ty&s;tio|laethai&s;t di, wele y mae hwnnw yn bedyddio, a phawb yn dyfod atto ef.</P>
<P N="27">27 Joan a attebodd ac a ddy|wedodd, Ni ddichon d&ycirc;n dder|byn dim, oni bydd wedi ei roddi iddo o'r nef.</P>
<P N="28">28 Chwy-chwi eich hunain
<PB REF="138"> ydych dy&s;tion i mi ddywedyd o honofi, Nid myfi yw y Chri&s;t, ei|thr fy m&ocirc;d wedi fy anfon o'i flaen ef.</P>
<P N="29">29 Yr hwn &s;ydd ganddo y bri|od-ferch, yw 'r priod-fab: ond cyfaill y priod-fab, yr hwn &s;ydd yn &s;efyll ac yn ei glywed ef, &s;ydd yn llawenychu yn ddirfawr oble|gid llef y priod-fab: y llawenydd hwn maufi gan hynny a gyflaw|nwyd.</P>
<P N="30">30 Rhaid ydyw iddo ef gynny|ddu, ac i minneu leihau.</P>
<P N="31">31 Yr hwn a ddaeth oddi u|chod, &s;ydd goruwch pawb oll: yr hwn &s;ydd o'r ddaiar, &s;ydd o'r ddai|ar, ac am y ddaiar y mae yn llefa|ru: yr hwn &s;ydd yn dyfod o'r nef, &s;ydd goruwch pawb.</P>
<P N="32">32 A'r hyn a welodd efe ac a glywodd, hynny y mae efe yn ei dy&s;tiolaethu: ond nid oes neb yn derbyn ei dy&s;tiolaeth ef.</P>
<P N="33">33 Yr hwn a dderbyniodd ei dy|&s;tiolaeth ef, a &s;eliodd mai geir|wir yw Duw.</P>
<P N="34">34 Canys yr hwn a anfonodd Duw, &s;ydd yn llefaru geiriau Duw: oblegid nid wrth fe&s;ur y mae Duw yn rhoddi <HI>iddo ef</HI> yr Y&s;pryd.</P>
<P N="35">35 Y mae y T&acirc;d yn caru y M&acirc;b, ac efe a roddodd b&ocirc;b peth yn ei law ef.</P>
<P N="36">36 Yr hwn &s;ydd yn credu yn y M&acirc;b, y mae ganddo fywyd tra|gwyddol: a'r hwn &s;ydd heb gre|du i'r Mab, ni w&ecirc;l fywyd, eithr y mae digofaint Duw yn aros arno ef.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Chri&s;t yn ymddiddan &acirc; gwraig o Samaria, ac yn ei ddatcuddio ei ei h&ucirc;n iddi.</HI> 27 <HI>Ei ddi&s;cyblion yn rhyfeddu.</HI> 31 <HI>Ac ynteu yn y&s;py&s;u iddynt ei zel tuac at ogoniant Duw.</HI> 39 <HI>llawer o'r Samariaid yn credu ynddo.</HI> 43 <HI>Ac ynteu yn my|ned ymmaith i Galil&aelig;a, ac yn ia|chau m&acirc;b y llywydd oedd yn gor|wedd yn glaf yn Capernaum.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>PAn wybu 'r Arglwydd gan hynny, glywed o'r Phari&s;ae|aid f&ocirc;d yr Je&s;u yn gwneuthur ac yn bedyddio mwy o ddi&s;cyblion nag Joan:</P>
<P N="2">2 (Er na fedyddia&s;ei yr Je&s;u ei hun, eithr ei ddi&s;cyblion ef.)</P>
<P N="3">3 Efe a adawodd Jud&aelig;a, ac a aeth drachefn i Galil&aelig;a.</P>
<P N="4">4 Ac yr oedd yn rhaid iddo fyned trwy Samaria.</P>
<P N="5">5 Efe a ddaeth gan hynny i ddinas yn Samaria a elwid Sichar, ger llaw y rhandir a rodda&s;ei Ja|cob iw fab Jo&s;eph.</P>
<P N="6">6 Ac yno yr oedd ffynnon Ja|cob, Yr Ie&s;u gan hynny yn dde|ffygiol gan y daith, a ei&s;teddodd felly ar y ffynnon: ac ynghylch y chweched awr ydoedd hi.</P>
<P N="7">7 Daeth gwraig o Samaria i dynnu dwfr: a'r Ie&s;u a ddywe|dodd wrthi, Dyro i mi i yfed.</P>
<P N="8">8 (Canys ei ddi&s;cyblion ef a ae|thent i'r ddinas i brynu bwyd.)</P>
<P N="9">9 Yna'r wraig o Samaria a ddy|wedodd wrtho, Pa fodd yr ydwyt ti, a thi yn Iddew, yn gofyn diod gennifi, a myfi yn wraig o Sama|ria? oblegid nid yw'r Iddewon yn ymgyfeillach &acirc;'r Samariaid.</P>
<P N="10">10 Yr Ie&s;u a attebodd ac a ddy|wedodd wrthi, Ped adwaenit ti ddawn Duw, a phwy yw'r hwn &s;ydd yn dywedyd wrthit, Dyro i mi i y&s;ed, tydi a ofynna&s;it iddo ef,
<PB REF="139"> ac efe a rodda&s;ei i ti ddwfr by|wiol.</P>
<P N="11">11 Y wraig a ddywedodd wrtho, Arglwydd, nid oes g<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">nniti ddim i godi <HI>dwfr,</HI> a'r pydew &s;ydd ddwfn: o ba le gan hynny y mae gennit ti y dwfr bywiol hwnnw?</P>
<P N="12">12 A'i mwy wyt ti n&acirc;'n T&acirc;d Jacob, yr hwn a roddodd i ni y py|dew, ac efe ei hun a yfodd o ho|naw, a'i feibion, a'i anifeiliaid?</P>
<P N="13">13 Ie&s;u a attebodd ac a ddywe|dodd wrthi, Pwy bynnag &s;ydd yn yfed o'r dwfr hwn, efe a &s;ycheda drachefn.</P>
<P N="14">14 Ond pwy bynnag a yfo o'r dwfr a roddwyfi iddo, ni &s;y|cheda yn dragywydd: eithr y dwfr a roddwyfi iddo, a fydd ynddo yn ffynnon o ddwfr, yn tarddu i fy|wyd tragywyddol.</P>
<P N="15">15 Y wraig a ddywedodd wr|tho, Arglwydd, dyro i mi y dwfr hwn, fel na &s;ychedwyf, ac na dde|lwyf ymma i godi <HI>dwfr.</HI></P>
<P N="16">16 Je&s;u a ddywedodd wrthi, D&ocirc;s, galw dy &wcirc;r, a thyred ym|ma</P>
<P N="17">17 Y wraig a attebodd, ac a ddy|wedodd, Nid oes gennif &wcirc;r. Ie&s;u a ddywedodd wrthi, Da y dywe|dai&s;t, nid oes gennif &wcirc;r:</P>
<P N="18">18 Canys pump o &wcirc;yr a fu i ti, a'r hwn &s;ydd gennit yr awron, nid yw &wcirc;r i ti: hyn a ddywedai&s;t yn w&icirc;r.</P>
<P N="19">19 Y wraig a ddywedodd wr|tho ef, Arglwydd, Mi a welaf mai Prophwyd wyt ti.</P>
<P N="20">20 Ein tadau a addola&s;ant yn y mynydd hwn, ac yr ydych chwi yn dywedyd mai yn Jeru&s;a|lem y mae 'r man lle y mae 'n rhaid addoli.</P>
<P N="21">21 Ie&s;u a ddywedodd wrthi hi, O wraig, cr&ecirc;d fi, y mae 'r awr yn dyfod, pr&ycirc;d nad addoloch y T&acirc;d, nac yn y mynydd hwn, nac yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="22">22 Chwy-chwi ydych yn a|ddoli y peth ni wyddoch, ninnau ydym yn addoli y peth a wyddom: canys iechydwriaeth &s;ydd o'r I|ddewon:</P>
<P N="23">23 Ond dyfod y mae 'r awr, ac yn awr y mae hi, pan addolo y gwir addol-w&ycirc;r y T&acirc;d mewn y&s;|pryd a gwirionedd; canys y cy|fryw y mae 'r T&acirc;d yn eu cei&s;io iw addoli ef.</P>
<P N="24">24 Y&s;pryd <HI>yw</HI> Duw; a rhaid i'r rhai a'i haddolant ef, addoli mewn y&s;pryd a gw irionedd.</P>
<P N="25">25 Y wraig a ddywedodd wr|tho, Mi a wn f&ocirc;d y Me&s;&s;ias yn dy|fod, yr hwn a elwir Chri&s;t: pan ddelo hwnnw, efe a fynega i ni bob peth.</P>
<P N="26">26 Ie&s;u a ddywedodd wrthi hi, Myfi, yr hwn wyf yn ymddi|ddan &acirc; thi, yw hwnnw.</P>
<P N="27">27 Ac ar hyn y daeth ei ddi|&s;cybllon, a bu ryfedd ganddynt ei f&ocirc;d ef yn ymddiddan &acirc; gwraig: er hynny ni ddywedodd neb, Beth a gei&s;i? neu, pa ham yr ydwyt yn ymddiddan &acirc; hi?</P>
<P N="28">28 Yna 'r wraig a adaw odd ei dwfr-le&s;tr, ac a aeth i'r ddinas, ac a ddywedodd wrth y dynion.</P>
<P N="29">29 Deuwch, gwelwch dd&ycirc;n, yr hwn a ddywedodd i mi yr hyn oll a wneuthum, onid hwn yw'r Chri&s;t?</P>
<P N="30">30 Yna hwy a aethant allan o'r ddinas, ac a ddaethant atto ef.</P>
<P N="31">31 Yn y cyfam&s;er, y di&s;cyblion a attolyga&s;ant iddo, gan ddywe|dyd, Rabbi, bwytta.</P>
<P N="32">32 Ac efe a ddywedodd wr|thynt,
<PB REF="139"> Y mae gennifi fwyd iw fwytta, yr hwn ni wyddoch chwi oddi wrtho.</P>
<P N="33">33 Am hynny y di&s;cyblion a ddyweda&s;ant wrth ei gilydd, a ddug neb iddo <HI>ddim</HI> iw fwytta?</P>
<P N="34">34 Je&s;u a ddywedodd wrthynt, Fy mwyd i yw gwneuthur ewy|llys yr hwn a'm hanfonodd, a gor|phen ei waith ef.</P>
<P N="35">35 Onid ydych chwi yn dy|wedyd, Y mae etto bedwar mis, ac <HI>yna</HI> y daw'r cynhayaf? Wele, yr ydwyfi yn dywedyd wrthych, Derchefwch eich llygaid ac edry|chwch ar y meu&s;ydd: canys gwy|nion ydynt eu&s;us i'r cynhayaf.</P>
<P N="36">36 A'r hwn &s;ydd yn medi, &s;ydd yn derbyn cyflog, ac yn ca&s;clu ffrwyth i fywyd tragwyddol: fel y byddo i'r hwn &s;ydd yn hau, ac i'r hwn &s;ydd yn medi lawenhau ynghyd.</P>
<P N="37">37 Canys yn hyn y mae'r gair yn wir, mai arall yw yr hwn &s;ydd yn hau, ac arall yr hwn &s;ydd yn medi.</P>
<P N="38">38 Myfi a'ch anfonais chwi i fedi yr hyn ni lafuria&s;och: eraill a lafuria&s;ant, a chwithau a aethoch i mewn iw llafur hwynt.</P>
<P N="39">39 A llawer o'r Samariaid o'r ddinas honno a greda&s;ant ynddo, o herwydd gair y wraig, yr hon oedd yn ty&s;tiolaethu, efe a ddywe|dodd i mi'r hyn oll a wneuthum.</P>
<P N="40">40 Am hynny pan ddaeth y Samariaid atto ef, hwy a attolyga|&s;ant iddo aros gyd &acirc; hwynt: ac efe a arho&s;odd yno ddeu-ddydd.</P>
<P N="41">41 A mwy o lawer a greda|&s;ant ynddo ef, oblegid ei air ei hun,</P>
<P N="42">42 A hwy a ddyweda&s;ant wrth y wraig, nid ydym ni wei|thian yn credu oblegid dy yma|drodd di: canys ni a'i clyw&s;om <HI>ef</HI> ein hunain, ac a wyddom mai hwn yn ddiau yw'r Chri&s;t, Ia|chawdur y b&ycirc;d.</P>
<P N="43">43 Ac ym mhen y ddeu-ddydd, efe a aeth ymmaith oddi yno, ac a aeth i Galil&aelig;a.</P>
<P N="44">44 Canys yr Je&s;u ei hun a dy|&s;tiolaethodd nad ydyw Prophwyd yn cael anrhydedd yn ei wl&acirc;d ei hun.</P>
<P N="45">45 Yna pan ddaeth efe i Gali|l&aelig;a, y Galil&aelig;aid a'i derbynia&s;ant ef, wedi iddynt weled yr holl be|thau a wnaeth efe yn Jeru&s;alem ar yr w&ycirc;l: canys hwythau a ddac|thant i'r w&ycirc;l.</P>
<P N="46">46 Felly yr Ie&s;u a ddaeth dra|chefn i Cana yn Galil&aelig;a, lle y gw|naeth efe y dwfr yn win. Ac yr oedd rhyw bendefig yr hwn yr oedd ei fab yn gl&acirc;f yn Capernaum,</P>
<P N="47">47 Pan glybu hwn ddyfod o'r Ie&s;u o Iud&aelig;a i Galil&aelig;a, efe a aeth atto ef, ac a attolygodd iddo ddyfod i wared, ac iachau ei fab ef: canys yr oedd efe ym-mron marw.</P>
<P N="48">48 Yna Ie&s;u a ddywedodd wr|tho ef, oni welwch chwi arwyddi|on a rhyfeddodau, ni chredwch.</P>
<P N="49">49 Y pendefig a ddywedodd wrtho ef, O Arglwydd, tyred i wa|red cyn marw fy machgen.</P>
<P N="50">50 Ie&s;u a ddywedodd wrtho ef, D&ocirc;s ymmaith; y mae dy fab yn fyw. A'r g&wcirc;r a gredodd y gair a ddyweda&s;ei Ie&s;u wrtho, ac efe a aeth ymmaith.</P>
<P N="51">51 Ac fel yr oedd efe yr awron yn myned i wared, ei wei&s;ion a gyfarfuant ag ef, ac a fynega&s;ant, gan ddywedyd, Y mae dy fach|gen yn fyw.</P>
<PB REF="140">
<P N="52">52 Yna efe a o&s;ynnodd iddynt yr awr y gwellha&s;ei arno. A hwy a ddyweda&s;ant wrtho, Doe, y &s;eithfed awr y gadawodd y cr&ycirc;d ef.</P>
<P N="53">53 Yna y gwybu 'r T&acirc;d mai yr awr honno oedd, yn yr hon y dy|weda&s;ei Ie&s;u wrtho ef, Y mae dy f&acirc;b yn fyw. Ac efe a gredodd, a'i holl d&ycirc;.</P>
<P N="54">54 Yr ail arwydd ymma dra|chefn a wnaeth yr Ie&s;u, wedi dy|fod o Iud&aelig;a i Galil&aelig;a.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Yr Ie&s;u ar y dydd Sabboth yn ia|chau'r hwn a fua&s;ei gl&acirc;f namyn dwy flynedd deugain: A'r Iddewon am hynny yn cwerylu, ac yn ei er|lid ef.</HI> 17 <HI>Ac yntef yn atteb tro&s;to ei hun, ac yn eu hargyoeddi hwy, gan ddangos pwy yd yw ef, trwy dy&s;tiolaeth ei D&acirc;d,</HI> 32 <HI>ac Joan,</HI> 36 <HI>a'i weithredoedd ei hun,</HI> 39 <HI>a'r Scrythyrau.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>WEdi hynny yr oedd gw&ycirc;l yr Iddewon, a'r Ie&s;u a aeth i fynu i Ieru&s;alem.</P>
<P N="2">2 Ac y mae yn Ieru&s;alem, wrth <HI>farchnad</HI> y defaid, lynn a elwir yn Hebreaeg Bethe&s;da, ac iddo bum porth:</P>
<P N="3">3 Yn y rhai y gorweddei lliaws mawr o rai cleifion, deillion, clo|ffion, gwywedigion, yn disgwil am gynnhyrfiad y dwfr,</P>
<P N="4">4 Canys Angel oedd ar am&s;e|rau yn de&s;cyn i'r llynn, ac yn cyn|nhyrfu 'r dwfr: yna yr hwn a e|lei i mewn yn gyntaf ar &ocirc;l cyn|hyrfu y dwfr, a ai yn iach o ba glefyd bynnag a fyddei arno.</P>
<P N="5">5 Ac yr oedd rhyw dd&ycirc;n yno, yr hwn a fua&s;ei gl&acirc;f namyn dwy flynedd deugain:</P>
<P N="6">6 Yr Ie&s;u pan welodd hwn yn gorwedd, a gwybod ei f&ocirc;d ef felly yn h&icirc;r o am&s;er bellach, a ddywe|dodd wrtho, A fynni di dy wneu|thur yn iach?</P>
<P N="7">7 Y cl&acirc;f a attebodd iddo, Ar|glwydd, nid oes gennif dd&ycirc;n i'm bwrw i'r llyn, pan gynhyrfer y dwfr: ond tra fyddwyfi yn dyfod, arall a dde&s;cyn o'm blaen i.</P>
<P N="8">8 Yr Ie&s;u a ddywedodd wrtho, Cyfod, cymmer dy wely i fynu, a rhodia.</P>
<P N="9">9 Ac yn ebrwydd y gwnaed y d&ycirc;n yn iach: ac efe a gododd ei wely, ac a rodiodd: a'r Sabbath oedd y diwrnod hwnnw.</P>
<P N="10">10 Am hynny yr Iddewon a ddyweda&s;ant wrth yr hwn a w|naethid yn iach, y Sabbath yw hi: nid cyfraithlon i ti godi dy wely.</P>
<P N="11">11 Efe a attebodd iddynt, Yr hwn a'm gwnaeth i yn iach, ef a ddywedodd wrthif, Cyfod dy we|ly, a rhodia.</P>
<P N="12">12 Yna hwy a ofynna&s;ant iddo, Pwy yw'r d&ycirc;n a ddywedodd wr|thit ti, Cyfod dy wely a rhodia?</P>
<P N="13">13 A'r hwn a iacha&s;id ni w&ycirc;|ddei pwy oedd efe: canys yr Ie&s;u a gilia&s;ei o'r dyrfa oedd yn y fan honno.</P>
<P N="14">14 Wedi hynny 'r Ie&s;u a'i ca|fodd ef yn y Deml, ac a ddywe|dodd wrtho, Wele, ti a wnaeth|pwyd yn iach: na phecha mwyach rhag digwydd i ti beth a fyddo gwaeth.</P>
<P N="15">15 Y d&ycirc;n a aeth ymmaith, ac a fy|negodd i'r Iddewon mai'r Ie&s;u, oedd yr hwn a'i gwnaethei ef yn iach.</P>
<P N="16">16 Ac am hynny yr Iddewon a erlidia&s;ant yr Ie&s;u, ac a gei&s;ia&s;ant ei ladd ef, oblegid iddo wneuthur y pethau hyn ar y Sabbath.</P>
<PB REF="140">
<P N="17">17 Ond yr Je&s;u a'u hattebodd hwynt, Y mae fy Nh&acirc;d yn gwei|thio hyd yn hyn, ac yr ydwyf fin|neu yn gweithio.</P>
<P N="18">18 Am hyn gan hynny yr Idde|won a gei&s;ia&s;ant yn fwy ei ladd ef, oblegid nid yn vnig iddo dorri 'r Sabbath, ond hefyd iddo ddywe|dyd f&ocirc;d Duw yn D&acirc;d iddo, gan ei wneuthur ei hun yn gy&s;tal a Duw.</P>
<P N="19">19 Yna'r Je&s;u a attebodd ac a ddywedodd wrthynt, Yn w&icirc;r, yn w&icirc;r, meddaf i chwi, ni ddichon y M&acirc;b wneuthur dim o honaw ei hunan, eithr yr hyn a welo efe y T&acirc;d yn ei wneuthur: canys beth bynnag y mae efe yn ei wneuthur, hynny hefyd y mae y M&acirc;b yr vn ffunyd yn ei wneuthur.</P>
<P N="20">20 Canys y T&acirc;d &s;ydd yn caru y M&acirc;b, ac yn dangos iddo yr hyn oll y mae efe yn ei wneuthur, ac ac efe a ddengys iddo ef weithre|doedd mwy n&acirc;'r rhai hyn, fel y rhyfeddoch chwi.</P>
<P N="21">21 Oblegid megis y mae y T&acirc;d yn cyfodi y rhai meirw, ac yn eu bywhau, felly hefyd y mae 'r Mab yn bywhau y rhai a fynno.</P>
<P N="22">22 Canys y T&acirc;d nid yw yn bar|nu neb, eithr efe a roddes bob barn i'r Mab:</P>
<P N="23">23 Fel yr anrhydeddei pawb y Mab, fel y maent yn anrhydeddu y T&acirc;d, Yr hwn nid yw yn anrhy|deddu y Mab, nid yw yn anrhy|deddu y T&acirc;d, yr hwn a'i hanfo|nodd ef.</P>
<P N="24">24 Yn w&icirc;r, yn w&icirc;r, meddaf i chwi, y neb &s;ydd yn gwrando fy ngair i, ac yn credu i'r hwn a'm hanfonodd i, a gaiff fywyd trag|wyddol: ac ni ddaw i farn, eithr efe a aeth trwodd o farwolaeth i fywyd.</P>
<P N="25">25 Yn w&icirc;r, yn w&icirc;r, meddaf i chwi, y mae 'r awr yn dyfod, ac yn awr y mae, pan glywo y meirw l&ecirc;f Mab Duw: a'r rhai a glywant a fyddant byw.</P>
<P N="26">26 Canys megis y mae gan y T&acirc;d fywyd ynddo ei hunan, felly y rhoddes efe i'r Mab hefyd f&ocirc;d ganddo fywyd ynddo ei hun:</P>
<P N="27">27 Ac a roddes awdurdod iddo i wneuthur barn hefyd, o her|wydd ei f&ocirc;d yn fab d&ycirc;n.</P>
<P N="28">28 Na ryfeddwch am hyn: ca|nys y mae 'r awr yn dyfod, yn yr hon y caiff pawb a'r &s;ydd yn y beddau glywed ei leferydd ef.</P>
<P N="29">29 A hwy a ddeuant allan, y rhai a wnaethant dda, i adgyfo|diad bywyd, ond y rhai a wnae|thant ddrwg, i adgyfodiad barn.</P>
<P N="30">30 Ni allaf fi wneuthur dim o honof fy hunan: fel yr ydwyf yn clywed, yr ydwyf yn barnu: a'm barn i &s;ydd gyfiawn: canys nid ydwyf yn cei&s;io fy ewyllys fy hu|nan, ond ewyllys y T&acirc;d, yr hwn a'm hanfonodd i.</P>
<P N="31">31 Os ydwyfi yn ty&s;tiolaethu am danaf fy hunan nid yw fy nhy|&s;tiolaeth i wir.</P>
<P N="32">32 Arall &s;ydd yn ty&s;tiolaethu am danafi, ac mi a wn mai gw&icirc;r yw y dy&s;tiolaeth y mae efe yn ei dy&s;tiolaethu am danafi.</P>
<P N="33">33 Chwy chwi a anfona&s;och at Joan, ac efe a dd&ucirc;g dy&s;tiolaeth i'r gwirionedd.</P>
<P N="34">34 Ond myfi nid ydwyf yn derbyn ty&s;tiolaeth gan dd&wcirc;n: eithr y pethau hyn yr ydwyf yn eu dywedyd, fel y gwareder chwi.</P>
<P N="35">35 Efe oedd gan wyll yn llo&s;ci, ac yn goleuo: achwithau oeddych ewylly&s;gar i orfoleddu tros am&s;er yn ei oleuni ef.</P>
<PB REF="141">
<P N="36">36 Ond y mae gennifi dy&s;tio|laeth fwy nag Joan: canys y gwei|thredoedd a roddes y Tad i mi iw gorphen, y gweithredoedd hyn|ny, y rhai yr ydwyfi yn eu gwneu|thur, &s;y 'n ty&s;tiolaethu am danafi, mai 'r T&acirc;d a'm hanfonodd i.</P>
<P N="37">37 A'r Tad, yr hwn a'm han|fonodd i, efe a dy&s;tiolaethodd am danafi. Ond ni chlyw&s;och chwi ei lais ef vn am&s;er, ac ni wel&s;och ei wedd ef.</P>
<P N="38">38 Ac nid oes gennych chwi mo'i air ef yn aros ynoch: canys yr hwn a anfonodd efe, hwnnw nid ydych chwi yn credu iddo.</P>
<P N="39">39 Chwiliwch yr Scrythyiau, canys ynddynt hwy yr ydych chwi yn meddwl cael bywyd trag|wyddol: a hwynt hwy yw y rhai &s;y'n ty&s;tiolaethu am dana fi.</P>
<P N="40">40 Ond ni fynnwch chwi ddy|fod attafi, fel v caffoch fywyd.</P>
<P N="41">41 Nid ydwyfi yn derbyn go|goniant oddi wrth ddynion:</P>
<P N="42">42 Ond myfi a'ch adwaen chwi, nad oes gennych gariad Duw y|noch.</P>
<P N="43">43 Myfi a ddaethym yn enw fy Nh&acirc;d, ac nid ydych yn fy nerbyn i: os arall a ddaw yn ei enw ei hun, hwnnw a dderbyniwch.</P>
<P N="44">44 Pa fodd y gellwch chwi gredu, y rhai ydych yn derbyn gogoniant gan ei gilydd, ac heb gei&s;io y gogoniant &s;ydd oddi wrth Dduw yn vnig?</P>
<P N="45">45 Na thybiwch y cyhuddafi chwi wrth y T&acirc;d: y mae a'ch cy|hudda chwi, <HI>&s;ef</HI> Mo&s;es, yn yr hwn yr ydych yn gobeithio.</P>
<P N="46">46 Canys pe creda&s;ech chwi i Mo&s;es, chwi a greda&s;ech i min|neu: oblegid am danafi yr y&s;cri|fennodd efe.</P>
<P N="47">47 Ond os chwi ni chredwch iw Scrifennadau ef, pa fodd y credwch i'm geiriau i?</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Chri&s;t yn porthi pum mil o bobl &acirc; phum torth a dau by&s;codyn.</HI> 15 <HI>A'r bobl o herwydd hynny yn cei&s;io ei wneuthur ef yn frenin.</HI> 16 <HI>Ac yntau yn cilio o'r nailltu, ac yn rhodio ar y m&ocirc;r at ei ddi&s;cyblion:</HI> 26 <HI>Ac yn ceryddu y bobl oedd yn heidio ar ei &ocirc;l, a holl gnawdol wrandawyr ei air:</HI> 32 <HI>ac yn dan|gos mai efe yw bara y bywyd i'r ffyddloniaid.</HI> 66 <HI>Llawer o ddi&s;cy|blion yn ymadel ag ef.</HI> 68 <HI>Petr yn ei gyffe&s;u ef.</HI> 70 <HI>B&ocirc;d Judas yn gythrael.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>VVEdi y pethau hyn yr aeth yr Je&s;u tros f&ocirc;r Galil&aelig;a, <HI>hwnnw yw m&ocirc;r</HI> Tibe|rias.</P>
<P N="2">2 A thyrfa fawr a'i canlynodd ef, canys hwy a wel&s;ent ei arwy|ddion, y rhai a wnaethei efe ar y cleifion.</P>
<P N="3">3 A'r Je&s;u a aeth i fynu i'r my|nydd, ac a ei&s;teddodd yno gyd &acirc;'i ddi&s;cyblion.</P>
<P N="4">4 A'r Pa&s;c, gw&ycirc;l yr Iddewon, oedd yn agos.</P>
<P N="5">5 Yna 'r Je&s;u a dderchafodd <HI>ei</HI> lygaid, ac a welodd f&ocirc;d tyrfa fawr yn dyfod atto, ac a ddywedodd wrth Philip, O ba le y prynwn ni fara, fel y caffo y rhai hyn fwyt|ta?</P>
<P N="6">6 (A hyn a ddywedodd efe iw brofi ef: canys efe a wyddei beth yr oedd efe ar fedr ei wneu|thur.)</P>
<P N="7">7 Philip a'i hattebodd ef, Gwerth
<PB REF="141"> dau can ceiniog o fara nid yw ddigon iddynt hwy, fel y gallo p&ocirc;b vn o honynt gymmeryd y|chydig.</P>
<P N="8">8 Vn o'i ddi&s;cyblion a ddywe|dodd wrtho, Andreas brawd Si|mon Petr,</P>
<P N="9">9 Y mae ymma ryw fachgen|nyn, a chanddo bum torth haidd, a dau by&s;codyn: ond beth yw hynny rhwng cynnifer?</P>
<P N="10">10 A'r Je&s;u a ddywedodd, Per|wch i'r dynion ei&s;tedd i lawr. Ac yr oedd gla&s;-wellt lawer yn y fan <HI>honno.</HI> Felly y gw&ycirc;r a ei&s;tedda|&s;ant i lawr, ynghylch pum m&icirc;l o nifer.</P>
<P N="11">11 A'r Je&s;u a gymmerth y tor|thau, ac wedi iddo ddiolch, efe a'u rhannod i'r di&s;cyblion, a'r di&s;cyb|lion ir rhai oedd yn ei&s;tedd: felly hefyd o'r py&s;cod cymmaint ac a fynna&s;ant.</P>
<P N="12">12 Ac wedi eu digoni hwynt, efe a ddywedodd wrth ei ddi&s;cy|blion, Ce&s;clwch y briw-fwyd gweddill, fel na choller dim.</P>
<P N="13">13 Am hynny hwy a'i ca&s;cla|&s;ant, ac a lanwa&s;ant ddeuddeg ba|&s;cedaid o'r briwfwyd, o'r pum torth haidd, a weddilla&s;ei gan y rhai a fwytta&s;ent.</P>
<P N="14">14 Yna y dynion, pan wel&s;ant yr arwydd a wnaethei 'r Je&s;u a ddyweda&s;ant, Hwn yn ddiau yw y Prophwyd oedd ar ddyfod i'r b&ycirc;d.</P>
<P N="15">15 Yr Je&s;u gan hynny, pan w&ycirc;bu eu b&ocirc;d hwy ar fedr dyfod, a'i gippio ef i'w wneuthur yn fre|nin, a giliodd drachefn i'r my|nydd, ei hunan yn vnig.</P>
<P N="16">16 A phan hwyrhaodd hi, ei ddi&s;cyblion a aethant i wared at y m&ocirc;r.</P>
<P N="17">17 Ac wedi iddynt ddringo i long, hwy a aethant tros y m&ocirc;r i Capernaum: ac yr oedd hi wei|thian yn dywyll: a'r Je&s;u ni ddae|thei attynt hwy.</P>
<P N="18">18 A'r m&ocirc;r, gan wynt mawr yn chwythu, a gododd.</P>
<P N="19">19 Yna, wedi iddynt rwyfo ynghylch pump a'r hugain neu ddeg a'r hugain o &s;tadiau, hwy a welent yr Je&s;u yn rhodio ar y m&ocirc;r, ac yn ne&s;au at y llong; ac a ofna&s;ant.</P>
<P N="20">20 Ond efe a ddywedodd wr|thynt, Myfi yw, nac ofnwch.</P>
<P N="21">21 Yna y derbynia&s;ant ef yn chwannog i'r llong: ac yn e|brwydd yr oedd y llong wrth y t&icirc;r yr oeddynt yn myned iddo.</P>
<P N="22">22 Trannoeth pan welodd y dyrfa oedd yn &s;efyll y tu hwnt i'r m&ocirc;r, nad oedd vn llong arall yno, ond yr vn honno, i'r hon yr aethei ei ddi&s;cyblion ef, ac nad aethei 'r Je&s;u gyd &acirc;'i ddi&s;cyblion ef i'r llong, ond myned o'i ddi&s;|cyblion ymmaith ei hunain:</P>
<P N="23">23 Eithr llongau eraill a ddae|thent o Tiberias yn gyfagos i'r fan, lle y bwytta&s;ent hwy fara, wedi i'r Arglwydd roddi diolch:</P>
<P N="24">24 Pan welodd y dyrfa gan hyn|ny nad oedd yr Je&s;u yno, na'i ddi&s;|cyblion, hwythau a aethant i long|au, ac a ddaethant i Capernaum, dan gei&s;io 'r Je&s;u.</P>
<P N="25">25 Ac wedi iddynt ei gael ef y tu hwnt i'r m&ocirc;r, hwy a ddyweda|&s;ant wrtho, Rabbi, pa bryd y dae|tho&s;ti ymma?</P>
<P N="26">26 Yr Je&s;u a attebodd iddynt, ac a ddywedodd, Yn w&icirc;r, yn w&icirc;r, meddaf i chwi, yr ydych chwi yn fy nghei&s;io i, nid o herwydd i chwi weled y gwrthiau, eithr o
<PB REF="142"> herwydd i chwi fwytta o'r tor|thau, a'ch digoni.</P>
<P N="27">27 Llafuriwch nid am y bwyd a dderfydd, eithr am y bwyd a bery i fywyd tragwyddol, yr hwn a ddyry M&acirc;b y dyn i chwi: canys hwn a &s;eliodd Duw T&acirc;d.</P>
<P N="28">28 Yna y dyweda&s;ant wrtho, Pa beth a wnawn ni, fel y gwei|thredom weithredoedd Duw?</P>
<P N="29">29 Yr Je&s;u a attebodd ac a ddy|wedodd wrthynt, Hyn yw gwaith Duw, credu o honoch yn yr hwn a anfonodd efe.</P>
<P N="30">30 Dyweda&s;ant gan hynny wr|tho ef, Pa arwydd yr ydwyt ti yn ei wneuthur, fel y gwelom, ac y credom i ti? pa beth yr wyt ti yn ei weithredu?</P>
<P N="31">31 Ein tadau ni a fwytta&s;ant y Manna yn yr anialwch; fel y mae yn &s;crifennedig, Efe a roddodd iddynt fara o'r n&ecirc;f i'w fwytta.</P>
<P N="32">32 Yna 'r Je&s;u a ddywedodd wrthynt, Yn w&icirc;r, yn w&icirc;r, meddaf i chwi, nid Mo&s;es a roddodd i chwi y bara o'r n&ecirc;f: eithr fy Nh&acirc;d &s;ydd yn rhoddi i chwi y gw&icirc;r fara o'r nef.</P>
<P N="33">33 Canys bara Duw ydyw yr hwn &s;ydd yn dyfod i wared o'r n&ecirc;f, ac yn rhoddi bywyd i'r b&ycirc;d.</P>
<P N="34">34 Yna hwy a ddyweda&s;ant wrtho, Arglwydd, dyro i ni y bara hwn yn oe&s;tadol.</P>
<P N="35">35 A'r Je&s;u a ddywedodd wr|thynt, Myfi yw bara 'r bywyd: yr hwn &s;ydd yn dyfod attafi, ni newyna: a'r hwn &s;ydd yn credu ynofi, ni &s;ycheda vn am&s;er.</P>
<P N="36">36 Eithr dywedais wrthych, i chwi fy ngweled, ac nad ydych yn credu.</P>
<P N="37">37 Yr hyn oll y mae 'r T&acirc;d yn ei roddi i mi, a ddaw attafi: a'r hwn a dd&ecirc;l attafi, ni's bwriaf ef allan ddim.</P>
<P N="38">38 Canys myfi a dde&s;cynnais o'r n&ecirc;f, nid i wneuthur fy ewy|llys fy hun, ond ewyllys yr hwn a'm hanfonodd.</P>
<P N="39">39 A hyn yw ewyllys y T&acirc;d a'm hanfonodd i, o'r cwbl a roddes <HI>efe</HI> i mi, na chollwn ddim o honaw, eithr b&ocirc;d i mi ei adgyfodi ef yn y dydd diweddaf.</P>
<P N="40">40 A hyn yw ewyllys yr hwn a'm hanfonodd i, cael o b&ocirc;b vn &s;ydd yn gweled y M&acirc;b, ac yn cre|du ynddo ef, fywyd tragwyddol: ac myfi a'i hadgyfodaf ef yn y dydd diweddaf.</P>
<P N="41">41 Yna yr Iddewon a rwgna|cha&s;ant yn ei erbyn ef, o herwydd iddo ddywedyd, Myfi yw 'r bara a ddaeth i wared o'r n&ecirc;f.</P>
<P N="42">42 A hwy a ddyweda&s;ant, Ond hwn yw Je&s;u m&acirc;b Jo&s;eph, t&acirc;d a mam yr hwn a adwaenom ni? pa fodd gan hynny y mae efe yn dy|wedyd, O'r n&ecirc;f y de&s;cynnais?</P>
<P N="43">43 Yna 'r Je&s;u a attebodd ac a ddywedodd wrthynt, Na furmur|wch wrth ei gilydd:</P>
<P N="44">44 Ni ddichon neb ddyfod at|tafi, oddieithr i'r T&acirc;d, yr hwn a'm hanfonodd, ei dynnu ef: a myfi a'i hadgyfodaf ef y dydd di|weddaf.</P>
<P N="45">45 Y mae yn &s;crifennedig yn y prophwydi, A phawb a fyddant wedi eu dy&s;cu gan Dduw. P&ocirc;b vn gan hynny a glywodd gan y T&acirc;d, ac a ddy&s;codd, &s;ydd yn dy|fod attafi.</P>
<P N="46">46 Nid o herwydd gweled o Neb y T&acirc;d, ond yr hwn &s;ydd o Dduw, efe a welodd y T&acirc;d.</P>
<P N="47">47 Yn w&icirc;r, yn w&icirc;r, meddaf i chwi, yr hwn &s;ydd yn credu yno|fi,
<PB REF="142"> &s;ydd ganddo fywyd tragwy|ddol.</P>
<P N="48">48 Myfi yw bara 'r bywyd.</P>
<P N="49">49 Eich tadau chwi a fwytta|&s;ant y Manna yn yr anialwch, ac a fuant feirw.</P>
<P N="50">50 Hwn yw 'r bara &s;ydd yn dy|fod i wared o'r n&ecirc;f, fel y bwyttao d&ycirc;n o honaw, ac na byddo marw.</P>
<P N="51">51 Myfi yw 'r bara bywiol, yr hwn a ddaeth i wared o'r nef: os bwytty n&ecirc;b o'r bara hwn, efe a fydd byw yn dragywydd: a'r bara a roddafi, yw fy nghnawd i, yr hwn a roddafi tros fywyd y b&ycirc;d.</P>
<P N="52">52 Yna 'r Iddewon a ymry&s;o|na&s;ant &acirc; 'i gilydd, gan ddywedyd, Pa fodd y dichon hwn roddi i ni <HI>ei</HI> gnawd iw fwytta?</P>
<P N="53">53 Yna 'r Je&s;u a ddywedodd wrthynt, yn w&icirc;r, Yn w&icirc;r, meddaf i chwi, oni fwyttewch gnawd M&acirc;b y d&ycirc;n, ac <HI>oni</HI> yfwch ei waed ef, nid oes gennych fywyd ynoch.</P>
<P N="54">54 Yr hwn &s;ydd yn bwytta fy nghnawd i, ac yn yfed fy ngwaed i, &s;ydd ganddo fywyd tragwy|ddol: ac myfi a'i hadgyfodaf ef yn y dydd diweddaf.</P>
<P N="55">55 Canys fy nghnawd i &s;ydd fwyd yn w&icirc;r, a'm gwaed i &s;ydd ddiod yn w&icirc;r.</P>
<P N="56">56 Yr hwn &s;ydd yn bwytta fy nghnawd i, ac yn yfed fy ngwaed i, &s;ydd yn aros ynofi, a minneu ynddo yntef.</P>
<P N="57">57 Fel yr anfonodd y T&acirc;d byw fi, ac yr ydwyfi yn byw drwy 'r T&acirc;d: felly yr hwn &s;ydd yn fy mwytta i, yntef a fydd byw trwofi.</P>
<P N="58">58 Dymma 'r bara a ddaeth i wa|red o'r n&ecirc;f: nid megis y bwytta|odd eich tadau chwi y Manna, ac a buant feirw: y neb &s;ydd yn bwyt|ta 'r bara hwn, a fydd byw yn dra|gywydd.</P>
<P N="59">59 Y pethau hyn a ddywedodd efe yn y Synagog, wrth athraw|iaethu yn Capernaum.</P>
<P N="60">60 Llawer gan hynny o'i ddi|&s;cyblion, pan glyw&s;ant, a ddywe|da&s;ant, Caled yw 'r ymadrodd hwn: pwy a ddichon wrando arno?</P>
<P N="61">61 Pan w&ycirc;bu 'r Je&s;u ynddo ei hun f&ocirc;d ei ddi&s;cyblion yn grwg|nach am hyn, efe a ddywedodd wrthynt, A ydyw hyn yn eich rhwy&s;tro chwi?</P>
<P N="62">62 <HI>Beth</HI> gan hynny os gwel|wch F&acirc;b y d&ycirc;n yn derchafu, lle 'r oedd efe o'r blaen?</P>
<P N="63">63 Yr Y&s;pryd yw 'r hyn &s;ydd yn bywhau, y cnawd nid yw yn lle&s;au dim: y geiriau yr ydwyfi yn eu llefaru wrthych, Y&s;pryd yd|ynt, a bywyd ydynt,</P>
<P N="64">64 Ond y mae o honoch chwi rai nid ydynt yn credu. Canys yr Je&s;u a w&ycirc;ddei o'r dechreuad, pwy oedd y rhai nid oedd yn cre|du, a phwy oedd yr hwn a'i bra|dychei ef.</P>
<P N="65">65 Ac efe a ddywedodd, Am hynny, y dywedais wrthych, na ddichon neb ddyfod attafi, oni bydd wedi ei roddi iddo oddi wrth fy Nh&acirc;d.</P>
<P N="66">66 O hynny allan, llawer o'i ddi&s;cyblion ef a aethant yn eu h&ocirc;l, ac ni rodia&s;ant mwyach gyd ag ef.</P>
<P N="67">67 Am hynny yr Je&s;u a ddy|wedodd wrth y deuddeg, A fyn|nwch chwithau hefyd fyned ym|maith?</P>
<P N="68">68 Yna Simon Petr a'i hatte|bodd ef, O Arglwydd, at bwy yr awn ni? gennit ti y mae geiriau bywyd tragwyddol.</P>
<P N="69">69 Ac yr ydym ni yn credu, ac yn gwybod, mai tydi yw
<PB REF="143"> y Chri&s;t, M&acirc;b y Duw byw.</P>
<P N="70">70 Je&s;u a'i hattebodd hwynt, Oni ddewi&s;ais i chwy-chwi y deuddeg, ac o honoch y mae vn yn ddiafol?</P>
<P N="71">71 Eithr efe a ddyweda&s;ei am Judas I&s;cariot, <HI>m&acirc;b</HI> Simon: canys hwn oedd ar fedr ei fradychu ef: ac efe yn vn o'r deuddeg.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Je&s;u yn argyoeddi rhyfyg a hyf|der ei geraint:</HI> 10 <HI>yn myned i fynu &ocirc; Galil&aelig;a i &wcirc;yl y Pebyll,</HI> 14 <HI>yn dy&s;cu yn y Deml.</HI> 40 <HI>Amryw d&ycirc;b am dano ef ymhlith y bobl.</HI> 45 <HI>Y Phari&s;&aelig;aid yn ddigllon am na ddalia&s;ai eu &s;wyddogion hwy ef, ac yn rhoddi &s;en i Nicodemus am gymmeryd ei blaid ef.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A'R Je&s;u a rodiodd, ar &ocirc;l y pe|thau hyn, yn Galil&aelig;a: ca|nys nid oedd efe yn chwennych rhodio yn Jud&aelig;a, oblegid b&ocirc;d yr Iddewon yn cei&s;io ei ladd ef.</P>
<P N="2">2 A gwyl yr Iddewon, <HI>&s;ef</HI> gw&ycirc;l y Pebyll oedd yn agos.</P>
<P N="3">3 Am hynny ei frodyr ef a ddyweda&s;ant wrtho, Cerdda ym|maith oddi ymma, a d&ocirc;s i Jud&aelig;a, fel y gwelo dy ddi&s;cyblion dy weithredoedd di, y rhai yr ydwyt yn eu gwneuthur.</P>
<P N="4">4 Canys nid oes neb yn gwneu|thur dim yn ddirgel, ac yntef yn cei&s;io b&ocirc;d yn gyhoedd: od wyt ti yn gwneuthur y pethau hyn, amlyga dy hun i'r byd.</P>
<P N="5">5 Canys nid oedd ei frodyr yn credu ynddo.</P>
<P N="6">6 Yna'r Je&s;u a ddywedodd wr|thynt hwy, Ni ddaeth fy am&s;er i etto: ond eich am&s;er chwi &s;ydd yn wa&s;tad yn barod.</P>
<P N="7">7 Ni ddichon y byd eich ca&s;au chwi, ond myfi y mae yn ei ga|&s;au, o herwydd fy m&ocirc;d i yn ty|&s;tiolaethu am dano, f&ocirc;d ei wei|thredoedd ef yn ddrwg.</P>
<P N="8">8 Ewch chwi i fynu i'r w&ycirc;l hon: nid wyfi etto yn myned i fynu i'r w&ycirc;l hon, oblegid ni chy|flawnwyd fy am&s;er i etto.</P>
<P N="9">9 Gwedi iddo ddywedyd y pe|thau hyn wrthynt, efe a arho&s;odd yn Galil&aelig;a.</P>
<P N="10">10 Ac wedi myned o'i frodyr ef i fynu, yna yntef hefyd a aeth i fynu i'r w&ycirc;l, nid yn amlwg, ond megis yn ddirgel.</P>
<P N="11">11 Yna yr Iddewon a'i cei&s;ia&s;ant ef yn yr w&ycirc;l, ac a ddyweda&s;ant, Pa le y mae efe?</P>
<P N="12">12 A murmur mawr oedd am dano ef ymmy&s;c y bobl: canys rhai a ddywedent, G&wcirc;r da yw: ac eraill a ddywedent, Nag&ecirc;, eithr twyllo y bobl y mae;</P>
<P N="13">13 Er hynny ni lefarodd neb yn eglur am dano ef, rhag ofn yr Iddewon.</P>
<P N="14">14 Ac yr awron ynghylch ca|nol yr w&ycirc;l, yr Je&s;u a aeth i fynu i'r Deml, ac a athrawiaethodd.</P>
<P N="15">15 A'r Iddewon a ryfedda&s;ant, gan ddywedyd, Pa fodd y meidr hwn ddy&s;ceidiaeth, <HI>ac ynteu</HI> heb ddy&s;cu.</P>
<P N="16">16 Yr Je&s;u a attebodd iddynt, ac a ddywedodd, Fy ny&s;ceidiaeth, nid eiddo fi yw, eithr eiddo yr hwn a'm hanfonodd i.</P>
<P N="17">17 Os ewylly&s;ia neb wneuthur ei ewyllys ef, efe a gaiff w&ycirc;bod am y ddy&s;ceidiaeth, pa'vn ai o Dduw y mae hi, ai myfi o honof fy hun &s;ydd yn llefaru.</P>
<P N="18">18 Y mae 'r hwn &s;ydd yn lle|faru o honaw ei hun, yn cei&s;io ei
<PB REF="143"> ogoniant ei hun: ond yr hwn &s;ydd yn cei&s;io gogoniant yr hwn a'i hanfonodd, hwnnw &s;ydd eir-w&icirc;r, ac anghyfiawnder nid oes ynddo ef.</P>
<P N="19">19 Oni roddes Mo&s;es i chwi y gyfraith, ac nid oes neb o honoch yn gwneuthur y gyfraith? pa ham yr ydych yn cei&s;io fy lladd i?</P>
<P N="20">20 Y bobl a attebodd ac a ddy|wedodd, Y mae gennit ti gythrael: pwy &s;ydd yn cei&s;io dy ladd di?</P>
<P N="21">21 Yr Je&s;u a attebodd ac a ddy|wedodd wrthynt, Yn weithred a wneuthum, ac yr ydych oll yn rhyfeddu.</P>
<P N="22">22 Am hynny y rhoddes Mo&s;es i chwi yr enwaediad, (nid o her|wydd ei f&ocirc;d o Mo&s;es, eithr o'r ta|dau) ac yr ydych yn enwaedu ar dd&ycirc;n, ar y Sabbath.</P>
<P N="23">23 Os yw d&ycirc;n yn derbyn en|waediad ar y Sabbath, heb dorri cyfraith Mo&s;es, a ydych yn lli|diog wrthifi, am i mi wneuthur d&ycirc;n yn holliach ar y Sabbath?</P>
<P N="24">24 Na fernwch wrth y golwg, eithr bernwch farn gyfiawn.</P>
<P N="25">25 Yna y dywedodd rhai o'r Je|ro&s;olymitaniaid, Ond hwn yw 'r vn y maent hwy yn cei&s;io ei ladd?</P>
<P N="26">26 Ac wele, y mae yn llefaru ar gyhoedd, ac nid ydynt yn dywe|dyd dim wrtho ef: a wybu y Pen|naethiaid mewn gwirionedd, mai hwn yw Chri&s;t yn wir?</P>
<P N="27">27 Eithr nyni a adwaenom hwn, o ba le y mae; eithr pan dd&ecirc;l Chri&s;t, ni's gw&ycirc;r neb o ba le y mae.</P>
<P N="28">28 Am hynny yr Je&s;u, wrth athrawiaethu yn y Deml a lefodd, ac a ddywedodd, Chwi a'm had|waenoch i, ac a w&ycirc;ddoch o ba le yr ydwyfi; ac ni ddaethym i o honof fy hun, eithr y mae yn gy|wir yr hwn a'm hanfonodd i, yr hwn nid adwaenoch chwi.</P>
<P N="29">29 Ond myfi a'i hadwen, ob|legid o honaw ef yr ydwyfi, ac efe a'm hanfonodd i.</P>
<P N="30">30 Am hynny hwy a gei&s;ia&s;ant ei ddal ef: ond ni o&s;ododd neb law arno, am na ddaethei ei awr ef etto.</P>
<P N="31">31 A llawer o'r bobl a greda|&s;ant ynddo, ac a ddyweda&s;ant, Pan ddelo Chri&s;t, a wna efe fwy o arwyddion, n&acirc;'r rhai hyn a wna|eth hwn?</P>
<P N="32">32 Y Phari&s;&aelig;aid a glyw&s;ant f&ocirc;d y bobl yn murmur y pethau hyn am dano ef; a'r Phari&s;&aelig;aid, a'r Arch-offeiriaid, a anfona&s;ant &s;wyddogion iw ddal ef.</P>
<P N="33">33 Am hynny y dywedodd yr Je&s;u wrthynt hwy, Yr ydwyfi ychydig am&s;er etto gyd &acirc; chwi, ac yr wyf yn myned at yr hwn a'm hanfonodd.</P>
<P N="34">34 Chwi a'm cei&s;iwch, ac ni'm cewch: a lle yr ydwyfi, ni ellwch chwi ddyfod.</P>
<P N="35">35 Yna y dywedodd yr Idde|won yn eu my&s;c eu hun, I ba le y mae hwn ar fedr myned, fel na chaffom ni ef? ai at y rhai &s;y ar wa&s;car ymmhlith y Groegiaid y mae efe ar fedr myned, a dy&s;cu 'r Groegiaid?</P>
<P N="36">36 Pa ymadrodd yw hwn a ddywedodd efe, Chwi a'm cei&s;i|wch, ac ni'm cewch: a lle 'r yd|wyfi, ni ellwch chwi ddyfod.</P>
<P N="37">37 Ac ar y dydd diweddaf, y <HI>dydd</HI> mawr o'r w&ycirc;l, y &s;afodd yr Je&s;u, ac a lefodd, gan ddywedyd, Od oes ar neb &s;yched, deued attafi, ac yfed.</P>
<P N="38">38 Yr hwn &s;ydd yn credu ynofi,
<PB REF="144"> megis y dywedodd yr Scrythyr, afonydd o ddwfr bywiol a ddyli|fant o'i gr&ocirc;th ef.</P>
<P N="39">39 (A hyn a ddywedodd efe am yr Y&s;pryd, yr hwn a gai y rhai a gredent ynddo ef ei dderbyn: ca|nys etto nid oedd yr Y&s;pryd gl&acirc;n <HI>wedi ei roddi,</HI> o herwydd na ogo|nedda&s;id yr Je&s;u etto.)</P>
<P N="40">40 Am hynny llawer o'r bobl, wedi clywed yr ymadrodd <HI>hwn,</HI> a ddyweda&s;ant, Yn w&icirc;r, hwn yw'r prophwyd.</P>
<P N="41">41 Eraill a ddyweda&s;ant, Hwn yw Chri&s;t: eraill a ddyweda&s;ant, Ai o Galil&aelig;a y daw Chri&s;t?</P>
<P N="42">42 Oni ddywedodd yr Scry|thyr mai o h&acirc;d Dafydd ac o Beth|lehem, y dref lle y bu Ddafydd, y mae Chri&s;t yn dyfod?</P>
<P N="43">43 Felly yr aeth ymrafael ym|my&s;c y bobl o'i blegid ef.</P>
<P N="44">44 A rhai o honynt a fynna|&s;ent ei ddal ef: ond ni o&s;ododd neb ddwylo arno.</P>
<P N="45">45 Yna y daeth y &s;wyddogion at yr Arch-offeiriaid, a'r Phari|&s;&aelig;aid: a hwy a ddyweda&s;ant wr|thynt hwy, Pa ham na ddyga&s;och chwi ef?</P>
<P N="46">46 A'r &s;wyddogion a atteba|&s;ant, Ni lefarodd d&ycirc;n erioed fel y d&ycirc;n hwn.</P>
<P N="47">47 Yna y Phari&s;&aelig;aid a atteba|&s;ant iddynt, A hudwyd chwithau hefyd?</P>
<P N="48">48 A gredodd neb o'r pennae|thiaid ynddo ef, neu o'r Phari|&s;&aelig;aid.</P>
<P N="49">49 Eithr y bobl hyn, y rhai ni w&ycirc;ddant y gyfraith, melldigedig ydynt.</P>
<P N="50">50 Nicodemus (yr hwn a ddae|thei at yr Je&s;u o h&ycirc;d n&ocirc;s, ac oedd vn o honynt) a ddywedodd wr|hynt,</P>
<P N="51">51 A ydyw ein cyfraith ni yn barnu d&ycirc;n, oddi-eithr clywed ganddo ef yn gyntaf, a gw&ycirc;bod beth a wnaeth efe?</P>
<P N="52">52 Hwythau a atteba&s;ant, ac a ddyweda&s;ant wrtho, A ydwyt ti|theu o Galil&aelig;a? chwilia a gw&ecirc;l, na chododd prophwyd o Galil&aelig;a.</P>
<P N="53">53 A ph&ocirc;b vn &acirc; aeth iw d&ycirc; ei hun.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Chri&s;t yn gwaredu y wraig a dda|lie&s;id mewn godineb:</HI> 12 <HI>Yn pre|gethu ei f&ocirc;d ef ei h&ucirc;n yn oleuni y byd, ac yn gwirio ei athrawiaeth:</HI> 33 <HI>Yn atteb yr Iddewon a wnaent ei b&ocirc;&s;t o Abraham,</HI> 59 <HI>ac yn go|chelyd ei creulondeb hwy.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A'R Je&s;u a aeth i fynydd yr Oliwydd:</P>
<P N="2">2 Ac a ddaeth drachefn y boreu i'r Deml, a'r holl bobl a ddaeth at|to ef: yntef a ei&s;teddodd, ac a'u dy&s;codd hwynt.</P>
<P N="3">3 A'r Scrifennyddion a'r Pha|ri&s;&aelig;aid, a ddyga&s;ant atto ef wraig, yr hon a ddalia&s;id mewn godineb; ac wedi ei go&s;od hi yn y canol.</P>
<P N="4">4 Hwy a ddyweda&s;ant wrtho, Athro, y wraig hon a ddaliwyd ar y weithred yn godinebu.</P>
<P N="5">5 A Mo&s;es yn y gyfraith a or|chymynnodd i ni labyddio y cy|fryw: beth gan hynny yr wyt ti yn ei ddywedyd?</P>
<P N="6">6 A hyn a ddyweda&s;ant hwy gan ei demtio ef, fel y gallent ei gy|hudo ef. Eithr yr Je&s;u, wedi ym|grymmu tu a'r llawr, a &s;crifen|nodd &acirc;'i fys ar y ddaiar, heb gym|meryd arno <HI>eu clywed.</HI></P>
<P N="7">7 Ond fel yr oeddynt hwy yn parhau yn gofyn iddo, efe a ym|vniawnodd,
<PB REF="144"> ac a ddywedodd wr|thynt, Yr hwn &s;ydd ddi-bechod o honoch, tafled yn gyntaf garreg atti hi.</P>
<P N="8">8 Ac wedi iddo eilwaith ym|grymmu tua 'r llawr, efe a &s;crifen|nodd ar y ddaiar.</P>
<P N="9">9 Hwythau pan glyw&s;ant hyn, wedi hefyd eu hargyoeddi gan eu cydwybod, a aethant allan o vn i vn, gan ddechreu o'r hynaf, hyd yr olaf: a gadawyd yr Je&s;u yn vnig, a'r wraig yn &s;efyll yn y canol.</P>
<P N="10">10 A'r Je&s;u wedi ymvniawni, ac heb weled neb, ond y wraig, a ddywedodd wrthi, Ha wraig, pa le y mae dy gyhudd-wyr di? oni chondemnodd neb di?</P>
<P N="11">11 Hitheu a ddywedodd, Na ddo neb, Arglwydd. A dywedodd yr Je&s;u wrthi, Nid wyf finneu yn dy gondemno di: d&ocirc;s, ac na phe|cha mwyach.</P>
<P N="12">12 Yna y llefarodd yr Je&s;u wr|thynt drachefn, gan ddywedyd, Goleuni y b&ycirc;d ydwyf fi: yr hwn a'm dilyno i, ni rodia mewn ty|wyllwch, eithr efe a gaiff oleuni y bywyd.</P>
<P N="13">13 Am hynny y Phari&s;&aelig;aid a ddyweda&s;ant wrtho, Tydi &s;ydd yn ty&s;tiolaethu am danat dy hun, nid yw dy dy&s;tiolaeth di w&icirc;r.</P>
<P N="14">14 Yr Je&s;u a attebodd, ac a ddy|wedodd wrthynt hwy, Er fy m&ocirc;d i yn ty&s;tiolaethu a'm danaf fy hun, y mae fy nhy&s;tiolaeth i yn w&icirc;r: oblegid mi a wn o ba le y daethym, ac i ba le yr ydwyf yn myned, chwithau ni's gwyddoch o ba le yr wyf fr yn dyfod, nac i ba le yr wyfi yn myned.</P>
<P N="15">15 Chwy-chwi &s;ydd yn barnu yn &ocirc;l y cnawd, nid ydwyf fi yn barnu neb.</P>
<P N="16">16 Ac etto os wyf fi yn barnu, y mae fy marn i yn gywir: oblegid nid wyfi yn vnig, ond myfi a'r T&acirc;d, yr hwn a'm hanfonodd i.</P>
<P N="17">17 Y mae hefyd yn &s;crifennedig yn eich cyfraith chwi, mai gwir yw ty&s;tiolaeth dau dd&ycirc;n.</P>
<P N="18">18 Myfi yw 'r hwn &s;ydd yn ty|&s;tiolaethu am danaf fy hun, ac y mae 'r T&acirc;d, yr hwn a'm hanfo|nodd i, yn ty&s;tiolaethu am danafi.</P>
<P N="19">19 Yna y dyweda&s;ant wrtho, Pa le y mae dy d&acirc;d ti? Yr Je&s;u a attebodd, Nid adwaenoch na myfi na'm Tad; ped adnabua&s;ech fi, chwi a adnabua&s;ech fy Nh&acirc;d i he|fyd.</P>
<P N="20">20 Y geiriau hyn a lefarodd yr Je&s;u yn y try&s;&s;or-dy, wrth athraw|iaethu yn y Deml: ac ni ddali|odd neb ef, am na ddaethei ei awr ef etto.</P>
<P N="21">21 Yna y dywedodd yr Je&s;u wr|thynt hwy drachefn, Yr wyf fi yn myned ymmaith, a chwi a'm cei|&s;iwch i, ac a fyddwch feirw yn eich pechod: lle yr wyf fi yn my|ned, ni ellwch chwi ddyfod.</P>
<P N="22">22 Am hynny y dywedodd yr Iddewon, A ladd efe ef ei hun? gan ei fod yn dywedyd, lle yr wyf fi yn myned, ni ellwch chwi ddy|fod.</P>
<P N="23">23 Ac efe a ddywedodd wrthynt hwy, Chwy-chwi &s;ydd oddi&s;od, minneu &s;ydd oddi vchod, chwy|chwi &s;ydd o'r b&ycirc;d hwn, minneu nid wyf o'r b&ycirc;d hwn.</P>
<P N="24">24 Am hynny y dywedais wr|thych, y byddwch chwi feirw yn eich pechodau: oblegid oni chred|wch chwi mai myfi yw <HI>efe,</HI> chwi a fyddwch feirw yn eich pecho|dau.</P>
<P N="25">25 Yna y dyweda&s;ant wrtho,
<PB REF="145"> Pwy wyt ti? A'r Ie&s;u a ddywe|dodd wrthynt, Yr hyn yr wyf yn ei ddywedyd hefyd wrthych o'r dechreuad.</P>
<P N="26">26 Y mae gennifi lawer o be|thau iw dywedyd, ac iw barnu am danoch chwi: eithr cywir yw'r hwn a'm hanfonodd i: a'r pethau a glywais i ganddo, y rhai hyn yr ydwyfi yn eu dywedyd i'r b&ycirc;d.</P>
<P N="27">27 Ni wyddent hwy mai am y T&acirc;d yr oedd efe yn dywedyd wr|thynt hwy.</P>
<P N="28">28 Am hynny y dywedodd yr Je&s;u wrthynt, Pan ddercha|foch chwi Fab y d&ycirc;n, yna y cewch wybod mai myfi yw <HI>efe,</HI> ac nad wyfi yn gwneuthur dim o ho|nof fy hun, ond megis y dy&s;codd fy Nhad fi, yr wyf yn llefaru y pe|thau hyn.</P>
<P N="29">29 A'r hwn a'm hanfonodd i &s;ydd gyd &acirc; myfi: ni adawodd y T&acirc;d fi yn unic, oblegid yr wyfi yn gwneuthur b&ocirc;b am&s;er, y pethau &s;y fodlon ganddo ef.</P>
<P N="30">30 Fel yr oedd efe yn llefaru y pethau hyn, llawer a greda&s;ant ynddo ef.</P>
<P N="31">31 Yna y dywedodd yr Je&s;u wrth yr Iddewon a greda&s;ent yn|ddo, Os arho&s;wch chwi yn fy ngair i, di&s;cyblion i mi ydych yn wir.</P>
<P N="32">32 A chwi a gewch wybod y gwirionedd, a'r gwirionedd a'ch rhyddh&acirc; chwi.</P>
<P N="33">33 <HI>Hwythau a</HI> atteba&s;ant iddo, H&acirc;d Abraham ydym ni, ac ni wa&s;anaetha&s;om ni neb erioed: pa fodd yr wyt ti yn dywedyd, Chwi a wneir yn rhyddion?</P>
<P N="34">34 Yr Ie&s;u a attebodd iddynt Yn w&icirc;r, yn w&icirc;r, meddaf i chwi, pwy bynnag &s;ydd yn gwneuthur pechod, y mae efe yn w&acirc;s i be|chod.</P>
<P N="35">35 Ac nid yw y gw&acirc;s yn aros yn y t&ycirc; byth: y m&acirc;b &s;ydd yn aros byth.</P>
<P N="36">36 Os y m&acirc;b gan hynny a'ch rhyddh&acirc; chwi, rhyddion fyddwch yn w&icirc;r.</P>
<P N="37">37 Mi a wn mai h&acirc;d Abraham ydych chwi: ond yr ydych chwi yn cei&s;io fy lladd i, am nad yw fy ngair i yn genni ynoch chwi.</P>
<P N="38">38 Yr wyfi yn llefaru yr hyn a welais gyd &acirc;'m T&acirc;d i: a chwi|theu &s;ydd yn gwneuthur yr hyn a wel&s;och gyd &acirc;'ch t&acirc;d chwi|thau.</P>
<P N="39">39 Hwythau a atteba&s;ant, ac a ddyweda&s;ant wrtho, Ein t&acirc;d ni yw Abraham. Yr Je&s;u a ddywe|dodd wrthynt, Pe plant Abraham fyddech, gweithredoedd Abra|ham a wnaech:</P>
<P N="40">40 Eithr yn awr yr ydych chwi yn cei&s;io fy lladd i, d&ycirc;n a ddywe|dais i chwi y gwirionedd, yr hwn a glywais i gan Dduw: hyn ni wnaeth Abraham.</P>
<P N="41">41 Yr ydych chwi yn gwneu|thur gweithredoedd eich t&acirc;d chwi. Am hynny y dyweda&s;ant wrtho, Nid trwy butteindra y cenhedlwyd ni: un T&acirc;d &s;ydd gen|nym ni, <HI>&s;ef</HI> Duw.</P>
<P N="42">42 Yna y dywedodd yr Ie&s;u wrthynt hwy, Pe Duw fyddei eich T&acirc;d, chwi am carech i: canys o|ddiwrth Dduw y deilliais, ac y daethym i, oblegid nid o honof fy hun y daethym i, ond efe a'm hanfonodd i.</P>
<P N="43">43 Pa ham nad ydych yn deall fy lleferydd i? a'm na ellwch wrando fy ymadrodd i.</P>
<PB REF="145">
<P N="44">44 O'ch t&acirc;d diafol yr ydych chwi, a thrachwantau eich t&acirc;d a fynnwch chwi eu gwneuthur: llei|ddiad dyn oedd efe o'r dechreuad, ac ni &s;afodd yn y gwirionedd, ob|legid nid oes gwirionedd ynddo ef. Pan yw yn dywedyd celwydd, o'r eiddo ei hun y mae yn dywedyd; canys y mae yn gelwyddog: ac yn d&acirc;d iddo.</P>
<P N="45">45 Ac am fy m&ocirc;d i yn dywedyd y gwirionedd nid ydych yn credu i mi.</P>
<P N="46">46 Pwy o honoch a'm argyoe|dda i o bechod? ac od wyfi yn dy|wedyd y gwir, pa ham nad ydych yn credu i mi?</P>
<P N="47">47 Y mae yr hwn &s;ydd o Dduw, yn gwrando geiriau Duw; am hynny nid ydych chwi yn eu gwrando, am nad ydych o Dduw.</P>
<P N="48">48 Yna 'r attebodd yr Iddewon, ac y dyweda&s;ant wrtho ef, Ond da yr ydym ni yn dywedyd, mai Samaritan wyt ti, a b&ocirc;d gennit gythrael?</P>
<P N="49">49 Yr Ie&s;u a attebodd, Nid oes gennif gythrael, ond yr wyfi yn anrhydeddu fy Nh&acirc;d, ar yr y|dych chwithau yn fy ni-anrhy|deddu inneu.</P>
<P N="50">50 Ac nid wyfi yn cei&s;io fy ngogoniant fy hun: y mae a'i cais, ac a farn.</P>
<P N="51">51 Yn w&icirc;r, yn w&icirc;r, meddaf i chwi, os ceidw neb fy ymadrodd i, ni w&ecirc;l efe farwolaeth yn dragy|wydd.</P>
<P N="52">52 Yna y dywedodd yr I|ddewon wrtho, Yr awron y gwyddom fod gennit gythrael: bu Abraham farw, a'r Prophwy|di, ac meddi di, Os ceidw neb &s;y ymadrodd i, nid archwaetha efe farwolaeth yn dragywydd.</P>
<P N="53">53 Ai mwy wyt ti nag Abra|ham ein t&acirc;d ni, yr hwn a fu fa|rw? a'r prophwydi a fuant fei|rw: pwy yr wyt ti yn dy wneu|thur dy hun.</P>
<P N="54">54 Yr Je&s;u a attebodd, Os wyfi yn fy ngogoneddu fy hun, fy ngo|goniant i nid yw ddim: fy Nh&acirc;d yw 'r hwn &s;ydd yn fy ngogo|neddu i, yr hwn yr ydych chwi yn dywedyd mai eich Duw chwi yw.</P>
<P N="55">55 Ond nid adnabuoch chwi ef: eithr myfi a'i hadwaen ef: &acirc;c os dywedaf nad adwaen ef, myfi a fyddaf debyg i chwi, yn gelwyddog: ond mi a'i hadwaen ef, ac yr wyf yn cadw ei yma|drodd ef.</P>
<P N="56">56 Gorfoledd oedd gan eich t&acirc;d Abraham weled fy nydd i: ac efe a'i gwelodd hefyd, ac a lawe|nychodd.</P>
<P N="57">57 Yna y dywedodd yr Idde|won wrtho, Nid wyt ti ddeng|mlwydd a deugain etto, ac a we|lai&s;t ti Abraham?</P>
<P N="58">58 Yr Je&s;u a ddywedodd wr|thynt, Yn w&icirc;r, yn w&icirc;r, meddaf i chwi cyn b&ocirc;d Abraham, yr wyf fi.</P>
<P N="59">59 Yna hwy a goda&s;ant ger|rig iw taflu atto ef. A'r Je&s;u a ym|guddiodd, ac a aeth allan o'r Deml, gan fyned trwy eu canol hwynt: ac felly yr aeth efe heibio.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y dyn a ane&s;id yn ddall yn cael ei olwg:</HI> 13 <HI>a'i ddwyn ef at y Phari|&s;&aelig;aid;</HI> 16 <HI>Hwythau yn ymrwy|&s;tro, ac yn ei e&s;cymmuno ef:</HI> 36 <HI>Ac yntau yn cael ei dderbyn gan yr Je&s;u, ac yn ei gyffe&s;u ef.</HI> 39
<PB REF="146"> <HI>Pwy yw y rhai y mae Chri&s;t yn eu goleuo.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC with fyned heibio, efe a ganfu dd&ycirc;n dall o'i enedi|gaeth.</P>
<P N="2">2 A'i ddi&s;cyblion a ofynna|&s;ant iddo, gan ddywedyd, Rabbi pwy a bechodd, ai hwn, ai ei rie|ni, fel y genid ef yn ddall?</P>
<P N="3">3 Yr Je&s;u a attebodd, Nid hwn a bechodd, na'i ri&ecirc;ni chwaith: eithr fel yr amlygid gweithre|doedd Duw ynddo ef.</P>
<P N="4">4 Rhaid i mi weithio gwaith yr hwn a'm hanfonodd, tra y|dyw hi yn ddydd: y mae y n&ocirc;s yn dyfod, pan na ddichon neb weithio.</P>
<P N="5">5 Tra yr ydwyf yn y b&ycirc;d, go|leuni y byd ydwyf.</P>
<P N="6">6 Wedi iddo ef ddywedyd hyn, efe a boerodd ar lawr, ac a wnaeth glai o'r poeryn, ac a irodd y clai ar lygaid y dall:</P>
<P N="7">7 Ac a ddywedodd wrtho, D&ocirc;s, ac y molch yn llyn Siloam, (yr hwn a gyfieithir, anfonedig) Am hynny efe a aeth ymmaith, ac a ymolchodd, ac a ddaeth yn gweled.</P>
<P N="8">8 Y cymmydogion gan hynny, a'r rhai a'i gwel&s;ent ef o'r blaen, mai dall oedd efe, a ddyweda&s;ant, Onid hwn yw'r un oedd yn ei|&s;tedd, ac yn cardotta?</P>
<P N="9">9 Rhai a ddyweda&s;ant, Hwn yw <HI>efe:</HI> ac eraill, Y mae efe yn de|byg iddo. Yntef a ddywedodd, Myfi yw <HI>efe.</HI></P>
<P N="10">10 Am hynny y dyweda&s;ant wrtho, Pa fodd yr agorwyd dy ly|gaid di?</P>
<P N="11">11 Yntef a attebodd ac a ddy|wedodd, D&ycirc;n a elwir Je&s;u a w|naeth glai, ac a irodd fy llygaid i, ac a ddywedodd wrth if, D&ocirc;s i lyn Siloam, ac ymolch. Ac wedi i mi fyned ac ymolchi, mi a gefais fy ngolwg.</P>
<P N="12">12 Yna y dyweda&s;ant wrtho, Pa le y mae efe? Yntef a ddywe|dodd, Ni wn i.</P>
<P N="13">13 <HI>Hwythau</HI> ai dyga&s;ant ef, at y Phari&s;&aelig;aid, yr hwn gynt a <HI>fua&s;ei</HI> yn ddall.</P>
<P N="14">14 A'r Sabbath oedd hi, pan wnaeth yr Je&s;u y clai, a phan ago|rodd efe ei lygaid ef.</P>
<P N="15">15 Am hynny y Phari&s;&aelig;aid hefyd a ofynna&s;ant iddo dra|chefn, Pa fodd y caw&s;ei efe ei o|lwg. Yntef a ddywedodd wrthynt, clai a o&s;ododd efe ar fy llygaid i, ac mi a ymolchais, ac yr ydwyf yn gweled.</P>
<P N="16">16 Yna rhai o'r Phari&s;&aelig;aid a ddyweda&s;ant, Nid yw y d&ycirc;n hwn o Duw, gan nad yw efe yn cadw y Sabbath. Eraill a ddyweda&s;ant, Pa fodd y gall dyn pechadurus wneuthur y cyfryw arwyddion? Ac yr oedd ymrafael yn eu plith.</P>
<P N="17">17 Hwy a ddyweda&s;ant dra|chefn wrth y dall, Beth yr wyt ti yn ei ddywedyd am dano ef, am agoryd o honaw dy lygaid di? Yntef a ddywedodd, Mai Pro|phwyd yw <HI>efe,</HI></P>
<P N="18">18 Am hynny ni chredei yr I|ddewon am dano ef, mai dall fua|&s;ei, a chael o honaw ef ei olwg nes galw o honynt ei rieni ef, yr hwn a gaw&s;ei ei olwg.</P>
<P N="19">19 A hwy a ofynna&s;ant iddynt, gan ddywedyd, Ai hwn yw eich m&acirc;b chwi, yr hwn yr ydych chwi yn dywedyd ei eni yn dall? pa fodd gan hynny y mae efe yn gweled yn awr.</P>
<PB REF="146">
<P N="20">20 Ei rieni ef a atteba&s;ant i|ddynt hwy, ac a ddyweda&s;ant, Nyni a wyddom mai hwn yw ein m&acirc;b ni, ac mai yn dall y ganwyd ef:</P>
<P N="21">21 Ond pa fodd y mae efe yn gweled yr awron, nis gwyddom ni, neu pwy a agorodd eu lygaid ef, ni's gwyddom ni: y mae efe mewn oedran, gofynnwch iddo ef, efe a ddywed am dano ei hun:</P>
<P N="22">22 Hyn a ddywedodd ei rieni ef, am eu b&ocirc;d yn ofni yr Idde|won: oblegid yr Iddewon a gyd|ordeiniafent eu&s;ys, os cyfaddefei neb ef yn Gri&s;t, y bwrid ef allan o'r Synagog.</P>
<P N="23">23 Am hynny y dywedodd ei rieni ef, Y mae efe mewn oedran, gofynnwch iddo ef.</P>
<P N="24">24 Am hynny hwy a alwa|&s;ant eilwaith y d&ycirc;n a fua&s;ei yn ddall, ac a ddyweda&s;ant wrtho, Dyro 'r gogoniant i Duw: nyni a wyddom mai pechadur yw y d&ycirc;n hwn.</P>
<P N="25">25 Yna yntef a attebodd ac a ddywedodd, Ai pechadur yw ni's gwn i; un peth a wn i, lle yr oe|ddwn i yn ddall, yr wyfi yn awr yn gweled.</P>
<P N="26">26 Hwythau a ddyweda&s;ant wrtho drachefn, Beth a wnaeth e|fe i ti? pa fodd yr agorodd efe dy lygaid di?</P>
<P N="27">27 Yntef a attebodd iddynt, mi a ddywedais i chwi en&s;ys, ac ni wrandaw&s;och: pa ham yr y|dych yn ewylly&s;io clywed tra|chefn? a ydych chwithau yn ewy|lly&s;io b&ocirc;d yn ddi&s;cyblion iddo ef?</P>
<P N="28">28 Hwythau a'i difenwa&s;ant ef, ac a ddyweda&s;ant, Tydi &s;ydd ddi|&s;cybl iddo ef, eithr di&s;cyblion Mo&s;es ydym ni,</P>
<P N="29">29 Nyni a wyddom lefaru o Dduw wrth Mo&s;es; eithr hwn ni's gwyddom ni o ba le y mae efe.</P>
<P N="30">30 Y d&ycirc;n a attebodd, ac a ddy|wedodd wrthynt, Yn hyn yn ddi|au y mae yn rhyfedd na wy|ddoch chwi, o ba le y mae efe, ac efe a agorodd fy llygaid i.</P>
<P N="31">31 Ac ni a wyddom nad yw Duw yn gwrando pechaduriaid: ond of yw n&ecirc;b yn addol-wr Duw, ac yn gwneuthur ei ewyllys ef, hwnnw y mae yn ei wrando.</P>
<P N="32">32 Ni chlybuwyd erioed ago|ryd o neb lygaid un a ane&s;id yn ddall.</P>
<P N="33">33 Oni bai f&ocirc;d hwn o Dduw, ni allei efe wneuthur dim.</P>
<P N="34">34 Hwy a atteba&s;ant, ac a ddy|weda&s;ant wrtho, Mewn pecho|dau y ganwyd ti oll, ac a wyt ti yn ein dy&s;cu ni? A hwy a'i bwria|&s;ant ef allan.</P>
<P N="35">35 Clybu yr Je&s;u ddarfod iddynt ei fwrw ef allan: a phan ei cafodd, efe a ddywedodd wrtho, A wyt ti yn credu ym-Mab Duw?</P>
<P N="36">36 Yntef a attebodd ac a ddy|wedodd, Pwy yw <HI>efe</HI> o Arglwydd, fel y credwyf ynddo?</P>
<P N="37">37 A'r Je&s;u a ddywedodd wr|tho, Ti a'i gwelai&s;t ef, a'r hwn &s;ydd yn ymddiddan &acirc; thi, hwnnw ydyw efe.</P>
<P N="38">38 Yntef a ddywedodd, Yr wyfi yn credu, o Arglwydd, ac efe a'i haddolodd ef.</P>
<P N="39">39 A'r Je&s;u a ddywedodd, I farn y daeth ym i'r b&ycirc;d hwn: fel y gwelei y rhai nid ydynt yn gweled, ac yr elei y rhai &s;y yn gweled, yn ddeillion.</P>
<P N="40">40 A rhai o'r Phari&s;&aelig;aid a oedd-gyd ag ef, a glyw&s;ant y pe|thau
<PB REF="147"> hyn, ac a ddyweda&s;ant wr|tho, Ydym ninnau hefyd yn ddei|llion?</P>
<P N="41">41 Yr Je&s;u a ddywedodd wr|thynt, Pe deillion fyddech, ni by|ddei arnoch bechod: eithr yn awr meddwch chwi, Yr ydym ni yn gweled: am hynny y mae eich pe|chod yn aros.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Chri&s;t yw 'r drws, a'r bugail da.</HI> 19 <HI>Amryw dyb am dano.</HI> 24 <HI>Y mae efe yn profi trwy ei weithre|doedd, mai efe yw Chri&s;t Mab Duw,</HI> 39 <HI>ac yn diangc rhag yr Iddewon,</HI> 40 <HI>ac yn myned tra|chefn tros yr Jorddonen, lle y cre|dodd llawer ynddo ef.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>YN w&icirc;r, yn w&icirc;r, meddaf i chwi, yr hwn nid yw yn myned i mewn drwy 'r drws i gorlan y de|faid, eithr &s;ydd yn dringo ffordd arall, lleidr ac y&s;peiliwr yw.</P>
<P N="2">2 Ond yr hwn &s;ydd yn myned i mewn drwy 'r drws, bugail y de|faid ydyw.</P>
<P N="3">3 I hwn y mae y dry&s;&s;or yn a|goryd, ac y mae y defaid yn gw|rando ar ei lais ef: ac y mae efe yn galw ei ddefaid ei hun erbyn en henw, ac yn eu harwain hwy allan.</P>
<P N="4">4 Ac wedi iddo yrru allan ei ddefaid ei hun, y mae efe yn my|ned o'u blaen hwy: a'r defaid &s;ydd yn ei ganlyn ef, oblegid y maent yn adnabod ei lais ef.</P>
<P N="5">5 Ond y dieithr ni's canly|nant, eithr ffoant oddi wrtho: oblegid nad adwaenant lais diei|thriaid.</P>
<P N="6">6 Y ddammeg hon a ddy|wedodd yr Je&s;u wrthynt: ond hwy ni wybuant pa bethau yd|oedd y rhai yr oedd efe yn eu lle|faru wrthynt.</P>
<P N="7">7 Am hynny yr Je&s;u a ddywe|dodd wrthynt drachefn, Yn w&icirc;r, yn w&icirc;r meddaf i chwi, myfi yw drws y defaid.</P>
<P N="8">8 Cynnifer oll ac a ddaethant o'm blaen i, lladron, ac y&s;peil-w&ycirc;r &ycirc;nt: eithr ni wrandawodd y de|faid arnynt.</P>
<P N="9">9 Myfi yw y drws: os &acirc; neb i mewn drwofi, efe a fydd cadwe|dig: ac efe a &acirc;'i mewn ac allan, ac a gaiff borfa.</P>
<P N="10">10 Nid yw lleidr yn dyfod ond i ladratta, ac i ladd, ac i dde&s;try|wio, myfi a ddaethym fel y caent fywyd, ac y caent ef yn helae|thach.</P>
<P N="11">11 Myfi yw'r bugail da: y bu|gail da &s;ydd yn rhoddi ei enioes dros y defaid.</P>
<P N="12">12 Eithr y gw&acirc;s cyflog, a'r hwn nid yw fugail, yr hwn nid eiddo y defaid, &s;ydd yn gweled y blaidd yn dyfod, ac yn gadel y defaid, ac yn ffoi: a'r blaidd &s;ydd yn ei &s;clyfio hwy, ac yn gwa&s;caru y defaid.</P>
<P N="13">13 Y mae 'r gw&acirc;s cyflog yn ffoi, oblegid mae gw&acirc;s cyflog yw, ac nid oes ofal arno am y de|faid.</P>
<P N="14">14 Myfi yw y bugail da; ac a adwaen yr eiddof fi, ac a'm had|weinir gan yr eiddo fi.</P>
<P N="15">15 Fel yr edwyn y T&acirc;d fyfi, <HI>felly</HI> yr adwaen inneu y T&acirc;d: ac yr yd wyf yn rhoddi fy enioes dros y defaid.</P>
<P N="16">16 A defaid eraill &s;y gennif, y rhai nid &ycirc;nt &ocirc;'r gorlan hon: y rhai hynny hefyd &s;y raid i mi eu cyr|chu,
<PB REF="147"> a'm llais i a wrandawant, a bydd un gorlan, ac un bug&acirc;il.</P>
<P N="17">17 Am hyn y mae y T&acirc;d yn fy ngharu i, am fy m&ocirc;d i yn dodi fy enioes fel y cymmerwyf hi dra|chefn.</P>
<P N="18">18 Nid oes neb yn ei dwyn o|ddi arnafi: ond myfi &s;ydd yn ei dodi hi i lawr o honof fy hun: y mae gennif feddiant iw dodi hi i lawr, ac y mae gennif feddiant iw chymmeryd hi drachefn: y gor|chymmyn hwn a dderbyniais i gan fy Nh&acirc;d.</P>
<P N="19">19 Yna y bu drachefn ymrafel ym my&s;c yr Iddewon, am yr yma|droddion hyn.</P>
<P N="20">20 A llawer o honynt a ddy|weda&s;ant, Y mae cythrael ganddo, ac y mae efe yn ynfydu: pa ham y gwrandewch chwi arno ef?</P>
<P N="21">21 Eraill a ddyweda&s;ant Nid yw y rhai hyn eiriau un &acirc; chythrael ynddo: a all cythrael agoryd lly|gaid y deillion?</P>
<P N="22">22 Ac yr oedd y Gy&s;&s;egr-w&ycirc;l yn Jeru&s;alem, a'r gayaf oedd hi:</P>
<P N="23">23 Ac yr oedd yr Je&s;u yn rho|dio yn y Deml, ym-mhorth So|lomon:</P>
<P N="24">24 Am hynny y daeth yr Idde|won yn ei gylch ef, ac a ddywe|da&s;ant wrtho, Pa hyd yr wyt yn peri i ni ammeu? os tydi yw y Chri&s;t, dywed i ni yn eglur.</P>
<P N="25">25 Yr Je&s;u a attebodd iddynt, mi a ddywedais i chwi, ac nid y|dych yn credu, y gweithredoedd yr wyfi yn eu gwneuthur yn enw fy Nh&acirc;d, y mae y rhai hyn yn ty|&s;tiolaethu am danafi.</P>
<P N="26">26 Ond chwi nid ydych yn cre|du: canys nid ydych chwi o'm de|faid i, fel y dywedais i chwi.</P>
<P N="27">27 Y mae fy nefaid i yn gw|rando fy llais i, ac mi a'u had wen hwynt, a hwy a'm canlynant i.</P>
<P N="28">28 A minneu ydwyf yn rho|ddi iddynt fywyd tragwyddol: ac ni chyfrgollant byth, ac ni ddwg neb hwynt allan o'm llaw i.</P>
<P N="29">29 Fy Nh&acirc;d i, yr hwn a'u rho|ddes i mi, &s;ydd fwy n&acirc; phawb: ac ni's gall neb en dwyn hwynt a|llan o law fy Nh&acirc;d i.</P>
<P N="30">30 Myfi a'r T&acirc;d un ydym.</P>
<P N="31">31 Am hynny y cododd yr I|ddewon gerrig drachefn iw laby|ddio ef.</P>
<P N="32">32 Yr Je&s;u a attebodd iddynt, Llawer o weithredoedd da a ddango&s;ais i chwi oddi wrth fy Nh&acirc;d: am ba un o'r gweithred|oedd hynny yr ydych yn fy lla|byddio i?</P>
<P N="33">33 Yr Iddewon a atteba&s;ant i|ddo, gan ddywedyd, Nid am wei|thred dda yr ydym yn dy labyddi|o, ond am gabledd, ac am dy f&ocirc;d ti, a thitheu yn dd&ycirc;n, yn dy wneuthur dy hun yn Dduw.</P>
<P N="38">38 Yr Je&s;u a attebodd iddynt, Onid yw yn &s;crifennedig yn eich cyfraith chwi? Mi a ddywedais, duwiau ydych.</P>
<P N="35">35 Os galwodd <HI>efe</HI> hwy yn dduwiau, at y rhai y daeth gair Duw, a'r Scrythur ni's gellir ei thorri:</P>
<P N="36">36 A ddywedwch chwi am yr hwn a &s;ancteiddiodd y T&acirc;d, ac a'i hanfonodd i'r b&ycirc;d, Yr wyti yn cablu; am i mi ddywedyd, Mab Duw ydwyf?</P>
<P N="37">37 Onid wyfi yn gwneuthur gweithredoedd fy Nh&acirc;d, na chre|dwch i mi.</P>
<P N="38">38 Ond os ydwyf yn eu gw|neuthur, er nad ydych yn cre|du
<PB REF="148"> i mi, credwch y gweithred|oedd, fel y gwybyddoch ac y cre|doch, f&ocirc;d y T&acirc;d ynofi, a minneu ynddo yntef.</P>
<P N="39">39 Am hynny y cei&s;ia&s;ant dra|chefn ei ddal ef: ac efe a ddiang|odd allan o'u dwylo hwynt.</P>
<P N="40">40 Ac efe a aeth ymmaith dra|chefn tros yr Jorddonen, i'r man lle y bua&s;ei Joan ar y cyntaf yn bedyddio; ac a arho&s;odd yno.</P>
<P N="41">41 A llawer a ddaethant atto ef, ac a ddyweda&s;ant, Joan yn w&icirc;r ni wnaeth un arwydd: ond yr holl bethau a'r a ddywedodd Joan am hwn, oedd w&icirc;r.</P>
<P N="42">42 A llawer yno a greda&s;ant ynddo.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Chri&s;t yn cyfodi Lazarus, yr hwn &acirc; gladde&s;id er ys pedwar diwrnod.</HI> 45 <HI>Llawer o Iddewon yn credu.</HI> 47 <HI>Yr Arch-offeiriaid a'r Phari|&s;&aelig;aid yn ca&s;clu cyngor yn erbyn Chri&s;t.</HI> 49 <HI>Caiaphas yn prophwy|do,</HI> 54 <HI>Je&s;u yn ymguddio:</HI> 55 <HI>Hwyhau ar y Pa&s;c yn ymofyn am dano, ac yn go&s;od cynllwyn iddo.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC yr cedd un yn gl&acirc;f, Lazarus o Bethania, o dref Mair a'i chwaer Martha:</P>
<P N="2">2 (A Mair ydoedd yr hon a en|neiniodd yr Arglwydd ag ennaint, ac a &s;ychodd ei draed ef &acirc;'i gwallt; yr hon yr oedd ei brawd Lazarus yn gl&acirc;f)</P>
<P N="3">3 Am hynny y chwiorydd a ddanfonafant atto ef, gan ddywe|dyd, Arglwydd, wele, y mae yr hwn fydd hoff genniti yn gl&acirc;f.</P>
<P N="4">4 A'r Je&s;u pan glybu, a ddywe|dodd, Nid yw y clefyd hwn i far|wolaeth, ond er gogoniant, Duw, fel y gogonedder M&acirc;b Duw trwy hynny.</P>
<P N="5">5 A hoff oedd gan yr Je&s;u Far|tha, a'i chwaer, a Lazarus.</P>
<P N="6">6 Pan glybu ef gan hynny, ei f&ocirc;d ef yn gl&acirc;f, efe a arho&s;odd yn y lle yr oedd, ddau ddiwrnod:</P>
<P N="7">7 Yna wedi hynny efe a ddywe|dodd wrth y di&s;cyblion, Awn i Jud&aelig;a drachefn.</P>
<P N="8">8 Y di&s;cyblion a ddyweda&s;ant wrtho, Rabbi, yr oedd yr Iddewon yn awr yn cei&s;io dy labyddio di, ac a wyt ti yn myned yno dra|chefn?</P>
<P N="9">9 Yr Je&s;u a attebodd, Onid oes deuddeg awr o'r dydd? os rhodia neb y dydd, ni thramgwydda: am ei f&ocirc;d yn gweled goleuni y b&ycirc;d hwn:</P>
<P N="10">10 Ond os rhodia neb y n&ocirc;s, e|fe a dramgwydda: am nad oe<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> go|leuni ynddo.</P>
<P N="11">11 Hyn a lefarodd efe: ac wedi hynny efe a ddywedodd wrthynt, Y mae ein cyfaill Lazarus yn huno: ond yr wyfi yn myned i'w ddi|huno ef.</P>
<P N="12">12 Yna ei ddi&s;cyblion a ddy|weda&s;ant wrtho, Arglwydd, os hu|no y mae, efe a fydd iach.</P>
<P N="13">13 Ond yr Je&s;u a ddyweda&s;ei am ei farwolaeth ef: eithr hwy a dybia&s;ant mai am h&ucirc;n ew&s;c yr oedd efe yn dywedyd.</P>
<P N="14">14 Yna y dywedodd yr Je&s;u wr|thynt yn eglur, Bu farw Lazarus;</P>
<P N="15">15 Ac y mae yn llawen gennif nad oeddwn i yno, er eich mwyn chwi (fel y credoch:) ond awn atto ef.</P>
<P N="16">16 Yna y dywedodd Thomas, yr hwn a elwir Didymus, wrth ei gyd-ddi&s;cyblion, Awn ninnau
<PB REF="148"> hefyd, fel y byddom feirw gyd ag ef.</P>
<P N="17">17 Yna yr Je&s;u wedi dyfod, a'i cafodd ef wedi b&ocirc;d weithian bed|war diwrnod yn y bedd.</P>
<P N="18">18 A Bethania oedd yn agos i Jeru&s;alem, ynghylch pymtheg &s;t&acirc;d oddi wrthi:</P>
<P N="19">19 A llawer o'r Iddewon a ddaethent at Martha a Mair, iw cy&s;&s;uro hwy am eu brawd.</P>
<P N="20">20 Yna Martha, cyn gynted ac y clybu hi f&ocirc;d yr Je&s;u yn dyfod, a aeth iw gyfarfod ef; ond Mair a ei&s;teddodd yn y t&ycirc;.</P>
<P N="21">21 Yna y dywedodd Martha wrth yr Je&s;u, Arglwydd, pe bua&s;it ti ymma, ni bua&s;ei farw fy mrawd.</P>
<P N="22">22 Eithr mi a wn hefyd yr aw|ron, pa bethau bynnag a ddy|munech di gan Dduw, y dyry Duw i ti.</P>
<P N="23">23 Yr Je&s;u a ddywedodd wr|thi, Adgyfodir dy frawd dra|chefn.</P>
<P N="24">24 Dywedodd Martha wrtho, Myfi a wn yr adgyfodir ef yn yr adgyfodiad, y dydd diweddaf.</P>
<P N="25">25 Yr Je&s;u a ddywedodd wrthi, Myfi yw yr adgyfodiad a'r by|wyd: yr hwn &s;ydd yn credu ynofi, er iddo farw, a fydd byw.</P>
<P N="26">26 A phwy bynnag &s;ydd yn fyw, ac yn credu ynofi, ni bydd marw yn dragywydd. A wyt ti yn credu hyn?</P>
<P N="27">27 Dywedodd hithau wrtho, Ydwyf Arglwydd: yr wyfi yn credu mai ti yw y Chri&s;t, Mab Duw, yr hwn &s;ydd yn dyfod i'r b&ycirc;d.</P>
<P N="28">28 Ac wedi iddi ddywedyd y pethau hyn, hi a aeth ymmaith, ac a alwodd yn ddirgel ei chwaer Mair, gan ddywedyd, Fe ddaeth yr Athro, ac y mae yn galw am danat.</P>
<P N="29">29 Er cynted ac y clybu hi, hi a gododd yn ebrwydd, ac a ddaeth atto ef.</P>
<P N="30">30 (A'r Je&s;u ni ddaethei etto i'r dref; ond yr oedd efe yn y man lle y cyfarfua&s;ei Martha ag ef.)</P>
<P N="31">31 Yna yr Iddewon, y rhai oedd g&ycirc;d &acirc; hi yn y t&ycirc;, ac yn ei chy&s;&s;uro hi, pan wel&s;ant Mair yn codi ar fr&ycirc;s, ac yn myned allan, a'i canlyna&s;ant hi gan ddywedyd, Y mae hi yn myned at y bedd, i w&ycirc;lo yno.</P>
<P N="32">32 Yna Mair, pan ddaeth lle yr oedd yr Je&s;u, a'i weled ef, a &s;yrthiodd wrth ei draed ef, gan ddywedyd wrtho, Arglwydd, pe bua&s;it ti ymma, ni bua&s;ei fy mrawd farw.</P>
<P N="33">33 Yr Je&s;u gan hynny, pan we|lodd hi yn wylo, a'r Iddewon y rhai a ddaethei gyd &acirc; hi, yn w&ycirc;lo, a riddfanodd yn yr y&s;pryd, ac a gynhyrfwyd;</P>
<P N="34">34 Ac a ddywedodd, Pa le y doda&s;och chwi ef? Hwy a ddywe|da&s;ant wrtho, Arglwydd, tyred a gw&ecirc;l.</P>
<P N="35">35 Yr Je&s;u a wylodd.</P>
<P N="36">36 Am hynny y dywedodd yr Iddewon, Wele fel yr oedd efe yn ei garu ef.</P>
<P N="37">37 Eithr rhai o honynt a ddy|weda&s;ant, Oni alla&s;ei hwn, yr hwn a agorodd lygaid y dall, beri na bua&s;ei hwn farw chwaith?</P>
<P N="38">38 Yna 'r Je&s;u drachefn a ridd|fanodd ynddo ei hun, ac a ddaeth at y bedd. Ac ogof oedd; a maen oedd wedi ei ddodi arno.</P>
<P N="39">39 Yr Je&s;u a ddywedodd, Cod|wch ymmaith y maen. Martha
<PB REF="149"> chwaer yr hwn a fua&s;ei farw, a ddywedodd wrtho, Arglwydd, y mae efe weithian yn drewi: her|wydd y mae <HI>yn farw</HI> er ys pedwar diwrnod.</P>
<P N="40">40 Yr Je&s;u a ddywedodd wr|thi, Oni ddywedais i ti, pes credit, y cait ti weled gogoniant Duw?</P>
<P N="41">41 Yna y coda&s;ant y maen lle yr oedd y marw wedi ei o&s;od. A'r Je&s;u a gododd ei olwg i fynu, ac a ddywedodd, Y T&acirc;d, yr wyf yn diolch i ti am i ti wrando arnaf.</P>
<P N="42">42 Ac myfi a wyddwn dy f&ocirc;d ti yn fy ngwrando b&ocirc;b am&s;er; eithr er mwyn y bobl &s;ydd yn &s;e|fyll o amgylch, y dywedais, fel y credont mai tydi a'm hanfonai&s;t i.</P>
<P N="43">43 Ac wedi iddo ddywedyd hyn, efe a lefodd &acirc; llef vchel, La|zarus, tyred allan.</P>
<P N="44">44 A'r hwn a fua&s;ei farw a dda|eth allan, yn rhwym ei draed a'i ddwylo mewn amdo: a'i wyneb oedd wedi ei rwymo &acirc; napcin. Yr Je&s;u a ddywedodd wrthynt, Go|llyngwch ef yn rhydd, a gedwch iddo fyned ymmaith.</P>
<P N="45">45 Yna llawer o'r Iddewon, y rhai a ddaethent at Mair, ac a wel|&s;ent y pethau a wnaethei yr Je&s;u, a greda&s;ant ynddo ef.</P>
<P N="46">46 Eithr rhai o honynt a aeth|ant ymmaith at y Phari&s;&aelig;aid, ac a ddyweda&s;ant iddynt, y pethau a wnaethei yr Je&s;u.</P>
<P N="47">47 Yna yr Arch-offeiriaid a'r Phari&s;&aelig;aid, a ga&s;cla&s;ant gyngor, ac a ddyweda&s;ant, Pa beth yr y|dym ni yn ei wneuthur? canys y mae y d&ycirc;n ymma yn gwneuthur llawer o arwyddion.</P>
<P N="48">48 Os gadawn ni ef fel hyn, pawb a gredant ynddo, ac fe a ddaw y Rhufeiniaid, ac a ddife|thant ein lle ni, a'n cenedl hefyd.</P>
<P N="49">49 A rhyw vn o honynt, Caia|phas, yr hwn oedd Arch-offeriad y flwyddyn honno, a ddywedodd wrthynt, Nid ydych chwi yn gwy|bod dim oll:</P>
<P N="50">50 Nac yn y&s;tyried mai bu|ddiol yw i ni farw o vn d&ycirc;n dros y bobl, ac na ddifether yr holl genedl:</P>
<P N="51">51 Hyn ni ddywedodd efe o ho|naw ei hun, eithr ac efe yn Arch|offeriad y flwyddyn honno, efe a brophwydodd y byddei yr Je&s;u farw dros y genedl:</P>
<P N="52">52 Ac nid tros y genedl yn vnic, eithr fel y ca&s;clei efe ynghyd yn vn, blant Duw hefyd y rhai a wa|&s;cara&s;id.</P>
<P N="53">53 Yna, o'r dydd hwnnw <HI>allan,</HI> y cydymgynghora&s;ant, fel y lla|ddent ef.</P>
<P N="54">54 Am hynny ni rodiodd yr Je&s;u mwy yn amlwg ym my&s;c yr Iddewon, ond efe a aeth oddi yno i'r wl&acirc;d yn agos i'r ania|lwch, i ddinas a elwir Ephraim; ac a arho&s;odd yno gyd &acirc;'i ddi&s;cy|blion.</P>
<P N="55">55 A Pha&s;c yr Iddewon oedd yn agos: a llawer a aethant o'r wl&acirc;d i fynu i Jeru&s;alem, o flaen y Pa&s;c, i'w glanhau eu hunain.</P>
<P N="56">56 Yna y cei&s;ia&s;ant yr Je&s;u, a dyweda&s;ant wrth ei gilydd, fel yr oeddynt yn &s;efyll yn y Deml, Beth a dybygwch chwi, gan na ddaeth efe i'r w&ycirc;l?</P>
<P N="57">57 A'r Arch-offeiriaid, a'r Pha|ri&s;&aelig;aid, a roe&s;ent orchymmyn, os gwyddei neb pa le yr oedd efe, ar fynegi o hono, fel y gallent ei ddal ef.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<PB REF="149">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Yr Je&s;u yn e&s;cu&s;odi Mair am en|neinio ei draed ef.</HI> 9 <HI>Y bobl yn ymga&s;clu i weled Lazarus.</HI> 10 <HI>Yr Arch offeiriaid yn ymgynghori iw l&acirc;dd ef.</HI> 12 <HI>Chri&s;t yn marchogaeth i Jeru&s;alem.</HI> 20 <HI>Groegwyr yn ewylly&s;io gweled yr Je&s;u.</HI> 23 <HI>Y mae efe yn rhagfynegi ei farwo|laeth.</HI> 37 <HI>Yr Iddewon i gyd gan|mwyaf wedi eu dallu:</HI> 42 <HI>Er hyny llawer o bennaethiaid yn cre|du, ond heb ei gyffe&s;u ef.</HI> 44 <HI>Yr Je&s;u gan hynny yn galw yn daer am gyffe&s;&s;u ffydd.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>YNa 'r Je&s;u, chwe diwrnod cyn y Pa&s;c, a ddaeth i Bethania, lle yr oedd Lazarus, yr hwn a fu|a&s;ei farw, yr hwn a goda&s;ei efe o feirw.</P>
<P N="2">2 Ac yno y gwnaethant iddo &s;wpper, a Martha oedd yn gwa&s;a|naethu: a Lazarus, oedd vn o'r rhai a ei&s;teddent gyd ag ef.</P>
<P N="3">3 Yna y cymmerth Mair bwys o ennaint nard gwlyb gwerth|fawr, ac a enneiniodd draed yr Je&s;u, ac a &s;ychodd ei draed ef &acirc;'i gwallt: a'r t&ycirc; a lanwyd gan arogl yr ennaint.</P>
<P N="4">4 Am hynny y dywedodd vn o'i ddi&s;cyblion ef, Judas I&s;cariot <HI>mab</HI> Simon, yr hwn oedd ar fedr ei fradychu ef.</P>
<P N="5">5 Pa ham na werthwyd yr en|naint hwn er trychan ceiniog, a'i roddi i'r tlodion?</P>
<P N="6">6 Eithr hyn a ddywedodd efe, nid o herwydd b&ocirc;d arno ofal dros y tlodion, ond am ei f&ocirc;d yn lleidr, a b&ocirc;d ganddo y pwrs, a'i fod yn dwyn yr hyn a fwrid yn|ddo.</P>
<P N="7">7 A'r Je&s;u a ddywedodd, G&acirc;d iddi: erbyn dydd fy nghladdedi|gaeth y cadwodd hi hwn.</P>
<P N="8">8 Canys y mae gennych y tlo|dion gyd &acirc; chwi b&ocirc;b am&s;er, eithr myfi nid oes gennych b&ocirc;b am&s;er.</P>
<P N="9">9 Gwybu gan hynny dyrfa fawr o'r Iddewon ei f&ocirc;d efe yno: a hwy a ddaethant, nid er mwyn yr Je&s;u yn vnic, ond fel y gwelent Lazarus hefyd, yr hwn a goda&s;ei efe o feirw.</P>
<P N="10">10 Eithr yr Arch-offeiriaid a ymgynghora&s;ant, fel y lladdent La|zarus hefyd.</P>
<P N="11">11 Oblegid llawer o'r Iddewon a aethant ymmaith o'i herwydd ef, ac a greda&s;ant yn yr Je&s;u.</P>
<P N="12">12 Trannoeth, tyrfa fawr, yr hon a ddaethei i'r w&ycirc;l, pan glyw|&s;ant f&ocirc;d yr Je&s;u yn dyfod i Jeru|&s;alem,</P>
<P N="13">13 A gymmera&s;ant gangau o'r palmw&ycirc;dd, ac a aethant allan i gyfarfod ag ef, ac a lefa&s;ant, Ho|&s;anna, bendigedig yw brenin I&s;|rael yr hwn &s;ydd yn dyfod yn enw yr Arglwydd.</P>
<P N="14">14 A'r Je&s;u wedi cael a&s;&s;ynnan, a ei&s;teddodd arno, megis y mae yn &s;crifennedig,</P>
<P N="15">15 Nac ofna, ferch Sion; wele y mae dy frenin yn dyfod, yn ei|&s;tedd ar ebol a&s;&s;yn.</P>
<P N="16">16 Y pethau hyn ni wybu ei ddi&s;cyblion ef ar y cyntaf: eithr pan ogoneddwyd yr Je&s;u, yna y cofia&s;ant f&ocirc;d 'y pethau hyn yn &s;crifennedig am dano, ac iddynt wneuthur hyn iddo.</P>
<P N="17">17 Ty&s;tiolaethodd gan hynny y dyrfa, yr hon oedd gyd ag ef, pan alwodd efe Lazarus o'r bedd, a'i godi ef o feirw.</P>
<P N="18">18 Am hyn y daeth y dyrfa he|fyd
<PB REF="150"> i gyfarfod ag ef, am glywed o honynt iddo wneuthur yr arwydd hwn.</P>
<P N="19">19 Y Phari&s;&aelig;aid gan hynny a ddyweda&s;ant yn eu plith eu hu|nain, A welwch chwi nad ydych yn tyccio dim? wele, fe aeth y byd ar ei &ocirc;l ef.</P>
<P N="20">20 Ac yr oedd rhai Groegiaid ym-mhlith y rhai a ddaethei i fynu i addoli ar yr w&ycirc;l:</P>
<P N="21">21 Y rhai hyn gan hynny a ddaethant at Philip, yr hwn oedd o Beth&s;aida yn Galil&aelig;a, ac a ddy|muna&s;ant arno, gan ddywedyd, Syre, ni a ewylly&s;iem weled yr Je&s;u.</P>
<P N="22">22 Philip a ddaeth, ac a ddy|wedodd i Andreas: a thrachefn Andreas a Philip a ddyweda&s;ant i'r Je&s;u.</P>
<P N="23">23 A'r Je&s;u a attebodd iddynt, gan ddywedyd, Daeth yr awr y gogonedder Mab y d&ycirc;n.</P>
<P N="24">24 Yn w&icirc;r, yn w&icirc;r, meddaf i chwi, oni &s;yrth y gronyn gwe|nith i'r ddaiar, a marw, hwnnw a erys yn vnic: eithr os bydd efe marw, efe a ddwg ffrwyth lawer.</P>
<P N="25">25 Yr hwn &s;ydd yn caru ei ci|nioes, a'i cyll hi; a'r hwn &s;ydd yn ca&s;au ei einioes yn y byd hwn, a'i ceidw hi i fywyd tragywyddol.</P>
<P N="26">26 Os gwa&s;anaetha neb fi, di|lyned fi: a lle yr wyf fi, yno y bydd fy ngweinidog hefyd: ac os gwa&s;anaetha neb fi, y T&acirc;d a'i han|rhydedda ef.</P>
<P N="27">27 Yr awron y cynhyrfwyd fy enaid: a pha beth a ddywedaf? O D&acirc;d, gwared fi allan o'r awr hon: eithr o herwydd hyn y daethym i'r awr hon.</P>
<P N="28">28 O D&acirc;d, gogonedda dy enw. Yna y daeth llef o'r nef, Mi a'i gogone|ddais, ac a'i gogoneddaf drachefn.</P>
<P N="29">29 Y dyrfa gan hynny, yr hon oedd yn &s;efyll ac yn clywed, a ddy|wedodd mai taran oedd: eraill a ddyweda&s;ant, Angel a lefarodd wrtho.</P>
<P N="30">30 Yr Je&s;u a attebodd, ac a ddy|wedodd, Nid o'm hachos i y bu y llef hon, ond o'ch achos chwi.</P>
<P N="31">31 Yn awr y mae barn y byd hwn: yn awr y bwrir allan dywy|&s;og y byd hwn.</P>
<P N="32">32 A minneu, os dyrchefir fi oddi ar y ddaiar, a dynnaf bawb attaf fy hun.</P>
<P N="33">33 (A hyn a ddywedodd efe, gan arwyddo o ba angeu y byddei farw.)</P>
<P N="34">34 Y dyrfa a attebodd iddo, Ni a glyw&s;om o'r ddeddf, f&ocirc;d Chri&s;t yn aros yn dragywyddol; a pha wedd yr wyt ti yn dywedyd f&ocirc;d yn rhaid derchafu M&acirc;b y d&ycirc;n? Pwy ydyw hwnnw M&acirc;b y d&ycirc;n.</P>
<P N="35">35 Yna yr Je&s;u a ddywedodd wrthynt, Etto ychydig ennyd y mae 'r goleuni gyd a chwi: rho|diwch tra fyddo gennych y goleu|ni, fel na ddalio 'r tywyllwch, chwi: a'r hwn &s;ydd yn rhodio mewn tywyllwch, ni w&ycirc;r ba le y mae yn myned.</P>
<P N="36">36 Tra fyddo gennych oleuni, credwch yn y goleuni, fel y by|ddoch blant y goleuni. Hyn a ddy|wedodd yr Je&s;u, ac efe a ymada|wodd, ac a ymguddiodd rhag|ddynt.</P>
<P N="37">37 Ac er gwneuthur o honaw ef gymmaint o arwyddion yn eu gw&ycirc;dd hwynt, ni chreda&s;ant yn|ddo:</P>
<P N="38">38 Fel y cyflawnid ymadrodd E&s;aias y Prophwyd, yr hwn a ddy|wedodd efe, Arglwydd, pwy a
<PB REF="150"> gredodd i'n hymadrodd ni? ac i bwy y datguddiwyd braich yr Ar|glwydd?</P>
<P N="39">39 Am hynny ni allent gredu, oblegid dywedyd o E&s;aias dra|chefn,</P>
<P N="40">40 Efe a ddallodd eu llygaid, ac a galedodd eu calon; fel na welent &acirc;'u llygaid, a deall &acirc;'u calon, ac ymchwelyd o honynt, ac i mi eu hiach&acirc;u hwynt.</P>
<P N="41">41 Y pethau hyn a ddywedodd E&s;aias, pan welodd ei ogoniant ef, ac y llefarodd am dano ef.</P>
<P N="42">42 Er hynny llawer o'r pen|naethiaid hefyd a greda&s;ant yn|ddo: ond oblegid y Phari&s;&aelig;aid ni chyffe&s;a&s;ant ef, rhag eu bwrw allan o'r Synagog.</P>
<P N="43">43 Canys yr oeddynt yn caru gogoniant dynion, yn fwy n&acirc; go|goniant Duw.</P>
<P N="44">44 A'r Je&s;u a lefodd, ac a ddy|wedodd, Yr hwn fydd yn credu ynof fi, nid yw yn credu ynof fi, ond yn yr hwn a'm danfonodd i.</P>
<P N="45">45 A'r hwn &s;ydd yn fy ngwe|led i, &s;ydd yn gweled yr hwn a'm danfonodd i.</P>
<P N="46">46 Mi a ddaethym yn oleuni i'r byd, fel <HI>y bo i</HI> b&ocirc;b vn &s;ydd yn credu ynof fi, nad arho&s;o yn y ty|wyllwch.</P>
<P N="47">47 Ac os clyw neb fy ngeiriau, ac ni chred, myfi nid w&ycirc;f yn ei farnn ef. Canys ni ddaethym i farnu 'r byd, eithr i achub y byd.</P>
<P N="48">48 Yr hwn &s;ydd yn fy nirmygu i, ac heb dderbyn fy ngeiriau, y mae iddo vn yn ei farnu: y gair a leferais i, hwnnw a'i barn ef yn y dydd diweddaf.</P>
<P N="49">49 Canys myfi ni leferais o ho|nof fy hun, ond y Tad yr hwn a'm hanfonodd i, efe a roddes or|chymmyn i mi beth a ddywedwn, a pheth a lefarwn.</P>
<P N="50">50 Ac mi a wn f&ocirc;d ei orchym|myn ef yn fywyd tragwyddol: am hynny y pethau yr wyfi yn eu lle|faru, &s;el y dywedodd y T&acirc;d wr|thif, felly yr wyf yn llefaru.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Yr Je&s;u yn golchi traed ei ddi&s;cy|blion: yn eu hannoc i o&s;tyngei|ddrwydd, a chariad perffaith:</HI> 18 <HI>yn rhag-ddywedyd, ac yn datcu|ddio i Joan trwy arwydd, y bra|dychu Judas ef:</HI> 31 <HI>yn gorchym|myn iddynt garu ei gilydd:</HI> 36 <HI>ac yn rhybuddio Petr y gwadai efe ef.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A Chyn gw&ycirc;l y Pa&s;c, yr Je&s;u yn gw&ycirc;bod ddyfod ei aw<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">f i ymadel a'r b&ycirc;d hwn at y T&acirc;d, efe yn carn yr eiddo, y rhai oedd yn y b&ycirc;d, a'u carodd hwynt hyd y diwedd.</P>
<P N="2">2 Ac wedi darfod &s;wpper, (wedi i ddiafol eu&s;us roi ynghalon Ju|das I&s;cariot, <HI>fab</HI> Simon, ei frady|chu ef.)</P>
<P N="3">3 Yr Je&s;u yn gw&ycirc;bod roddi o'e T&acirc;d b&ocirc;b peth oll yn ei ddwylo ef, a'i f&ocirc;d wedi dyfod oddiwrth Dduw, ac yn myned at Dduw.</P>
<P N="4">4 Efe a gyfododd oddiar &s;wp|per, ac a roes heibio ei gochl-wi&s;c, ac a gymmerodd dywel, ac a ym|wregy&s;odd.</P>
<P N="5">5 Wedi hynny efe a dywall|todd ddwfr i'r cawg, ac a ddech|reuodd olchi traed y di&s;cyblion, a'u &s;ychu &acirc;'r tywel, &acirc;'r hwn yr oedd efe wedi ei wregy&s;u.</P>
<P N="6">6 Yna y daeth efe at Simon Petr; ac efe a ddywedodd wrtho, Ar|glwydd, wyt ti yn golchi fy nhra|ed i?</P>
<PB REF="151">
<P N="7">7 Yr Je&s;u a attebodd ac a ddy|wedodd wrtho, Y peth yr wyf fi yn ei wneuthur, ni wyddo&s;t di yr awron: eithr ti a gei wybod yn &ocirc;l hyn.</P>
<P N="8">8 Petr a ddywedodd wrtho, Ni chei di olchi fy nhraed i byth. Yr Je&s;u a attebodd iddo, Oni ol|chaf di, nid oes i ti gyfran gyd &acirc; myfi,</P>
<P N="9">9 Simon Petr a ddywedodd wrtho, Arglwydd, nid fy nhraed yn vnic, eithr fy nwylo a'm pen hefyd.</P>
<P N="10">10 Yr Je&s;u a ddywedodd wr|tho, Yr hwn a olchwyd, nid rhaid iddo ond golchi ei draed, eithr y mae yn l&acirc;n oll: ac yr ydych chwi yn l&acirc;n, eithr nid pawb oll.</P>
<P N="11">11 Canys efe a wyddei pwy a'i bradychei ef; am hynny y dy|wedodd, Nid ydych chwi yn l&acirc;n bawb oll.</P>
<P N="12">12 Felly wedi iddo olchi eu traed hwy, a chymmeryd ei gochl|wi&s;c, efe a ei&s;teddodd drachefn, <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">c a ddywedodd wrthynt, A wy|ddoch chwi pa beth a wnaethum i chwi?</P>
<P N="13">13 Yr ydych chwi yn fy nga|lw i, Yr Athro, a'r Arglwydd: a da y dywedwch: canys <HI>felly</HI> yr yd wyf.</P>
<P N="14">14 Am hynny os myfi yn Ar|glwydd ac yn Athro, a olchais eich traed chwi, chwithau a ddy|lech olchi traed ei gilydd.</P>
<P N="15">15 Canys rhoddais en&s;ampl i chwi, fel y gwnelech chwithau, megis y gwneuthum i chwi.</P>
<P N="16">16 Yn w&icirc;r, yn w&icirc;r, meddaf i chwi, nid yw 'r gw&acirc;s yn fwy n&acirc;'i arglwydd, na'r hwn a ddanfon|wyd, yn fwy n&acirc;'r hwn a'i danfo|nodd.</P>
<P N="17">17 Os gwyddoch y pethau hyn, gwyn eich b&ycirc;d os gwne|wch hwynt.</P>
<P N="18">18 Nid wyfi yn dywedyd am danoch oll; mi a wn pwy a etho|lais, ond fel y cyflawnid yr Scry|thur, yr hwn &s;ydd yn bwytta bara gyd &acirc; mi, a gododd ei &s;odl yn fy erbyn.</P>
<P N="19">19 Yn awr yr wyf yn dywe|dyd wrthych, eyn ei ddyfod, fel pan ddel, y credoch mai myfi yw <HI>efe.</HI></P>
<P N="20">20 Yn w&icirc;r, yn w&icirc;r, meddaf i chwi, yr hwn &s;ydd yn derbyn y neb a ddanfonwyfi, &s;ydd yn fy nerbyn i: a'r hwn &s;ydd yn fy ner|byn i, &s;ydd yn derbyn yr hwn a'm danfonodd i.</P>
<P N="21">21 Wedi i'r Je&s;u ddywedyd y pethau hyn, ef a gynhyrfwyd yn yr y&s;pryd; ac a dy&s;tiolaethodd, ac a ddywedodd, Yn w&icirc;r, y dywe|daf wrthych, y bradycha vn o ho|noch fi.</P>
<P N="22">22 Yna y di&s;cyblion a edrycha|&s;ant ar ei gilydd, gan ammeu am bwy yr oedd efe yn dywedyd.</P>
<P N="23">23 Ac yr oedd vn o'i ddi&s;cybli|on yn pwy&s;o ar fonwes yr Je&s;u, yr hwn yr oedd yr Je&s;u yn ei garu.</P>
<P N="24">24 Am hynny yr amneidiodd Simon Petr ar hwnnw, i ofyn pwy oedd efe, am yr hwn yr oedd efe yn dywedyd.</P>
<P N="25">25 Ac yntef yn pwy&s;o ar ddwy|fron yr Je&s;u a ddywedodd wrtho, Arglwydd, pwy yw efe?</P>
<P N="26">26 Yr Ie&s;u a attebodd, Hwnnw yw efe, i'r hwn y rhoddaf fi dam|maid wedi i mi ei wlychu. Ac wedi iddo wlychu y tammaid, efe a'i rhoddodd i Judas I&s;cariot <HI>fab</HI> Simon.</P>
<P N="27">27 Ac ar &ocirc;l y tammaid, yna yr
<PB REF="151"> aeth Satan i mewn iddo. Am hynny y dywedodd yr Ie&s;u wr|tho, Hyn yr wyt yn ei wneuthur, gwna ar frys.</P>
<P N="28">28 Ac ni wyddei neb o'r rhai oedd yn ei&s;tedd, i ba beth y dywe|da&s;ei efe hyn wrtho.</P>
<P N="29">29 Canys rhai oedd yn tybied, am f&ocirc;d Judas a'r g&ocirc;d ganddo, f&ocirc;d yr Ie&s;u yn dywedyd wrtho, Pr&ycirc;n y pethau &s;y arnom eu hei&s;ieu er|byn yr w&ycirc;l: neu ar roi o honaw beth i'r tlodion.</P>
<P N="30">30 Ynteu gan hynny wedi der|byn y tammaid, a aeth allan yn ebrwydd: ac yr oedd hi yn n&ocirc;s.</P>
<P N="31">31 Yna gwedi iddo fyned allan, yr Ie&s;u a ddywedodd, Yn awr y gogoneddwyd M&acirc;b y d&ycirc;n, a Duw a ogoneddwyd ynddo ef.</P>
<P N="32">32 Os gogoneddwyd Duw yn|ddo ef, Duw hefyd a'i gogonedda ef ynddo ei hun, ac efe a'i gogo|nedda ef yn ebrwydd.</P>
<P N="33">33 O blant bychain, etto yr wyf ennyd fechan gyd &acirc; chwi. Chwi a'm cei&s;iwch; ac megis y dywe|dais wrth yr Iddewon, Lle yr wyf fi yn myned, ni ellwch chwi ddy|fod; yr ydwyf yn dywedyd wr|thych chwithau hefyd yr aw|ron.</P>
<P N="34">34 Gorchymmyn newydd yr wyf yn ei roddi i chwi, ar garu o honoch ei gilydd: fel y cerais i chwi, ar garu o honoch chwithau bawb ei gilydd.</P>
<P N="35">35 Wrth hyn y gwybydd pawb mai di&s;cyblion i mi ydych, os bydd gennych gariad iw gilydd.</P>
<P N="36">36 A Simon Petr a ddywedodd wrtho, Arglwydd, i ba le yr wyt ti yn myned? Yr Ie&s;u a atte|bodd iddo, Lle yr ydwyfi yn my|ned, ni elli di yr awron fy nghan|lyn: eithr yn &ocirc;l hyn i'm canlyni.</P>
<P N="37">37 Petr a ddywedodd wrtho, Arglwydd, pa ham na allafi dy gan|lyn yr awron? mi a roddaf fy einioes dro&s;ot.</P>
<P N="38">38 Yr Ie&s;u a attebodd iddo, A roddi di dy einioes drofof fi? Yn w&icirc;r, yn w&icirc;r, meddaf i ti, ni ch&acirc;n y ceiliog nes i ti fy ngwadu dair gwaith.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Chri&s;t yn cy&s;&s;uro ei ddi&s;cyblion &acirc; gobaith teyrnas n&ecirc;f:</HI> 6 <HI>yn pro|ffe&s;&s;u mai efe yw 'r ffordd, a'r gwirionedd, a'r bywyd; a i f&ocirc;d yn vn &acirc;'r T&acirc;d:</HI> 13 <HI>yn gwarantu y bydd ei gweddiau hwy yu ei enw ef yn ffrwythlawn:</HI> 15 <HI>yn dy|muno cariad, ac vfydd-dod:</HI> 16 <HI>yn addo yr Y&s;pryd gl&acirc;n y Didda|nudd,</HI> 27 <HI>ac yn gadel ei dangne|ddyf gyd &acirc; hwynt.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>NA thralloder eich calon: yr ydych yn credu yn Nuw, credwch ynof finneu hefyd.</P>
<P N="2">2 Yn nh&ycirc; fy Nh&acirc;d y mae llawer o drigfannau: a phe amgen, mi a ddyweda&s;wn i chwi, yr wyfi yn myned i baratoi lle i chwi.</P>
<P N="3">3 Ac os myfi a &acirc;f, ac a baratoaf le i chwi, mi a ddeuaf drachefn, ac a'ch cymmeraf chwi attaf &s;y hun: fel lle yr wyfi, y byddoch chwithau hefyd.</P>
<P N="4">4 Ac i ba le yr wyfi yn myned, chwi a w&ycirc;ddoch, a'r ffordd a w&ycirc;|ddoch.</P>
<P N="5">5 Dywedodd Thomas wrtho, Arglwydd, ni wyddom ni i ba le yr wyt ti yn myned; a pha fodd y gallwn w&ycirc;bod y ffordd?</P>
<P N="6">6 Yr Ie&s;u a ddy wedodd wrtho
<PB REF="152"> ef, Myfi yw 'r ffordd, a'r gwiri|onedd, a'r bywyd: nid yw neb yn dyfod at y T&acirc;d, ond trwof fi.</P>
<P N="7">7 Ped adnaba&s;ech fi, fy Nh&acirc;d hefyd a adnaba&s;ech: ac o hyn allan yr adwaenoch ef, a chwi a'i gwel|&s;och ef.</P>
<P N="8">8 Dywedodd Philip wrtho, Arglwydd, dangos i ni y T&acirc;d, a digon yw i ni.</P>
<P N="9">9 Yr Ie&s;u a ddywedodd wrtho, A ydwyf gyhyd o am&s;er gyd &acirc; chwi, ac nid adnabuo&s;t fi, Phi|lip: y neb a'm gwelodd i, a we|lodd y T&acirc;d: a pha fodd yr wyt ti yn dywedyd, Dangos i ni y T&acirc;d?</P>
<P N="10">10 Onid wyt ti yn credu fy m&ocirc;d i yn y T&acirc;d, a'r T&acirc;d ynof finneu? y geiriau yr wyfi yn eu llefaru wr|thych, nid o honof fy hun yr wyf yn eu llefaru; ond y T&acirc;d yr hwn &s;ydd yn aros ynof, efe &s;ydd yn gwneuthur y gweithredoedd.</P>
<P N="11">11 Credwch fi, fy m&ocirc;d i yn y T&acirc;d, a'r T&acirc;d ynof finneu: ac onid &ecirc;, credwch fi er mwyn y gweith|redoedd eu hun.</P>
<P N="12">12 Yn w&icirc;r, yn w&icirc;r, meddaf i chwi, yr hwn &s;ydd yn credu y|nofi, y gweithredoedd yr wyfi yn eu gwneuthur, ynteu hefyd a'u gwn&acirc;, a mwy n&acirc;'r rhai hyn a wn&acirc; efe: oblegid yr wyf fi yn myned at fy Nh&acirc;d.</P>
<P N="13">13 A pha beth bynnag a ofyn|noch yn fy enw i, hynny a wnaf: fel y gogonedder y T&acirc;d yn y M&acirc;b.</P>
<P N="14">14 Os gofynnwch ddim yn fy enw i, mi a'i gwnaf.</P>
<P N="15">15 O cherwch fi, cedwch fy ngorchymynnion.</P>
<P N="16">16 A mi a weddiaf ar y T&acirc;d, ac efe a rydd i chwi Ddiddanudd a|rall, fel yr arho&s;o gyd &acirc; chwi yn dragywyddol:</P>
<P N="17">17 Y&s;pryd y gwirionedd, yr hwn ni ddichon y byd ei dderbyn, am nad yw yn ei weled, nac yn ei adnabod ef: ond chwi a'i had|waenoch ef, o herwydd y mae yn aros gyd &acirc; chwi, ac ynoch y bydd efe.</P>
<P N="18">18 Nis gadawaf chwi yn ym|ddifaid: mi a ddeuaf attoch chwi.</P>
<P N="19">19 Etto ennyd bach, a'r byd ni'm gw&ecirc;l mwy: eithr chwi a'm gwel|wch, canys byw wyf fi, a byw fyddwch chwithau hefyd.</P>
<P N="20">20 Y dydd hwnnw y gwybydd|wch fy m&ocirc;d i yn fy Nhad, a chwi|thau ynofi, a minneu ynoch chwi|thau.</P>
<P N="21">21 Yr hwn &s;ydd am gorchy|mynnion i ganddo, ac yn eu cadw hwynt, efe yw 'r hwn &s;ydd yn fy ngharu i: a'r hwn &s;ydd yn fy ngharu i, a gerir gan fy Nhad i: a minneu a'i caraf ef, ac a'm he|gluraf fy hun iddo.</P>
<P N="22">22 Dywedodd Judas wrtho, (nid yr I&s;cariot) Arglwydd, pa beth yw 'r achos yr wyt ar fedr dy eglur|hau dy hun i ni, ac nid i'r byd?</P>
<P N="23">23 Yr Ie&s;u a attebodd ac a ddy|wedodd wrtho, Os c&acirc;r neb fi, efe a geidw fy ngair, a'm T&acirc;d a'i c&acirc;r yntef, a nyni a ddeuwn atto, ac a wnawn ein trigfa gyd ag ef.</P>
<P N="24">24 Yr hwn nid yw yn fy ngha|ru i, nid yw yn eadw fy ngeiriau: a'r gair yr ydych yn ei glywed, nid eiddofi ydyw, ond eiddo y T&acirc;d a'm hanfonodd i.</P>
<P N="25">25 Y pethau hyn a ddywedais wrthych, a mi yn aros g&ycirc;d &acirc; chwi.</P>
<P N="26">26 Eithr y Diddanudd, yr Y&s;|pryd gl&acirc;n, yr hwn a enfyn y T&acirc;d yn fy enw i, efe a dd&ycirc;&s;c i chwi yr holl bethau, ac a ddwg ar gof i
<PB REF="152"> chwi yr holl bethau a ddywedais i chwi.</P>
<P N="27">27 Yr wyf yn gadel i chwi dangnheddyf, fy nhangneddyf yr ydwyf yn ei rhoddi i chwi: nid fel y mae y b&ycirc;d yn rhoddi, yr wyfi yn rhoddi i chwi: na thralloder eich calon, ac nac ofned.</P>
<P N="28">28 Clyw&s;och fel y dywedais wrthych, Yr wyf yn myned ym|maith, ac mi a ddeuaf attoch. Pe carech fi, chwi a lawenhaech am i mi ddywedyd, Yr wyf yn myned. at y T&acirc;d: canys y mae fy Nh&acirc;d yn fwy n&acirc; myfi.</P>
<P N="29">29 Ac yr awron y dywedais i chwi cyn ei ddyfod, fel pan ddel, y credoch.</P>
<P N="30">30 Nid ymddiddanaf &acirc; chwi nemmawr bellach: canys tywy&s;og y byd hwn &s;ydd yn dyfod, ac nid oes iddo ddim ynofi.</P>
<P N="31">31 Ond fel y gwypo 'r b&ycirc;d fy m&ocirc;d i yn caru y T&acirc;d, ac megis y gorch ymynnodd y T&acirc;d i mi, fell y yr wyf yn gwneuthur. Codwch, awn oddi ymma.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y diddanwch, a'r caredigrwydd &s;ydd rhwng Chri&s;t a'i aelodau, trwy ddammeg y winllan.</HI> 18 <HI>Cy&s;&s;ur mewn ca&s;ineb, ac erlid by|dol.</HI> 26 <HI>Swydd yr Y&s;pryd gl&acirc;n, a'r Apo&s;tolion.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>MYfi yw y w&icirc;r win-wydden, a'm T&acirc;d yw'r llafurwr.</P>
<P N="2">2 P&ocirc;b cangen ynofi heb ddwyn ffrwyth, y mae efe yn ei thynnu ymmaith: a ph&ocirc;b un a ddygo ffrwyth, y mae efe yn ei glanhau, fel y dygo fwy o ffrwyth.</P>
<P N="3">3 Yr awron yr ydych chwi yn l&acirc;n, trwy'r gair a leferais i wr|thych.</P>
<P N="4">4 Arho&s;wch ynofi, a mi ynoch chwi: megis na all y gangen ddwyn ffrwyth o honi ei hun, o|nid erys yn y win-wydden: felly ni ellwch chwithau, onid arho|&s;wch ynofi.</P>
<P N="5">5 Myfi yw 'r win-wydden, chwithau yw 'r canghennau: yr hwn &s;ydd yn aros ynofi, a minneu ynddo yntef, hwnnw &s;ydd yn dwyn ffrwyth lawer: oblegid he|bofi ni ellwch chwi wneuthur dim.</P>
<P N="6">6 Onid erys un ynofi efe a da|flwyd allan megis cangen, ac a wywodd, ac y maent yn eu ca&s;clu hwynt, ac yn eu bwrw yn t&acirc;n, a hwy a lo&s;cir.</P>
<P N="7">7 Os arho&s;wch ynofi, ac aros o'm geiriau ynoch, beth bynnag a ewylly&s;ioch, gofynnwch, ac fe a fydd i chwi.</P>
<P N="8">8 Yn hyn y gogoneddwyd fy Nh&acirc;d, ar ddwyn o honoch ffrwyth lawer; a di&s;cyblion fyddwch i mi.</P>
<P N="9">9 Fel y carodd y T&acirc;d fi, felly y cerais inneu chwithau: arhofwch yn fy nghariad i.</P>
<P N="10">10 Os cedwch fy ngorchymy|nion, chwi a arho&s;wch yn fy nghariad: fel y cedwais i orchy|mynion fy Nh&acirc;d, ac yr wyf yn a|ros yn ei gariad ef.</P>
<P N="11">11 Hyn a ddywedais wrthych. fel yr arho&s;ei fy llawenydd, ynoch ac y byddei eich llawenydd yn gyflawn.</P>
<P N="12">12 Dymma fy ngorchymyn i, ar i chwi garu ei gilydd, fel y ce|rais i chwi.</P>
<P N="13">13 Cariad mwy n&acirc; hwn nid oes gan neb, &s;ef b&ocirc;d i un roi
<PB REF="153"> ei einioes dros ei gyfeillion.</P>
<P N="14">14 Chwy-chwi yw fy nghy|feillion, os gwnewch pa bethau bynnag yr wyf yn eu gorchym|myn i chwi.</P>
<P N="15">15 Nid ydwyf mwyach yn eich galw yn wei&s;ion: oblegid y gwas ni w&ycirc;r beth y mae ei arglwydd yn ei wneuthur: ond mi a'ch gel|wais chwi yn gyfeillion, oblegid p&ocirc;b peth a'r a glywais gan fy Nh&acirc;d, a y&s;py&s;ais i chwi.</P>
<P N="16">16 Nid chwi a'm dewi&s;a&s;och i, ond myfi a'ch dewi&s;ais chwi, ac a'ch ordeiniais chwi, fel yr elech ac y dygech ffrwyth, ac yr arho&s;ei eich ffrwyth, megis pa beth byn|nag a ofynnoch gan y T&acirc;d yn fy enw i, y rhoddo efe i chwi.</P>
<P N="17">17 Hyn yr wyf yn ei orchym|myn i chwi, garu o honoch ei gilydd.</P>
<P N="18">18 Os yw'r b&ycirc;d yn eich ca&s;au chwi, chwi a wyddoch ga&s;au o ho|naw fyfi o'ch blaen chwi.</P>
<P N="19">19 Pe byddech o'r b&ycirc;d, y b&ycirc;d a garei 'r eiddo: ond oblegid nad ydych o'r b&ycirc;d, eithr i mi eich dewis allan o'r b&ycirc;d, am hyn|ny y mae 'r b&ycirc;d yn eich ca&s;&acirc;u chwi.</P>
<P N="20">20 Cofiwch yr ymadrodd a ddywedais i wrthych, Nid yw 'r gwas yn fwy n&acirc;'i Arglwydd: os erlidia&s;ant fi, hwy a'ch erlidiant chwithau: os cadwa&s;ant fy ngair i, yr eiddoch chwithau hefyd a gadwant,</P>
<P N="21">21 Eithr hyn oll a wn&acirc;nt i chwi er mwyn fy enw i, am nad adwaenant yr hwn am hanfo|nodd i,</P>
<P N="22">22 Oni bai fy nyfod a lle&s;aru wrthynt, ni bua&s;ei arnynt bechod: ond yr awron nid oes ganddynt e&s;cus am ei pechod.</P>
<P N="23">23 Yr hwn &s;ydd yn fy ngha|&s;&acirc;u i, &s;ydd yn ca&s;&acirc;u fy Nh&acirc;d he|fyd.</P>
<P N="24">24 Oni bai wneuthur o honof yn eu plith y gweithredoedd ni wnaeth neb arall, ni bua&s;ei ar|nynt bechod, ond yr awron hwy a wel&s;ant, ac a'm ca&s;a&s;ant i, a'm T&acirc;d hefyd.</P>
<P N="25">25 Eithr fel y cyflawnid y gair &s;ydd &s;crifennedig yn eu cyfraith hwynt, Hwy a'm ca&s;a&s;ant yn ddi|achos.</P>
<P N="26">26 Eithr pan dd&ecirc;l y Didda|nudd, yr hwn a anfonaf i chwi oddi wrth y T&acirc;d, (<HI>&s;ef</HI> Y&s;pryd y gwirionedd, yr hwn &s;ydd yn dei|lliaw oddi wrth y T&acirc;d,) efe a dy|&s;tiolaetha am danafi.</P>
<P N="27">27 A chwithau hefyd a dy&s;ti|olaethwch, am eich b&ocirc;d o'r de|chreuad gyd &acirc; mi.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Chri&s;t yn cy&s;&s;uro ei ddi&s;cyblion yn erbyn blinder, trwy addewid o'r Y&s;pryd gl&acirc;n, a thrwy ei Ailgyfo|diad, a i e&s;cyniad:</HI> 23 <HI>yn eu &s;ic|crhau y bydd eu gweddiau hwy yn ei enw ef, yn gymmeradwy gan ei D&acirc;d.</HI> 33 <HI>Tangneddyf ynghri&s;t, ac yn y byd gorthrymder.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>Y Pethau hyn a ddywedais i chwi fel na rwy&s;trer chwi.</P>
<P N="2">2 Hwy a'ch bwriant chwi a|llan o'r Synagogau: ac y mae 'r awr yn dyfod, y tybia pwy byn|nag a'ch lladdo, ei f&ocirc;d yn gwneu|thur gwa&s;anaeth i Dduw.</P>
<P N="3">3 A'r pethau hyn a wn&acirc;nt i chwi, oblegid nad aduabuant y T&acirc;d, na myfi:</P>
<P N="4">4 Eithr y pethau hyn a ddy|wedais
<PB REF="153"> i chwi, fel pan dd&ecirc;l yr awr, y cofioch hwynt, ddarfod i mi ddywedyd i chwi: a'r pethau hyn ni ddywedais i chwi o'r dechreu|ad, am fy m&ocirc;d gyd &acirc; chwi.</P>
<P N="5">5 Ac yn awr yr wyf yn myned at yr hwn a'm hanfonodd, ac nid yw neb o honoch yn gofyn i mi, I ba le yr wyt ti yn myned?</P>
<P N="6">6 Eithr am i mi ddywedyd y pethau hyn i chwi, tri&s;twch a lan|wodd eich calon.</P>
<P N="7">7 Ond yr wyfi yn dywedyd gwirionedd i chwi, buddiol yw i chwi fy myned i ymmaith: ca|nys onid &acirc; fi, ni ddaw y Didda|nudd attoch: eithr os mi a &acirc;f, mi a'i hanfonaf ef attoch.</P>
<P N="8">8 A phan dd&ecirc;l, efe a argyoedda y b&ycirc;d o bechod, ac o gyfiawnder, ac o farn.</P>
<P N="9">9 O bechod, am nad ydynt yn credu ynofi:</P>
<P N="10">10 O gyfiawnder, am fy m&ocirc;d yn myned at fy Nh&acirc;d, ac ni'm gwelwch i mwyach:</P>
<P N="11">11 O farn, oblegid tywy&s;og y byd hwn a farnwyd.</P>
<P N="12">12 Y mae gennif etto lawer o bethau iw dywedyd i chwi, ond ni ellwch eu dwyn yr awron.</P>
<P N="13">13 Ond pan dd&ecirc;l efe, <HI>&s;ef</HI> Y&s;|pryd y gwirionedd, efe a'ch tywys chwi i b&ocirc;b gwirioned: canys ni lefara o honaw ei hun, ond pa be|thau bynnag a glywo, a lefara e|fe, a'r pethau &s;y i ddyfod a fyne|ga efe i chwi.</P>
<P N="14">14 Efe a'm gogonedda i, canys efe a gymmer o'r eiddof, ac a'i my|nega i chwi.</P>
<P N="15">15 Yr holl bethau &s;y eiddo 'r T&acirc;d, ydynt eiddofi; o herwydd hyn y dywedais mai o'r eiddofi y cymmer, ac y mynega i chwi.</P>
<P N="16">16 Ychydig ennyd, ac ni'm gwelwch, a thrachefn ychydig en|nyd a chwi a'm gwelwch, am fy m&ocirc;d yn myned at y T&acirc;d,</P>
<P N="17">17 Am hynny y dywedodd rhai o'i ddi&s;cyblion wrth ei gilydd, Beth yw hyn y mae efe yn ei ddy|wedyd wrthym, Ychydig ennyd, ac ni'm gwelwch: a thrachefn ychydig ennyd, a chwi a'm gwe|lwch: ac, Am fy m&ocirc;d yn myned at y T&acirc;d.</P>
<P N="18">18 Am hynny hwy a ddywe|da&s;ant, Beth yw hyn y mae efe yn ei ddywedyd, Ychydig ennyd: ni wyddom ni beth y mae efe yn ei ddywedyd.</P>
<P N="19">19 Yna y gwybu 'r Ie&s;u eu b&ocirc;d hwy yn ewylly&s;io gofyn iddo, ac a ddywedodd wrthynt, Ai ymo|fyn yr ydych &acirc;'i gilydd am hyn, oblegid i mi ddywedyd, Ychydig ennyd, ac ni'm gwelwch, a thra|chefn ychydig ennyd a chwi a'm gwelwch.</P>
<P N="20">20 Yn w&icirc;r, yn w&icirc;r, meddaf i chwi, chwi a wylwch, ac a ale|rwch, a'r byd a lawenycha: eithr chwi a fyddwch dri&s;tion, ond eich tri&s;twch a droir yn llawe|nydd.</P>
<P N="21">21 Gwraig wrth e&s;cor, &s;ydd mewn tri&s;twch, am ddyfod ei hawr: eithr wedi geni y plentyn, nid yw hi yn cofio ei gofid mwy|ach, gan lawenydd geni d&ycirc;n i'r b&ycirc;d.</P>
<P N="22">22 A chwithau am hynny y|dych yr awron mewn tri&s;twch: eithr mi a ymwelaf &acirc; chwi dra|chefn, a'ch calon a lawenycha, a'ch llawenydd ni ddwg neb oddi arnoch.</P>
<P N="23">23 A'r dydd hwnnw ni ofyn|nwch ddim i mi, Yn w&icirc;r, yn w&icirc;r,
<PB REF="154"> meddaf i chwi, pa bethau bynnag a ofynnoch i'r T&acirc;d yn fy enw, efe a'u rhydd i chwi.</P>
<P N="24">24 Hyd yn hyn ni ofyn nafoch ddim yn fy enw i: gofynnwch, a chwi a gewch, fel y byddo eich llawenydd yn gyflawn.</P>
<P N="25">25 Y pethau hyn&lsquo;a leferais wr|thych mewn damhegion: eithr y mae yr awr yn dyfod, pan na lefar|wyf wrthych mewn damhegion mwyach, eithr y mynegaf i chwi yn eglur am y T&acirc;d.</P>
<P N="26">26 Y dydd hwnnw y gofyn|nwch yn fy enw: ac nid wyf yn dywedyd i chwi, y gweddiafi ar y T&acirc;d tro&s;och:</P>
<P N="27">27 Canys y T&acirc;d ei hun &s;ydd yn eich caru chwi, am i chwi fy ngharu i, a chredu fy nyfod i allan oddi wrth Dduw.</P>
<P N="28">28 Mi a ddaethym allan oddi wrth y T&acirc;d, ac a ddaethym i'r b&ycirc;d: trachefn yr wyf yn gadel y b&ycirc;d, ac yn myned at y T&acirc;d.</P>
<P N="29">29 Ei ddi&s;cyblion a ddyweda|&s;ant wrtho, Wele, yr wyti yn awr yn dywedyd yn eglur, ac nid wyt yn dywedyd un ddammeg.</P>
<P N="30">30 Yn awr y gwyddom y gwy|ddo&s;t b&ocirc;b peth, ac nac rhaid it y|mofyn o neb &acirc; thi: wrth hyn yr ydym yn credu ddyfod o honot a|llan oddi wrth Dduw.</P>
<P N="31">31 Yr Ie&s;u a'u hattebodd hwynt, A ydych chwi yn awr yn credu?</P>
<P N="32">32 Wele, y mae yr awr yn dy|fod, ac yr awron hi a ddaeth, y gwa&s;cerir chwi b&ocirc;b un at yr ei|ddo, ac y gadewch fi yn unic: ac nid wyf yn unic, oblegid y mae y T&acirc;d gyd &acirc; myfi.</P>
<P N="33">33 Y pethau hyn a ddywedais wrthych fel y caffech dangneddyf ynof; Yn y b&ycirc;d gorthrymder a gewch: eithr cymmerwch gy&s;ur, myfi a orchfygais y b&ycirc;d.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Chri&s;t yn gweddio ar ei D&acirc;d am ei ogoneddu ef,</HI> 6 <HI>am gadw ei A|po&s;tolion</HI> 11 <HI>mewn undeb,</HI> 17 <HI>a gwirionedd,</HI> 20 <HI>am eu gogone|ddu hwy, a'r holl ffyddloniaid e|raill gyd&acirc; hwynt, yn y nefoedd.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>Y Pethau hyn a lefarodd yr Ie&s;u: ac efe a gododd ei ly|gaid i'r n&ecirc;f, ac a ddywedodd, y T&acirc;d, daeth yr awr: gogonedda dy F&acirc;b, fel y gogoneddo dy fab ditheu.</P>
<P N="2">2 Megis y rhoddai&s;t iddo aw|durdod ar b&ocirc;b cnawd, fel an y cwbl a roddai&s;t iddo, y rhoddei efe iddynt fywyd tragwyddol.</P>
<P N="3">3 A hyn yw'r bywyd tragwy|ddol, iddynt dy adnabod di yr u|nic wir Dduw, a'r hwn a anfonai|&s;ti Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="4">4 Mi a'th ogoneddais di ar y ddaiar: mi a gwplheais y gwaith a roddai&s;t i mi iw wneuthur.</P>
<P N="5">5 Ac yr awron, o D&acirc;d, gogone|dda di fyfi gyd &acirc; thi dy hun, &acirc;'r gogoniant oedd i mi gyd &acirc; thi, cyn b&ocirc;d y b&ycirc;d.</P>
<P N="6">6 Mi a eglurais dy enw i'r dy|nion a roddai&s;t i mi allan o'r b&ycirc;d: eiddot ti oeddynt, a thi a'i rho|ddai&s;t hwynt i mi, a hwy a gad|wa&s;ant dy air di.</P>
<P N="7">7 Yr awron y gwybuant, mai o|ddi wrthit ti y mae'r holl bethau a roddai&s;t i mi:</P>
<P N="8">8 Canys y geiriau a roddai&s;t i mi, a roddais iddynt hwy: a hwy a'u derbynia&s;ant, ac a wybu|ant
<PB REF="154"> yn w&icirc;r mai oddi wrthyt ti y daethym i allan, ac a greda&s;ant mai tydi a'm hanfonai&s;t i.</P>
<P N="9">9 Tro&s;tynt hwy yr wyfi yn gwe|ddio: nid tros y b&ycirc;d yr wyf yn gweddio, ond tros y rhai a roddai&s;t i mi; canys eiddoti ydynt.</P>
<P N="10">10 A'r eiddofi oll &s;y eiddot ti, a'r eiddot ti &s;y eiddo fi: ac mi a o|goneddwyd yndynt.</P>
<P N="11">11 Ac nid w&ycirc;f mwyach yn y b&ycirc;d, ond y rhai hyn &s;y yn y b&ycirc;d, a myfi &s;ydd yn dyfod attat ti. Y T&acirc;d &s;ancteiddiol, cadw hwynt trwy dy enw, y rhai a ro|ddai&s;t i mi: fel y byddont un, me|gis ninnau.</P>
<P N="12">12 Tra fum gyd &acirc; hwynt yn y b&ycirc;d, mi a'u cedwais yn dy enw: y rhai a roddai&s;t i mi a gedwais, ac ni chollwyd o honynt ond m&acirc;b y golledigaeth: fel y cyflawnid yr Scrythur.</P>
<P N="13">13 Ac yr awron yr wyf yn dy|fod attat: a'r pethau hyn yr wyf yn eu llefaru yn y b&ycirc;d, fel y ca|ffont fy llawenydd i yn gyflawn ynddynt eu hunain.</P>
<P N="14">14 Myfi a roddais iddynt hwy dy air di: a'r b&ycirc;d a'u ca&s;aodd hwynt, oblegid nad ydynt o'r b&ycirc;d, megis nad ydwyf finneu o'r b&ycirc;d.</P>
<P N="15">15 Nid w&ycirc;f yn gweddio ar i ti eu cymmeryd hwynt allan o'r b&ycirc;d, eithr ar i ti eu cadw hwynt rhag y drwg.</P>
<P N="16">16 O'r b&ycirc;d nid ydynt, megis nad w&ycirc;f fynnen o'r b&ycirc;d.</P>
<P N="17">17 Sancteiddia hwynt yn dy wirionedd: dy air &s;ydd wirio|nedd.</P>
<P N="18">18 Fel yr anfonai&s;t fi i'r b&ycirc;d, felly yr anfonais inn<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">u hwythau i'r b&ycirc;d:</P>
<P N="19">19 Ac er eu mwyn hwy yr wyf yn fy &s;ancteiddio fy hun, fel y bont hwythau wedi eu &s;anctei|ddio yn y gwirionedd.</P>
<P N="20">20 Ac nid w&ycirc;f yn gweddio dros y rhai hyn yn unic, eithr dros y rhai hefyd a gredant ynofi, trwy eu hymadrodd hwynt.</P>
<P N="21">21 Fel y byddont oll yn un: megis yr wyt ti y T&acirc;d ynof fi, a minneu ynot ti, fel y byddont hwythau un ynom ni: fel y cre|do y b&ycirc;d mai tydi a'm hanfo|nai&s;t i.</P>
<P N="22">22 A'r gogoniant a roddai&s;t i mi, a roddais iddynt hwy, fel y byddont un, megis yr ydym ni yn un.</P>
<P N="22">22 Myfi ynddynt hwy, a thi|thau ynof fi, fel y b&ocirc;nt wedi eu perffeithio yn un, ac fel y gwypo 'r b&ycirc;d mai tydi a'm hanfonai&s;t i, a charu o honot hwynt megis y ce|rai&s;t fi.</P>
<P N="24">24 Y T&acirc;d, y rhai a roddai&s;t i mi, yr w&ycirc;f yn ewylly&s;io, lle yr w&ycirc;f fi, f&ocirc;d o honynt hwythau hefyd gyd &acirc; myfi: fel y gwelont fy ngogoniant a roddai&s;t i mi, oblegid ti a'm cerai&s;t cyn &s;eiliad y b&ycirc;d.</P>
<P N="25">25 &Ycirc; T&acirc;d cyfiawn, nid adnabu y b&ycirc;d dydi: eithr mi a'th adna|b&ucirc;m, a'r rhai hyn a w&ycirc;bu mai ty|di a'm hanfonai&s;t i.</P>
<P N="26">26 Ac mi a y&s;py&s;ais iddynt dy enw, ac a'i hy&s;py&s;af: fel y by|ddo ynddynt hwy y cariad, &acirc;'r hwn y cerai&s;t fi, a minneu yn|ddynt hwy.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 Judas yn bradychu 'r Ie&s;u, 6 y &s;wyddogion yn &s;yrthio i'r llawr
<PB REF="155"> 10 <HI>Petr yn torri clu&s;t Malchus.</HI> 12 <HI>Dal yr Ie&s;u, a'i ddwyn at Annas, a Chaiaphas.</HI> 15 <HI>Petr yn gwadu Chri&s;t.</HI> 19 <HI>Holi'r Ie&s;u ger bron Caiaphas.</HI> 28 <HI>A cher bron Pi|lat.</HI> 36 <HI>Ei deyrnas ef.</HI> 40 <HI>Yr Iddewon yn dymuno cael gollwng Barabbas yn rhydd.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>GWedi i'r Je&s;u ddywedyd y rgeiriau hyn, efe a aeth allan, efe a'i ddi&s;cyblion, tros afon Ce|dron, lle 'r oedd gardd, i'r hon yr aeth efe a'i ddi&s;cyblion.</P>
<P N="2">2 A Iudas hefyd yr hwn a'i bradychodd ef, a adwaenei y lle: oblegid mynych y cyrcha&s;ei yr Ie|&s;u a'i ddi&s;cyblion yno.</P>
<P N="3">3 Iudas gan hynny, wedi iddo gael byddyn, a &s;wyddogion, gan yr Arch-offeiriaid a'r Phari&s;&aelig;aid, a daeth yno &acirc; lanternau, a lampau, ac arfau.</P>
<P N="4">4 Yr Ie&s;u gan hynny yn gwybod p&ocirc;b peth a oeddar ddy|fod arno, a aeth allan, ac a ddy|wedodd wrthynt, Pwy yr ydych yn ei gei&s;io?</P>
<P N="5">5 Hwy a atteba&s;ant iddo, Ie&s;u o Nazareth. Yr Ie&s;u a ddywedodd wrthynt, Myfi yw. A Iudas, yr hwn a'i bradychodd ef, oedd he|fyd yn &s;efyll gyd &acirc; hwynt.</P>
<P N="6">6 Er cynted gan hynny ac y dywedodd efe wrthynt, Myfi yw, hwy a aethant yn w&ycirc;&s;c eu cefnau, ac a &s;yrthia&s;ant i lawr.</P>
<P N="7">7 Am hynny efe a ofynnodd iddynt drachefn, Pwy yr ydych yn ei gei&s;io? A hwy a ddyweda|&s;ant, Ie&s;u o Nazareth.</P>
<P N="8">8 Yr Ie&s;u a attebodd, mi a ddywe|dais i chwi mai myfi yw: am hyn|ny os myfi yr ydych yn ei gei&s;io, gedwch i'r rhai 'n fyned ymmaith:</P>
<P N="9">9 Fel y cyflawnid y gair a ddy|weda&s;ei efe, O'r rhai a roddai&s;t i mi, ni chollais i'r un.</P>
<P N="10">10 Simon Petr gan hynny a chanddo gleddyf, a'i tynnodd ef, ac a darawodd w&acirc;s yr Arch-offei|riad ac a dorrodd ymmaith ei glu&s;t ddehau ef: ac enw y gw&acirc;s oedd Malchus.</P>
<P N="11">11 Am hynny yr Ie&s;u a ddywe|dodd wrth Petr, D&ocirc;d dy gleddyf, yn y wain: y cwppan a roddes y T&acirc;d i mi, onid y&s;af ef?</P>
<P N="12">12 Yna 'r fyddin, a'r milwriad, a &s;wyddogion yr Iddewon, a dda|lia&s;ant yr Ie&s;u, ac a'i rhwyma|&s;ant ef,</P>
<P N="13">13 Ac a'i dyga&s;ant ef at An|nas yn gyntaf: canys chwegrwn Caiaphas, yr hwn oedd Arch-o|ffeiriad y flwyddyn honno y|doedd efe.</P>
<P N="14">14 A Chaiaphas oedd yr hwn a gynghora&s;ei i'r Iddewon, mai buddiol oedd farw un d&ycirc;n tros y bobl.</P>
<P N="15">15 Ac yr oedd yn canlyn yr Ie&s;u Simon Petr, a di&s;cybl arall: a'r di&s;cybl hwnnw oedd adnaby|ddus gan yr Arch-offeiriad, ac efe a aeth i mewn gyd &acirc;'r Ie&s;u, i l&ycirc;s yr Arch-offeiriad.</P>
<P N="16">16 A Phetr a &s;afodd wrth y drws allan, Yna y di&s;cybl arall yr hwn oedd adnabyddus gan yr Arch-offeiriad, a aeth allan, ac a ddywedodd wrth y ddry&s;ores, ac a ddug Petr i mewn.</P>
<P N="17">17 Yna y dywedodd y llangces oedd ddry&s;ores wrth Petr, O|nid wyt titheu o ddi&s;cyblion y d&ycirc;n hwn? Dywedodd yntef, Nac w&ycirc;f.</P>
<P N="18">18 A'r gwei&s;ion a'r &s;wyddogi|on gwedi gwneuthur t&acirc;n glo, o
<PB REF="155"> herwydd ei b&ocirc;d hi yn oer, oe|ddynt yn &s;efyll, ac yn ymdwymno: ac yr oedd Petr gyd &acirc; hwynt yn &s;efyll, ac yn ymdwymno.</P>
<P N="19">19 A'r Arch-offeiriad a ofyn|nodd i'r Ie&s;u am ei ddi&s;cyblion, ac am ei athrawiaeth.</P>
<P N="20">20 Yr Ie&s;u a attebodd iddo, Myfi a leferais yn eglur wrth y b&ycirc;d: yr oeddwn b&ocirc;b am&s;er yn athrawiaethu yn y Synagog, ac yn y Deml, lle mae 'r Iddewon yn ymgynnull b&ocirc;b am&s;er: ac yn ddir|gel ni ddywedais i ddim.</P>
<P N="21">21 Pa ham yr wyti yn gofyn i mi? gofyn i'r rhai a'm clyw&s;ant, beth a ddywedais wrthynt: wele, y rhai hynny a &wcirc;yddant pa be|thau a ddywedais i.</P>
<P N="22">22 Wedi iddo ddywedyd y pethau hyn, un o'r &s;wyddogion, a'r oedd yn &s;efyll ger llaw, a ro|ddes gernod i'r Ie&s;u, gan ddy|wedyd, Ai felly yr wyt ti yn at|teb yr Arch-offeiriad?</P>
<P N="23">23 Yr Ie&s;u a attebodd iddo, Os drwg y dywedais, ty&s;tiolaetha o'r drwg; ac os da, pa ham yr wyt yn fy nharo i?</P>
<P N="24">24 Ac Annas a'i hanfona&s;ei ef yn rhwym at Caiaphas yr Arch|offeiriad.</P>
<P N="25">25 A Simon Petr oedd yn &s;e|fyll, ac yn ymdwymno: hwythau a ddyweda&s;ant wrtho, onid wyt ritheu hefyd o'i ddi&s;cyblion ef? Yntef a wadodd, ac a ddywedodd, nac w&ycirc;f.</P>
<P N="26">26 Dywedodd un o wei&s;ion yr Arch-offeiriad, c&acirc;r i'r hwn y tor|ra&s;ei Petr ei glu&s;t, Oni welais i di g&ycirc;d ag ef yn yr ardd?</P>
<P N="27">27 Yna Petr a wadodd dra|chefn, ac yn y man y canodd y ceiliog.</P>
<P N="28">28 Yna y dyga&s;ant yr Ie&s;u oddi wrth Caiaphas, i'r dableu-d&ycirc;: a'r boreu ydoedd hi; ac nid ae|thant hwy i mewn i'r dadleu-d&ycirc;, rhag eu halogi, eithr fel y gallent fwytta y Pa&s;c.</P>
<P N="29">29 Yna Pilat a aeth allan at|tynt, ac a ddywedodd, Pa achwyn yr ydych chwi yn ei ddwyn yn erbyn y d&ycirc;n hwn?</P>
<P N="30">30 Hwy a atteba&s;ant, ac a ddy|weda&s;ant wrtho, Oni bai f&ocirc;d hwn yn ddrwg-weithredwr, ni thra|ddoda&s;em ni ef attat ti.</P>
<P N="31">31 Am hynny y dywedodd Pi|lat wrthynt, Cymmerwch chwi ef, a bernwch ef yn &ocirc;l eich cy|fraith chwi. Yna yr Iddewon a ddyweda&s;ant wrtho, Nid cyfraith|lon i ni l&acirc;dd n&ecirc;b.</P>
<P N="32">32 Fel y cyflawnid gair yr Ie|&s;u, yr hwn a ddyweda&s;ei ef gan arwyddocau o ba angeu y byddei farw.</P>
<P N="33">33 Yna Pilat a aeth drachefn i'r dadleu-d&ycirc;, ac a alwodd yr Ie&s;u, ac a ddywedodd wrtho, Ai ti yw Brenin yr Iddewon?</P>
<P N="34">34 Yr Ie&s;u a attebodd iddo; Ai o honot dy hun yr wyti yn dywe|dyd hyn, ai eraill ai dyweda&s;ant i ti am danafi?</P>
<P N="35">35 Pilat a attebodd, Ai Iddew ydwyf fi? dy genedl dy hun, a'r Arch-offeiriaid, a'th draddoda|&s;ant i mi: beth a wnaetho&s;t ti?</P>
<P N="36">36 Yr Je&s;u a attebodd, Fy mren|hiniaeth i nid yw o'r b&ycirc;d hwn: pe o'r byd hwn y byddei fy mren|hiniaeth i, fy ngwei&s;ion i a ym|drechent, fel na'm rhoddid i'r I|ddewon: ond yr awron nid yw fy mrenhiniaeth i oddi ymma.</P>
<P N="37">37 Yna y dywedodd Pilat wrtho, wrth hynny ai brenin
<PB REF="156"> wyti? Yr Ie&s;u a attebodd, yr yd|wyti yn dywedyd mai brenin wyf fi: er mwyn hyn i'm ganed, ac er mwyn hyn y daethym i'r b&ycirc;d, fel y ty&s;tiolaeth wn i'r gwirionedd: p&ocirc;b vn a'r &s;ydd o'r gwirionedd fydd yn gwrando fy llyferydd i.</P>
<P N="38">38 Pilat a ddywedodd wrtho, Beth yw gwirionedd? ac wedi iddo ddywedyd hyn, efe a aeth allan drachefn at yr Iddewon, ac a ddywedodd wrthynt, Nyd wyfi yn c&acirc;el dim achos ynddo ef.</P>
<P N="39">39 Eithr y mae gennwch chwi ddefod, i mi ollwng i chwi un &ycirc;n rhydd ar y Pa&s;c: a fynnwch chwi gan hynny i mi ollwng yn rhydd i chwi frenint yr Idde|won?</P>
<P N="40">40 Yna y llefa&s;ant oll drachefn, gan ddywedyd, Nid hwnnw, ond Barabbas: a'r Barabbas hwnnw oedd leidr.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Fflangellu Chri&s;t, a'i goroni &acirc; drain, a'i guro.</HI> 9 <HI>Pilat yn chwen|nych ei ollwng ef yn rhydd, etto wedi ei orchfygu gan lefain yr Iddewon, yn ei roddi ef i'w gro|e&s;-hoelio.</HI> 23 <HI>Bwrw coel brennau ar ei ddillad ef.</HI> 26 <HI>Yntef yn gor|chymmyn ei fam i Joan,</HI> 28 <HI>ac yn marw.</HI> 31 <HI>Gwanu ei y&s;tlys ef.</HI> 38 <HI>Jo&s;eph a Nicodemus yn ei gla|ddu ef.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>YNa gan hynny y cymmerodd Pilat yr Ie&s;u, ac a'i fflange|llodd ef.</P>
<P N="2">2 A'r mil-w&ycirc;r a bletha&s;ant go|ron o ddrain, ac a'i go&s;oda&s;ant ar ei ben ef, ac a roe&s;ant wi&s;c o bor|phor am dano:</P>
<P N="3">3 Ac a ddyweda&s;ant, Henffych well, Brenin yr Iddewon, ac a roe|&s;ant iddo gernodiau.</P>
<P N="4">4 Pilat gan hynny a aeth allan drachefn, ac a ddywedodd wr|thynt, Wele yr w&ycirc;fi yn ei ddwyn ef allan i chwi, fel y gwypoch nad w&ycirc;fi yn cael ynddo ef yn bai.</P>
<P N="5">5 Yna y daeth yr Ie&s;u allan, yn arwein y goron ddrain, a'r wi&s;c borphor. A Philat a ddywedodd wrthynt, Wele y d&ycirc;n.</P>
<P N="6">6 Yna yr Arch-offeiriaid a'r &s;wy|ddogion, pan wel&s;ant ef, a lefa|&s;ant, gan ddywedyd, Croe&s;-hoelia, croe&s;-hoelia ef. Pilat a ddywedodd wrthynt, Cymmerwch chwi ef a chroe&s;-holiwch: canys nid w&ycirc;fi yn cael dim bai ynddo.</P>
<P N="7">7 Yr Iddewon a atteba&s;ant iddo, Y mae gennym ni gyfraith, ac wrth ein cyfraith ni, efe a ddylei farw, am iddo ei wneuthur ei hun yn F&acirc;b Duw.</P>
<P N="8">8 A phan glybu Pilat yr yma|drodd hwnnw, efe a ofnodd yn fwy:</P>
<P N="6">6 Ac a aeth drachefn i'r dad|leu-d&ycirc;, ac a ddywedodd wrth yr Ie&s;u, O ba le yr wyt ti? Ond ni roes yr Ie&s;u atteb iddo.</P>
<P N="10">10 Yna Pilat a ddywedodd wr|tho, Oni ddywedi di wrthif fi? oni wyddo&s;t di f&ocirc;d gennyf awdur|dod i'th groe&s;-hoelio di, a bod gennyf awdurdod i'th ollwng yn rhydd?</P>
<P N="11">11 Yr Ie&s;u a attebodd, Ni by|ddei i ti ddim awdurdod arnafi, oni bai ei f&ocirc;d wedi ei roddi i ti oddi uchod: am hynny yr hwn a'm traddodes i ti &s;ydd fwy ei be|chod.</P>
<P N="12">12 O hynny allan y cei&s;iodd Pi|lat
<PB REF="156"> ei ollwng ef yn rhydd: ond yr Iddewon a lefa&s;ant, gan ddywe|dyd, Os gollyngi di hwn yn rhydd, nid wyt ti yn garedig i Cae&s;ar: pwy bynnag a'i gwnelo ei hun yn frenin, y mae yn dywedyd yn er|byn Cae&s;ar.</P>
<P N="13">13 Yna Pilat pan glybu yr y|madrodd hwn, a ddug allan yr Ie&s;u, ac a ei&s;teddodd ar yr or&s;edd|faingc, yn y lle a elwir y Palmant, ac yn Hebrew Gabbatha.</P>
<P N="14">14 A darpar-w&ycirc;l y Pa&s;c oedd hi, ac ynghylch y chweched awr: ac efe a ddywedodd wrth yr Idde|won, wele eich Brenin.</P>
<P N="15">15 Eithr hwy a lefa&s;ant, Ym|maith ag ef, ymmaith ag ef, croe&s;-hoelia ef. Pilat a ddywe|dodd wrthynt, A groe&s;-hoeliaf fi eich Brenin chwi? A'r Arch-offei|riaid a atteba&s;ant, Nid oes i ni fre|nin ond Cae&s;ar.</P>
<P N="16">16 Yna gan hynny, efe a'i tra|ddodes ef iddynt i'w groe&s;-hoelio: a hwy a gymmera&s;ant yr Ie&s;u, ac a'i dyga&s;ant ymmaith.</P>
<P N="17">17 Ac efe gan ddwyn ei groes, a ddaeth i le a elwid lle 'r Benglog, ac a elwir yn Hebrew Golgotha.</P>
<P N="18">18 Lle y croe&s;-hoelia&s;ant ef, a dau eraill gyd ag ef, vn o b&ocirc;b tu, a'r Ie&s;u yn y canol.</P>
<P N="19">19 A Philat a &s;crifennodd ditl, ac a'i dododd ar y groes. A'r &s;cri|fen oedd, IESU O NAZARETH, BRENIN YR IDDEWON.</P>
<P N="20">20 Y titl hwn gan hynny a ddarllennodd llawer o'r Iddewon: oblegid agos i'r ddinas oedd y fan lle y croe&s;-hoeliwyd yr Ie&s;u, ac yr oedd wedi ei &s;crifennu yn He|brew, Groeg, a Lladin.</P>
<P N="21">21 Yna Arch-offeiriaid yr Idde|won a ddyweda&s;ant wrth Pilat, Na &s;crifenna, Brenin yr Iddewon, eithr dywedyd o hono ef, Brenin yr Iddewon ydwyfi.</P>
<P N="22">22 Pilat a attebodd, Yr hyn a &s;crifennais, a &s;crifennais.</P>
<P N="23">23 Yna 'r mil-w&ycirc;r wedy iddynt groe&s;-hoelio yr Ie&s;u, a gymmera|&s;ant ei ddillad ef, (ac a wnaethant bedair rhan, i b&ocirc;b milwr ran) a'i bais ef hefyd: a'i bais ef oedd ddi|wniad, wedi ei gwau o'r cwr vchaf trwyddi oll.</P>
<P N="24">24 Hwythau a ddyweda&s;ant wrth ei gilydd, Na thorrwn hi, ond bwriwn goel-brennau am de|ni, eiddo pwy &s;ydd hi: fel y cy|flawnid yr Scrythur &s;ydd yn dy|wedyd, Rhanna&s;ant fy nillad yn eu my&s;c, ac am fy mhais y bwria|&s;ant goel-brennau. A'r mil-w&ycirc;r a wnaethant y pethau hyn.</P>
<P N="25">25 Ac yr oedd yn &s;efyll wrth groes yr Ie&s;u, ei fam ef, a chwaer ei fam ef, Mair <HI>gwraig</HI> Cleophas, a Mair Fagdalen.</P>
<P N="26">26 Yr Ie&s;u gan hynny pan we|lodd ei fam, a'r di&s;cybl, yr hwn a garei efe, yn &s;efyll ger llaw, a ddy|wedodd wrth ei fam, O wraig, wele dy fab.</P>
<P N="27">27 Gwedi hynny y dywedodd wrth y di&s;cybl, Wele dy fam. Ac o'r awr honno allan, y cymmerodd y di&s;cybl hi iw gartref.</P>
<P N="28">28 Wedi hynny yr Ie&s;u yn gw&ycirc;bod f&ocirc;d p&ocirc;b peth wedi ei or|phen weithian, fel y cyflawnid yr Scrythur, a ddywedodd, Y mae &s;yched arnaf.</P>
<P N="29">29 Yr oedd gan hynny le&s;tr wedi ei o&s;od yn llawn o finegr: a hwy a lanwa&s;ant y&s;pwrn o finegr, ac a'i rhodda&s;ant ynghylch y&s;op, ac a'i doda&s;ant wrth ei enau ef.</P>
<P N="30">30 Yna pan gymmerodd yr Ie&s;u
<PB REF="157"> y finegr, efe a ddywedodd, Gor|phennwyd; a chan ogwyddo ei ben, efe a roddes i fynu yr y&s;|pryd.</P>
<P N="31">31 Yr Iddewon gan hynny, fel nad arhoei y cyrph ar y groes ar y Sabbath, o herwydd ei b&ocirc;d yn ddarpar-w&ycirc;l, (canys mawr oedd y dydd Sabbath hwnnw) a ddei&s;y|fia&s;ant ar Pilat, gael torri eu he|&s;ceiriau hwynt, a'u tynnu i lawr.</P>
<P N="32">32 Yna y mil-w&ycirc;r a ddaethant, ac a dorra&s;ant e&s;ceiriau y cyntaf, a'r llall, yr hwn a groe&s;-hoelia&s;id gyd ag ef:</P>
<P N="33">33 Eithr wedi iddynt ddyfod at yr Ie&s;u, pan wel&s;ant ef wedi marw eu&s;ys, ni thorra&s;ant ei e&s;ceiriau ef:</P>
<P N="34">34 Ond un o'r mil-w&ycirc;r a wa|nodd ei y&s;tlys ef &acirc; gwaywffon, ac yn y fan daeth allan waed a dwfr.</P>
<P N="35">35 A'r hwn a'i gwelodd a dy|&s;tiolaethodd, a gw&icirc;r yw ei dy&s;tio|laeth: ac efe a w&ycirc;r ei f&ocirc;d yn dy|wedyd gw&icirc;r, fel y credoch chwi.</P>
<P N="36">36 Canys y pethau hyn a wna|ethpwyd, fel y cyflawnid yr Scry|thur, Ni thorrir a&s;cwrn o honaw.</P>
<P N="37">37 A thrachefn, Scrythur arall &s;ydd yn dywedyd, Hwy a edry|chant ar yr hwn a wana&s;ant.</P>
<P N="38">38 Ac yn &ocirc;l hyn, Jo&s;eph o A|rimath&aelig;a, (yr hwn oedd ddi&s;|cybl i'r Ie&s;u, eithr yn guddiedig rhag ofn yr Iddewon) a ddei&s;y|fiodd ar Pilat gael tynnu i lawr gorph yr Ie&s;u. A Philat a ganiad|h&acirc;odd iddo. Yna y daeth efe, ac a ddug ymmaith gorph yr Ie&s;u.</P>
<P N="39">39 A daeth Nicodemus hefyd, (yr hwn ar y cyntaf a ddaethei at yr Ie&s;u o hyd n&ocirc;s) ac a ddug myrr ac aloes ynghymmy&s;c, tua chan|pwys.</P>
<P N="40">40 Yna y cymmera&s;ant gorph yr Ie&s;u, ac a'i rhwyma&s;ant mewn llieiniau gyd ag aroglau, fel y mae arfer yr Iddewon ar gladdu.</P>
<P N="41">41 Ac yn y fangre lle y croe&s;|hoelia&s;id ef, yr oedd gardd, a bedd newydd yn yr ardd, yn yr hwn ni ddoda&s;id d&ycirc;n erioed.</P>
<P N="42">42 Ac yno, rhag ne&s;ed oedd darpar-w&ycirc;l yr Iddewon, am f&ocirc;d y bedd hwnnw yn agos, y rhodda|&s;ant yr Ie&s;u.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Mair yn dyfod at y bedd,</HI> 2 <HI>A Phetr hefyd ac Joan heb wybod adgyfodi o'r Je&s;u.</HI> 11 <HI>Yr Ie&s;u yn ymddangos i Mair Magdalen,</HI> 19 <HI>Ac iw ddi&s;cyblion.</HI> 24 <HI>Anghre|diniaeth, a chyffes Thomas.</HI> 30 <HI>B&ocirc;d yr Scrythur l&acirc;n yn ddigonol i iechydwriaeth.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>Y Dydd cyntaf o'r wythnos; Mair Magdalen a ddaeth y boreu, a hi etto yn dywyll, at y bedd, ac a weles y maen wedi ei dynnu ymmaith oddi ar y bedd.</P>
<P N="2">2 Yna y rhedodd hi, ac a ddaeth at Simon Petr, a'r di&s;cybl arall, yr hwn yr oedd yr Ie&s;u yn ei garu, ac a ddywedodd wrthynt, Hwy a ddyga&s;ant yr Arglwydd ymmaith o'r bedd, ac ni wyddom ni pa le y doda&s;ant ef.</P>
<P N="3">3 Yna Petr a aeth allan, a'r di&s;cybl arall, a hwy a ddaethant at y bedd.</P>
<P N="4">4 Ac a reda&s;ant ill dau ynghyd: a'r di&s;cybl arall a redodd o'r blaen, yn gynt n&acirc; Phetr, ac a ddaeth yn gyntaf at y bedd.</P>
<P N="5">Ac wedi iddo grymmu, efe a ganfu y ilieiniau wedi eu go&s;od:
<PB REF="157"> er hynny nid aeth efe i mewn.</P>
<P N="6">6 Yna y daeth Simon Petr yn ei ganlyn ef, ac a aeth i mewn i'r bedd, ac a ganfu y llieiniau wedi eu go&s;od:</P>
<P N="7">7 A'r napcin a fua&s;ei am ei ben ef, wedi ei o&s;od, nid gyd &acirc;'r lliei|niau, ond o'r nailltu, wedi ei bly|gu mewn lle arall.</P>
<P N="8">8 Yna yr aeth y di&s;cybl arall he|fyd i mewn, yr hwn a ddaethei yn gyntaf at y bedd, ac a welodd, ac a gredodd.</P>
<P N="9">9 Canys hyd yn hyn ni w&ycirc;ddent yr Scrythur, f&ocirc;d yn rhaid iddo gyfodi o feirw.</P>
<P N="10">10 Yna y di&s;cyblion a aethant ymmaith drachefn at yr eiddynt.</P>
<P N="11">11 Ond Mair a &s;afodd wrth y bedd oddi allan, yn wylo: ac fel yr oedd hi yn w&ycirc;lo, hi a ymo&s;tyn|godd i'r bedd;</P>
<P N="12">12 Ac a ganfu ddau Angel mewn <HI>gwi&s;coedd</HI> gwynion yn ei|&s;tedd, un wrth ben, ac un wrth draed y lle y doda&s;id corph yr Ie&s;u.</P>
<P N="13">13 A hwy a ddyweda&s;ant wr|thi, O wraig, pa ham yr wyti yn w&ycirc;lo? Hithau a ddywedodd wr|thynt, Am ddwyn o honynt hwy fy Arglwydd i ymmaith, ac nas gwn pa le y doda&s;ant ef.</P>
<P N="14">14 Ac wedi dywedyd o honi hyn, hi a droes drach ei chefn, ac a welodd yr Ie&s;u yn &s;efyll: ac ni's gwyddei <HI>hi</HI> mai yr Ie&s;u oedd efe.</P>
<P N="15">15 Yr Ie&s;u a ddywedodd wrthi, O wraig pa ham yr wyti yn w&ycirc;lo? pwy yr wyti yn ei gei&s;io? Hitheu yn tybied mai 'r garddwr oedd efe, a ddywedodd wrtho, Syre, os tydi a'i dygai&s;t ef, dywed i mi pa le y dodai&s;t ef, a myfi a'i cymme|raf ef ymmaith.</P>
<P N="16">16 Yr Ie&s;u a ddywedodd wr|thi, Mair. Hitheu a droes, ac a ddywedodd wrtho, Rabboni, yr hyn yw dywedyd, Athro.</P>
<P N="17">17 Yr Ie&s;u a ddywedodd wr|thi, Na chyffwrdd &acirc; mi: (oblegid ni dderchefais i etto at fy Nh&acirc;d) eithr d&ocirc;s at fy mrodyr, a dywed wrthynt, Yr w&ycirc;f yn derchafu at fy Nh&acirc;d i, a'ch T&acirc;d chwithau, a'm Duw i, a'ch Duw chwithau.</P>
<P N="18">18 Mair Magdalen a ddaeth, ac a fynegodd i'r di&s;cyblion, weled o honi hi yr Arglwydd, a dywedyd o honaw y pethau hyn iddi.</P>
<P N="19">19 Yna, a hi yn hwyr y dydd cyntaf hwnnw o'r wythnos, a'r dry&s;au yn gaead, lle yr oedd y di&s;|cyblion wedi ymga&s;clu ynghyd, rhag ofn yr Iddewon, daeth yr Ie&s;u ac a &s;afodd yn y can&ocirc;l, ac a ddywedodd wrthynt, Tangneddyf i chwi.</P>
<P N="20">20 Ac wedi iddo ddywedyd hyn, efe a ddango&s;odd iddynt ei ddwylo, a'i y&s;tlys. Yna 'r di&s;cybli|on a lawenycha&s;ant, pan wel&s;ant yr Arglwydd.</P>
<P N="21">21 Yna y dywedodd yr Ie&s;u wrthynt drachefn, Tangneddyf i chwi: megis y danfonodd y T&acirc;d fi, yr w&ycirc;f finneu yn eich danfon chwi.</P>
<P N="22">22 Ac wedi iddo ddywedyd hyn, efe a anadlodd arnynt, ac a ddywedodd wrthynt, Derbyni|wch yr Y&s;pryd gl&acirc;n.</P>
<P N="23">23 Pwy bynnac y maddeuoch eu pechodau, maddeuir iddynt: a'r eiddo pwy bynnac, a attalioch, hwy a attaliwyd.</P>
<P N="24">24 Eithr Thomas, un o'r deu|ddeg, yr hwn a elwir Didymus, nid oedd gyd &acirc; hwynt, pan dda|eth yr Ie&s;u.</P>
<PB REF="158">
<P N="25">25 Y di&s;cyblion eraill gan hyn|ny a ddyweda&s;ant wrtho, Ni a wel&s;om yr Arglwydd. Yntef a ddywedodd wrthynt, Oni chaf weled yn ei ddwylo ef &ocirc;l yr hoe|lion, a dodi fy m&ycirc;s yn &ocirc;l yr hoe|lion, a dodi fy llaw yn ei y&s;tlys ef, ni chredaf fi.</P>
<P N="26">26 Ac wedy wyth niwrnod, drachefn yr oedd ei ddi&s;cyblion ef i mewn, a Thomas gyd &acirc; hwynt. <HI>Yna</HI> yr Ie&s;u a ddaeth a'r dry&s;au yn gaead, ac a &s;afodd yn y canol, ac a ddywedodd, Tangneddyf i chwi.</P>
<P N="27">27 Wedi hynny y dywedodd efe wrth Thomas, Moes ymma dy f&ycirc;s, a gw&ecirc;l fy nwylo; ac e&s;tyn dy law, a d&ocirc;d yn fy y&s;tlys: ac na fydd anghredadyn, ond creda|dyn.</P>
<P N="28">28 A Thomas a attebodd ac a ddywedodd wrtho, Fy Arglwydd, a'm Duw.</P>
<P N="29">29 Yr Ie&s;u a ddywedodd wr|tho, Am i ti fy ngweled, Thomas, y credai&s;t: bendigedig yw y rhai ni wel&s;ant, ac a greda&s;ant.</P>
<P N="30">30 A llawer hefyd o arwyddi|on eraill a wnaeth yr Ie&s;u yng|w&ycirc;dd ei ddi&s;cyblion, y rhai nid ydynt &s;crifennedig yn y llyfr hwn.</P>
<P N="31">31 Eithr y pethau hyn a &s;cri|fennwyd, fel y credoch chwi mai yr Ie&s;u yw Chri&s;t, Mab Duw, a chan gredu, y caffoch fywyd yn ei enw ef.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Ei ddi&s;cyblion yn adnabod Chri&s;t ar ei ail ymddango&s;iad, wrth y ddalfa fawr o by&s;cod.</HI> 12 <HI>Yntef yn ciniawa gyd &acirc; hwynt:</HI> 15 <HI>Yn rhoddi gorchymmyn mawr ar Petr, iborthi ei &wcirc;yn ef a'i dde|faid,</HI> 18 <HI>yn ei rybuddio ef o'i far|wolaeth.</HI> 22 <HI>yn ceryddu ei bry|&s;urdeb ef ynghylch Joan.</HI> 25 <HI>Y diben.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>GWedi y pethau hyn yr Ie&s;u a ymddango&s;odd drachefn iw ddi&s;cyblion wrth f&ocirc;r Tiberias: ac fel hyn yr ymdango&s;odd.</P>
<P N="2">2 Yr oedd ynghyd Simon Petr a Thomas, yr hwn a elwir Didymus, a Nathanael o Cana yn Galil&aelig;a, a <HI>meibion</HI> Zebedaeus, a dau eraill o'i ddi&s;cyblion ef.</P>
<P N="3">3 Dywedodd Simon Petr wr|thynt, Yr wyfi yn myned i by&s;|cotta. Dyweda&s;ant wrtho, Yr y|dym ninnau hefyd yn dyfod gyd &acirc; thi. A hwy a aethan allant, ac a ddringa&s;ant i long yn y man: ar n&ocirc;s honno ni ddalia&s;ant ddim.</P>
<P N="4">4 A phan ddaeth y boreu wei|thian, &s;afodd yr Ie&s;u ar y lan: eithr y di&s;cyblion ni wyddent mai'r Ie&s;u ydoedd.</P>
<P N="5">5 Yna yr Ie&s;u a ddywedodd wr|thynt, O blant, a oes gennwch ddim bwyd? Hwythau a atteba|&s;ant iddo, Nac oes.</P>
<P N="6">6 Yntef a ddywedodd wrthynt, Bwriwch y rhwyd i'r tu dehau i'r llong, a chwi a gewch. Hwy a fwria&s;ant gan hynny, ac ni allent bellach ei thynnu, gan y lliaws py&s;cod.</P>
<P N="7">7 Am hynny y di&s;cybl hwnnw yr oedd yr Ie&s;u yn ei garu, a ddy|wedodd wrth Petr, yr Arglwydd yw. Yna Simon Petr pan glybu mai yr Arglwydd oedd, a wregy|&s;odd ei amwi&s;c, (canys noeth oedd efe) ac a'i bwriodd ei hun i'r m&ocirc;r.</P>
<P N="8">8 Eithr y di&s;cyblion eraill a
<PB REF="158"> ddaethant mewn llong, (oblegid nid oeddynt bell oddi wrth dir, ond megis dau can cufydd) dan lu&s;co y rhwyd a'r py&s;cod,</P>
<P N="9">9 A chyn gynted ac y daethant i dir, hwy a welent d&acirc;n o farwor wedi ei o&s;od, a phy&s;cod wedi eu dodi arno, a bara.</P>
<P N="10">10 Yr Ie&s;u a ddywedodd wr|thynt, Dygwch o'r py&s;cod a dda|lia&s;och yr awron.</P>
<P N="11">11 Simon Petr a e&s;cynnodd, ac a dynnodd y rhwyd i dir, yn llawn o by&s;cod mawrion, cant a thri ar ddeg a deugain: ac er b&ocirc;d cymmaint, ni thorrodd y rhwyd.</P>
<P N="12">12 Yr Ie&s;u a ddywedodd wr|thynt, Deuwch, ciniewch. Eithr ni feiddiei n&ecirc;b o'r di&s;cyblion ofyn iddo, Pwy wyt ti? am eu b&ocirc;d yn gw&ycirc;bod mai yr Arglwydd oedd.</P>
<P N="13">13 Yna y daeth yr Ie&s;u, ac a gymmerth fara, ac a'i rhoddes i|ddynt, a'r py&s;cod yr un m&ocirc;dd.</P>
<P N="14">14 Y drydedd waith hyn yn awr, yr ymddango&s;odd yr Ie&s;u iw ddi&s;cyblion, wedi iddo gyfodi o feirw.</P>
<P N="15">15 Yna gwedi iddynt giniawa, yr Ie&s;u a ddywedodd wrth Simon Petr, Simon <HI>m&acirc;b</HI> Iona, a wyt ti yn fy ngharu i yn fwy n&acirc;'r rhai hyn? Dywedodd yntef wrtho, Ydwyf Arglwydd; ti a w&ycirc;ddo&s;t fy m&ocirc;d yn dy garu di. Dywedodd ynteu wrtho, Portha fy w&ycirc;n.</P>
<P N="16">16 Efe a ddywedodd wrtho drachefn yr ail waith, Simon <HI>m&acirc;b</HI> Jona, a wyt ti yn fy ngharu i? Dywedodd yntef wrtho, Yd|wyf Arglwydd: ti a w&ycirc;ddo&s;t fy m&ocirc;d yn dy garu di. Dywedodd ynteu wrtho, Bugeilia fy nefaid.</P>
<P N="17">17 Efe a ddywedodd wrtho y drydedd waith, Simon <HI>m&acirc;b</HI> Iona, a wyt ti yn fy ngharu i? Petr a dri&s;taodd am iddo ddywedyd wr|tho y drydedd waith, A wyt ti yn fy ngharu i? ac efe a ddywedodd wrtho, Arglwydd, ti a wyddo&s;t b&ocirc;b peth; ti a w&ycirc;ddo&s;t fy m&ocirc;d i yn dy garu di. Yr Ie&s;u a ddywe|dodd wrtho, Portha fy nefaid.</P>
<P N="18">18 Yn w&icirc;r, yn w&icirc;r meddaf i ti: pan oeddit ieuangach, ti a'th wre|gy&s;ai&s;t dy hun, ac a rodiai&s;t lle y mynnai&s;t: eithr pan elech yn h&ecirc;n, ti a e&s;tynni dy ddwylo, ac arall a'th wregy&s;a, ac a'th arwain lle ni fynnit.</P>
<P N="19">19 A hyn a ddywedodd efe, gan arwyddo drwy ba fath an|geu y gogoneddei efe Dduw. Ac wedi iddo ddywedyd hyn, efe a ddywedodd wrtho, Canlyn fi.</P>
<P N="20">20 A Phetr a dr&ocirc;dd, ac a we|lodd y di&s;cybl yr oedd yr Ie&s;u yn ei garu, yn canlyn: yr hwn he|fyd a bwy&s;a&s;ei ar ei ddwyfron ef ar &s;wpper, ac a ddyweda&s;ei, Pwy, Arglwydd, yw yr hwn a'th frady|cha di?</P>
<P N="21">21 Pan welodd Petr hwn, efe a ddywedodd wrrh yr Ie&s;u, Ar|glwydd, ond beth a wna hwn?</P>
<P N="22">22 Yr Ie&s;u a ddywedodd wr|tho, Os mynnaf iddo aros hyd oni ddelwyf, beth <HI>yw</HI> hynny i ti? can|lyn di fy-fi.</P>
<P N="23">23 Am hynny yr aeth y gair ymma allan ym mhlith y brodyr, na fyddei y di&s;cybl hwnnw farw: ac ni ddyweda&s;ei yr Ie&s;u wrtho, na fyddei efe farw: ond, Os myn|naf iddo aros hyd oni ddelw&ycirc;f, beth <HI>yw</HI> hynny i ti?</P>
<P N="24">24 Hwn yw'r di&s;cybl &s;ydd yn ty&s;tiolaethu am y pethan hyn, ac
<PB REF="159"> a &s;crifennodd y pethau hyn: ac ni a wyddom f&ocirc;d ei dy&s;tiolaeth ef yn w&icirc;r.</P>
<P N="25">25 Ac y mae hefyd lawer o bethau eraill a wnaeth yr Ie&s;u, y rhai ped y&s;crifennid hwy b&ocirc;b yn un ac un, nid w&ycirc;f yn tybied y cynhwy&s;ei y b&ycirc;d y llyfrau a &s;cri|fennid. Amen.</P>
</DIV2>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="book">
<HEAD>ACTAU NEU WEITHREDOEDD YR APOSTOLION.</HEAD>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Chri&s;t er mwyn paratoi ei Apo|&s;tolion i weled ei dderchafiad ef, yn eu ca&s;clu hwy ynghyd i fy|nydd yr Olewydd, ac yn gorchym|myn iddynt ddi&s;gwyl yn Jeru&s;a|lem am ddanfon yr Y&s;pryd gl&acirc;n, ac yn addo cyn nemmawr o ddy|ddiau ei anfon ef; trwy rinwedd yr hwn y byddynt yn dy&s;tion iddo ef hyd eithafoedd y ddaiar.</HI> 9 <HI>Ar &ocirc;l ei ymdderchafiad ef, y mae dau An|gel yn eu rhybuddio hwy i ymadel, ac i roddi eu meddyliau ar ei ail ddyfodiad ef.</HI> 12 <HI>Hwythau felly yn dychwelyd, a chan ymroi i we|ddi, yn dewis Matthias yn Apo&s;tol yn lle Judas.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>Y Traethawd cyntaf a wnae|thum, o Theophilus, am yr holl bethau a ddech|reuodd yr Ie&s;u eu gwneuthur a'u dy&s;cu,</P>
<P N="2">2 Hyd y dydd y derbyniwyd ef i &s;ynu, wedi iddo trwy yr Y&s;pryd gl&acirc;n reddi gorchymynnion i'r Apo&s;tolion a ethola&s;ei.</P>
<P N="3">3 I'r rhai hefyd yr ymddango|&s;odd efe yn fyw wedi iddo ddio|ddef, trwy lawer o arwyddion <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">eer, gan f&ocirc;d yn weledig iddynt tros ddeugain nhiwrnod, a dywe|dyd y pethau a berthynent i deyr|nas Dduw.</P>
<P N="4">4 Ac wedi ymgynnull gyd &acirc; hwynt, efe a orchymynnodd i|ddynt nad ymadawent o Ieru&s;a|lem, eithr di&s;gwyl am addewid y T&acirc;d, yr hwn <HI>eb efe</HI> a glyw&s;och gennyfi.</P>
<P N="5">5 Oblegid Ioan yn ddiau a fedy|ddiodd &acirc; dwfr, ond chwi a fedy|ddir &acirc;'r Y&s;pryd gl&acirc;n, cyn nem|mawr o ddyddiau.</P>
<P N="6">6 Gan hynny wedi eu dyfod hwy ynghyd, hwy a ofynna&s;ant iddo, gan ddywedyd, Arglwydd, a'i 'r pryd hyn y rhoddi drachefn y frenhiniaeth i I&s;rael?</P>
<P N="7">7 Ac efe a ddywedodd wrthynt, Ni pherthyn i chwi w&ycirc;bod yr am|&s;eroedd, na'r prydiau, y rhai a o|&s;odes y T&acirc;d yn ei feddiant ei hun:</P>
<P N="8">8 Eithr chwi a dderbyniwch nerth yr Y&s;pryd gl&acirc;n wedi y delo efe arnoch; ac a fyddwch dy&s;ti|on i mi yn Ieru&s;alem, ac yn holl Iud&aelig;a, a Samaria, ac hyd eithaf y ddaiar.</P>
<P N="9">9 Ac wedi iddo ddywedyd y pethau hyn, a hwynt hwy yn e|drych, efe a dderchafwyd i fynu: a chwmmwl a'i derbyniodd ef allan o'u golwg hwynt.</P>
<PB REF="159">
<P N="10">10 Ac fel yr oeddynt yn edrych yn ddyfal tua 'r n&ecirc;f, ac efe yn my|ned i fynu, wele dau &wcirc;r a &s;afodd ger llaw iddynt, mewn gwi&s;c wen:</P>
<P N="11">11 Y rhai hefyd a ddyweda|&s;ant, Chwi w&ycirc;r o Galil&aelig;a, pa ham y &s;efwch yn edrych tu a'r n&ecirc;f? yr Ie&s;u hwn, yr hwn a gymmer|wyd i fynu oddi wrthych i'r n&ecirc;f, a ddaw felly yn yr un m&ocirc;dd ac y gwel&s;och ef yn myned i'r n&ecirc;f.</P>
<P N="12">12 Yna y troe&s;ant i Ieru&s;alem, o'r mynydd a elwir Olewydd, yr hwn &s;ydd yn agos i Ieru&s;alem, <HI>&s;ef</HI> taith <HI>diwrnod</HI> Sabbath.</P>
<P N="13">13 Ac wedi eu dyfod i mewn, hwy a aethant i fynu i oruch-&s;ta|fell, lle yr oedd Petr ac Iacob, ac Ioan, ac Andreas, Philip, a Tho|mas, Bartholomew, a Matthew, Iaco <HI>mab</HI> Alphaeus, a Simon Ze|lotes, a Iudas <HI>brawd</HI> Iaco, yn aros.</P>
<P N="14">14 Y rhai hyn oll oedd yn par|hau yn gyt&ucirc;n mewn gweddi ac ymbil, gyd &acirc;'r gwragedd, a Mair mam yr Ie&s;u, a chyd &acirc;'i frodyr ef.</P>
<P N="15">15 Ac yn y dyddiau hynny Petr a gyfododd i fynu ynghanol y di&s;cyblion, ac a ddywedodd; (a nifer yr henwau yn yr un man oedd ynghylch ugain a chant.)</P>
<P N="16">16 Ha-w&ycirc;r frodyr, yr oedd yn rhaid cyflawni yr Scrythur ymma a rag-ddywedodd yr Y&s;pryd gl&acirc;n trwy enau Dafydd, am Iudas, yr hwn a fu flaenor i'r rhai a ddalia|&s;ant yr Ie&s;u:</P>
<P N="17">17 Canys efe a gyfrifwyd gyd &acirc; ni, ac a gaw&s;ei ran o'r weinido|gaeth hon.</P>
<P N="18">18 A hwn a bwrea&s;odd faes &acirc; gwobr anwiredd, ac wedi ymgro|gi, a dorrodd yn ei ganol: a'i holl ymy&s;caroedd ef a dywalltwyd a|llan.</P>
<P N="19">19 A bu hy&s;pys hyn i holl bre&s;&s;wyl-w&ycirc;r Jeru&s;alem, hyd oni elwir y maes hwnnw yn eu tafod priodol hwy, Aceldama, hynny yw, maes y gwaed.</P>
<P N="20">20 Canys &s;crifennwyd yn llyfr y P&s;almau, Bydded ei drigfan ef yn ddiffaethwch, ac na bydded a drigo ynddi: A chymmered arall ei e&s;cobaeth ef.</P>
<P N="21">21 Am hynny mae yn rhaid, o'r gw&ycirc;r a fu yn cyd-ymdaith &acirc; ni yr holl am&s;er yr aeth yr Ar|glwydd Ie&s;u i mewn ac allan yn ein plith ni,</P>
<P N="22">22 Gan ddechreu o fedydd Joan hyd y dydd y cymmerwyd ef i fy|nn oddi wrthym ni; bod un o'r rhai hyn gyd &acirc; ni, yn d&ycirc;&s;t o'i ad|gyfodiad ef.</P>
<P N="23">23 A hwy a o&s;oda&s;ant ddau ger bron, Jo&s;eph yr hwn a henwid Bar|&s;abas, ac a gyfenwyd Ju&s;tus, a Mat|thias:</P>
<P N="24">24 A chan weddio, hwy a ddy|weda&s;ant, Tydi Arglwydd, yr hwn a w&ycirc;ddo&s;t galonnau pawb, dangos pa un &ocirc;'r ddau hyn a etholai&s;t,</P>
<P N="15">15 I dderbyn rhan o'r weinido|gaeth hon, a'r Apo&s;toliaeth, o'r hon y cyfeiliornodd Judas, i fyned iw le ei hun.</P>
<P N="26">26 A hwy a fwria&s;ant eu coel|brennau hwynt: ac ar Matthias y &s;yrthiodd y coel-bren, ac efe a gy|frifwyd gyd &acirc;'r un Apo&s;tol ar ddeg.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Yr Apo&s;tolion wedi eu llenwi &acirc;'r Y&s;pryd gl&acirc;n, yn lle faru ag amryw dafodau, a rhai yn rhyfeddu o'i plegid, ac eraill yn eu gwatwar:</HI> 14 <HI>A Phetr yn eu hargyoeddi hwy, ac yn dangos f&ocirc;d yr Apo&s;tolion yn llefaru trwy nerth yr Y&s;pryd gl&acirc;n,
<PB REF="160"> a b&ocirc;d yr Je&s;u wedi cyfodi oddi|wrth y meirw, a derchafu i'r ne|foedd, a thywallt o hono yr Y&s;pryd gl&acirc;n, ac mai efe oedd y Me&s;&s;ias, g&wcirc;r a wyddent hwy ei f&ocirc;d yn bro|fedig gan Dduw, trwy ei wrthiau, a'i ryfeddodau, a'i arwyddion, a chwedi ei groe&s;-hoelio, nid heb ei derfynedig gyngor, a'i rag-wybo|daeth ef:</HI> 37 <HI>Petr yn bedyddio llawer o'r rhai a droe&s;id.</HI> 41 <HI>Y rhai wedi hynny &s;ydd yn cyttal yn dduwiol ac yn gariadus: yr Apo&s;tolion yn gwneuthur gwrthiau lawer, a Duw beunydd yn chwanegu ei Eglwys.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC wedi dyfod dydd y Pente|co&s;t, yr oeddynt hwy oll yn gyt&ucirc;n yn yr un lle.</P>
<P N="2">2 Ac yn ddi&s;ymmwth y daeth &s;&wcirc;n o'r nef, megis gwynt nerthol yn rhuthro, ac a lanwodd yr holl d&ycirc;, lle yr oeddynt yn ei&s;tedd.</P>
<P N="3">3 Ac ymddango&s;odd iddynt da|fodau gwahanedig megis o d&acirc;n, ac efe a ei&s;teddodd ar b&ocirc;b un o ho|nynt.</P>
<P N="4">4 A hwy oll a llanwyd &acirc;'r Y&s;|pryd gl&acirc;n, ac a ddechreua&s;ant le|faru &acirc; thafodau eraill, megis y rho|ddes yr Y&s;pryd iddynt ymadrodd.</P>
<P N="5">5 Ac yr oedd yn trigo yn Jeru|&s;alem, Iddewon, gw&ycirc;r bucheddol o b&ocirc;b cenedl dan y n&ecirc;f.</P>
<P N="6">6 Ac wedi myned y gair o hyn, daeth y lliaws ynghyd, ac a dra|llodwyd, o herwydd b&ocirc;d pob un yn eu clywed hwy yn llefaru yn ei iaith ei hun.</P>
<P N="7">7 Synnodd hefyd ar bawb, a rhyfeddu a wnaethant, gan ddy|wedyd wrth ei gilydd, wele onid Galil&aelig;aid yw y rhai hyn oll &s;y yn llefaru?</P>
<P N="8">8 A pha fodd yr ydym ni yn eu clywed hwynt, b&ocirc;b un yn ein hiaith ein hun, yn yr hon i'n ga|ned ni?</P>
<P N="9">9 Parthiaid, a Mediaid, ac E|lamitiaid, a thrigolion Me&s;opota|mia, a Jud&aelig;a, a Chappadocia, Pontus, ac A&s;ia:</P>
<P N="10">10 Phrygia, a Phamphilia, yr Aipht, a pharthau Libya, yr hon &s;ydd ger llaw Cyrene: a dieithri|aid o Rufein-w&ycirc;r, Iddewon a phro&s;elytiaid.</P>
<P N="11">11 Cretiaid, ac Arabiaid, yr ydym ni yn eu clywed hwynt yn llefaru yn ein iaith ni, fawrion weithredoedd Duw.</P>
<P N="12">12 A &s;ynna&s;ant oll, ac a ammheu|a&s;ant, gan ddywedyd y naill wrth y llall, Beth a all hyn f&ocirc;d?</P>
<P N="13">13 Ac eraill gan watwar a ddy|weda&s;ant, llawn o w&icirc;n melus y|dynt.</P>
<P N="14">14 Eithr Petr yn &s;efyll gyd &acirc;'r un ar ddeg, a gyfododd ei lefe|rydd, ac a ddywedodd wrthynt, O w&ycirc;r o Iddewon, a chwi oll &s;ydd yn trigo yn Jeru&s;alem, bydded y&s;py&s;ol hyn i chwi, a chlu&s;t-ym-wrandewch &acirc;'m geiriau.</P>
<P N="15">15 Canys nid yw y rhai hyn yn feddwon, fei yr ydych chwi yn tybied, (oblegid y drydedd awr o'r dydd yw hi.)</P>
<P N="16">16 Eithr hyn yw y peth a ddy|wedpwyd trwy y Prophwyd Joel,</P>
<P N="17">17 A bydd yn y dyddiau diwe|ddaf, medd Duw, y tywalltaf o'm Hy&s;pryd ar b&ocirc;b cnawd: a'ch mei|bion chwi, a'ch merched a broph|wydant, a'ch gw&ycirc;r ieuaingc a we|lant weledigaethau, a'ch hynaf|gw&ycirc;r a freuddwydiant freuddwy|dion:</P>
<P N="18">18 Ac ar fy ngwei&s;ion, ac ar fy llaw-forwynion, y tywalltaf
<PB REF="160"> o'm Hy&s;pryd yn y dyddiau hyn|ny a hwy a brophwydant,</P>
<P N="19">19 Ac mi a roddaf ryfeddodau yn y n&ecirc;f uchod, ac arwyddion yn y ddaiar i&s;od, gwaed, a th&acirc;n, a tharth m&wcirc;g.</P>
<P N="20">20 Yr haul a droir yn dywy|llwch, a'r lloer yn waed, cyn i ddydd mawr ac eglur yr Arglwydd ddyfod.</P>
<P N="21">21 A bydd, pwy bynnac a alwo ar Enw yr Arglwydd, a fydd cad|wedig.</P>
<P N="22">22 Ha-w&ycirc;r I&s;rael, clywch y geiriau hyn: Ie&s;u o Nazareth, g&wcirc;r profedig gan Duw yn eich plith chwi, trwy nerthoedd, a rhyfeddodau, ac arwyddion, y rhai a wnaeth Duw trwyddo ef yn eich canol chwi, megis ac y gwyddoch chwithau,</P>
<P N="23">23 Hwn wedi ei roddi trwy derfynedig gyngor a rhag-wybo|daeth Duw, a gymmera&s;och chwi, a thrwy ddwylo anwir a groe&s;|hoelia&s;och, ac a ladda&s;och.</P>
<P N="24">24 Yr hwn a gyfodes Duw, gan ryddhau gofidiau angeu: canys nid oedd bo&s;&s;ibl ei attal ef ganddo.</P>
<P N="25">25 Canys Dafydd &s;ydd yn dy|wedyd am dano, Rhag-welais yr Arglwydd ger fy mron yn oe&s;tad, canys ar fy neheulaw y mae, fel na'm y&s;coger.</P>
<P N="26">26 Am hynny y llawenhaodd fy nghalon, ac y gorfoleddod fy nhafod; ie, a'm cnawd hefyd a orphywys mewn gobaith,</P>
<P N="27">27 Am na adewi fy enaid yn uffern, ac na oddefi i'th Sanct we|led llygredigaeth.</P>
<P N="28">28 Gwnaetho&s;t yn hy&s;pys i mi ffyrdd y bywyd: ti a'm cyflawni o lawenydd &acirc;'th, wyneb-pryd.</P>
<P N="29">29 Ha-w&ycirc;r frodyr, y mae yn rhydd i mi ddywedyd yn h&ycirc; wr|thych, am y Patriarch Dafydd, ei farw ef a'i gladdu, ac y mae ei feddrod ef gyd &acirc; ni hyd y dydd hwn.</P>
<P N="30">30 Am hynny, ac efe yn Bro|phwyd, yn gw&ycirc;bod dyngu o Dduw iddo trwy lw, mai o ffrwyth ei lwynau ef o ran y cnawd y cy|fodei efe Gri&s;t, i ei&s;tedd ar ei or|feddfa ef.</P>
<P N="31">31 Ac efe yn rhag-weled a le|faroddd am adgyfodiad. Chri&s;t, na adawyd ei enaid ef yn u|ffern, ac na's gwelodd ei gnawd ef lygredigaeth.</P>
<P N="32">32 Yr Ie&s;u hwn a gyfododd Duw i fynu, o'r hyn yr ydym ni oll yn dy&s;tion.</P>
<P N="33">33 Am hynny wedi ei dder|chafu ef drwy ddeheulaw Duw, ac iddo dderbyn gan y T&acirc;d, yr a|ddewid o'r Y&s;pryd gl&acirc;n, efe a dy|walltodd y peth ymma yr ydych chwi yr awron yn ei weled, ac yn ei glywed.</P>
<P N="34">34 Oblegid ni dderchafodd Dafydd i'r nefoedd: ond y mae efe yn dywedyd ei hun, Yr Ar|glwydd a ddywedodd wrth fy Ar|glwydd, Ei&s;tedd ar fy neheu-law,</P>
<P N="35">35 Hyd oni o&s;odwyf dy elyni|on yn droed-faingc i'th draed.</P>
<P N="36">36 Am hynny, gwybydded holl d&ycirc; I&s;rael yn ddiogel, ddarfod i Dduw wneuthur yn Arglwydd ac yn Gri&s;t, yr Ie&s;u hwn a groe&s;|hoelia&s;och chwi.</P>
<P N="37">37 Hwythau wedi clywed hyn, a ddwy&s;-bigwyd yn eu calon, ac a ddyweda&s;ant wrth Petr, a'r A|po&s;tolion eraill, Ha-wyr frodyr, beth a wnawn ni?</P>
<P N="38">38 A Phetr, a ddywedodd wr|thynt,
<PB REF="161"> Edifarhewch, a bedyddier p&ocirc;b un o honoch yn enw Ie&s;u Gri&s;t, er maddeuant pechodau: a chwi a dderbyniwch ddawn yr Y&s;pryd gl&acirc;n.</P>
<P N="39">39 Canys i chwi y mae yr a|ddewid, ac i'ch plant, ac i bawb ym-mhell, cynnifer ac a alwo yr Arglwydd ein Duw ni atto.</P>
<P N="40">40 Ac &acirc; llawer o ymadroddion eraill y ty&s;tiolaethodd, ac y cyng|horodd efe, gan ddywedyd, Ym|gedwch rhag y genhedlaeth dro|faus hon.</P>
<P N="41">41 Yna y rhai a dderbynia&s;ant ei air ef yn ewylly&s;gar, a fedy|ddiwyd: a chwanegwyd attynt y dwthwn hwnnw, ynghylch tair mil o eneidiau.</P>
<P N="42">42 Ac yr oeddynt yn parhau yn athrawiaeth ac ynghymdeithas yr Apo&s;tolion, ac yn torri bara, ac mewn gweddiau.</P>
<P N="43">43 Ac ofn a ddaeth ar b&ocirc;b e|naid: a llawer o ryfeddodau, ac arwyddion a wnaethpwyd gan yr Apo&s;tolion.</P>
<P N="44">44 A'r rhai a gredent oll oe|ddynt yn yr un man, a ph&ocirc;b peth ganddynt yn gyffredin:</P>
<P N="45">45 A hwy a wertha&s;ant eu me|ddiannau a'u da, ac a'u rhanna|&s;ant i bawb, fel yr oedd yr ei&s;ieu ar neb.</P>
<P N="46">46 A hwy beunydd yn parhau yn gyt&ucirc;n yn y Deml, ac yn torri bara o d&ycirc; i d&ycirc;, a gymmera&s;ant eu lluniaeth mewn llawenydd a &s;ym|ledd calon:</P>
<P N="47">47 Gan foli Duw, a chael ffa|for gan yr holl bobl. A'r Arglwydd a chwanegodd beunydd at yr E|glwys y rhai fyddent gadwedig.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Petr wrth bregethu i'r bobl a ddaethei i weled y cl&ocirc;ff a roe&s;id &acirc;r ei draed,</HI> 12 <HI>yn proffe&s;&s;u nad trwy ei rym a'u dduwioldeb ef, neu Io|an, y gwnaethid ef yn i&acirc;ch, ond trwy Dduw, a'i f&acirc;b Ie&s;u, a thrwy ffydd yn ei Enw ef:</HI> 13 <HI>gan eu ceryddu hwy hefyd am groe&s;-hoelio yr Ie&s;u.</HI> 17 <HI>Yr hyn beth gan i|ddynt ei wneuthur mewn anwy|bod, ac wrth hynny gyflawni ter|fynedic gyngor Duw, ar Scrythy|rau:</HI> 19 <HI>Y mae efe yn eu hannog hwy trwy edifeirwch a ffydd, i gei|&s;io maddeuant o'i pechodau, ac iechydwriaeth yn yr unrhyw Ie&s;u.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>PEtr hefyd ac Ioan a aethant i fynu i'r Deml ynghyd, ar yr awr weddi, <HI>&s;ef</HI> y nawfed:</P>
<P N="2">2 A rhyw &wcirc;r cl&ocirc;ff o groth ei fam, a ddygid, yr hwn a ddodent beunydd wrth borth y Deml, yr hwn a elwid Prydferth, i ofyn e|lu&s;en gan y rhai a elai i mewn i'r Deml.</P>
<P N="3">3 Yr hwn, pan welodd ef Petr ac Ioan ar fedr myned i mewn i'r Deml, a ddei&s;yfiodd gael elu&s;en.</P>
<P N="4">4 A Phetr yn dal &s;ulw arno gyd ag Ioan, a ddywedodd, Edrych ar|nom ni.</P>
<P N="5">5 Ac efe a ddaliodd &s;ulw ar|nynt, gan obeithio cael rhyw beth ganddynt.</P>
<P N="6">6 Yna y dywedodd Petr, Ari|an ac aur nid oes gennif; eithr yr hyn &s;ydd gennif, hynny yr w&ycirc;f yn ei roddi i ti: Yn enw Ie&s;u Gri&s;t o Nazareth cyfod a rhodia.</P>
<P N="7">7 A chan ei gymmeryd ef er|byn ei ddeheu-law, efe a'i cyfo|dodd ef i fynu: ac yn ebrwydd ei draed ef a'i fferau a gadarnhawyd:</P>
<P N="8">8 A chan neidio i fynu, efe a &s;afodd, ac a rodiodd, ac a aeth gyd
<PB REF="161"> a hwynt i'r Deml, dan rodio, a neidio, a moli Duw.</P>
<P N="9">9 A'r holl bobl a'i gwelodd ef yn rhodio, ac yn moli Duw.</P>
<P N="10">10 Ac yr oeddynt hwy yn ei adnabod, mai hwn oedd yr un a ei&s;teddai am elu&s;en, wrth borth prydferth y Deml: a hwy a lan|wyd o fraw a &s;ynnedigaeth am y peth a ddigwydda&s;ei iddo.</P>
<P N="11">11 Ac fel yr oedd y cloff a ia|cha&s;id yn attal Petr ac Ioan, yr holl bobl, yn frawychus, a gyd-redodd attynt, i'r porth a elwir <HI>porth</HI> So|lomon.</P>
<P N="12">12 A phan welodd Petr, efe a attebodd i'r bobl, Ha w&ycirc;r I&s;rae|liaid, beth a wnewch chwi yn rhyfeddu am hyn? neu beth a w|newch chwi yn dal &s;ulw arnom ni, fel pe trwy ein nerth ein hun, neu <HI>ein</HI> duwioldeb, y gwnaethem i hwn rodio?</P>
<P N="13">13 Duw Abraham, ac I&s;aac, ac Jacob, Duw ein tadau ni, a o|goneddodd ei F&acirc;b Ie&s;u, yr hwn a draddoda&s;och chwi, ac a'i gwada|&s;och ger bron Pilat, pan farnodd efe ef iw ollwng yn rhydd.</P>
<P N="14">14 Eithr chwi a wada&s;och y Sanct a'r Cyfiawn, ac a ddei&s;yfia|&s;och roddi i chwi &wcirc;r llofruddiog.</P>
<P N="15">15 A thywy&s;og y bywyd a la|dda&s;och, yr hwn a godes Duw o feirw, o'r hyn yr ydym ni yn dy|&s;tion.</P>
<P N="16">16 A'i Enw ef, trwy ffydd yn ei Enw ef, a nerthodd y dyn ym|ma a welwch, ac a adwaenoch chwi: a'r ffydd yr hon <HI>&s;ydd</HI> drwy|ddo ef, a roes iddo ef yr holl|iechyd hwn, yn eich gwydd chwi oll:</P>
<P N="17">17 Ac yn awr frodyr, mi a wn mai trwy anwybod y gwnae|thoch, megis y <HI>gwnaeth</HI> eich pen|defigion chwi hefyd.</P>
<P N="18">18 Eithr y pethau a rag-fyne|godd Duw trwy enau ei holl Bro|phwydi, y dioddefei Chri&s;t, a gy|flawnodd efe fel hyn.</P>
<P N="19">19 Edifarhewch gan hynny, a dychwelwch, fel y delcer eich pe|chodau, pan ddelo yr am&s;eroedd i orphywys o olwg yr Arglwydd:</P>
<P N="20">20 Ac yr anfono efe Ie&s;u Gri&s;t, yr hwn a bregethwyd o'r blaen i chwi.</P>
<P N="21">21 Yr hwn &s;ydd raid i'r n&ecirc;f ei dderbyn, hyd am&s;eroedd adferiad pob peth, y rhai a ddywedodd Duw drwy enau ei holl &s;anctaidd Brophwydi, erioed.</P>
<P N="22">22 Canys Mo&s;es a ddywedodd wrth y tadau, yr Arglwydd eich Duw a gyfyd i chwi Brophwyd o'ch brodyr, megis myfi: arno ef y gwrandewch ymmh&ocirc;b peth a ddywetto wrthych.</P>
<P N="23">23 A bydd, pob enaid ni wran|dawo ar y Prophwyd hwnnw, a lwyr-ddifethir o blith y bobl.</P>
<P N="24">24 A'r holl Brophwydi hefyd o Samuel, ac o'r rhai wedi, cyn|nifer ac a lefara&s;ant, a rag-fynega|&s;ant hefyd am y dyddiau hyn.</P>
<P N="25">25 Chwychwi ydych blant y Prophwydi, a'r cyfammod, yr hwn a wnaeth Duw &acirc;'n tadau ni, gan ddywedyd wrth Abraham, Ac yn dy h&acirc;d ti y bendithir holl dylwythau y ddaiar.</P>
<P N="26">26 Duw gwedi cyfodi ei fab Ie&s;u, a'i hanfonodd ef i chwi yn gyntaf, gan eich bendithio chwi, trwy droi pob un o honoch ymmaith oddi-wrth eich dry|gioni.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<PB REF="162">
<HEAD>PEN. IV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Llywodraethwyr yr Iddewon yn anfodlon i bregeth Petr,</HI> 4 <HI>(er troi miloedd i'r ffydd o'r bobl a glyw|&s;ent y gair,) ac yn ei garcharu ef, ac Ioan.</HI> 5 <HI>Wedi hynny Petr wrth ei holt, yn dywedyd yn hyderus, mai trwy Enw yr Ie&s;u yr iacha|&s;id y cloff, ac mai trwy Ie&s;u yn u|nic y bydd rhaid i ninnau gael ie|chydwriaeth dragwyddol:</HI> 13 <HI>hwy|thau yn gorchymmyn iddo ef ac i Ioan, na phregethent mwyach yn yr enw hwnnw, ac yn eu bygwth hwy.</HI> 23 <HI>Yr Eglwys ar hynny yn ymroi i weddio:</HI> 31 <HI>A Duw trwy gynnhyrfu y lle 'r oeddent wedi ymgynnull ynddo, yn ty&s;tiolaethu glywed o hono ef eu gweddi hwynt: ac yn cadarnhau yr E|glwys trwy roddi yr Y&s;pryd gl&acirc;n, a chariad perffaith tuac at ei gi|lydd.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC fel yr oeddynt yn llefaru wrth y bobl, yr offeiriaid a blaenor y Deml, a'r Saduc&aelig;aid, a ddaethant arnynt hwy:</P>
<P N="2">2 Yn flin ganddynt am eu b&ocirc;d hwy yn dy&s;cu y bobl, ac yn pre|gethu trwy yr Ie&s;u, yr adgyfodiad o feirw.</P>
<P N="3">3 A hwy a o&s;oda&s;ant ddwylo arnynt hwy, ac a'u doda&s;ant mewn dalfa, hyd trannoeth, canys yr oedd hi yn awr yn hwyr.</P>
<P N="4">4 Eithr llawer o'r rhai a glyw|&s;ant y gair a greda&s;ant, a rhifedi y gw&ycirc;r a wnaed ynghylch pum mil.</P>
<P N="5">5 A digwyddodd drannoeth ddarfod i'w llywodraeth-w&ycirc;r hwy, a'r Henuriaid, a'r Scrifen|nyddion, ymgynnull i Jeru&s;a|lem.</P>
<P N="6">6 Ac Annas yr Arch-offeiriad, a Chaiaphas, ac Ioan, ac Alexan|der, a chymmaint ac oedd o ge|nedl yr Arch-offeiriaid.</P>
<P N="7">7 Ac wedi iddynt eu go&s;odd hwy yn y canol, hwy a ofynna|&s;ant; trwy ba awdurdod, neu ym mha enw y gwnaethoch chwi hyn?</P>
<P N="8">8 Yna Petr, yn gyflawn o'r Y&s;pryd gl&acirc;n, a ddywedodd wr|thynt, <HI>chwy-chwi</HI> Bennaethiaid y bobl, a Henuriaid I&s;rael:</P>
<P N="9">9 Od ydys yn ein holi ni he|ddyw am y weithred dda i'r d&ycirc;n cl&acirc;f, <HI>&s;ef</HI> pa wedd yr iachawyd ef.</P>
<P N="10">10 Bydded hy&s;pys i chwi oll, ac i bawb o bobl I&s;rael, mai trwy enw Ie&s;u Gri&s;t o Nazareth, yr hwn a groe&s;-hoelia&s;och chwi, yr hwn a gyfododd Duw o feirw, trwy hwnnw y mae hwn yn &s;efyll yn iach ger eich bron chwi.</P>
<P N="11">11 Hwn yw'r maen a ly&s;wyd gennych chwi yr adeiladw&ycirc;r, yr hwn a wnaed yn ben i'r gongl.</P>
<P N="12">12 Ac nid oes iechydwriaeth yn neb arall: canys nid oes e|nw arall tan y nef, wedi ei roddi ymmhlith dynion, drwy yr hwn y mae yn rhaid i ni f&ocirc;d yn gad|wedig.</P>
<P N="13">13 A phan wel&s;ant hyfder Pe|tr ac Ioan, a deall mai gw&ycirc;r an|llythyrennog, ac anny&s;cedig oe|ddynt, hwy a ryfedda&s;ant. A hwy a'i adwaenent, eu bod hwy gyd &acirc;'r Ie&s;u.</P>
<P N="14">14 Ac wrth weled y d&ycirc;n a ia|cha&s;id, yn &s;efyll gyd &acirc; hwynt, nid oedd ganddynt ddim i'w ddywe|dyd yn erbyn hynny.</P>
<P N="15">15 Eithr wedi gorchymmyn i|ddynt
<PB REF="162"> fyned allan o'r gynghor|fa, hwy a ymgynghora&s;ant &acirc;'i gilydd,</P>
<P N="16">16 Gan ddywedyd, beth a w|nawn ni i'r dynion hyn? canys yn ddiau arwydd hynod a wnaed trwyddynt hwy, hy&s;pys i bawb a'r &s;ydd yn pre&s;&s;wylio yn Jeru&s;a|lem, ac nis gallwn ni ei wadu.</P>
<P N="17">17 Eithr fel na's taner ym|mhellach ymmhlith y bobl, gan fygwth bygythiwn hwy, na le|faront mwyach wrth un dyn yn yr enw hwn.</P>
<P N="18">18 A hwy a'u galwa&s;ant hwynt, ac a orchymyna&s;ant iddynt nad ynganent ddim, ac na ddy&s;cent yn enw'r Ie&s;u.</P>
<P N="19">19 Eithr Petr ac Ioan a atteba|&s;ant iddynt ac a ddyweda&s;ant, Ai cyfiawn yw ger bron Duw, wran|do arnoch chwi yn hyttrach nag ar Dduw? bernwch chwi.</P>
<P N="20">20 Canys ni allwn ni na ddy|wedom y pethau a wel&s;om, ac a glyw&s;om.</P>
<P N="21">21 Eithr wedi eu bygwth ym|mhellach, hwy a'u gollynga&s;ant hwy yn rhyddion, heb gael dim i'w co&s;pi hwynt, oblegid y bobl: canys yr oedd pawb yn gogoneddu Duw am yr hyn a wnaethid.</P>
<P N="22">22 Canys yr oedd y d&ycirc;n uwch|law deugain oed, ar yr hwn y gwnaethid yr arwydd hwn o ie|chydwriaeth.</P>
<P N="23">23 A hwythau wedi eu go|llwng ymmaith, a ddaethant at yr eiddynt, ac a ddango&s;a&s;ant yr holl bethau a ddyweda&s;ei yr Arch-offeiriaid, a'r Henuriaid wr|thynt.</P>
<P N="24">24 Hwythau pan glyw&s;ant, o un-fr&ycirc;d a gyfoda&s;ant eu llef at Dduw, ac a ddyweda&s;ant, &ocirc; Ar|glwydd, tydi yw y Duw yr hwn a wnaetho&s;t y n&ecirc;f, a'r ddaiar, a'r m&ocirc;r, ac oll &s;ydd ynddynt:</P>
<P N="25">25 Yr hwn trwy yr Y&s;pryd gl&acirc;n. yngenau dy w&acirc;s Dafydd, a ddy|wedai&s;t, pa ham y terfy&s;codd y Cenhedloedd, ac y bwriadodd y bobloedd bethau ofer?</P>
<P N="26">26 Brenhinoedd y ddaiar a &s;<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">|fa&s;ant i fynu, a'r llywodraeth|w&ycirc;r a ymga&s;cla&s;ant yngh &ycirc;d, yn erbyn yr Arglwydd, ac yn erbyn ei Gri&s;t ef.</P>
<P N="27">27 Canys mewn gwirionedd, yn y ddinas hon yr ymgynhu|llodd yn erbyn dy Sanct F&acirc;b Ie&s;u, yr hwn a enneiniai&s;ti, Herod a Phontius Pilat, gyd &acirc;'r Cenhed|loedd, a phobl I&s;rael:</P>
<P N="28">28 I wneuthur pa bethau byn|nag a ragluniodd dy law a'th gyn|gor di, eu gwneuthur.</P>
<P N="29">29 Ac yn awr, Arglwydd, e|drych ar eu bygythion hwy, a cha|niadh&acirc; i'th wei&s;ion draethu dy air di gyd &acirc; ph&ocirc;b hyfder:</P>
<P N="30">30 Trwy e&s;tyn o honot dy law i iach&acirc;u, ac fel y gwneler arwy|ddion a rhyfeddodau, trwy enw dy &s;anctaidd F&acirc;b Ie&s;u.</P>
<P N="31">31 Ac wedi iddynt weddio, &s;ig|lwyd y lle yr oedd ynt wedi ym|gynnull ynddo, a hwy a lanwyd oll o'r Y&s;pryd gl&acirc;n; a hwy a lefa|ra&s;ant air Duw yn hyderus.</P>
<P N="32">32 A lliaws y rhai a greda&s;ent oedd o un galon, ac un enaid, ac ni ddywedodd neb o honynt, &s;od dim ar a feddei, yn eiddo ei hu|nan, eithr yr oedd ganddynt b&ocirc;b peth yn gyffredin.</P>
<P N="33">33 A'r Apo&s;tolion, trwy nerth mawr, a rodda&s;ant dy&s;tiolaeth o adgyfodiad yr Arglwydd Ie&s;u; a gr&acirc;s mawr oedd arnynt hwy oll.</P>
<PB REF="163">
<P N="34">34 Canys nid oedd un ang|henus yn eu plith hwy, oblegid cynnifer ac oedd berchen tir|oedd neu dai, au gwertha&s;ant, ac a ddyga&s;ant werth y pethau a wertha&s;id,</P>
<P N="35">35 Ac a'i go&s;oda&s;ant wrth draed yr Apo&s;tolion: a rhannwyd i b&ocirc;b un megis yr oedd yr angen arno.</P>
<P N="36">36 A Io&s;eph, yr hwn a gyfen|wid Barnabas gan yr Apo&s;tolion, (yr hyn o'i gyfieithu yw, m&acirc;b di|ddanwch) yn Lefiad, ac yn Cypri|ad o genedl,</P>
<P N="37">37 A th&icirc;r ganddo, a'i gwer|thodd, ac a ddug yr arian, ac a'i go&s;odes wrth draed yr Apo&s;tolion.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Wedi i Ananias a Sapphira ei w|raig, am ei rhagrith gwympo i lawr yn feirw, wrth gerydd Petr,</HI> 12 <HI>ac i'r Apo&s;tolion eraill w|neuthur llawer o wrthiau,</HI> 14 <HI>er cynnydd i'r ffydd:</HI> 17 <HI>y mae yr A|po&s;tolion yn cael eu carcharu eil|waith,</HI> 19 <HI>ac er hynny yn cael eu gwaredu gan Angel, yr hwn &s;ydd yn erchi iddynt bregethu i bawb ar gyhoedd:</HI> 21 <HI>hwythau wedi iddynt bregethu felly yn y Deml,</HI> 29 <HI>a cher bron y cyngor,</HI> 33 <HI>mewn perygl o gael eu ll&acirc;dd, eithr trwy gyngor Gamaliel, cyn|ghorwr mawr ymhlith yr Iddewon, yn cael eu cadw yn fyw,</HI> 40 <HI>ac yn unic eu curo, a hwythau yn go|goneddu Duw am hynny, ac heb beidio &acirc; phregethu.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>EIthr rhyw &wcirc;r, a'i enw Anani|as, gyd &acirc; Sapphira ei wraig, a werthodd dir.</P>
<P N="2">2 Ac a ddarn-guddiodd beth o'r gwerth, a'i wraig hefyd o'r gyfrinach, ac a ddug ryw gyfran, ac ai go&s;ododd wrth draed yr A|po&s;tolion.</P>
<P N="3">3 Eithr Petr a ddywedodd, Ananias, pa ham y llanwodd Sa|tan dy galon di, i ddywedyd cel|wydd wrth yr Y&s;pryd gl&acirc;n, ac i ddarn-guddio peth o werth y tir?</P>
<P N="4">4 Tra ydoedd yn aros, onid i ti yr oedd yn aros? ac wedi ei werthu, onid oedd yn dy feddi|ant di? pa ham y go&s;odai&s;t y peth hyn yn dy galon? ni ddywedai&s;t di gelwydd wrth ddynion, onid wrth Dduw.</P>
<P N="5">5 Ac Ananias pan glybu y gei|riau hyn, a &s;yrthiodd i lawr, ac a drengodd: a daeth ofn mawr ar bawb a glybu y pethau hyn.</P>
<P N="6">6 A'r gw&ycirc;r ieuaingc a gyfo|da&s;ant, ac a'i cymmera&s;ant ef, ac a'i dyga&s;ant allan, ac a'i cla|dda&s;ant.</P>
<P N="7">7 A bu megis y&s;paid tair awr, a'i wraig ef heb wybod y peth a wnaethid, a ddaeth i mewn.</P>
<P N="8">8 A Phetr a attebodd iddi, dy|wed ti i mi, ai er cymmaint y gwertha&s;och chwi y t&icirc;r? Hitheu a ddywedodd, ie, er cymmaint.</P>
<P N="9">9 A Phetr a ddywedodd wr|thi, pa ham y cyttuna&s;och i dem|tio Y&s;pryd yr Arglwydd? wele draed y rhai a gladda&s;ant dy &wcirc;r di wrth y drws, a hwy a'th ddy|gant ditheu allan.</P>
<P N="10">10 Ac yn y man hi a &s;yrthiodd wrth ei draed ef, ac a drengodd: a'r gw&ycirc;r ieuaingc wedi dyfod i mewn, a'i caw&s;ant hi yn fa|rw, ac wedi iddynt ei dwyn hi allan, hwy a'i cladda&s;ant hi yn y|myl ei g&wcirc;r.</P>
<PB REF="163">
<P N="11">11 A bu ofn mawr ar yr holl Eglwys, ac ar bawb oll a glybu y pethau hyn.</P>
<P N="12">12 A thrwy ddwylaw yr Apo|&s;tolion y gwnaed arwyddion a rhyfeddodau lawer, ym-mhlith y bobl, (ac yr oeddynt oll yn gyt|t&ucirc;n ym-mhorth Solomon.</P>
<P N="13">13 Eithr ni feiddiei neb o'r lleill ymgy&s;&s;ylltu &acirc; hwynt, ond y bobl oedd yn eu mawrhau.</P>
<P N="14">14 A chwanegwyd attynt rai yn credu yn yr Arglwydd, lliaws o w&ycirc;r a gwragedd hefyd.)</P>
<P N="15">15 Hyd oni ddygent y rhai cleifion allan ar h&ycirc;d yr heolydd, a'u go&s;od ar welyau a glythau, fel o'r hyn lleiaf y cy&s;codei cy&s;cod Petr, pan ddelei heibio, rai o ho|nynt.</P>
<P N="16">16 A lliaws a ddaeth hefyd yng|hyd, o'r dina&s;oedd o amgylch Jeru&s;alem, gan ddwyn rhai clei|fion, a rhai a drallodid gan y&s;|prydion aflan, y rhai a iachawyd oll.</P>
<P N="17">17 A'r Arch-offeiriad a gyfo|dodd, a'r holl rai oedd gyd ag ef (yr hon yw here&s;i y Saduc&aelig;aid) a lanwyd o gynfigen.</P>
<P N="18">18 Ac a ddoda&s;ant eu dwylo ar yr Apo&s;tolion, ac a'u rhoe&s;ant yn y carchar cyffredin.</P>
<P N="19">19 Eithr Angel yr Arglwydd o hyd n&ocirc;s, a agorodd ddry&s;au y car|char, ac a'u d&ucirc;g hwynt allan: ac a ddywedodd,</P>
<P N="20">20 Ewch, &s;efwch a l'eferwch yn y Deml wrth y bobl, holl eiriau y fuchedd hon.</P>
<P N="21">21 A phan glyw&s;ant, hwy a ae|thant yn foreu i'r Deml ac a a|thrawiaetha&s;ant: eithr daeth yr Arch-offeiriad, a'r rhai oedd gyd ag ef, ac a alwa&s;ant ynghyd y Cyn|gor, a holl Henuriaid plant yr I&s;|rael, ac a ddanfona&s;ant i'r carchar, iw dwyn hwy <HI>ger bron.</HI></P>
<P N="22">22 A'r &s;wyddogion pan ddae|thant, ni chaw&s;ant hwynt yn y carchar, eithr hwy a ddychwela|&s;ant, ac a fynega&s;ant,</P>
<P N="23">23 Gan ddywedyd; yn wir ni a gaw&s;om y carchar wedi ei gau o'r fath &s;iccraf, a'r ceidwaid yn &s;efyll allan o flaen y dry&s;au, eithr pan agora&s;om, ni chaw&s;om neb i mewn.</P>
<P N="24">24 A phan glybu yr Arch-o|ffeiriad, a blaenor y Deml, a'r O|ffeiriaid pennaf, yr ymadroddion hyn, ammau a wnaethant yn eu cylch hwy, beth a ddoe o hyn.</P>
<P N="25">25 Yna y daeth un ac a fyne|godd iddynt, gan ddywedyd, wele y mae y gw&ycirc;r y ddoda&s;och chwi yngharchar, yn &s;efyll yn y Deml, ac yn dy&s;cu y bobl.</P>
<P N="26">26 Yna y blaenor gyd &acirc;'r &s;wy|ddogion, a aeth ac a'u dug hwy heb drais: (oblegid yr oedd arnynt ofn y bobl, rhag eu llaby|ddio.)</P>
<P N="27">27 Ac wedi eu dwyn, hwy a'u go&s;oda&s;ant o flaen y Cyngor, a'r Arch-offeiriad a ofynnodd iddynt.</P>
<P N="28">28 Gan ddywedyd, oni orchy|mynna&s;om ni, gan orchymmyn i chwi na athrawiaethech yn yr e|nw hwn? ac wele, chwi a lanwa|&s;och Jeru&s;alem &acirc;'ch athrawiaeth, ac yr ydych yn ewylly&s;io dwyn arnom ni waed y d&ycirc;n hwn.</P>
<P N="29">29 A Phetr, a'r Apo&s;tolion, a a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">teba&s;ant, ac a ddyweda&s;ant: rhaid yw nfyddhau i Dduw yn fwy nag i ddynion.</P>
<P N="30">30 Duw ein tadau ni a gyfo|dodd i fynu Je&s;u, yr hwn a ladda|&s;och chwi, ac a groef-hoelia&s;och ar bren.</P>
<PB REF="164">
<P N="31">31 Hwn a dderchafodd Duw &acirc;'i ddeheu-law, yn dywy&s;og, ac yn Iachawdwr, i roddi edifeirwch i I&s;rael, a maddeuant pechodau.</P>
<P N="32">32 A nyni ydym ei dy&s;tion ef o'r pethau hyn, a'r Y&s;pryd gl&acirc;n hefyd, yr hwn a roddes Duw i'r rhai &s;ydd yn ufyddhau iddo ef.</P>
<P N="33">33 A phan glyw&s;ant hwy hyn|ny, hwy a fromma&s;ant, ac a ym|gynghora&s;ant am eu lladd hwynt.</P>
<P N="34">34 Eithr rhyw Phari&s;&aelig;ad a'i enw Gamaliel, Doctor o'r gy|fraith, parchedig gan yr holl bobl, a gyfododd i fynu yn y Cyngor, ac a archodd yrru yr Apo&s;tolion allan dros ennyd fechan;</P>
<P N="35">35 Ac a ddywedodd wrthynt, Ha-w&ycirc;r o I&s;rael, edrychwch ar|noch eich hunain, pa beth yr y|dych ar fedr ei wneuthur am y dynion hyn.</P>
<P N="36">36 Canys o flaen y dyddiau hyn, cyfododd Theudas i fynu, gan ddywedyd, ei f&ocirc;d ef yn rhyw un, wrth yr hwn y glynodd rhife|di o w&ycirc;r, ynghylch pedwar cant, yr hwn a laddwyd, a chynnifer oll a ufyddha&s;ant iddo a wa&s;carwyd, ac a wnaed yn ddiddim.</P>
<P N="37">37 Yn &ocirc;l hwn y cyfododd Iu|das y Galil&aelig;ad, yn nyddiau y dr&ecirc;th, ac efe a dr&ocirc;dd bobl lawer ar ei &ocirc;l, ac yntef hefyd a ddarfu am dano, a chynnifer oll a ufy|ddha&s;ant iddo a wa&s;carwyd.</P>
<P N="38">38 Ac yr awron, meddaf i chwi, ciliwch oddiwrth y dynion hyn, a gadewch iddynt, oblegid os o ddynion y mae y cyngor hwn, neu'r weithred hon, fe a ddi|ddymmir.</P>
<P N="39">39 Eithr os o Dduw y mae, ni ellwch chwi ei ddiddymmu, rhag eich cael yn ymladd yn erbyn Duw.</P>
<P N="40">40 A chytuno ag ef a wnae|thant; ac wedi iddynt alw yr A|po&s;tolion attynt, a'u curo, hwy a orchymmynna&s;ant iddynt na le|farent yn enw yr Ie&s;u, ac a'u go|llynga&s;ant ymmaith.</P>
<P N="41">41 A hwy a aethant allan o o|lwg y Cyngor yn llawen, am eu cyfrif hwynt yn deilwng i ddio|ddef ammarch o achos ei enw ef.</P>
<P N="42">42 A pheunydd yn y Deml, ac o d&ycirc; i d&ycirc; ni pheidia&s;ant a dy&s;cu, a phregethu Ie&s;u Gri&s;t.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Yr Apo&s;tolion yn chwennych nad e&s;ceulu&s;id y tlodion, o ran eu lluniaeth corphorol, ac yn ofalus hefyd eu hunain am gyfrannu gair Duw, lluniaeth yr enaid:</HI> 3 <HI>yn ordeiuio &s;wydd Diaconiaeth i &s;aith o wyr etholedig,</HI> 5 <HI>o'r rhai y mae Stephan, gwr llawn o ffydd ac o'r Y&s;pryd gl&acirc;n, yn un:</HI> 12 <HI>a'i ddal ef gan y rhai a wradwyddodd efe wrth ymre|&s;ymmu:</HI> 13 <HI>ac achwyn arno ar gam, am gablu yn erbyn y gy|fraith, a'r Deml.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC yn y dyddiau hynny, a'r di|&s;cyblion yn amlhau, bu grw|gnach gan y Groegiaid yn erbyn yr Hebr&aelig;aid, am ddirmygu eu gw|ragedd gweddwon hwy, yn y weinidogaeth feunyddol.</P>
<P N="2">2 Yna 'r deuddeg a alwa&s;ant ynghyd y lliaws ddi&s;cyblion, ac a ddyweda&s;ant: nid yw gymhe&s;ur i ni adel gair Duw, a gwa&s;anae|thu byrddau.</P>
<P N="3">3 Am hynny frodyr, edrychwch yn eich plith, am &s;eith w&ycirc;r da eu gair, yn llawn o'r Y&s;pryd gl&acirc;n, a
<PB REF="164"> doethineb, y rhai a o&s;odom ar hyn o orchwyl.</P>
<P N="4">4 Eithr nyni a barhawn mewn gweddi, a gweinidogaeth y gair.</P>
<P N="5">5 A bodlon fu 'r ymadrodd gan yr holl liaws: a hwy a ethola&s;ant Stephan, g&wcirc;r llawn o ffydd, ac o'r Y&s;pryd gl&acirc;n, a Philip, a Phro|chorus, a Nicanor, a Thimon, a Pharmenas, a Nicholas, pro&s;elyt o Antiochia:</P>
<P N="6">6 Y rhai a o&s;oda&s;ant hwy ger bron yr Apo&s;tolion, ac wedi i|ddynt weddio, hwy a ddoda&s;ant eu dwylo arnynt hwy.</P>
<P N="7">7 A gair Duw a gynnyddodd, a rhifedi y di&s;cyblion yn Jeru&s;a|lem a amlhaodd yn ddirfawr, a thyrfa fawr o'r offeiriaid a ufydd|ha&s;ant i'r ffydd.</P>
<P N="8">8 Eithr Stephan yn llawn ffydd, a nerth, a wnaeth ryfeddodau, ac arwyddion ym-mhlith y bobl.</P>
<P N="9">9 Yna y cyfodes rhai o'r Syna|gog a elwir eiddo y Libertiniaid, a'r Cyreniaid, a'r Alexandriaid, a'r rhai o Cilicia, ac o A&s;ia, gan ymddadleu ag Stephan.</P>
<P N="10">10 Ac ni allent wrthwynebu y doethineb a'r Y&s;pryd, drwy yr hwn yr oedd efe yn llefaru.</P>
<P N="11">11 Yna y go&s;oda&s;ant w&ycirc;r i ddywedyd, nyni a'i clyw&s;om ef yn dywedyd geiriau cablaidd yn er|byn Mo&s;es a Duw.</P>
<P N="12">12 A hwy a gynhyrfa&s;ant y bobl, a'r henuriaid, a'r Scrifen|nyddion, a chan ddyfod arno, a'i cippia&s;ant ef, ac a'i dyga&s;ant i'r Gynghorfa.</P>
<P N="13">13 Ac a o&s;oda&s;ant gau dy&s;tion, y rhai a ddywedent: nid yw y d&ycirc;n hwn yn peidio a dywedyd cabl-eiriau, yn erbyn y lle &s;an|ctaidd hwn a'r gyfraith.</P>
<P N="14">14 Canys nyni a'i clyw&s;om ef yn dywedyd, y de&s;trywiei yr Ie&s;u hwn o Nazareth y lle ymma, ac y y newidiei efe y defodau a dra|ddododd Mo&s;es i ni.</P>
<P N="15">15 Ac fel yr oedd yr holl rai a ei&s;teddent yn y Cyngor yn dal &s;ulw arno, hwy a welent ei wyneb ef, fel wyneb Angel.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Stephan, wrth gael cennad i at|teb tro&s;to ei hun am y gabledd,</HI> 2 <HI>yn dangos ddarfod i Abraham addoli Duw yn iawn, a pha f&ocirc;dd y dewi&s;odd Duw y Tadau,</HI> 20 <HI>cyn geni Mo&s;es, a chyn adeiladu y Ba|bell, a'r Deml:</HI> 37 <HI>a thy&s;tiolaethu o Mo&s;es ei hun am Gri&s;t:</HI> 44 <HI>ac na pharhae y Ceremoniau oddi|allau, y rhai a ordeinie&s;id ar ddull y portreiad nefawl, ond tros am|&s;er</HI>: 51 <HI>Gan eu ceryddu hwy, am eu gwaith yn gwrthwynebu ac yn ll&acirc;dd Chri&s;t y Cyfiawn hwnnw, am yr hwn y rhagddyweda&s;ei y prophwydi y doe efe i'r byd.</HI> 54 <HI>Hwythau ar hynny, yn ei labyddio ef i farwolaeth, ac yntef yn gor|chymmyn ei enaid i'r Je&s;u, ac yn gweddio tro&s;tynt hwy.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>YNa y dywedodd yr Arch-offei|riad, A ydyw y pethau hyn felly?</P>
<P N="2">2 Yntef a ddywedodd; Ha-w&ycirc;r, frodyr a thadau, gwrandewch, Duw y gogoniant a ymddango|&s;odd i'n t&acirc;d Abraham, pan oedd efe ym Me&s;opotamia, cyn iddo drigo yn Charran;</P>
<P N="3">3 Ac a ddywedodd wrtho; D&ocirc;s allan o'th wl&acirc;d, ac oddi wrth dy dylwyth, a thyred i'r t&icirc;r a ddan|go&s;wyf i ti.</P>
<PB REF="165">
<P N="4">4 Yna y daeth efe allan o d&icirc;r y Caldeaid, ac y pre&s;&s;wyliodd yn Charran: ac oddi yno wedi marw ei d&acirc;d, efe a'i &s;ymmudodd ef i'r t&icirc;r ymma, yn yr hwn yr ydych chwi yn pre&s;&s;wylio yr awr hon.</P>
<P N="5">5 Ac ni roes iddo etifeddiaeth ynddo, na ddo l&ecirc;d troed, ac efe a addawodd ei roddi iddo i'w fe|ddiannu, ac i'w h&acirc;d yn ei &ocirc;l, pryd nad oedd plentyn iddo.</P>
<P N="6">6 A Duw a lefarodd fel hyn, Dy h&acirc;d ti a f&ycirc;dd ymdeithydd mewn gwl&acirc;d ddieithr, a hwy a'i caethi|want ef, ac a'i drygant, bedwar can mlynedd.</P>
<P N="7">7 Eithr y genedl yr hon a wa|&s;anaethant hwy, a farna fi, medd Duw, ac wedi hynny y d&ocirc;nt allan, ac am gwa&s;anaethant i yn y lle hwn.</P>
<P N="8">8 Ac efe a roddes iddo gyfam|mod yr enwaediad; felly <HI>Abraham</HI> a genhedlodd I&s;aac, ac a enwae|dodd arno yr wythfed dydd: ac I&s;aac a genhedlodd Jacob, ac Ja|cob a genhedlodd y deuddec Pa|triarch.</P>
<P N="9">9 A'r Patrieirch gan gynfigen|nu a wertha&s;ant Jo&s;eph i'r Aipht: ond yr oedd Duw gyd ag ef,</P>
<P N="10">10 Ac a'i hachubodd ef o'i holl orthrymderau, ac a roes iddo hawddgarwch a doethineb, yngo|lwg Pharao brenin yr Aipht: ac efe a'i go&s;ododd ef yn llywodra|ethwr ar yr Aipht, ac ar ei holl d&ycirc;.</P>
<P N="11">11 Ac fe ddaeth newyn dros holl dir yr Aipht, a Chanaan, a gorthrymder mawr, a'n tadau ni chaw&s;ant lyniaeth.</P>
<P N="12">12 Ond pan glybu Jacob f&ocirc;d &ycirc;d yn yr Aipht, efe a anfonodd ein tadau ni allan yn gyntaf.</P>
<P N="13">13 A'r ail waith yr adnabuwyd Jo&s;eph gan ei frodyr, a chenedl Jo&s;eph a aeth yn hy&s;pys i Pharao.</P>
<P N="14">14 Yna yr anfonodd Jo&s;eph ac a gyrchodd ei d&acirc;d Jacob, a'i holl genedl, pymthec enaid a thru|gain.</P>
<P N="15">15 Felly yr aeth Jacob i wared i'r Aipht, ac a fu farw, efe a'n ta|dau hefyd.</P>
<P N="16">16 A hwy a &s;ymmudwyd i Si|chem, ac a ddodwyd yn y bedd a bryna&s;ei Abraham er arian, gan feibion Emor <HI>t&acirc;d</HI> Sichem.</P>
<P N="17">17 A phan ne&s;aodd am&s;er yr addewid, yr hwn a dynga&s;ei Duw i Abraham, y bobl a gynnyddodd, ac a amlh&acirc;odd yn yr Aipht,</P>
<P N="18">18 Hyd oni chyfododd brenin arall, yr hwn nid adwaenei mo Jo|&s;eph.</P>
<P N="19">19 Hwn a fu ddichellgar wrth ein cenedl ni, ac a ddrygodd ein tadau, gan beri iddynt fwrw allan eu plant, fel na heppilient.</P>
<P N="20">20 Ar yr hwn am&s;er y ganwyd Mo&s;es, ac efe oedd dl&wcirc;s i Dduw, ac a fagwyd dri mis yn nh&ycirc; ei d&acirc;d.</P>
<P N="21">21 Ac wedi ei fwrw ef allan, merch Pharao a'i cyfodes ef i fy|nu, ac a'i magodd ef yn f&acirc;b iddi ei hun.</P>
<P N="22">22 A Mo&s;es oedd ddy&s;cedig yn holl ddoethineb yr Aiphtiaid, ac oedd nerthol mewn geiriau, ac mewn gweithredoedd.</P>
<P N="23">23 A phan oedd efe yn llawn ddeugein-mlwydd oed, daeth iw galon ef ym weled &acirc;'i frodyr plant yr I&s;rael.</P>
<P N="24">24 A phan welodd efe un yn cael cam, efe a'i hamddiffynnodd ef, ac a ddialodd gam yr hwn a orthrymmid, gan daro yr Aipht|&wcirc;r.</P>
<PB REF="165">
<P N="25">25 Ac efe a dybiodd f&ocirc;d ei fro|dyr yn deall, f&ocirc;d Duw yn rho|ddi iechydwriaeth iddynt trwy ei law ef, eithr hwynt hwy ni ddealla&s;ant.</P>
<P N="26">26 A'r dydd ne&s;af yr ymddan|go&s;odd efe iddynt, a hwy yn ym|rafaelio, ac a'i hannogodd hwynt i heddychu, gan ddywedyd, ha|w&ycirc;r, brodyr ydych chwi, pa ham y gwnewch gam &acirc;'i gilydd.</P>
<P N="27">27 Ond yr hwn oedd yn gw|neuthur cam a'i gymmydog, ai cilgwthiodd ef, gan ddywedyd, pwy a'th o&s;ododd di yn llywo|draeth&wcirc;r ac yn farnwr arnom ni.</P>
<P N="28">28 A leddi di fi, y m&ocirc;dd y lle|ddai&s;t yr Aiphtiwr ddoe?</P>
<P N="29">29 A Mo&s;es a ffoawdd ar y gair hwn, ac a fu ddieithr yn nh&icirc;r Ma|dian, lle y cenhedlodd efe ddau o feibion.</P>
<P N="30">30 Ac wedi cyflawni deugain mhlynedd, yr ymddango&s;odd i|ddo, yn anialwch mynydd Sina, Angel yr Arglwydd, mewn fflam d&acirc;n mewn perth.</P>
<P N="31">31 A Mo&s;es pan welodd, a fu ryfedd ganddo y golwg, a phan ne&s;&s;aodd i y&s;tyried, daeth llef yr Arglwydd atto, <HI>gan ddywedyd,</HI></P>
<P N="32">32 Myfi yw Duw dy dadau, Duw Abraham, a Duw I&s;aac, a Duw Jacob. A Mo&s;es wedi my|ned yn ddychrynnedig, ni feiddiai y&s;tyried.</P>
<P N="33">33 Yna y dywedodd yr Ar|glwydd wrtho, Dattod dy e&s;cidiau oddi am dy draed, canys y lle yr wyt yn &s;efyll ynddo, &s;ydd dir &s;an|ctaidd.</P>
<P N="34">34 Gan weled y gwelais ddryg|fyd fy mhobl, y rhai &s;y yn yr Aipht, ac mi a glywais eu gridd|fan, ac a dde&s;cynnais iw gwared hwy; Ac yn awr tyred, mi a'th anfonaf di i'r Aipht.</P>
<P N="35">35 Y Mo&s;es ymma, yr hwn a wrthoda&s;ant hwy, gan ddywe|dyd, Pwy a'th o&s;ododd di yn lly|wodraeth&wcirc;r, ac yn farnwr, hwn a anfonodd Duw yn llywydd, ac yn waredwr, trwy law yr Angel, yr hwn a ymddango&s;odd iddo yn y berth.</P>
<P N="36">36 Hwn a'u harweiniodd hwynt allan, gan wneuthur rhy|feddodau ac arwyddion, yn nh&icirc;r yr Aipht, ac yn y m&ocirc;r c&ocirc;ch, ac yn y diffaethwch, ddeugain mhly|nedd.</P>
<P N="37">37 Hwn yw'r Mo&s;es a ddywe|dodd i feibion I&s;rael, Prophwyd a gyfyd yr Arglwydd eich Duw i chwi, o'ch brodyr, fel myfi, arno ef y gwrandewch.</P>
<P N="38">38 Hwn yw efe a fu yn yr Eg|lwys yn y diffaethwch, gyd &acirc;'r Angel a ymddiddanodd ag ef ym mynydd Sina, ac &acirc;'n tadau ni, yr hwn a dderbyniodd ymadroddion bywiol iw rhoddi i ni.</P>
<P N="39">39 Yr hwn ni fynnei ein tadau f&ocirc;d yn ufydd iddo, eithr cilgw|thia&s;ant ef, a throe&s;ant yn eu ca|lonnau i'r Aipht,</P>
<P N="40">40 Gan ddywedyd wrth Aa|ron, Gwna i ni dduwiau i'n blae|nori, oblegid y Mo&s;es ymma, yr hwn a'n d&ucirc;g ni allan o dir yr Aipht, ni wyddom ni beth a ddig|wyddodd iddo.</P>
<P N="41">41 A hwy a wnaethant l&ocirc; yn y dyddiau hynny, ac a offrymma|&s;ant aberth i'r eulyn, ac a ymla|wenha&s;ant yngweithredoedd eu dwylo ei hun.</P>
<P N="42">42 Yna y tr&ocirc;dd Duw, ac a'u rhoddes hwy i fynu i wa&s;anaethu ll&ucirc; y nef, fel y mae yn &s;crifenne|dic
<PB REF="166"> yn llyfr y Prophwydi: A o|ffrymma&s;och i mi laddedigion ac aberthau, ddeugain mhlynedd yn yr anialwch, chwi t&ycirc; I&s;rael?</P>
<P N="43">43 A chwi a gymmera&s;och ba|bell Moloch, a &s;eren eich Duw Remphan, lluniau y rhai a wnae|thoch iw haddoli, minneu a'ch &s;ymmudaf chwi tu hwnt i Babi|lon.</P>
<P N="44">44 Tabernacl y dy&s;tiolaeth oedd ymmhlith ein tadau yn yr anial|wch, fel y gorchymynna&s;ei yr hwn a ddywedei wrth Mo&s;es, am ei wneuthur ef yn &ocirc;l y portreiad a wel&s;ei.</P>
<P N="45">45 Yr hwn a ddarfu i'n tadau ni ei gymmeryd, a'i ddwyn i mewn gyd ag Ie&s;u i berchennoga|eth y cenhedloedd, y rhai a yr|rodd Duw allan o flaen ein tadau, hyd yn nyddiau Dafydd;</P>
<P N="46">46 Yr hwn a gafodd ffafor ger bron Duw, ac a ddymunodd gael tabernacl i Dduw Jacob.</P>
<P N="47">47 Eithr Solomon a adeiladodd d&ycirc; iddo ef.</P>
<P N="48">48 Ond nid yw y Goruchaf yn trigo mewn temlau o waith dwy|lo, fel y mae y Prophwyd yn dy|wedyd,</P>
<P N="49">49 Y n&ecirc;f <HI>yw</HI> fy ngor&s;edd-faingc, a'r ddaiar yw troed-faingc fy nhraed. Pa d&ycirc; a adeiledwch i mi, medd yr Arglwydd, neu pale fydd im gorphwysfa i.</P>
<P N="50">50 Ond fy llaw i a wnaeth hyn oll?</P>
<P N="51">51 Chwi rai gwar-galed, a dienwaededig o galon, ac o glu|&s;tiau, yr ydych chwi yn wa&s;tad yn gwrthwynebu yr Y&s;pryd gl&acirc;n, me|gis eich tadau, felly chwithau.</P>
<P N="52">52 Pa un o'r Prophwydi ni ddarfu i'ch tadau chwi ei erlid? a hwy a ladda&s;ant y rhai oedd yn rhagfynegi dyfodiad y cyfiawn, yr hwn yr awron y buoch chwi fradw&ycirc;r a llofruddion.</P>
<P N="53">53 Y rhai a dderbynia&s;och y gyfraith drwy drefnid angelion, ac ni's cadwa&s;och.</P>
<P N="54">54 A phan glyw&s;ant hwy y pethau hyn, hwy a ffromma&s;ant yn eu calonnau, ac a y&s;cyrnyga|&s;ant ddannedd arno.</P>
<P N="55">55 Ac efe yn gyflawn o'r y&s;|pryd gl&acirc;n, a edrychodd yn ddyfal tu a'r n&ecirc;f, ac a welodd ogoniant Duw, a'r Ie&s;u yn &s;efyll ar ddeheu|law Dduw.</P>
<P N="56">56 Ac efe a ddywedodd; we|le, mi a welaf y nefoedd yn ago|red, a M&acirc;b y d&ycirc;n yn ei&s;tedd a'r ddeheu-law Dduw.</P>
<P N="57">57 Yna y gwaedda&s;ant &acirc; llef u|chel, ac a gaea&s;ant eu clu&s;tiau, ac a ruthra&s;ant yn unfryd arno.</P>
<P N="58">58 Ac a'i bwria&s;ant allan o'r ddinas, ac a'i llabyddia&s;ant, a'r ty|&s;tion a ddoda&s;ant eu dillad wrth draed d&ycirc;n ieuangc a elwid Saul.</P>
<P N="59">59 A hwy a labyddia&s;ant Ste|phan, ac efe yn galw a'r Dduw, ac yn dywedyd, Arglwydd Ie&s;u der|byn fy y&s;pryd.</P>
<P N="60">60 Ac efe a o&s;tyngodd ar ei li|niau, ac a lefodd &acirc; llef uchel, Ar|glwydd na dd&ocirc;d y pechod hyn yn eu herbyn. Ac wedi iddo ddy|wedyd hyn, efe a hunodd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Yr Eglwys, o achos yr erlid yn Ie|ru&s;alem, wedi ei phlannu yn Sa|maria,</HI> 5 <HI>trwy waith Philip y Diacon, yr hwn a bregethodd, ac a wnaeth wrthiau, ac a fedyddi|odd lawer, ymhlith eraill Simon y
<PB REF="166"> Swynwr, hudol mawr ymmy&s;c y bobl:</HI> 14 <HI>Petr ac Joan yn dyfod i gadarnhau, ac i chwanegu 'r Eglwys, gan roddi yr Y&s;pryd gl&acirc;n trwy weddi ac arddodiad dwylaw:</HI> 18 <HI>A Simon yn cei&s;io prynu y cy|ffelyb awdurdod ganthynt,</HI> 20 <HI>a Phetr yn ei geryddu ef yn d&ocirc;&s;t, am ei ragrith a'i gybydd-dod, ac yn ei annoc ef i edifarhau, ac yn dych|welyd i Jeru&s;alem, tan bregethu gair yr Arglwydd, efe ac Joan.</HI> 26 <HI>Ac Angel yn anfon Philip, i ddy|&s;cu ac i fedyddio yr Efnuch o E|thiopia.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A Saul oedd yn cytt&ucirc;no iw l&acirc;dd ef. A bu yn y dyddiau hynny erlid mawr ar yr Eglwys oedd yn Jeru&s;alem: a phawb a wa&s;carwyd ar h&ycirc;d gwledydd Ju|d&aelig;a a Samaria, ond yr Apo&s;tolion.</P>
<P N="2">2 A gw&ycirc;r bucheddol a ddyga|&s;ant Stephan <HI>iw gladdu</HI> ac a wnae|thant alar mawr am dano ef.</P>
<P N="3">3 Eithr Saul oedd yn anrhei|thio yr eglwys, gan fyned i mewn i b&ocirc;b t&ycirc;, a llu&s;co allan w&ycirc;r a gw|ragedd, efe a'u rhoddes ynghar|char.</P>
<P N="4">4 A'r rhai a wa&s;cara&s;id, a dram|wya&s;ant gan bregethu y gair.</P>
<P N="5">5 Yna Philip a aeth i wared i ddinas Samaria, ac a bregethodd Gri&s;t iddynt.</P>
<P N="6">6 A'r bobl yn gytt&ucirc;n, a ddali|odd ar y pethau a ddywedid gan Philip, wrth glywed o honynt, a gweled yr arwyddion yr oedd efe yn eu gwneuthur.</P>
<P N="7">7 Canys y&s;prydion aflan, gan lefain &acirc; ll&ecirc;f uchel, a aethant allan o lawer a berchennogid ganddynt, a llawer yn gleifion o'r parlys, ac yn gloffion, a iachawyd.</P>
<P N="8">8 Ac yr oedd llawenydd mawr yn y ddinas honno,</P>
<P N="9">9 Eithr rhyw &wcirc;r a'i enw Si|mon, oedd o'r blaen yn y ddinas, yn &s;wyno, ac yn hudo pobl Sama|ria, gan ddywedyd ei <HI>f&ocirc;d</HI> ef ei h&ucirc;n yn rhyw un mawr.</P>
<P N="10">10 Ar yr hwn yr oedd pawb, o'r lleiaf hyd y mwyaf, yn gw|rando, gan ddywedyd, Mawr allu Duw yn hwn.</P>
<P N="11">11 Ac yr oedd&ycirc;nt a'u coel arno, o herwydd iddo dalm o am&s;er eu hudo hwy &acirc; &s;wynion.</P>
<P N="12">12 Eithr pan greda&s;ant i Phi|lip, yn pregethu y pethau a ber|thynent i deyrnas Dduw, ac i enw Ie&s;u Gri&s;t, hwy a fedyddiwyd, yn w&ycirc;r ac yn wragedd.</P>
<P N="13">13 A Simon yntef hefyd a gre|dodd, ac wedi ei fedyddio, a ly|nodd wrth Philip; a &s;ynnodd ar|no wrth weled yr arwyddion, a'r nerthoedd mawrion a wneid.</P>
<P N="14">14 A phan glybu yr Apo&s;tolion yn Jeru&s;alem, dderbyn o Samaria air Duw, hwy a anfona&s;ant attynt Petr ac Joan.</P>
<P N="15">15 Y rhai wedi eu dyfod i wa|red, a weddia&s;ant dro&s;tynt, ar iddynt dderbyn yr Y&s;pryd gl&acirc;n.</P>
<P N="16">16 Canys etto nid oedd efe we|di &s;yrthio ar n&ecirc;b o honynt, ond yr oeddynt yn unic wedi eu bedy|ddio yn enw yr Arglwydd Ie&s;u.</P>
<P N="17">17 Yna hwy a ddoda&s;ant eu dwylaw arnynt; a hwy a dderby|nia&s;ant yr Y&s;pryd gl&acirc;n.</P>
<P N="18">18 A phan welodd Simon mai trwy o&s;odiad dwylaw yr Apo&s;to|lion y rhoddid yr Y&s;pryd gl&acirc;n, efe a gynnygiodd iddynt arian.</P>
<P N="19">19 Gan ddywedyd, rhoddwch i minneu hefyd yr (awdurdod hon, fel ar bwy bynnac y go&s;od|wyf
<PB REF="167"> fy nwylo, y derbynio efe yr Y&s;pryd gl&acirc;n.</P>
<P N="20">20 Eithr Petr a ddywedodd wrtho, bydded dy arian gyd &acirc; thi i dde&s;tryw, am i ti dybied y me|ddiennir dawn Duw trwy arian.</P>
<P N="21">21 Nid oes i ti na rhan, na chy|fran yn y gorchwyl hyn, canys nid yw dy galon di yn uniawn ger bron Duw.</P>
<P N="22">22 Edifarh&acirc; gan hynny am dy ddrygioni hyn, a gweddia Dduw a faddeuir i ti feddyl-fryd dy ga|lon.</P>
<P N="23">23 Canys mi a'th welaf mewn bu&s;tl chwerwder, ac mewn rhwy|medigaeth anwiredd.</P>
<P N="24">24 A Simon a attebodd ac a ddywedodd, gweddiwch chwi dro&s;ofi at yr Arglwydd, fel na dd&ecirc;l dim arnaf o'r pethau a ddy|weda&s;och.</P>
<P N="25">25 Ac wedi iddynt dy&s;tiolae|thu, a llefaru gair yr Arglwydd, hwy a ddychwela&s;ant i Jeru&s;alem, ac a bregetha&s;ant yr Efengyl yn llawer o bentrefi y Samariaid.</P>
<P N="26">26 Ac Angel yr Arglwydd a le|farodd wrth Philip, gan ddywe|dyd, Cyfod a d&ocirc;s tu a'r deau, i'r ffordd &s;ydd yn myned i wared o Jeru&s;alem i Gaza: yr hon &s;ydd anghyfannedd.</P>
<P N="27">27 Ac efe a gyfododd ac a aeth, ac wele g&wcirc;r o Ethiopia, Eunuch galluog dan Candace brenhines yr Ethiopiaid, yr hwn oedd ar ei holl dry&s;&s;or hi, yr hwn a ddaethei i Jeru&s;alem i addoli:</P>
<P N="28">28 Ac oedd yn dychwelyd, ac yn ei&s;tedd yn ei gerbyd, ac yn dar|llein y Prophwyd E&s;aias.</P>
<P N="29">29 A dywedodd yr Y&s;pryd wrth Philip, d&ocirc;s yn n&ecirc;s, a gl&ycirc;n wrth y cerbyd ymma.</P>
<P N="30">30 A Philip a redodd atto, ac a'i clybu ef yn darllein y Proph|wyd E&s;aias; ac a ddywedodd; A wyt ti yn deall y pethau yr wyt yn eu darllein?</P>
<P N="31">31 Ac efe a ddywedodd, pa fodd y gallaf, oddi eithr i ryw un fy nghyfarwyddo i. Ac efe a ddy|munodd ar Philip ddyfod i fynu, ac ei&s;tedd gyd ag ef.</P>
<P N="32">32 A'r lle o'r Scrythur yr oedd efe yn ei ddarllein, oedd hwn, fel dafad i'r lladdfa yr arweinwyd ef, ac fel oen ger bron ei gnei|fiwr yn f&ucirc;d, felly nid agorodd efe ei enau.</P>
<P N="33">33 Yn ei o&s;tyngiad, ei farn ef a dynnwyd ymmaith, eithr pwy a draetha ei genhedlaeth ef? oble|gid dygir ei fywyd ef oddi ar y ddaiar.</P>
<P N="34">34 A'r Efnuch a attebodd Phi|lip, ac a ddywedodd, Attolwg i ti, am bwy y mae'r Prophwyd yn dy|wedyd hyn? am dano ei h&ucirc;n, ai am ryw un arall?</P>
<P N="35">35 A Philip a agorodd ei enau, ac a ddechreuodd ar yr Scrythur honno, ac a bregethodd iddo yr Ie&s;u.</P>
<P N="36">36 Ac fel yr oeddynt yn myned ar hyd y ffordd, hwy a ddaethant at ryw ddwfr, a'r Efnuch a ddy|wedodd, wele ddwfr, beth &s;ydd yn lluddias fy medyddio?</P>
<P N="37">37 A Philip a ddywedodd, os wyti yn credu &acirc;'th holl galon, fe a ellir. Ac efe a attebodd ac a ddy|wedodd, Yr wyf yn credu f&ocirc;d Ie&s;u Gri&s;t yn fab Duw.</P>
<P N="38">38 Ac efe a orchymynnodd &s;e|fyll o'r cerbyd, a hwy a aethant i wared ill dau i'r dwfr, Philip a'r Efnuch, ac efe a'i bedyddiodd ef.</P>
<P N="39">39 A phan ddaethant i fynu o'r
<PB REF="167"> dwfr, Y&s;pryd yr Arglwydd a gip|piodd Philip ymmaith, ac ni we|lodd yr Efnuch ef mwyach. Ac efe a aeth ar hyd ei ffordd ei hun yn llawen.</P>
<P N="40">40 Eithr Philip a gaed yn A|zotus; a chan dramwy, efe a efang|ylodd ym mh&ocirc;b dinas, hyd oni ddaeth efe i Cae&s;area.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Saul yn myned i Dama&s;cus; a'i daraw ef i lawr i'r ddaiar,</HI> 10 <HI>a'i alw i f&ocirc;d yn Apo&s;tol,</HI> 18 <HI>a'i fe|dyddio gan Ananias.</HI> 20 <HI>Yntef yn pregethu Chri&s;t yn hyderus.</HI> 23 <HI>Yr Iddewon yn cynllwyn iw l&acirc;dd ef:</HI> 29 a<HI>'r Groegwyr hefyd; yn|tef yn diangc rhag y ddwy blaid.</HI> 31 <HI>Yr Eglwy&s;i yn cael llonyddwch, Petr yn iachau Aeneas o'r parlys,</HI> 36 <HI>ac yn codi Tabitha o farw i fyw.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A Saul etto yn chwythu bygy|thiau a chelanedd, yn erbyn di&s;cyblion yr Arglwydd, a aeth at yr Arch-offeriad,</P>
<P N="2">2 Ac a ddei&s;yfodd ganddo ly|thyrau i Ddama&s;cus, at y Syna|gogau, fel os cai efe n&ecirc;b o'r ffordd <HI>hon,</HI> na gw&ycirc;r, na gwragedd, y ga|llei efe eu dwyn hwy yn rhwym i Jeru&s;alem.</P>
<P N="3">3 Ac fel yr oedd efe yn ym|daith, bu iddo ddyfod yn agos i Ddama&s;cus, ac yn ddi&s;ymmwth llewyrchodd o'i amgylch oleuni o'r n&ecirc;f.</P>
<P N="4">4 Ac efe a &s;yrthiodd ar y ddaiar, ac a glybu lais yn dywedyd wr|tho, Saul, Saul, pa ham yr wyt yn fy erlid i.</P>
<P N="5">5 Yntef a ddywedodd, pwy wyt ti, Arglwydd? A'r Arglwydd a ddywedodd; Myfi yw Ie&s;u, yr hwn yr wyt ti yn ei erlid. Caled yw i ti wingo yn erbyn y &s;wmby|lau.</P>
<P N="6">6 Ynteu gan grynu, ac a braw ar|no, a ddywedodd, Arglwydd, beth a fynni di i mi ei wneuthur? A'r Arglwydd <HI>a ddywedodd</HI> wrtho, Cy|fod, a d&ocirc;s i'r ddinas, ac fe a ddy|wedir i ti pa beth &s;y raid i ti ei wneuthur.</P>
<P N="7">7 A'r gw&ycirc;r oedd yn cyd-teithio ag ef, a &s;afa&s;ant yn f&ucirc;d, gan gly|wed y llais, ac heb weled n&ecirc;b.</P>
<P N="8">8 A Saul a gyfododd oddi ar y ddaiar: a phan agorwyd ei lygaid, ni welei efe n&ecirc;b: eithr hwy a'i tywy&s;a&s;ant ef erbyn ei law, ac a'i dyga&s;ant ef i mewn i Ddama&s;cus.</P>
<P N="9">9 Ac efe a fu dridiau heb we|led, ac ni wnaeth na bwytta, nac yfed.</P>
<P N="10">10 Ac yr oedd rhyw ddi&s;cybl yn Dama&s;cus, a'i enw Ananias. A'r Arglwydd a ddywedodd wr|tho ef mewn gweledigaeth; Ana|nias. Yntef a ddywedodd, wele fi, Arglwydd.</P>
<P N="11">11 A'r Arglwydd <HI>a ddywedodd</HI> wrtho, Cyfod, a d&ocirc;s i'r heol a elwir Uniawn, a chais yn nh&ycirc; Ju|das, un a'i enw Saul, o Thar&s;us: canys wele y mae yn gweddio.</P>
<P N="12">12 Ac ef a welodd mewn gwe|ledigaeth, &wcirc;r a'i enw Ananias yn dyfod i mewn, ac yn dodi ei law arno, fel y gwelei eilwaith.</P>
<P N="13">13 Yna yr attebodd Ananias, O Arglwydd, mi a glywais gan lawer am y g&wcirc;r hwn, faint o ddrygau a wnaeth efe i'th Sainct di yn Jeru|&s;alem.</P>
<P N="14">14 Ac ymma y mae ganddo aw|durdod oddi wrth yr Arch-offei|riaid, i rwymo pawb &s;y'n galw ar dy enw di.</P>
<PB REF="168">
<P N="15">15 A dywedodd yr Arglwydd wrtho: d&ocirc;s ymmaith, canys y mae hwn yn lle&s;tr etholedic i mi, i ddwyn fy enw ger bron cenhed|loedd, a brenhinoedd, a phlant I&s;rael.</P>
<P N="16">16 Canys myfi a ddango&s;af i|ddo pa bethau eu maint &s;ydd raid iddo ef eu dioddef, er mwyn fy enw i.</P>
<P N="17">17 Ac Ananias a aeth ymmaith, ac a aeth i mewn i'r t&ycirc;, ac wedi dodi ei ddwylo arno, efe a ddy|wedodd, Y brawd Saul, yr Ar|glwydd a'm hanfonodd i, (Ie&s;u yr hwn a ymddango&s;odd i ti ar y ffordd y daetho&s;t) fel y gwelych drachefn, ac i'th lanwer &acirc;'r Y&s;|pryd gl&acirc;n.</P>
<P N="18">18 Ac yn ebrwydd y &s;yrthiodd oddiwrth ei lygaid ef, megis cenn, ac efe a gafodd ei olwg yn y man; ac efe a gyfododd, ac a fedyddi|wyd.</P>
<P N="19">19 Ac wedi iddo gymmeryd bwyd, efe a gryfh&acirc;odd. A bu Saul gyd &acirc;'r di&s;cyblion oedd yn Dama&s;|cus, dalm o ddyddiau.</P>
<P N="20">20 Ac yn ebrwydd yn y Syna|gogau, efe a bregethodd Gri&s;t, mai efe yw M&acirc;b Duw.</P>
<P N="21">21 A phawb a'r a'i clybu ef, a &s;ynna&s;ant ac a ddyweda&s;ant, Ond hwn yw 'r un oedd yn difetha yn Jeru&s;alem, y rhai a alwent ar yr enw hwn, ac a ddaeth ymma er mwyn hyn, fel y dygei hwynt yn rhwym at yr Arch-offeiriaid?</P>
<P N="22">22 Eithr Saul a gynnyddodd fwy-fwy o nerth, ac a orchfygodd yr Iddewon oedd yn pre&s;wylio yn Dama&s;cus, gan gadarnhau mai hwn yw 'r Chri&s;t.</P>
<P N="23">23 Ac wedi cyflawni llawer o ddyddiau, cyd-ymgynghorodd yr Iddewon, iw ladd ef.</P>
<P N="24">24 Eithr eu cyd-fwriad hwy a wybuwyd gan Saul, a hwy a ddi&s;|gwilia&s;ant y pyrth ddydd a n&ocirc;s, iw ladd ef.</P>
<P N="25">25 Yna y di&s;cyblion a'i cym|mera&s;ant ef o h&ycirc;d n&ocirc;s, ac a'i go|llynga&s;ant i wared dros y m&ucirc;r, mewn ba&s;ced.</P>
<P N="26">26 A Saul, wedi ei ddyfod i Jeru&s;alem, a gei&s;iodd ymwa&s;cu &acirc;'r di&s;cyblion, ac yr oeddynt oll yn ei ofni ef, heb gredu ei fod efe yn ddi&s;cybl.</P>
<P N="27">27 Eithr Barnabas a'i cymme|rodd ef, ac a'i dug at yr Apo&s;to|lion, ac a fynegodd iddynt, pa f&ocirc;dd y gwel&s;ei efe yr Arglwydd ar y ffordd, ac ymddiddan o honaw ag ef, ac mor h&ycirc; a fua&s;ei efe yn Dama&s;cus, yn enw yr Ie&s;u.</P>
<P N="28">28 Ac yr oedd efe gyd &acirc; hwynt, yn myned i mewn, ac yn myned allan, yn Jeru&s;alem.</P>
<P N="29">29 A chan fod yn h&ycirc; yn enw 'r Arglwydd Ie&s;u, efe a lefarodd, ac a ymddadleuodd yn erbyn y Groegiaid, a hwy a gei&s;ia&s;ant ei ladd ef.</P>
<P N="30">30 A'r brodyr pan wybuant, a'i dyga&s;ant ef i wared i Cae&s;area, ac a'i hanfona&s;ant ef ymmaith i Thar&s;us.</P>
<P N="31">31 Yna 'r Eglwy&s;i drwy holl Jud&aelig;a, a Galil&aelig;a, a Samaria, a gaw&s;ant heddwch, ac a adeilad|wyd, a chan rodio yn ofn yr Ar|glwydd, ac yn niddanwch yr Y&s;|pryd gl&acirc;n, hwy a amlhawyd.</P>
<P N="32">32 A bu, a Phetr yn tramwy drwy 'r holl <HI>wledydd,</HI> iddo ddyfod i wared at y Sainct hefyd, y rhai oedd yn trigo yn Lyda.</P>
<P N="33">33 Ac efe a gafodd yno ryw dd&ycirc;n a'i enw Aeneas, er ys wyth
<PB REF="168"> mlynedd yn gorwedd ar wely, yr hwn oedd gl&acirc;f o'r parlys.</P>
<P N="34">34 A Phetr a ddywedodd wr|tho, Aeneas, y mae Ie&s;u Gri&s;t yn dy iachau di, Cyfod a chyweiria dy wely. Ac efe a gyfododd yn e|brwydd.</P>
<P N="35">35 A phawb a'r oedd yn pre&s;&s;|wylio yn Lyda, a Saron, a'i gwel|&s;ant ef, ac a ymch wela&s;ant at yr Arglwydd.</P>
<P N="36">36 Ac yn Joppa yr oedd rhyw ddi&s;cybles, a'i henw Tabitha, (yr hon, os cyfieithir, a elwir Dor|cas,) hon oedd yn llawn o wei|thredoedd da, ac elu&s;enau, y rhai a wnaethei hi.</P>
<P N="37">37 A digwyddodd yn y dy|ddiau hynny, iddi f&ocirc;d yn gl&acirc;f, a marw: ac wedi iddynt ei golchi, hwy a'i doda&s;ant hi mewn llofft.</P>
<P N="38">38 Ac o herwydd b&ocirc;d Lyda yn agos i Joppa, y di&s;cyblion a glyw|&s;ant fod Petr yno, ac a anfona|&s;ant ddau &wcirc;r atto ef, gan ddei|&s;yf nad oedei ddyfod hyd attynt hwy.</P>
<P N="39">39 A Phetr a gyfodes, ac a aeth gyd &acirc; hwynt; ac wedi ei ddyfod, hwy a'i dyga&s;ant ef i fy|nu i'r llofft. A'r holl wragedd gwe|ddwon a &s;afa&s;ant yn ei ymyl ef, yn wylo, ac yn dangos y pei&s;iau, a'r gwi&s;coedd a wnaethei Dorcas, tra ydoedd hi gyd &acirc; hwynt.</P>
<P N="40">40 Eithr Petr wedi eu bwrw hwy i gyd allan, a dodi ei liniau <HI>ar lawr,</HI> a weddiodd, a chan droi at y corph, a ddywedodd, Tabitha, Cyfod. A hi a agorodd ei llygaid, a phan welodd hi Petr, hi a go|dodd yn ei hei&s;tedd.</P>
<P N="41">41 Ac efe a roddodd ei law i|ddi, ac a'i cyfododd hi i fynu. Ac wedi galw y Sainct, a'r gwragedd gweddwon, efe a'i go&s;ododd hi ger bron yn fyw.</P>
<P N="42">42 Ac y&s;pys fu drwy holl Jop|pa: a llawer a greda&s;ant yn yr Ar|glwydd.</P>
<P N="43">43 A bu iddo aros yn Joppa lawer o ddyddiau, gyd ag un Si|mon, Barcer.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Cornelius, gwr defo&s;ionol,</HI> 5 <HI>wrth orchymmyn Angel, yn danfon i gyrchu Petr:</HI> 11 <HI>Ynteu, trwy wele|digaeth,</HI> 15 20 <HI>a ddy&s;cir na ddiy|&s;tyrei mo'r Cenhedloedd.</HI> 34 <HI>Ac efe yn pregethu Chri&s;t i Cornelius, a'r rhai oedd gydag ef,</HI> 44 <HI>yr Y&s;pryd gl&acirc;n yn di&s;cyn arnynt,</HI> 48 <HI>a'i be|dyddio hwynt.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>YR oedd rhyw &wcirc;r yn Cae&s;area, a'i enw Cornelius, Canwriad o'r fyddyn a elwid yr Italaidd.</P>
<P N="2">2 G&wcirc;r defo&s;ionol, ac yn ofni Duw, ynghyd &acirc;'i holl d&ycirc;, ac yn gwneuthur llawer o elu&s;enau i'r bobl, ac yn gweddio Duw yn wa|&s;tadol.</P>
<P N="3">3 Efe a welodd mewn gwele|digaeth yn Eglur, ynghylch y nawfed awr o'r dydd, Angel Duw yn dyfod i mewn atto, ac yn dy|wedyd wrtho, Cornelius.</P>
<P N="4">4 Ac wedi iddo graffu arno, a myned yn ofnus, efe a ddywe|dodd, Beth &s;ydd, Arglwydd? ac efe a ddywedodd wrtho, Dy we|ddiau di, a'th elu&s;enau a ddercha|fa&s;ant yn goffadwriaeth ger bron Duw.</P>
<P N="5">5 Ac yn awr anfon w&ycirc;r i Jop|pa, a gyrr am Simon yr hwn a gy|fenwir Petr.</P>
<P N="6">6 Y mae efe yn lletteua gyd ag
<PB REF="169"> un Simon Barcer, t&ycirc;'r hwn &s;ydd wrth y m&ocirc;r: efe a ddywed i ti pa beth &s;ydd raid i ti ei wneuthur,</P>
<P N="7">7 A phan ymadawodd yr An|gel oedd yn ymddiddan &acirc; Chor|nelius, efe a alwodd ar ddau o dylwyth ei d&ycirc;, a milwr defo&s;io|nol, o'r rhai oedd yn aros gyd ag ef.</P>
<P N="8">8 Ac wedi iddo fynegi iddynt y cwbl, efe a'u hanfonodd hwynt i Joppa.</P>
<P N="9">9 A thrannoeth, fel yr oeddynt hwy ym ymdeithio, ac yn ne&s;&s;au at y ddinas, Petr a aeth i fynu ar y t&ycirc; i weddio, ynghylch y chwe|ched awr.</P>
<P N="10">10 Ac fe ddaeth arno newyn mawr, ac efe a chwennychei gael bwyd. Ac a hwynt yn pa|ratoi iddo, fe &s;yrthiodd arno le|wyg.</P>
<P N="11">11 Ac efe a welei y nef yn ago|red, a rhyw le&s;tr yn de&s;cyn arno, fel llen-lliain fawr, wedi rhwymo ei phedair congl, a'i gollwng i wared hyd y ddaiar.</P>
<P N="12">12 Yn yr hon yr oedd p&ocirc;b rhyw bedwar-carnolion y ddaiar, a gwyllt-filod, ac ymlu&s;ciaid, ac ehediaid y n&ecirc;f.</P>
<P N="13">13 A daeth llef atto; Cyfod Petr, lladd, a bwytta.</P>
<P N="14">14 A Phetr a ddywedodd; nid felly, Arglwydd; canys ni fwyt|teais i erioed ddim cyffredin neu aflan.</P>
<P N="15">15 A'r llef drachefn <HI>a ddywe|dodd</HI> wrtho yr ail waith: Y pethau a lanh&acirc;odd Duw, na alw di yn gyffredin.</P>
<P N="16">16 A hyn a wnaed dair gwaith, a'r lle&s;tr a dderbyniwyd drachefn i fynu i'r nef.</P>
<P N="17">17 Ac fel yr oedd Petr yn am|mau ynddo ei h&ucirc;n, beth oedd y weledigaeth a wel&s;ei: wele, y gw&ycirc;r a anfona&s;id oddiwrth Cor|nelius, wedi ymofyn am d&ycirc; Si|mon, oeddynt yn &s;efyll wrth y porth.</P>
<P N="18">18 Ac wedi iddynt alw, hwy a o|fynna&s;ant a oedd Simon, yr hwn a gyfenwid Petr, yn lletteua yno.</P>
<P N="19">19 Ac fel yr oedd Petr yn me|ddwl am y weledigaeth, dywe|dodd yr Y&s;pryd wrtho; wele dry|w&ycirc;r yn dy gei&s;io di.</P>
<P N="20">20 Am hynny, cyfod, de&s;cyn, a d&ocirc;s gyd &acirc; hwynt, heb ammau dim, o herwydd myfi a'u hanfo|nais hwynt.</P>
<P N="21">21 A Phetr wedi de&s;cyn at y gw&ycirc;r a anfona&s;id oddi wrth Cor|nelius atto, a ddywedodd, wele, myfi yw yr hwn yr ydych chwi yn ei gei&s;io; beth yw yr achos y daethoch o'i herwydd?</P>
<P N="22">22 Hwythau a ddyweda&s;ant, Cornelius y Canwriad, g&wcirc;r cyfi|awn, ac yn ofni Duw, ac a gair da iddo gan holl genedl yr Iddewon, a rybuddiwyd gan Angel &s;an|ctaidd, i ddanfon am danati i'w d&ycirc;, ac i wrando geiriau gennit.</P>
<P N="23">23 Am hynny efe a'u galwodd hwynt i mewn, ac a'u lletteuodd hwy. A thrannoeth yr aeth Petr ymmaith gyd &acirc; hwy: a rhai o'r brodyr o Joppa a aeth gyd ag ef.</P>
<P N="24">24 A thrannoeth yr aethant i mewn i Cae&s;area, ac yr oedd Cornelius yn di&s;gwil am danynt, ac efe a alwa&s;ei ei geraint a'i an|wyl gyfeillion ynghyd.</P>
<P N="25">25 Ac fel yr oedd Petr yn dyfod i mewn, Cornelius a gyfarfu ag ef, ac a &s;yrthiodd wrth ei draed, ac a'i haddolodd ef.</P>
<P N="26">26 Eithr Petr a'i cyfododd ef i
<PB REF="169"> fynu, gan ddywedyd; Cyfod, D&ycirc;n wyf finneu hefyd.</P>
<P N="27">27 A than ymddiddan ag ef, efe a ddaeth i mewn, ac a gafodd lawer wedi ymgynnull ynghyd.</P>
<P N="28">28 Ac efe a ddywedodd wr|thynt, Chwi a wyddoch mai ang|hyfreithlawn yw i &wcirc;r o Iddew ym wa&s;cu, neu ddyfod at alltud: eithr Duw a ddango&s;odd i mi, na alwn neb yn gyffredin, neu yn aflan.</P>
<P N="29">29 O ba herwydd, i&ecirc; yn ddi|n&acirc;g y daethym, pan anfonwyd am danaf: yr wyf gan hynny yn gofyn am ba achos y danfona&s;och am danaf.</P>
<P N="30">30 A Chornelius a ddywe|dodd, Er ys pedwar diwrnod i'r awr hon <HI>o'r dydd,</HI> yr oeddwn yn ymprydio, ac ar y nawfed awr yn gweddio yn fy nh&ycirc;: ac wele, &s;a|fodd g&wcirc;r ger fy mron mewn gwi&s;c ddi&s;clair.</P>
<P N="31">31 Ac a ddywedodd: Corneli|us, gwrandawyd dy weddi di, a'th elu&s;enau a ddaethant mewn coffa ger bron Duw.</P>
<P N="32">32 Am hynny anfon i Ioppa, a galw am Simon yr hwn a gy|fenwir Petr, y mae efe yn lletteua yn nh&ycirc; Simon Barcer, ynglann y m&ocirc;r, yr hwn pan ddelo attat a lefara wrth it.</P>
<P N="33">33 Am hynny yn ddioed myfi a anfonais attat, a thi a wnaetho&s;t yn dda ddyfod. Yr awron gan hynny, yr &ycirc;m ni oll yn bre&s;en|nol ger bron Duw, i wrando yr holl bethau a orchymynnwyd i ti gan Dduw.</P>
<P N="34">34 Yna yr agorodd Petr ei e|nau, ac a ddywedodd, yr w&ycirc;f yn deall mewn gwirionedd, nad y|dyw Duw dderbyniwr wyneb.</P>
<P N="35">35 Ond ym-mh&ocirc;b cenhedl, y neb &s;ydd yn ei ofni ef, ac yn gwei|thredu cyfiawnder, &s;ydd gymme|radwy ganddo ef.</P>
<P N="36">36 Y gair yr hwn a anfonodd <HI>Duw</HI> i blant I&s;rael, gan bregethu tangneddyf trwy Ie&s;u Gri&s;t, efe yw Arglwydd pawb oll.</P>
<P N="37">37 Chwy-chwi a wyddoch y gair a fu yn holl Jud&aelig;a, gan ddechreu o Galil&aelig;a, wedi y be|dydd a bregethodd Joan:</P>
<P N="38">38 Y m&ocirc;dd yr enneiniodd Duw Ie&s;u o Nazareth &acirc;'r Y&s;pryd gl&acirc;n, ac &acirc; nerth, yr hwn a gerddodd o amgylch gan wneuthur daioni, ac iachau pawb a'r oedd wedi eu gorthrymmu gan ddiafol: oblegid yr oedd Duw gyd ag ef.</P>
<P N="39">39 A ninnau ydym dy&s;tion o'r pethau oll a wnaeth efe yngwlad yr Iddewon, ac yn Jeru&s;alem, yr hwn a ladda&s;ant, ac a groe&s;-hoe|lia&s;ant, ar bren,</P>
<P N="40">40 Hwn a gyfododd Duw y try|dydd dydd, ac a'i rhoddes ef i'w wneuthur yn amlwg,</P>
<P N="41">41 Nid i'r bobl oll, eithr i'r ty&s;tion etholedig o'r blaen gan Dduw, <HI>&s;ef</HI> i ni, y rhai a fwytta|&s;om, ac a yfa&s;om gyd ag ef, wedi ei ad-gyfodi ef o feirw.</P>
<P N="42">42 Ac efe a orchymynnodd i ni bregethu i'r bobl, a thy&s;tiolae|thu mai efe yw 'r hwn a ordeini|wyd gan Dduw, yn farn-wr byw a meirw.</P>
<P N="43">43 I hwn y mae 'r holl Broph|wydi yn dwyn ty&s;tiolaeth, y der|byn pawb a gredo ynddo ef fa|ddeuant pechodau, drwy ei enw ef</P>
<P N="44">44 A Phetr etto yn llefaru y geiriau hyn, &s;yrthiodd yr Y&s;pryd gl&acirc;n ar bawb a oedd yn clywed y gair.</P>
<PB REF="170">
<P N="45">45 A'r rhai o'r enwaediad a oeddynt yn credu, cynnifer ac a ddaethent gyd &acirc; Phetr, a &s;ynna&s;ant, am dywallt dawn yr Y&s;pryd gl&acirc;n ar y cenhedloedd hefyd.</P>
<P N="46">46 Canys yr oeddynt yn eu clywed hwy yn llefaru &acirc; thafodau, ac yn mawrygu Duw. Yna yr at|tebodd Petr.</P>
<P N="47">47 A all n&ecirc;b luddias dwfr, fel na fedyddier y rhai hyn, y rhai a dderbynia&s;ant yr Y&s;pryd gl&acirc;n, fel ninnau.</P>
<P N="48">48 Ac efe a orchymynnodd eu bedyddio hwynt yn enw yr Ar|glwydd: yna y dei&s;yfia&s;ant arno aros tros ennyd o ddyddiau.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Petr wedi achwyn arno am fyned i mewn at y Cenhedloedd, yn gw|neuthur ei amddiffyn,</HI> 18 <HI>ac yn cael ei dderbyn.</HI> 19 <HI>Wedi cyrheu|ddyd o'r Efengyl hyd Phaenice, a Cyprus, ac Antiochia, yr ydys yn danfon Barnabas iw cadarnhau hwynt:</HI> 26 <HI>Y di&s;cyblion yno yn cael yn gyntaf rhai eu galw yn Gri|&s;tianogion.</HI> 27 <HI>Ac yn anfon ym|wared i'r brodyr yn Judea yn am&s;er newyn.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A'R Apo&s;tolion a'r brodyr oedd yn Jud&aelig;a, a glyw&s;ant ddarfod i'r Cenhedloedd hefyd dderbyn gair Duw.</P>
<P N="2">2 A phan ddaeth Petr i fynu i Jeru&s;alem, y rhai o'r enwaediad a ymry&s;ona&s;ant yn ei erbyn ef,</P>
<P N="3">3 Gan ddywedyd, Ti a aetho&s;t i mewn at w&ycirc;r dienwaededig, ac a fwytteai&s;t gyd &acirc; hwynt.</P>
<P N="4">4 Eithr Petr a ddechreuodd, ac a eglurodd <HI>y peth</HI> iddynt mewn trefn, gan ddywedyd,</P>
<P N="5">5 Yr oeddwn i yn ninas Joppa yn gweddio, ac mewn llewyg y gwelais weledigaeth, Rhyw le&s;tr megis llenlliain fawr yn de&s;cyn, wedi ei gollwng o'r nef, erbyn ei phedair congl, a hi a ddaeth hyd attaf fi.</P>
<P N="6">6 Ar yr hon pan edrychais, yr y&s;tyriais, ac mi a welais bedwar|carnolion y ddaiar, a gwyllt-filod, ac ymlu&s;ciaid, ac ehediaid y n&ecirc;f.</P>
<P N="7">7 Ac mi a glywais lef yn dywe|dyd wrthif, Cyfod Petr, lladd, a bwytta.</P>
<P N="8">8 Ac mi a ddywedais, nid felly Arglwydd, canys dim cyffredin neu aflan nid aeth un am&s;er i'm genau.</P>
<P N="9">9 Eithr y llais a'm hattebodd i eilwaith o'r n&ecirc;f, Y pethau a lan|h&acirc;odd Duw, na alw di yn gyffre|din.</P>
<P N="10">10 A hyn a wnaed dair gwaith: a'r holl bethau a dynnwyd i fynu i'r nef drachefn.</P>
<P N="11">11 Ac wele, yn y man yr oedd trywyr yn &s;efyll wrth y t&ycirc; yr oe|ddwn ynddo, wedi eu hanfon o Cae&s;area attafi.</P>
<P N="12">12 A'r Y&s;pryd a archodd i mi fyned gyd &acirc; hwynt heb ammau dim. A'r chwe brodyr hyn a ddae|thant gyd &acirc; mi, ac nyni a ddae|thom i mewn i d&ycirc; y g&wcirc;r.</P>
<P N="13">13 Ac efe a fynegodd i ni pa fodd y gwel&s;ei efe Angel yn ei d&ycirc;, yn &s;efyll ac yn dywedyd wrtho; Anfon w&ycirc;r i Joppa, a gyrr am Simon a gyfenwir Petr:</P>
<P N="14">14 Yr hwn a lefara eiriau wr|thit, trwy y rhai i'th iacheir di, a'th holl d&ycirc;.</P>
<P N="15">15 Ac a myfi yn dechreu llefaru, &s;yrthiodd yr Y&s;pryd gl&acirc;n arnynt,
<PB REF="170"> megis arnom ninnau yn y de|chreuad.</P>
<P N="16">16 Yna y cofiais air yr Ar|glwydd, y modd y dyweda &s;ei efe; Ioan yn w&icirc;r a fedyddiodd &acirc; dwfr, eithr chwi a fedyddir &acirc;'r Y&s;pryd gl&acirc;n.</P>
<P N="17">17 Os rhoddes Duw gan hyn|ny iddynt hwy gyffelyb r&ocirc;dd ac i ninnau, y rhai a greda&s;om yn yr Arglwydd Je&s;u Gri&s;t, pwy oe|ddwn i, i allu lluddias Duw.</P>
<P N="18">18 A phan glyw&s;ant y pethau hyn, di&s;tawu a wnaethant, a gogo|neddu Duw, gan ddywedyd, fe ro|ddes Duw gan hynny i'r Cenhed|loedd hefyd edifeirwch i fywyd.</P>
<P N="19">19 A'r rhai a wa&s;cara&s;id o herwydd y blinder a goda&s;ei yng|hylch Stephan, a dramwya&s;ant hyd yn Phenice, a Cyprus, ac An|tiochia, heb lefaru y gair wrth n&ecirc;b, ond wrth yr Iddewon yn u|nig.</P>
<P N="20">20 A rhai o honynt oedd w&ycirc;r o Cyprus, ac o Cirene, y rhai wedi dyfod i Antiochia, a lefara&s;ant wrth y Groegiaid, gan bregethu yr Arglwydd Ie&s;u.</P>
<P N="21">21 A llaw yr Arglwydd oedd gyd &acirc; hwynt, a nifer mawr a gre|dodd, ac a drodd at yr Arglwydd.</P>
<P N="22">22 A'r gair a ddaeth i glu&s;tiau yr Eglwys oedd yn Jeru&s;alem, am y pethau hyn; A hwy a anfona&s;ant Barnabas, i fyned hyd Antiochia.</P>
<P N="23">23 Yr hwn pan ddaeth, a gwe|led gr&acirc;s Duw, a fu lawen ganddo, ac a gynghorodd bawb oll, trwy lwyr-fryd calon i lynu wrth yr Arglwydd.</P>
<P N="24">24 Oblegid yr oedd efe yn &wcirc;r da, ac yn llawn o'r Y&s;pryd gl&acirc;n ac o ffydd: a llawer o bobl a chwa|negwyd i'r Arglwydd.</P>
<P N="25">25 Yna yr aeth Barnabas i Thar|&s;us, i gei&s;io Saul, ac wedi iddo ei gael, efe a'i dug i Antiochia.</P>
<P N="26">26 A bu iddynt flwyddyn gyfan ymgynnull yn yr Eglwys, a dy&s;cu pobl lawer, a b&ocirc;d galw y di&s;cybli|on yn Gri&s;tianogion yn gyntaf yn Antiochia.</P>
<P N="27">27 Ac yn y dyddiau hynny, daeth prophwydi o Jeru&s;alem i wared i Antiochia.</P>
<P N="28">28 Ac un o honynt, a'i enw Agabus, a gyfododd, ac a arwy|ddocaodd drwy yr Y&s;pryd, y by|ddei newyn mawr dros yr holl f&ycirc;d; yr hwn hefyd a fu tan Clau|dius Cae&s;ar.</P>
<P N="29">29 Yna 'r di&s;cyblion, b&ocirc;b un yn &ocirc;l ei allu, a fwriada&s;ant anfon cymmorth i'r brodyr oedd yn pre&s;&s;wylio yn Jud&aelig;a.</P>
<P N="30">30 Yr hyn beth hefyd a wnaethant gan ddanfon at yr He|nuriaid, drwy law Barnabas a Saul.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Brenin Herod yn erlid y Chri&s;tia|nogion, yn ll&acirc;dd Jaco, ac yn car|charu Petr: a'r Angel yn ei wa|redu ef wrth weddiau yr Eglwys,</HI> 20 <HI>Herod trwy falchder yn cyme|ryd iddo ei hun y gogoniant oedd ddyledus i Dduw, ac yn cael ei da|ro gan yr Angel, ac yn marw yn re&s;ynol.</HI> 24 <HI>A'r Eglwys yn llwy|ddo, ar &ocirc;l ei farwolaeth ef.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC ynghylch y pryd hynny yr e&s;tynnodd Herod frenin, <HI>ei</HI> ddwylo, i ddrygu rhai o'r Eglwys.</P>
<P N="2">2 Ac efe a laddodd Jacob brawd Ioan &acirc;'r cleddyf.</P>
<P N="3">3 A phan welodd fod yn dda gan yr Iddewon hynny, efe a
<PB REF="171"> chwanegodd ddala Petr hefyd: (A dyddiau y bara croyw ydoedd hi.)</P>
<P N="4">4 Yr hwn wedi ei ddal a ro|ddes efe yngharchar, ac a'i traddo|dodd at bedwar pedwariaid o fil|w&ycirc;r, i'w gadw, gan ewylly&s;io a'r &ocirc;l y Pa&s;c ei ddwyn ef allan at y bobl.</P>
<P N="5">5 Felly Petr a gadwyd yn y car|char, eithr gweddi ddyfal a w|naethpwyd gan yr Eglwys at Dduw dro&s;to ef.</P>
<P N="6">6 A phan oedd Herod a'i fryd ar ei ddwyn ef allan, y n&ocirc;s honno yr oedd Petr yn cy&s;cu rhwng dau fil wr, wedi ei rwymo &acirc; dwy gad|wyn, a'r ceidwaid o flaen y drws oeddynt yn cadw y carchar.</P>
<P N="7">7 Ac wele Angel yr Arglwydd a &s;afodd ger llaw, a goleuni a ddi|&s;cleiriodd yn y carchar, ac efe a darawodd y&s;tlys Petr, ac a'i cyfo|dodd ef, gan ddywedyd; Cyfod yn fuan: a'i gadwyni ef a &s;yrthia&s;ant oddi wrth ei ddwylo.</P>
<P N="8">8 A dywedodd yr Angel wr|tho, Ymwregy&s;a, a rhwym dy &s;an|dalau, ac felly y gwnaeth efe; Yna y dywedodd, bwrw dy wi&s;g am danat, a chanlyn fi.</P>
<P N="9">9 Ac efe a aeth allan, ac a'i canlynodd ef, ac nis gwybu mai gwir oedd y peth a wnaethid gan yr Angel, eithr yr oedd yn ty|bied mai gweled gweledigaeth yr oedd.</P>
<P N="10">10 Ac wedi myned o honynt heb law y gyntaf a'r ail wilia|dwriaeth, hwy a ddacthant i'r porth haiarn, yr hwn &s;ydd yn ar|wain i'r ddinas, yr hwn a ymago|rodd iddynt o'i waith ei hun: ac wedi eu myned allan, hwy a ac|thant ar hyd un heol, ac yn e|brwydd yr Angel a aeth ymmaith oddi wrtho.</P>
<P N="11">11 A Phetr, wedi dyfod atto ei hun, a ddywedodd, Yn awr y gwn yn wir anfon o'r Arglwydd ei An|gel, a'm gwared i allan o law He|rod, ac oddi wrth holl ddi&s;gwili|ad pobl yr Iddewon.</P>
<P N="12">12 Ac wedi iddo gymmeryd pwyll, efe a ddaeth i d&ycirc; Mair, mam Ioan, yr hwn oedd a'i gyfe|nw Marcus, lle yr oedd llawer we|di ymga&s;clu, ac yn gweddio.</P>
<P N="13">13 Ac fel yr oedd Petr yn curo drws y porth, morwyn a ddaeth i ym wrando, a'i henw Rhode.</P>
<P N="14">14 A phan adnabu hi lais Petr, nid agorodd hi y porth gan lawe|nydd, eithr hi a redodd i mewn, ac a fynegodd f&ocirc;d Petr yn &s;efyll o flaen y porth.</P>
<P N="15">15 Hwythau a ddyweda&s;ant wr|thi, yr wyt ti yn ynfydu. Hitheu a daerodd mai felly yr oedd, Eithr hwy a ddyweda&s;ant, ei Angel ef ydyw.</P>
<P N="16">16 A Phetr a barh&acirc;odd yn cu|ro; ac wedi iddynt agori, hwy a'i gwel&s;ant ef, ac a &s;ynna&s;ant.</P>
<P N="17">17 Ac efe a amnediodd arnynt &acirc; llaw i dewi, ac a adroddodd iddynt pa wedd y dyga&s;ei yr Ar|glwydd ef allan o'r carchar: ac e|fe a ddywedodd, mynegwch y pethau hyn i Iaco, ac i'r brodyr. Ac efe a ymadawodd ac a aeth i le arall.</P>
<P N="18">18 Ac wedi ei myned hi yn ddydd, yr oedd trallodd nid by|chan ym mhlith y mil-w&ycirc;r, pa beth a ddaethei o Petr.</P>
<P N="19">19 Eithr Herod pan ei cei&s;iodd ef, a heb ei gael, a holodd y ceid|waid, ac a orchymmynnodd eu cymmeryd hwy ymmaith. Yntef a
<PB REF="171"> aeth i wared o Iud&aelig;a i Cae&s;area, ac a arho&s;odd yno.</P>
<P N="20">20 Eithr Herod oedd yn lli|diog iawn yn erbyn gw&ycirc;r Tyrus a Sidon; a hwy a ddaethant yn gytt&ucirc;n atto, ac wedi ennill Bla|&s;tus, yr hwn oedd &s;tafellydd y brenin, hwy a ddei&s;yfia&s;ant dang|neddyf: am f&ocirc;d eu gwl&acirc;d hwynt yn cael ei chynhaliaeth o wl&acirc;d y brenin.</P>
<P N="21">21 Ac ar ddydd nodedig, Herod gwedi gwi&s;co dillad brenhinol, a ei&s;teddodd ar yr or&s;edd-faingc, ac a araithiawdd wrthynt.</P>
<P N="22">22 A'r bobl a roes floedd, Lle|ferydd Duw, ac nid d&ycirc;n ydyw.</P>
<P N="23">23 Ac allan o law y tarawodd, Angel yr Arglwydd ef, am na roe|&s;ei y gogonedd i Dduw; a chan bryfed yn ei y&s;u, efe a drengodd.</P>
<P N="24">24 A gair Duw a gynnyddodd, ac a amlh&acirc;odd.</P>
<P N="25">25 A Barnabas a Saul, wedi cy|flawni eu gwenidogaeth, a ddy|chwela&s;ant o Jeru&s;alem, gan gym|meryd gyd &acirc; hwynt Ioan hefyd, yr hwn a gyfenwid Marc,</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Dewis Paul a Barnabas i fyned at y Cenhedloedd.</HI> 7 <HI>Sergius Pau|lus, ac Elymas y Swynwr.</HI> 14 <HI>Paul yn pregethu yn Antiochia, mai Ie&s;u yw Chri&s;t.</HI> 42 <HI>Y Cen|hedloedd yn credu:</HI> 45 <HI>Yr Idde|won yn gwrthwynebu, ac yn ca|blu:</HI> 46 <HI>Paul a Barnabas ar hyn|ny yn troi at y Cenhedloedd.</HI> 48 <HI>Y rhai a ordeinie&s;id i fywyd yn credu.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>YR oedd hefyd yn yr Eglwys ydoedd yn Antiochia, rai prophwydi ac athrawon, Barna|bas, a Simeon, yr hwn a elwid Niger, a Lucius o Cyrene, a Ma|naen brawd-maeth Herod y Te|trarch, a Saul.</P>
<P N="2">2 Ac fel yr oeddynt hwy yn gwa&s;anaethu yr Arglwydd, ac yn ymprydio, dywedodd yr Y&s;pryd gl&acirc;n; Neillduwch i mi Barnabas a Saul, i'r gwaith y gelwais hwynt iddo.</P>
<P N="3">3 Yna wedi iddynt ymprydio, a gweddio, a dodi eu dwylo arnynt, hwy a'u gollynga&s;ant ymmaith.</P>
<P N="4">4 A hwythau wedi eu danfon ymmaith gan yr Y&s;pryd gl&acirc;n, a ddaethant i Seleucia, ac oddi yno a fordwya&s;ant i Cyprus.</P>
<P N="5">5 A phan oeddynt yn Salamis, hwy a bregetha&s;ant air Duw yn Synagogau yr Iddewon, ac yr oedd hefyd-ganddynt Ioan yn wei|nidog.</P>
<P N="6">6 Ac wedi iddynt dramwy trwy 'r ynys hyd Paphus, hwy a gaw&s;ant ryw &s;wynwr, gau bro|phwyd o Iddew, a'i enw Barie&s;u.</P>
<P N="7">7 Yr hwn oedd gyd&acirc;'r Rhag|law Sergius Paulus, g&wcirc;r call: hwn wedi galw atto Barnabas a Saul, a ddei&s;yfiodd gael clywed gair Duw.</P>
<P N="8">8 Eithr Elymas y &s;wynwr (ca|nys felly y cyfieithir ei enw ef) a'i gwrthwynebodd hwynt, gan gei&s;io g&wcirc;yr-droi y Rhaglaw o|ddiwrth y ffydd.</P>
<P N="9">9 Yna Saul, yr hwn hefyd <HI>a el|wir</HI> Paul, yn llawn o'r Y&s;pryd gl&acirc;n, a edrychodd yn graff arno e<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</P>
<P N="10">10 Ac a ddywedodd, O gyflawn o b&ocirc;b twyll, a ph&ocirc;b &s;celerder, <HI>tydi</HI> m&acirc;b dia&s;ol&punc; a gelyn p&ocirc;b cyfiawn|der, oni pheidi di a g&wcirc;yro uniawn ffyrdd yr Arglwydd?</P>
<PB REF="172">
<P N="11">11 Ac yn awr wele, <HI>y mae</HI> llaw yr Arglwydd arnat ti, a thi a fyddi ddall heb weled yr haul dros am|&s;er. Ac yn ddiattreg y &s;yrthiodd arno niwlen, a thywyllwch, ac efe a aeth oddiamgylch gan gei&s;io rhai i'w arwain erbyn ei law.</P>
<P N="12">12 Yna y Rhaglaw, pan we|lodd yr hyn a wnaethid, a gre|dodd, gan ryfeddu wrth ddy&s;cei|diaeth yr Arglwydd.</P>
<P N="13">13 A Phaul a'r rhai oedd gyd ag ef, a aethant ymmaith o Pa|phus, ac a ddaethant i Perga yn Pamphilia; eithr Ioan a ymada|wodd oddi-wrthynt, ac a ddy|chwelodd i Jeru&s;alem.</P>
<P N="14">14 Eithr hwynt hwy, wedi y|mado o Perga, a ddaethant i An|tiochia yn Pi&s;idia, ac a aethant i mewn i'r Synagog ar y dydd Sab|bath, ac a ei&s;tedda&s;ant.</P>
<P N="15">15 Ac yn &ocirc;l darllein y gyfraith a'r Prophwydi, llywodraethwyr y Synagog a anfona&s;ant attynt, gan ddywedyd, Ha-w&ycirc;r frodyr, od oes gennych air o gyngor i'r bobl, traethwch.</P>
<P N="16">16 Yna y cyfododd Paul i fy|nu, a chan amneidio &acirc;'i law am o&s;teg, a ddywedodd, O w&ycirc;r o I&s;|rael, a'r rhai ydych yn ofn i Duw, gwrandewch.</P>
<P N="17">17 Duw y bobl hyn I&s;rael, a e|tholodd ein tadau ni, ac a dder|chafodd y bobl, pan oedd yn ym|deithio yngwl&acirc;d yr Aipht, ac &acirc; braich uchel y dug efe hwynt o|ddi yno allan.</P>
<P N="18">18 Ac ynghylch deugain mhly|nedd o am&s;er, y goddefodd efe eu harferion hwynt yn yr anialwch.</P>
<P N="19">19 Ac wedi iddo ddini&s;trio &s;aith genedl yn nhir Canaan, &acirc; choel-bren y parthodd efe dir y rhai hynny iddynt hwy.</P>
<P N="20">20 Ac wedi y pethau hyn, dros y&s;paid ynghylch pedwar-cant a d&ecirc;ng mhlynedd a deugain, efe a roddes farn-wyr <HI>iddynt</HI> hyd Sa|muel y prophwyd.</P>
<P N="21">21 Ac yn &ocirc;l hynny y dymuna|&s;ant gael brenin: ac fe roddes Duw iddynt Saul f&acirc;b Cis, g&wcirc;r o lwyth Beniamin, ddeugain mhly|nedd.</P>
<P N="22">22 Ac wedi ei ddi&s;wyddo ef, y cyfododd efe Ddafydd yn fre|nin iddynt, am hwn y ty&s;tiola|ethodd, ac y dywedodd; Cefais Ddafydd f&acirc;b Je&s;&s;e, g&wcirc;r yn &ocirc;l fy nghalon, yr hwn a gyflawna fy holl Ewyllys.</P>
<P N="23">23 O h&acirc;d hwn, Duw yn &ocirc;l ei addewid a gyfododd i I&s;rael <HI>yr</HI> Iachawdr Ie&s;u.</P>
<P N="24">24 Gwedi i Ioan rag-bregethu o flaen ei ddyfodiad ef i mewn, fedydd edifeirwch i holl bobl I&s;|rael.</P>
<P N="25">25 Ac fel yr oedd Ioan yn cy|flawni ei redfa, efe a ddywedodd, pwy yr ydych chwi yn tybied fy mod i? nid myfi yw <HI>efe,</HI> eithr we|le, y mae yn dyfod ar fy &ocirc;l i yr hwn nid wyfi deilwng i ddattod e&s;cidiau ei draed.</P>
<P N="26">26 Ha-w&ycirc;r frodyr, plant o ge|nedl Abraham, a'r rhai yn eich plith &s;ydd yn ofni Duw, i chwi y danfonwyd gair yr iechydwri|acth hon.</P>
<P N="27">27 Canys y rhai oedd yn pre&s;&s;|wylio yn Jeru&s;alem, a'u tywy&s;ogi|on, heb adnabod hwn, a lleferydd y Prophwydi, y rhai a ddarllen|nid bob Sabbath, gan ei farnu ef, a'u cyflawna&s;ant.</P>
<P N="28">28 Ac er na chaw&s;ant <HI>ynddo</HI> ddim achos angeu, hwy a ddymu|na&s;ant ar Pilat ei ladd ef.</P>
<PB REF="172">
<P N="29">29 Ac wedi iddynt gwblhau p&ocirc;b peth a'r a &s;crifenna&s;id am dano ef, hwy a'i de&s;cynna&s;ant ef oddi ar y pren, ac a'i doda&s;ant mewn bedd.</P>
<P N="30">30 Eithr Duw a'i cyfododd ef oddiwrth y meirw.</P>
<P N="31">31 Yr hwn a welwyd, dros ddy|ddiau lawer, gan y rhai a ddaethei i fynu gyd ag ef o Galil&aelig;a i Jeru|&s;alem, y rhai &s;ydd dy&s;tion iddo wrth y bobl.</P>
<P N="32">32 Ac yr ydym ni yn efangylu i chwi, yr addewid a wnaed i'r tadau, ddarfod i Dduw gyflawni hyn i ni eu plant hwy, gan iddo ad-gyfod i'r Ie&s;u.</P>
<P N="33">33 Megis ac yr y&s;crifennwyd yn yr ail P&s;alm, Fy m&acirc;b i ydwyt ti, myfi heddyw a'th genhedlais.</P>
<P N="34">34 Ac am iddo ei gyfodi ef o'r meirw, nid i ddychwelyd mwy i lygredigaeth, y dywedodd &s;el hyn, Rhoddaf i chwi &s;iccr drugareddau Da fydd.</P>
<P N="35">35 Ac am hynny y mae yn dy|wedyd mewn <HI>p&s;alm</HI> arall, Ni ade|wi i'th Sanct weled llygrediga|eth.</P>
<P N="36">36 Canys Dafydd wedi iddo wa&s;anaethu ei genhedlaeth ei hun trwy ewyllys Duw, a hunodd, ac a ddodwyd at ei dadau, ac a we|lodd lygredigaeth.</P>
<P N="37">37 Eithr yr hwn a gyfodes Duw, ni welodd lygredigaeth.</P>
<P N="38">38 Am hynny, bydded hy&s;pys i chwi, Ha w&ycirc;r frodyr, mai trwy hwn yr ydys yn pregethu i chwi faddeuant pechodau.</P>
<P N="39">39 A thrwy hwn y cyfiawnheir pob un &s;ydd yn credu, oddi wrth yr holl bethau, y rhai ni allech drwy gyfraith Mo&s;es gael eich cy|fiawnhau oddi wrthynt.</P>
<P N="40">40 Gwiliwch gan hynny, na ddel arnoch y peth a ddywed|pwyd yn y Prophwydi.</P>
<P N="41">41 Edrychwch, &ocirc; ddirmyg|w&ycirc;r, a rhyfeddwch, a diflen|nwch: canys yr wyf yn gwneuthur gweithred yn eich dyddiau, gwaith ni chredwch ddim, er i neb ei ddangos i chwi.</P>
<P N="42">42 A phan aeth yr Iddewon allan o'r Synagog, y Cenhedloedd a attolyga&s;ant gael pregethu y gei|riau hyn iddynt y Sabbath ne&s;af.</P>
<P N="43">43 Ac wedi gollwng y gynnu|lleidfa, llawer o'r Iddewon, ac o'r pro&s;elytiaid crefyddol, a ganlyna|&s;ant Paul a Barnabas, y rhai gan lefaru wrthynt, a gynghora&s;ant iddynt aros yngr&acirc;s Duw.</P>
<P N="44">44 A'r Sabbath ne&s;af, yr holl ddinas agos, a ddaeth yngh&ycirc;d i wrando gair Duw.</P>
<P N="45">45 Eithr yr Iddewon pan wel|&s;ant y torfeydd, a lanwyd o gen|figen, ac a ddyweda&s;ant yn erbyn y pethau a ddywedid gan Paul, gan wrth-ddywedyd a chablu.</P>
<P N="46">46 Yna Paul a Barnabas a ae|thant yn h&ycirc;, ac a ddyweda&s;ant, Rhaid oedd le&s;aru gair Duw wr|thych chwi yn gyntaf, eithr o herwydd eich b&ocirc;d yn ei wrthod, ac yn eich barnu eich hunain yn annheilwng o fywyd tragwyddol, wele yr ydym yn troi at y Cen|hedloedd.</P>
<P N="47">47 Canys felly y gorchymyn|nodd yr Arglwydd i ni, <HI>gan ddy|wedyd,</HI> mi a'th o&s;odais di yn o|leuni i'r Cenhedloedd, i f&ocirc;d o ho|not yn iechydwriaeth hyd eithaf y ddaiar.</P>
<P N="48">48 A'r Cenhedloedd pan glyw|&s;ant, a fu lawen ganddynt, <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">c a ogonedda&s;ant air yr Arglwydd, a
<PB REF="173"> chynnifer ac oedd wedi eu hor|deinio i fywyd tragywyddol a gre|da&s;ant.</P>
<P N="49">49 A gair yr Arglwydd a dan|wyd drwy 'r holl wl&acirc;d.</P>
<P N="50">50 A'r Iddewon a annoga&s;ant y gwragedd crefyddol ac anrhyde|ddus, a phennaethiaid y ddinas, ac a goda&s;ant erlid yn erbyn Paul a Barnabas, ac a'u bwria&s;ant hwy allan o'u terfynau.</P>
<P N="51">51 Eithr hwy a e&s;cydwa&s;ant y ll&wcirc;ch oddi wrth eu traed yn eu herbyn hwy, ac a ddaethant i Ico|nium.</P>
<P N="52">52 A'r di&s;cyblion a gyflawn|wyd o lawenydd, ac o'r Y&s;pryd gl&acirc;n.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Eilid Paul a Barnabas allan o Iconium.</HI> 7 <HI>Paul yn iach&acirc;u y cloff efrydd yn Ly&s;tra: ac ar hynny y bobl yn tybied mai Duwiau oe|ddynt hwy.</HI> 19 <HI>Llabyddio Paul.</HI> 21 <HI>Hwynt hwy yn myned trwy fa|gad o Eglwy&s;i gan gadarnhau y di&s;cyblion yn y ffydd, ac mewn dioddefgarwch:</HI> 26 <HI>ac wedi dych|welyd i Antiochia, yn mynegi yno beth a wnaethei Duw trwyddynt hwy.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A Digwyddodd yn Iconium i|ddynt fyned ynghyd i Syna|gog yr Iddewon, a llefaru felly, fel y credodd lliaws mawr o'r Idde|won ac o'r Groeg-wyr hefyd.</P>
<P N="2">2 Ond yr Iddewon anghreda|dyn a gyffroe&s;ant feddyliau y Cen|hedloedd, ac a'u gwnaethant yn ddrwg yn erbyn y brodyr.</P>
<P N="3">3 Am hynny hwy a arho&s;a&s;ant <HI>yno</HI> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">m&s;er mawr, gan f&ocirc;d yn h&ycirc; yn yr Arglwydd, yr hwn oedd yn dwyn ty&s;tiolaeth i air ei r&acirc;s, ac yn canhiadu gwneuthur arwyddi|on a rhyfeddodau trwy eu dwylo hwynt.</P>
<P N="4">4 Eithr lliaws y ddinas a ran|nwyd, a rhai oedd gyd &acirc;'r Idde|won, a rhai gyd &acirc;'r Apo&s;tolion.</P>
<P N="5">5 A phan wnaethpwyd rhuthur gan y Cenhedloedd, a'r Iddewon, yngh&ycirc;d &acirc;'u llywodraeth-w&ycirc;r, i'w hammerchi hwy, ac i'w llaby|ddio,</P>
<P N="6">6 Hwythau a ddealla&s;ant <HI>hyn,</HI> ac a ffoe&s;ant i Ly&s;tra a Derbe, di|na&s;oedd o Lycaonia, ac i'r wl&acirc;d oddi amgylch.</P>
<P N="7">7 Ac yno y buant yn Efangylu.</P>
<P N="8">8 Ac yr oedd g&wcirc;r yn ei&s;tedd yn Ly&s;tra, yn ddiffrwyth ei draed, yr hwn oedd gl&ocirc;ff o gr&ocirc;th ei fam, ac ni rodia&s;ei erioed.</P>
<P N="9">9 Hwn a glybu Paul yn llefaru, yr hwn wrth edrych yn graff ar|no, a gweled f&ocirc;d ganddo ffydd i gael iechyd,</P>
<P N="10">10 A ddywedodd &acirc; llef uchel, Saf ar dy draed yn uniawn: ac efe a neidiodd i fynu, ac a rodi|odd.</P>
<P N="11">11 A phan welodd y bobloedd y peth a wnaethei Paul, hwy a goda&s;ant eu llef gan ddywedyd yn iaith Lycaonia, y Duwiau yn rhith dynion a dde&s;cynna&s;ant at|tom.</P>
<P N="12">12 A hwy a alwa&s;ant Barnabas yn Jupiter, a Phaul yn Mercurius: oblegid efe oedd yr ymadrodd-wr pennaf:</P>
<P N="13">13 Yna offeiriad Jupiter yr hwn oedd o flaen eu dinas, a dd&ucirc;g dei|rw a garlantau i'r pyrth, ac a fyn|na&s;ei g&ycirc;d &acirc;'r bobl aberthu.</P>
<P N="14">14 A'r Apo&s;tolion Barnabas, a
<PB REF="173"> Phaul, pan glyw&s;ant hynny, a rwyga&s;ant eu dillad, ac a neidia|&s;ant ymmhlith y bobl, gan lefain,</P>
<P N="15">15 A dywedyd, Ha w&ycirc;r pa ham y gwnewch chwi y pethau hyn? dynion hefyd ydym ninnau, yn gorfod goddef fel chwithau, ac yn pregethu i chwi, ar i chwi droi oddiwrth y pethau gweigion ymma, at Dduw byw, yr hwn a wnaeth n&ecirc;f a daiar, a'r m&ocirc;r, a'r holl bethau &s;ydd ynddynt.</P>
<P N="16">16 Yr hwn yn yr oe&s;oedd gynt a oddefodd i'r holl Genhedloedd fyned yn eu ffyrdd eu hunain.</P>
<P N="17">17 Er hynny ni adawodd efe mo honaw ei hun yn ddi-d&ycirc;&s;t, gan wneuthur daioni, a rhoddi glaw o'r nefoedd i ni, a thym|horau ffrwythlon, a llenwi ein calonnau ni &acirc; llyniaeth, ac &acirc; lla|wenydd.</P>
<P N="18">18 Ac er dywedyd y pethau hyn, braidd yr attalia&s;ant y bobl rhag aberthu iddynt.</P>
<P N="19">19 A daeth yno Iddewon o An|tiochia ac Iconium, a hwy a ber|&s;wadia&s;ant y bobl, ac wedi llaby|ddio Paul, a'i llu&s;ca&s;ant ef allan o'r ddinas, gan dybieid ei f&ocirc;d ef wedi marw.</P>
<P N="20">20 Ac fel yr oedd y di&s;cyblion yn &s;efyll o'i amgylch, efe a gyfo|dodd, ac a aeth i'r ddinas: a thran|noeth efe a aeth allan, efe a Barna|bas, i Derbe.</P>
<P N="21">21 Ac wedi iddynt bregethu yr Efengyl i'r ddinas honno, ac ennill llawer o ddi&s;cyblion, hwy a ddychwela&s;ant i Ly&s;tra, ac Ico|nium, ac Antiochia,</P>
<P N="22">22 Gan gadarnhau eneidiau y di&s;cyblion, a'u cynghori i aros yn y ffydd, ac mai trwy lawer o or|thrymderau y mae yn rhaid i ni fyned i deyrnas Dduw.</P>
<P N="23">23 Ac wedi ordeinio iddynt Henuriaid ym mh&ocirc;b Eglwys, a gweddio gyd ag ymprydiau, hwy a'u gorchymynna&s;ant hwynt i'r Arglwydd, yr hwn y creda&s;ent yn|ddo.</P>
<P N="24">24 Ac wedi iddynt drammwy drwy Pi&s;idia, hwy a ddaethant i Pamphilia.</P>
<P N="25">25 Ac wedi pregethu y gair yn Perga, hwy a ddaethant i wared i Attalia.</P>
<P N="26">26 Ac oddi yno a fordwya&s;ant i Antiochia, o'r lle yr oeddynt wedi eu gorchymmyn i r&acirc;s Duw, i'r gorchwyl a gyflawna&s;ant.</P>
<P N="27">27 Ac wedi iddynt ddyfod a chynnull yr Eglwys ynghyd, ad|rodd a wnaethant faint o bethau a wnaethei Duw gyd &acirc; hwy, ac iddo ef agoryd i'r Cenhedloedd ddrws y ffydd.</P>
<P N="28">28 Ac yno yr arho&s;a&s;ant hwy, dros h&icirc;r o am&s;er, gyd&acirc; 'r di&s;cy|blion.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Ymry&s;on mawr yn cyfodi ynghylch yr Enwaediad.</HI> 6 <HI>Yr Apo&s;tolion yn ymgynghori ynghylch hynny,</HI> 22 <HI>ac yn anfon eu meddwl trwy ly|thyrau at yr Eglwy&s;i.</HI> 30 <HI>Paul a Barnabas wedi bwriadu myned i ymweled &acirc;'r brodyr, yn ymrafaelio ac yn ymadel &acirc;'i gilydd.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A Rhai wedi dyfod i wared o Jud&aelig;a, a ddy&s;ca&s;ant y brodyr <HI>gan ddywedyd,</HI> onid enwaedir chwi yn &ocirc;l defod Mo&s;es, ni ellwch fod yn gadwedig.</P>
<P N="2">2 A phan ydoedd ymry&s;on a dadlau nid bychan gan Paul a Bar|nabas,
<PB REF="174"> yn eu herbyn, hwy a or|deinia&s;ant fyned o Paul a Barna|bas, a rhai eraill o honynt, i fynu i Jeru&s;alem, at yr Apo&s;tolion, a'r Henuriaid, ynghylch y cwe&s;tiwn ymma.</P>
<P N="3">3 Ac wedi eu hebrwng gan yr Eglwys, hwy a dramwya&s;ant drwy Phaenice, a Samaria, gan fynegi troad y Cenhedloedd. A hwy a bara&s;ant lawenydd mawr i'r bro|dyr oll.</P>
<P N="4">4 Ac wedi eu dyfod hwy i Je|ru&s;alem, hwy a dderbyniwyd gan yr Eglwys, a chan yr Apo&s;tolion, a chan yr Henuriaid, a hwy a fy|nega&s;ant yr holl bethau a wnae|thei Duw gyd &acirc; hwynt.</P>
<P N="5">5 Eithr cyfododd rhai o &s;ect y Phari&s;&aelig;aid y rhai oedd yn credu, gan ddywedyd, mai rhaid iddynt eu henwaedu, a gorchymmyn ca|dw Deddf Mo&s;es.</P>
<P N="6">6 A'r Apo&s;tolion a'r Henuri|aid a ddaethant yngh&ycirc;d, i edrych am y matter ymma.</P>
<P N="7">7 Ac wedi bod ymddadleu mawr, cyfododd Petr ac a ddywe|dodd wrthynt, Ha-w&ycirc;r frodyr, chwi a w&ycirc;ddoch ddarfod i Dduw er ys talm o am&s;er yn ein plith ni, fy ethol i, i gael o'r Cenhedloedd drwy fy ngenau i, glywed gair yr Efengyl, a chredu.</P>
<P N="8">8 A Duw, adnabydd-&wcirc;r calon|nau, a dd&ucirc;g dy&s;tiolaeth iddynt, gan roddi iddynt yr Y&s;pryd gl&acirc;n, megis ac i ninnau.</P>
<P N="9">9 Ac ni wnaeth efe ddim gwa|haniaeth rhyngom ni a hwynt, gan buro eu calonnau hwy trwy ffydd.</P>
<P N="10">10 Yn awr, gan hynny, pa ham yr ydych chwi yn temtio Duw, i ddodi iau ar warrau y di&s;cyblion, yr hon ni allodd ein tadau ni, na ninnau ei dwyn?</P>
<P N="11">11 Eithr trwy r&acirc;s yr Arglwydd Ie&s;u Gri&s;t, yr ydym ni yn credu ein b&ocirc;d yn gadwedig, yr un m&ocirc;dd a hwythau.</P>
<P N="12">12 A'r holl liaws a ddi&s;tawodd, ac a wrandawodd ar Barnabas a Phaul yn mynegi pa arwyddion a rhyfeddodau eu maint, a wnaethei Duw ym mhlith y Cenhedloedd trwyddynt hwy.</P>
<P N="13">13 Ac wedi iddynt ddi&s;tewi, attebodd Jaco, gan ddywedyd, Ha-w&ycirc;r frodyr, gwrandewch ar|naf fi.</P>
<P N="14">14 Simeon a fynegodd pa wedd yr ymwelodd Duw ar y cyntaf, i gymmeryd o'r Cenhedloedd bobl iw Enw.</P>
<P N="15">15 Ac &acirc; hyn y cytt&ucirc;na geiriau y Prophwydi; megis y mae yn &s;crifennedig:</P>
<P N="16">16 Yn &ocirc;l hyn y dychwelaf, ac yr adeiladaf drachefn Dabernacl Dafydd, yr hwn &s;ydd wedi &s;yr|thio, a'i fylchau ef a adeiladaf drache&s;n, ac a'i cyfodaf eil-chwyl:</P>
<P N="17">17 Fel y byddo i hyn a weddi|ller o ddynion, gei&s;io yr Ar|glwydd, ac i'r holl genhedloedd, y rhai y gelwir fy enw i arnynt, medd yr Arglwydd, yr hwn &s;ydd yn gwneuthur yr holl bethau hyn.</P>
<P N="18">18 Y&s;pys i Dduw yw ei wei|thredoedd oll erioed.</P>
<P N="19">19 O herwydd pa ham, fy marn i yw, na flinom y rhai o'r cenhed|loedd a droe&s;ant at Dduw.</P>
<P N="20">20 Eithr &s;crifennu o honom ni attynt, ar ymgadw o honynt oddi|wrth halogrwydd delwau, a godi|neb, ac oddi wrth y peth a dag|wyd, ac oddi wrth waed.</P>
<PB REF="174">
<P N="21">21 Canys y mae i Mo&s;es, ym mh&ocirc;b dinas, er yr h&ecirc;n am&s;eroedd, rai a'i pregethant ef, gan f&ocirc;d yn ei ddarllen yn y Synagogau b&ocirc;b Sabbath.</P>
<P N="22">22 Yna y gwelwyd &ycirc;n dda gan yr Apo&s;tolion a'r Henuriaid, yng|h&ycirc;d a'r holl Eglwys, anfon gw&ycirc;r etholedic o honynt eu hunain, i Antiochia, gyd &acirc; Phaul a Barna|bas, <HI>&s;ef</HI> Judas &acirc; gyfenwir Bar&s;abas, a Silas, gw&ycirc;r rhagorol ym-mhlith y brodyr.</P>
<P N="23">23 A hwy a &s;crifenna&s;ant gyd &acirc; hwynt fel hyn; Yr Apo&s;tolion, a'r Henuriaid, a'r brodyr, at y bro|dyr y rhai &s;y o'r Cenhedloedd yn Antiochia, a Syria, a Cilicia, yn anfon annerch.</P>
<P N="24">24 Yn gymmaint a chlywed o honom ni, i rai a aethant allan oddi wrthym ni, eich trallodi chwi &acirc; geirian gan ddymch welyd eich eneidiau chwi, a dywedyd <HI>f&ocirc;d</HI> yn rhaid enwaedu arnoch, a chadw y Ddeddf, i'r rhai ni roe|&s;em ni <HI>gyfryw</HI> orchymmyn.</P>
<P N="25">25 Ni a wel&s;om yn dda, wedi i ni ymgynnull yn gytt&ucirc;n, anfon gw&ycirc;r etholedig attoch, gyd &acirc;'n hanwylyd Barnabas a Phaul:</P>
<P N="26">26 Gw&ycirc;r a roe&s;ant eu henei|diau dros enw ein Harglwydd ni Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="27">27 Ni a anfona&s;om, gan hynny, Judas a Silas, a hwythau ar air a fynegant i chwi yr un pethau.</P>
<P N="28">28 Canys gwelwyd yn dda gan yr Y&s;pryd gl&acirc;n, a chennym nin|nau, na ddodid arnoch faich ych|waneg n&acirc;'r pethau angenrheidiol hyn.</P>
<P N="29">29 B&ocirc;d i chwi ymgadw oddi wrth yr hyn a aberthwyd i eu|<GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters">nod, a gwaed, ac oddi wrth y peth a dagwyd, ac oddi wrth odi|neb, oddi wrth yr hyn bethau, os ymgedwch, da y gwnewch. Bydd|wch iach.</P>
<P N="30">30 Felly, wedi eu gollwng hwynt ymmaith, hwy a ddaethant i Antiochia: ac wedi cynnull y lliaws ynghyd, hwy a roe&s;ant y llythyr.</P>
<P N="31">31 Ac wedi iddynt ei ddarllen, llawenychu a wnaethant am y di|ddanwch.</P>
<P N="32">32 Judas hefyd a Silas, a hwy|thau yn Brophwydi, trwy lawer o ymadrodd, a ddiddana&s;ant y bro|dyr, ac a'u cadarnha&s;ant.</P>
<P N="33">33 Ac wedi iddynt aros <HI>yno</HI> dros am&s;er, hwy a ollyngwyd ym|maith mewn hedelwch, gan y bro|dyr, at yr Apo&s;tolion.</P>
<P N="34">34 Eithr gwelodd Silas yn dda aros <HI>yno.</HI></P>
<P N="35">35 A Phaul a Barnabas a ar|ho&s;a&s;ant yn Antiochia, gan ddy|&s;eu ac efangylu gair yr Arglwydd, gyd &acirc; llawer era<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ll hefyd.</P>
<P N="36">36 Ac wedi rhai dyddiau, dy|wedodd Paul wrth Barnabas, dychwelwn, ac ymwelwn &acirc;'n bro|dyr, ym mh&ocirc;b dinas y pregetha|&s;om air yr Arglwydd ynddynt, <HI>i weled</HI> pa fodd y maent hwy.</P>
<P N="37">37 A Barnabas a gynghorodd gymmeryd gyd &acirc; hwynt Joan, yr hwn a gy&s;en wid Marcus.</P>
<P N="38">38 Ond ni welei Paul yn addas gymmeryd hwnnw gyd &acirc; hwynt, yr hwn a dynna&s;ei oddi wrthynt o Pamphilia, ac nid aethei gyd &acirc; hwynt i'r gwaith.</P>
<P N="39">39 A bu gymmaint cynhwrf <HI>rhyngddynt</HI> fei yr ymadaw&s;ant o|ddi wrth ei gilydd, ac y cymmerth Barnabas Marc gyd ag ef, &acirc;c y mordwy&ocirc;dd i Cyprus.</P>
<PB REF="175">
<P N="40">40 Eithr Paul a ddewi&s;odd Silas, ac a aeth ymmaith, wedi ei orchymmyn i r&acirc;s Duw gan y brodyr.</P>
<P N="41">41 Ac efe a dramwyodd trwy Syria a Cilicia, gan gadarnhau yr Eglwy&s;i.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Paul wedi enwaedu ar Timothe|us,</HI> 7 <HI>ac wedi ei alw gan yr Y&s;|pryd,</HI> 14 <HI>yn troi Lydia:</HI> 16 <HI>yn bwrw allan y&s;pryd dewiniaeth:</HI> 18 <HI>Ac am hynny Silas ac yntef, yn cael eu fflangellu, a'i carcharu.</HI> 26 <HI>Egoryd dry&s;au y carchar.</HI> 31 <HI>Troi ceidwad y carchar.</HI> 37 <HI>a'i gwaredu hwythau.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>YNa y daeth efe i Derbe ac i Ly&s;tra; ac wele, yr oedd yno ryw ddi&s;cybl, a'i enw Timotheus, m&acirc;b i ryw wraig, yr hon oedd I|ddewes, ac yn credu, a'i d&acirc;d oedd Roeg&wcirc;r.</P>
<P N="2">2 Yr hwn oedd yn cael gair da gan y brodyr oedd yn Ly&s;tra, ac yn Iconium.</P>
<P N="3">3 Paul a fynnei i hwn fyned allan gyd ag ef, ac efe a'i cym|merth, ac a'i henwaedodd ef, o achos yr Iddewon oedd yn y lle|oedd hynny: canys hwy a wy|ddent bawb, mai Groeg-&wcirc;r oedd ei d&acirc;d ef.</P>
<P N="4">4 Ac fel yr oeddynt yn ymdaith trwy y dina&s;oedd, hwy a roe&s;ant arnynt gadw y gorchymynnion a ordeinia&s;id gan yr Apo&s;tolion a'r Henuriaid, y rhai oedd yn Jeru|&s;alem.</P>
<P N="5">5 Ac felly yr Eglwy&s;i a gadarn|hawyd yn y ffydd, ac a gynnydda|&s;ant mewn rhifedi beunydd.</P>
<P N="6">6 Ac wedi iddynt dramwy trwy Phrygia a gwl&acirc;d Galatia, a gwa|rafun iddynt gan yr Y&s;pryd gl&acirc;n bregethu y gair yn A&s;ia.</P>
<P N="7">7 Pan ddaethant i My&s;ia, hwy a gei&s;ia&s;ant fyned i Bithynia, ac ni oddefodd Y&s;pryd yr Ie&s;u iddynt.</P>
<P N="8">8 Ac wedi myned heibio i My|&s;ia, hwy a aethant i wared i Tro|as.</P>
<P N="9">9 A gweledigaeth a ymddan|go&s;odd i Paul liw n&ocirc;s: Rhyw &wcirc;r o Macedonia a &s;afai, ac a ddei|&s;yfai arno, ac a ddywedai, Tyred tro&s;odd i Macedonia, a chym|morth ni.</P>
<P N="10">10 A phan welodd efe y wele|digaeth, yn ebrwydd ni a gei&s;ia|&s;om fyned i Macedonia, gan gwbl gredu alw o'r Arglwydd nyni, i efangylu iddynt hwy.</P>
<P N="11">11 Am hynny, wedi myned ymmaith o Troas, ni a gyrcha&s;om yn uniawn i Samothracia, a thran|noeth i Neapolis.</P>
<P N="12">12 Ac oddi yno i Philippi, yr hon &s;ydd brif-ddinas o barth o Ma|cedonia, dinas rydd; ac ni a fu|om yn aros yn y ddinas honno ddyddiau rai.</P>
<P N="13">13 Ac ar y dydd Sabbath, ni a aethom allan o'r ddinas i lan afon, lle byddid arferol o weddio; ac ni a ei&s;tedda&s;om, ac a lefara&s;om wrth y gwragedd a ddaethant ynghyd.</P>
<P N="14">14 A rhyw wraig a'i henw Ly|dia, un yn gwerthu porphor, o ddinas y Thiatyriaid, yr hon oedd yn addoli Duw, a wrandawodd; yr hon yr agorodd yr Arglwydd ei chalon, i ddal ar y pethau a le|ferid gan Paul.</P>
<P N="15">15 Ac wedi ei bedyddio hi a'i theulu, hi a ddymunodd arno<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">
<PB REF="175"> gan ddywedyd, os barna&s;och fy m&ocirc;d i yn ffyddlawn i'r Ar|glwydd, deuwch i mewn i'm t&ycirc;, ac arho&s;wch yno. A hi a'n cym|mhellodd ni.</P>
<P N="16">16 A digwyddodd, a ni yn my|ned i weddio, i ryw langces, yr hon oedd ganddi y&s;pryd dewini|aeth, gyfarfod &acirc; ni; yr hon oedd yn peri llawer o elw i'w mei&s;traid, wrth ddywedyd dewiniaeth.</P>
<P N="17">17 Hon a ddilynodd Paul a nin|neu, ac a lefodd gan ddywedyd, Y dynion hyn ydynt wei&s;ion y Duw goruchaf, y rhai &s;ydd yn mynegi i chwi ffordd iechydw|riaeth.</P>
<P N="18">18 A hyn a wnaeth hi dros ddyddiau lawer, eithr Paul yn flin ganddo; a drodd; ac a ddywe|dodd wrth yr y&s;pryd, Yr ydwyf yn gorchymmyn i ti, yn enw Ie&s;u Gri&s;t, fyned allan o honi. Ac efe a aeth allan yr awr honno.</P>
<P N="19">19 A phan welodd ei mei&s;treid hi, fyned gobaith eu helw hwynt ymmaith, hwy a ddalia&s;ant Paul a Silas, ac a'u llu&s;ca&s;ant hwy i'r farchnadfa, at y llywodraeth|w&ycirc;r.</P>
<P N="20">20 Ac a'i dyga&s;ant hwy at y &s;wyddogion, ac a ddyweda&s;ant, y mae y dynion hyn, y rhai ydynt Iddewon, yn llwyr gythryblio ein dinas ni.</P>
<P N="21">21 Ac yn dy&s;cu defodau, y rhai nid ydyw rydd i ni eu derbyn, na'u gwneuthur, y rhai ydym Rufein-w&ycirc;r.</P>
<P N="22">22 A'r dyrfa a &s;afodd i fynu yngh&ycirc;d yn eu herbyn hwy, a'r &s;wyddogion gan rwygo eu dillad, a orchymynna&s;ant eu curo hwy &acirc; gwiail.</P>
<P N="23">23 Ac wedi rhoddi gwialen|nodiau lawer iddynt, hwy a'u ta|fla&s;ant i garchar; gan orchymyn i geidwad y carchar, eu cadw hwy yn ddiogel.</P>
<P N="24">24 Yr hwn wedi derbyn y cy|fryw orchymyn a'u bwriodd hwy i'r carchar ne&s;af i mewn, ac a wnaeth eu traed hwy yn &s;iccr yn y cyffion.</P>
<P N="25">25 Ac ar hanner n&ocirc;s, Paul a Silas oedd yn gweddio, ac yn canu mawl i Dduw, a'r carcharorion a'u clyw&s;ant hwy.</P>
<P N="26">26 Ac yn ddi&s;ymmwth y bu daiar-gryn mawr, hyd oni &s;igl|wyd &s;eiliau y carchar: ac yn eb|rwydd yr holl ddry&s;au a agorwyd, a rhwymau pawb a aethant yn rhyddion.</P>
<P N="27">27 A phan ddeffr&ocirc;dd ceidwad y carchar, a chanfod dry&s;au y car|char yn agored, efe a dynnodd ei gleddyf, ac a amcanodd ei ladd ei h&ucirc;n; gan dybied ffoi o'r carcha|rorion ymmaith.</P>
<P N="28">28 Eithr Paul a lefodd &acirc; llef uchel gan ddywedyd, na wna i ti dy h&ucirc;n ddim niwed; canys yr ydym ni ymma oll.</P>
<P N="29">29 Ac wedi galw am oleu, efe a ruthrodd i mewn, ac yn ddych|rynnedic ef a &s;yrthiodd i lawr ger bron Paul a Silas.</P>
<P N="30">30 Ac a'u dug hwynt allan, ac a ddywedodd, O fei&s;tred, beth &s;ydd raid i mi ei wneuthur, fel y byddwyf gadwedig.</P>
<P N="31">31 A hwy a ddyweda&s;ant, Cr&ecirc;d yn yr Arglwydd Ie&s;u Gri&s;t, a chadwedig fyddi, ti a'th deulu.</P>
<P N="32">32 A hwy a draetha&s;ant iddo air yr Arglwydd, ac i bawb oedd yn ei d&ycirc; ef.</P>
<P N="33">33 Ac efe a'u cymmerth hwy yr a wr honno o'r nos, ac a ol|chodd
<PB REF="176"> eu briwiau, ac efe a &s;e|dyddiwyd, a'r eiddo oll, yn y man.</P>
<P N="34">34 Ac wedi iddo eu dwyn hwynt i'w d&ycirc;, efe a o&s;ododd fwyd ger eu bron hwy, ac a fu lawen, gan gre|du i Dduw, efe a'i holl deulu.</P>
<P N="35">35 A phan aeth hi yn ddydd, y &s;wyddogion a anfona&s;ant y cei&s;i|aid, gan ddywedyd, gollwng ym|maith y dynion hynny.</P>
<P N="36">36 A cheidwad y carchar a fy|negodd y geiriau hyn wrth Paul, Y Swyddogion a anfona&s;ant i'ch gollwng chwi ymmaith, yn awr gan hynny cerddwch ymmaith: ewch mewn heddwch.</P>
<P N="37">37 Eithr Paul a ddywedodd wrthynt, wedi iddynt ein curo yn gyhoedd heb ein barnu, a ninnau yn Rhufein-w&ycirc;r, hwy a'n bw|ria&s;ant ni i garchar, ac yn awr a ydynt hwy yn ein bwrw ni allan yn ddirgel? Nid felly: ond deu|ant hwy eu hunain, a dygant ni allan.</P>
<P N="38">38 A'r cei&s;iaid a fynega&s;ant y geiriau hyn i'r Swyddogion, A hwy a ofna&s;ant, pan glyw&s;ant mai Rhufeiniaid oeddynt.</P>
<P N="39">39 A hwy a ddaethant ac a at|tolyga&s;ant arnynt, ac a'i dyga&s;ant allan, ac a ddei&s;yfia&s;ant arnynt fy|ned allan o'r ddinas.</P>
<P N="40">40 Ac wedi myned allan o'r carchar, hwy aethant i mewn at Lydia; ac wedi gweled y brodyr, hwy a'u cy&s;&s;ura&s;ant, ac a yma|daw&s;ant.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Paul yn pregethu yn The&s;&s;alonica:</HI> 4 <HI>lle y mae rhai yn credu, ac er|aill yn ei erlid ef.</HI> 10 <HI>Ei anfon ef i Ber&aelig;a, ac yntef yn pregethu yno.</HI> 13 <HI>Ac wedi ei erlid yn The&s;|&s;alonica,</HI> 15 <HI>yn dyfod i Athen, ac yno yn ymre&s;ymmu, ac yn prege|thu idd ynt hwy y Duw byw, yr hwn nid adwaenent:</HI> 34 <HI>ac wrth hynny bagad yn troi at Gri&s;t.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>GWedi iddynt dramwy drwy Amphipolis, ac Apollonia, hwy a ddaethant i The&s;&s;alonica, lle yr oedd Synagog i'r Iddewon.</P>
<P N="2">2 A Phaul, yn &ocirc;l ei arfer, a aeth i mewn attynt, a thros dri Sabbath a ymre&s;ymmodd &acirc; hwynt, allan o'r Scrythyrau.</P>
<P N="3">3 Gan egluro, a dodi ger eu bronnau, mai rhaid oedd i Gri&s;t ddioddef, a chyfodi oddi wrth y meirw; ac mai hwn yw y Cri&s;t Ie&s;u, yr hwn yr wyfi yn ei brege|thu i chwi.</P>
<P N="4">4 A rhai o honynt a greda&s;ant, ac a ymwa&s;ca&s;ant &acirc; Phaul a Silas, ac o'r Groegw&ycirc;r crefyddol lliaws mawr, ac o'r gwragedd pennaf nid ychydig.</P>
<P N="5">5 Eithr yr Iddewon, y rhai oedd heb gredu, gan genfigennu, a gymmera&s;ant attynt ryw ddynion drwg o gyrwydriaid; ac wedi ca&s;clu tyrfa, hwy a wnaethant gyffro yn y ddinas, ac a o&s;oda&s;ant a r d&ycirc; Ja&s;on, ac a gei&s;ia&s;ant eu dwyn hwynt allan at y bobl.</P>
<P N="6">6 A phan na chaw&s;ant hwynt, hwy a lu&s;ca&s;ant Ja&s;on, a rhai o'r brodyr, at bennaethiaid y ddinas, gan lefain, Y rhai &s;ydd yn aflony|ddu y b&ycirc;d, y rhai hynny a ddae|thant ymma hefyd.</P>
<P N="7">7 Y rhai a dderbyniodd Ja&s;on, ac y mae y rhai hyn oll yn gwneu|thur yn erbyn ordeiniadau Cae&s;ar, gan ddywedyd fod brenin arall, <HI>&s;ef</HI> Ie&s;u.</P>
<PB REF="176">
<P N="8">8 A hwy a gyffroe&s;ant y dyrfa, a llywodraeth-w&ycirc;r y ddinas he|fyd, wrth glywed y pethau hyn.</P>
<P N="9">9 Ac wedi iddynt gael &s;iccrwydd gan Ia&s;on a'r llaill, hwy a'u golly|nga&s;ant hwynt ymmaith.</P>
<P N="10">10 A'r brodyr yn ebrwydd o h&ycirc;d n&ocirc;s, a anfona&s;ant Paul a Si|las i Ber&aelig;a: y rhai wedi eu dy|fod yno, a aethant i Synagog yr Iddewon.</P>
<P N="11">11 Y rhai hyn oedd fone|ddigeiddiach n&acirc;'r rhai oedd yn The&s;&s;alonica, y rhai a dderbynia|&s;ant y gair gyd &acirc; ph&ocirc;b parodrwydd meddwl, gan chwilio beunydd yr Scrythyrau, a oedd y pethau hyn felly.</P>
<P N="12">12 Felly llawer o honynt a gre|da&s;ant, ac o'r Groege&s;au parche|dig, ac o w&ycirc;r nid ychydig.</P>
<P N="13">13 A phan wybu yr Iddewon o The&s;&s;alonica fod gair Duw yn ei bregethu gan Paul yn Ber&aelig;a he|fyd, hwy a ddaethant yno hefyd, gan gyffroi y dyrfa.</P>
<P N="14">14 Ac yna yn ebrwydd, y bro|dyr a anfona&s;ant Paul ymmaith, i fyned megis i'r m&ocirc;r, ond Silas a Thimotheus a arho&s;a&s;ant yno.</P>
<P N="15">15 A chyfarwydd-w&ycirc;r Paul a'i dyga&s;ant ef hyd Athen: ac wedi derbyn gorchymyn at Silas a Thimotheus, ar iddynt ddyfod atto ar ffrw&s;t, hwy a aethant ym|maith.</P>
<P N="16">16 A thra ydoedd Paul yn aros am danynt yn Athen, ei y&s;pryd a gynhyrfwyd ynddo, wrth we|led y ddinas wedi ymroi i eu|lynnod</P>
<P N="17">17 O herwydd hynny yr ymre|&s;ymmodd efe yn y Synagog &acirc;'r I|ddewon, ac &acirc;'r rhai crefyddol, ac yn y farchnad beunydd, &acirc;'r rhai a gyfarfyddent ag ef.</P>
<P N="18">18 A rhai o'r Philo&s;ophyddi|on, o'r Epicuriaid, ac o'r Stoici|aid, a ymddadleua&s;ant ag efe; a rhai a ddyweda&s;ant beth a fynnei y &s;iaradwr hwn ei ddywedyd? a rhai, tebyg yw ei fod ef yn myne|gi duwiau dieithr, am ei f&ocirc;d yn pregethu yr Ie&s;u, a'r ad-gyfodiad, iddynt.</P>
<P N="19">19 A hwy a'i dalia&s;ant ef ac a'i dyga&s;ant i Areopagus, gan ddywe|dyd; A allwn ni gael gwybod beth yw y ddy&s;c newydd hon, a drae|thir gennit?</P>
<P N="20">20 Oblegid yr wyt ti yn dwyn rhyw bethau dieithr i'n clu&s;ti|au ni: am hynny ni a fynnem wybod beth a alle i y pethau hyn f&ocirc;d.</P>
<P N="21">21 (A'r holl Atheniaid, a'r di|eithriaid, y rhai oedd yn ymdei|thio yno, nid oeddynt yn cym|meryd hamdden i ddim arall, ond i ddywedyd, neu i glywed rhyw newydd.)</P>
<P N="22">22 Yna y &s;afodd Paul yngha|nol Areopagus, ac a ddywedodd, ha-w&ycirc;r Atheniaid, mi a'ch gwe|laf chwi ym-mhob peth yn dra|choel grefyddol.</P>
<P N="23">23 Canys wrth ddyfod heibio, ac edrych ar eich defo&s;ionau, mi a gefais allor, yn yr hon yr &s;cri|fenna&s;id; I'R DUW NID ADWAENIR. Yr hwn, gan hynny, yr ydych chwi heb ei ad|nabod, yn ei addoli, hwnnw yr wyfi yn ei fynegi i chwi.</P>
<P N="24">24 Y Duw a wnaeth y b&ycirc;d, a ph&ocirc;b peth &s;ydd ynddo, gan ei fod yn Arglwydd nef a daiar, nid yw yn trigo mewn temlau o waith dwylo.</P>
<P N="25">25 Ac nid &acirc; dwylo dynion y gwa&s;anaethir ef, fel pe bai ar|no
<PB REF="177"> ei&s;ieu dim, gan ei f&ocirc;d efe yn rhoddi i bawb fywyd, ac anadl, a ph&ocirc;b peth oll.</P>
<P N="26">26 Ac efe a wnaeth o un gwaed b&ocirc;b cenedl o ddynion, i bre&s;wy|lio ar holl wyneb y ddaiar, ac a bennodd yr am&s;eroedd rhag-o&s;o|dedig, a therfynau eu pre&s;wylfod hwynt.</P>
<P N="27">27 Fel y cei&s;ient yr Arglwydd, os gallent ymbalfalu am dano ef a'i gael, er nad yw efe yn ddiau neppel oddi wrth b&ocirc;b un o ho|nom.</P>
<P N="28">28 Oblegid ynddo ef yr ydym ni yn byw, yn &s;ymmud, ac yn b&ocirc;d: megis y dywedodd rhai o'ch Poetau chwi eich hunain: canys ei hiliogaeth ef hefyd ydym ni.</P>
<P N="29">29 Gan ein bod ni gan hynny, yn hiliogaeth Duw, ni ddylem ni dybied fod y Duwdod yn de|byg i aur, neu arian, neu faen, o gerfiad celfyddyd, a dychymmyg d&ycirc;n.</P>
<P N="30">30 A Duw gwedi e&s;ceulu&s;o am|&s;eroedd yr an wybodaeth hon, &s;ydd yr awron yn gorchymmyn i b&ocirc;b d&ycirc;n, ym-mhob man, edifarhau.</P>
<P N="31">31 O herwydd iddo o&s;od di|wrnod, yn yr hwn y barna efe y b&ycirc;d mewn cyfiawnder, drwy y g&wcirc;r a ordeiniodd efe, gan ro|ddi ffydd i bawb, o herwydd dar|fod iddo ei gyfodi ef oddi wrth y meirw.</P>
<P N="32">32 A phan glyw&s;ant &s;&ocirc;n am adgyfodiad y meirw, rhai a wat|wara&s;ant, a rhai a ddyweda&s;ant, ni a'th wrandawn drachefn am y peth hyn.</P>
<P N="33">33 Ac felly Paul a aeth allan o'u plith hwynt.</P>
<P N="34">34 Eithr rhai gw&ycirc;r a lyna&s;ant wrtho, ac a greda&s;ant, ym-mhlith y rhai yr oedd Diony&s;ius Areopa|gita, a gwraig a'i henw Damaris, ac eraill gyd &acirc; hwynt.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Paul yn gweithio &acirc;'i ddwylaw, ac yn pregethu yn Corinth i'r Cen|hedloedd.</HI> 9 <HI>Yr Arglwydd yn ei gy&s;&s;uro ef trwy weledigaeth.</HI> 2 <HI>A|chwyn arno ef ger bron Galio y rhaglaw: yntef yn cael ei ollwng ymmaith:</HI> 18 <HI>ac wedi hynny yn tramwy o ddinas i ddinas, ac yn nerthu y di&s;cyblion.</HI> 24 <HI>Apollos wedi ei ddy&s;cu yn fanylach gan A|quila a Phri&s;cilla,</HI> 28 <HI>yn pregethu Chri&s;t, gyd&acirc; nerth mawr.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>YN &ocirc;l y pethau hyn, Paul a y|madawodd ag Athen, ac a ddaeth i Corinth.</P>
<P N="2">2 Ac wedi iddo gael rhyw I|ddew, ai enw Aquila, un o Pon|tus o genedl, wedi dyfod yn hwyr o'r Ital, a'i wraig Pri&s;cilla, (am or|chymmyn o Claudius i'r Idde|won oll fyned allan o Rufain) efe a ddaeth attynt.</P>
<P N="3">3 Ac o herwydd ei fod o'r un gelfyddyd, efe a arhoes gyd &acirc; hwynt, ac a weithiodd (canys gw|neuthur-w&ycirc;r pebyll oeddynt wrth eu celfyddyd.)</P>
<P N="4">4 Ac efe a ymre&s;ymmodd yn y Synagog b&ocirc;b Sabbath, ac a gynghorodd yr Iddewon, a'r Groe|giaid.</P>
<P N="5">5 A phan ddaeth Silas a Thi|motheus o Macedonia, bu gyfyng ar Paul yn yr Y&s;pryd, ac efe a dy|&s;tiolaethodd i'r Iddewon, mai Ie|&s;u oedd Chri&s;t.</P>
<P N="6">6 A hwythau gwedi ymo&s;od yn ei erbyn, a chablu, efe a e|&s;cydwodd
<PB REF="177"> ei ddillad, ac a ddywe|dodd wrthynt; Bydded eich gwaed chwi ar eich pennau eich hunain, gl&acirc;n <HI>ydwyf</HI> fi; o hyn allan, mi &acirc;f at y cenhedloedd.</P>
<P N="7">7 Ac wedi myned oddi yno, efe a ddaeth i d&ycirc; un a'i enw Ju|&s;tus, un oedd yn addoli Duw, t&ycirc; yr hwn oedd yn cyffwrdd &acirc;'r Sy|nagog.</P>
<P N="8">8 A Chri&s;pus yr Arch-&s;ynago|gydd a gredodd yn yr Arglwydd, a'i holl d&ycirc;: a llawer o'r Corinthi|aid wrth wrando, a greda&s;ant, ac a fedyddiwyd.</P>
<P N="9">9 A'r Arglwydd a ddywedodd wrth Paul trwy weledigaeth liw n&ocirc;s, Nac ofna, eithr llefara, ac na thaw.</P>
<P N="10">10 Canys yr wyfi gyd &acirc; thi, ac ni e&s;yd neb arnat, i wneuthur ni|wed i ti: o herwydd y mae i mi bobl lawer yn y ddinas hon.</P>
<P N="11">11 Ac efe a arhoes <HI>yno</HI> flwyddyn a chwe mis, yn dy&s;cu gair Duw yn eu plith hwynt.</P>
<P N="12">12 A phan oedd Gal-lio yn rhaglaw yn Achaia, cyfododd yr Iddewon yn un-fryd yn erbyn Paul, ac a'i dyga&s;ant ef i'r frawd|le.</P>
<P N="13">13 Gan ddywedyd; Y mae hwn yn annog dynion i addoli Duw yn erbyn y Ddeddf.</P>
<P N="14">14 Ac fel yr oedd Paul yn am|canu agoryd ei enau, dywedodd Gal-lio wrth yr Iddewon; Pe bu|a&s;ei gam, neu ddrwg weithred, &ocirc; Iddewon, wrth re&s;wm myfi a gyd ddyga&s;wm &acirc; chwi.</P>
<P N="15">15 Eithr os y qwe&s;tiwn &s;ydd am ymadrodd, ac enwau, a'r ddeddf &s;ydd yn eich plith chwi, edry|chwch eich hunain, canys ni fy|ddafi farnwr am y pethau hyn.</P>
<P N="16">16 Ac efe a'u gyrrodd hwynt oddiwrth y frawdle.</P>
<P N="17">17 A'r holl Roeg w&ycirc;r a gym|mera&s;ant So&s;thenes yr Arch-&s;yna|gogydd, ac a'i cura&s;ant o flaen y frawdle, ac nid oedd Gal-lio yn gofalu am ddim o'r pethau hyn|ny.</P>
<P N="18">18 Eithr Paul wedi aros etto ddyddiau lawer, a ganodd yn iach i'r brodyr, ac a fordwyodd ym|maith i Syria, a chyd ag ef Pri|&s;cilla ac Aquila, gwedi iddo gnei|fio ei ben yn Cenchrea, canys yr oedd arno adduned.</P>
<P N="19">19 Ac efe a ddaeth i Ephe&s;us, ac a'u gadawodd hwynt yno, eithr efe a aeth i'r Synagog, ac a ymre|&s;ymmodd &acirc;'r Iddewon.</P>
<P N="20">20 A phan ddymuna&s;ant arno aros gyd &acirc; hwynt dros am&s;er hwy, ni chaniatt&acirc;odd efe.</P>
<P N="21">21 Eithr efe a ganodd yn iach iddynt, gan ddywedyd, Y mae yn anghenrhaid i mi gadw yr w&ycirc;l &s;y'n dyfod yn Jeru&s;alem; ond os myn Duw, mi a ddeuaf yn fy &ocirc;l attochwi drachefn: ac efe a aeth ymmaith o Ephe&s;us.</P>
<P N="22">22 Ac wedi iddo ddyfod i wa|red i Cae&s;area, efe a aeth i fynu, ac a gyfarchodd yr Eglwys, ac a ddaeth i wared i Antiochia.</P>
<P N="23">23 Ac wedi iddo dreulio talm o am&s;er, efe a aeth ymmaith gan dramwy trwy wl&acirc;d Galatia, a Phrygia, mewn trefn, a chadarn|hau yr holl ddi&s;cyblion.</P>
<P N="24">24 Eithr rhyw Iddew, a'i e|nw Apollos, Alexandriad o ge|nedl, g&wcirc;r ymadroddus, cadarn yn yr Scrythyrau, a ddaeth i E|phe&s;us.</P>
<P N="25">25 Hwn oedd wedi dechreu dy&s;cu iddo ffordd yr Arglwydd, ac
<PB REF="178"> efe yn wre&s;og yn yr Y&s;pryd, a le|farodd, ac a athrawiaethodd yn ddiwyd y pethau a berthynent i'r Arglwydd, heb ddeall ond bedydd Ioan yn unig.</P>
<P N="26">26 A hwn a ddechreuodd le|faru yn h&ycirc; yn y Synagog: a phan glybu Aquila a Phri&s;cilla, hwy a'i cymmera&s;ant ef attynt, ac a ago|ra&s;ant iddo ffordd Duw yn fany|lach.</P>
<P N="27">27 A phan oedd efe yn ewy|lly&s;io myncd i Achaia, y brodyr gan annog, a &s;crifenna&s;ant at y di&s;cyblion i'w dderbyn ef. Yr hwn wedi ei ddy-fod, a gynnorth wy|odd lawer ar y rhai a greda&s;ent trwy r&acirc;s.</P>
<P N="28">28 Canys efe a orchfygodd yr Iddewon yn egniol, ar gyhoedd, gan ddangos trwy yr Scrythyrau mai Ie&s;u yw Chri&s;t.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>6 <HI>Rhoddi 'r Y&s;pryd gl&acirc;n trwy ddwylaw Paeul.</HI> 9 <HI>Yr Iddewon yn cablu ei athrawiaeth ef, yr hon a gadarnheir trwy wrthiau.</HI> 13 <HI>Y Con&s;urwyr Iddewaidd,</HI> 16 <HI>yn cael eu curo gan y cythrael.</HI> 19 <HI>Llo&s;ci y llyfrau con&s;urio.</HI> 24 <HI>Demetrius, o chwant elw yn codi terfy&s;c mawr yn erbyn Paul:</HI> 35 <HI>ac y&s;colhaig y ddinas yn llonyddu 'r derfy&s;c.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A Digwyddodd tra fu Apollos yn Corinth, wedi i Paul drammwy trwy y parthau uchaf, ddyfod o honaw ef i Ephe&s;us, ac wedi iddo gael rhyw ddi&s;cyblion.</P>
<P N="2">2 Efe a ddywedodd wrthynr, a dderbynia&s;och chwi yr Y&s;pryd gl&acirc;n, er pan greda&s;och. A hwy a ddyweda&s;ant wrtho, Ni chaw&s;om ni gymmaint a chlywed a oes Y&s;|pryd gl&acirc;n.</P>
<P N="3">3 Ac efe a ddywedodd wrthynt, I ba beth gan hynny y bedyddi|wyd chwi? hwythau a ddyweda|&s;ant, I fedydd Ioan.</P>
<P N="4">4 A dywedodd Paul, Ioan yn ddiau a fedyddiodd &acirc; bedydd edi|feirwch, gan ddywedyd wrth y bobl am gredu yn yr hwn oedd yn dyfod ar ei &ocirc;l ef, &s;ef yn Gri&s;t Ie&s;u.</P>
<P N="5">5 A phan glyw&s;ant hwy <HI>hyn,</HI> hwy a fedyddiwyd yn enw yr Ar|glwydd Ie&s;u.</P>
<P N="6">6 Ac wedi i Paul ddodi ei ddwylaw arnynt, yr Y&s;pryd gl&acirc;n a ddaeth arnynt, a hwy a drae|tha&s;ant &acirc; thafodau, ac a brophwy|da&s;ant.</P>
<P N="7">7 A'r gw&ycirc;r oll oeddynt yng|hylch deuddec.</P>
<P N="8">8 Ac efe a aeth i mewn i'r Sy|nagog, ac a lefarodd yn h&ycirc; dros dri mis, gan ymre&s;ymmu a chy|nghori y pethau a <HI>berthynent</HI> i deyrnas Dduw.</P>
<P N="9">9 Eithr pan oedd rhai wedi caledu, ac heb gredu, gan ddywe|dyd yn ddrwg am y ffordd <HI>honno,</HI> ger bron y lliaws, efe a dynnodd ymmaith oddi wrthynt, ac a naill|tuodd y di&s;cyblion, gan ymrefym|mu beunydd yn y&s;col un Tyran|nus.</P>
<P N="10">10 A hyn a fu dros y&s;paid dwy flynedd, hyd oni ddarfu i bawb a oedd yn trigo yn A&s;ia, yn Idde|won a Groegiaid, glywed gair yr Arglwydd Ie&s;u.</P>
<P N="11">11 A gwrthiau rhagorol a wnaeth Duw drwy ddwylo Paul;</P>
<P N="12">12 Hyd oni ddygid at y cleifi|on oddi wrth ei gorph ef, nap|kynnau
<PB REF="178"> neu foledau; a'r clefydau a ymadawei &acirc; hwynt, a'r y&s;prydi|on drwg a aent allan o honynt.</P>
<P N="13">13 Yna rhai o'r Iddewon cyr|wydraidd <HI>y rhai oedd</HI> gon&s;ur-w&ycirc;r, a gymmera&s;ant arnynt henwi uwch ben y rhai oedd ac y&s;prydi|on drwg ynddynt, enw 'r Ar|glwydd Ie&s;u, gan ddywedyd, Yr ydym ni yn eich tynghedu chwi trwy yr Ie&s;u yr hwn y mae Paul yn ei bregethu.</P>
<P N="14">14 Ac yr oedd rhyw &s;aith o feibion i Scefa, Iddew <HI>ac</HI> arch|offeiriad, y rhai oedd yn gwneu|thur hyn.</P>
<P N="15">15 A'r Y&s;pryd drwg a attebodd ac a ddywedodd, Yr Ie&s;u yr wyf yn ei adnabod, a Phaul a adwaen, eithr pwy ydych chwi?</P>
<P N="16">16 A'r d&ycirc;n, yr hwn yr oedd yr y&s;pryd drwg ynddo, a ruth|rodd arnynt, ac a'u gorchfygodd, ac a fu drwm yn eu herbyn, hyd oni ffoe&s;ant hwy allan o'r t&ycirc; hwnnw, yn noethion, ac yn arch|olledig.</P>
<P N="17">17 A hyn a fu hy&s;pys gan yr holl Iddewon a'r Groegiaid he|fyd, y rhai oedd yn pre&s;&s;wylio yn Ephe&s;us, ac ofn a &s;yrthiodd ar|nynt oll, ac enw yr Arglwydd Ie&s;u a fawrygwyd.</P>
<P N="18">18 A llawer o'r rhai a greda|&s;ent a ddaethant, ac a gyffe&s;a&s;ant, ac a fynega&s;ant eu gweithredoedd.</P>
<P N="19">19 Llawer hefyd o'r rhai a fua|&s;ei yn gwneuthur rhodre&s;waith, a ddyga&s;ant eu llyfrau ynghyd, ac a'u llo&s;ca&s;ant yngwydd pawb, a hwy a fwria&s;ant eu gwerth hwy, ac a'u caw&s;ant yn ddeng-m&icirc;l a deugain <HI>o ddarnau</HI> arian.</P>
<P N="20">20 Mor gadarn y cynyddodd gair yr Arglwydd, ac y cryfhaodd.</P>
<P N="21">21 A phan gyflawnwyd y pe|thau hyn, arfaethodd Paul yn yr y&s;pryd, gwedi iddo drammwy trwy Macedonia ac Achaia, fyned i Jeru&s;alem, gan ddywedyd, gwe|di i mi f&ocirc;d yno, rhaid i mi weled Rhufain hefyd.</P>
<P N="22">22 Ac wedi anfon i Macedonia ddau o'r rhai oedd yn gweini iddo, <HI>&s;ef</HI> Timotheus ac Era&s;tus, efe ei hun a arho&s;odd dros am&s;er yn A&s;ia.</P>
<P N="23">23 A bu ar yr am&s;er hwnnw drallod nid bychan ynghylch y ffordd honno.</P>
<P N="24">24 Canys rhyw un a'i enw Demetrius, g&ocirc;f arian, yn gwneu|thur temlau arian i Ddiana, oedd yn peri elw nid bychan i'r crefft|w&ycirc;r.</P>
<P N="25">25 Y rhai a alwodd efe ynghyd &acirc; gweithw&ycirc;r y cyfryw bethau he|fyd, ac a ddywedodd, Ha-w&ycirc;r, chwi a wyddoch mai oddi wrth yr elw hwn y mae ein golud ni.</P>
<P N="26">26 Chwi a welwch hefyd ac a glywch, nid yn unig yn Ephe&s;us, eithr agos tros A&s;ia oll, ddarfod i'r Paul ymma ber&s;wadio a throi llawer o bobl ymmaith, wrth ddy|wedyd nad ydyw dduwian y rhai a wnair &acirc; dwylo.</P>
<P N="27">27 Ac nid yw yn unig yn en|byd i ni ddyfod y rhan hon i ddir|myg, eithr hefyd bod cyfrif Teml y dduwies fawr Diana yn ddi|ddim, a b&ocirc;d hefyd dde&s;trywio ei mawrhydi hi, yr hon y mae A&s;ia oll, a'r byd yn ei haddoli.</P>
<P N="28">28 A phan glyw&s;ant, hwy a lan|wyd o ddigofaint, ac a lefa&s;ant, gan ddywedyd, Mawr yw Diana yr Ephe&s;iaid.</P>
<P N="29">29 A llanwyd yr holl ddinas o gythryfwl, a hwy a ruthra&s;ant yn
<PB REF="179"> un-fryd i'r or&s;edd, gwedi cippio Gaius ac Ari&s;tarchus o Macedonia, cydymdeithion Paul.</P>
<P N="30">30 A phan oedd Paul yn ewylly|&s;io myned i mewn i blith y bobl, ni adawodd y di&s;cyblion iddo.</P>
<P N="31">31 Rhai hefyd o bennaethiaid A&s;ia, y rhai oedd gyfeillion iddo, a yrra&s;ant atto i ddei&s;yf arno, nad ymroddei efe i fyned i'r or&s;edd.</P>
<P N="32">32 A <HI>rhai</HI> a lefa&s;ant <HI>un peth,</HI> ac eraill beth arall. Canys y gynnu|lleidfa oedd yn gymmy&s;g: a'r rhan fwyaf ni wyddent o herwydd pa beth y daethent yngh&ycirc;d.</P>
<P N="33">33 A hwy a dynna&s;ant Alex|ander allan o'r dyr&s;a, a'r Iddewon yn ei yrru ef ym-malen. Ac Alex|ander a amneidiodd &acirc;'i law am o&s;teg, ac a fynna&s;ei ei amddiffyn ei hun wrth y bobl.</P>
<P N="34">34 Eithr pan &wcirc;ybuant mai I|ddew oedd efe, pawb ag un llef a lefa&s;ant megis dros ddwy awr, Mawr yw Diana yr Ephe&s;iaid.</P>
<P N="35">35 Ac wedi i y&s;colhaig y <HI>ddi|nas</HI> lonyddu y bobl, efe a ddywe|dodd, Ha-w&ycirc;r Ephe&s;iaid, pa dd&ycirc;n &s;ydd nis gwyr fod dinas yr Ephe|&s;iaid yn addoli y dduwies fawr Diana, a'r <HI>ddelw</HI> a ddi&s;gynnodd oddi with Jupiter?</P>
<P N="36">36 A chan f&ocirc;d y pethau hyn heb allu dywedyd i'w herbyn, rhaid i chwi fod yn llonydd, ac na wneloch ddim mewn byr-bwyll.</P>
<P N="37">37 Canys dyga&s;och ymma y gw&ycirc;r hyn, y rhai nid y dynt, nac yn y&s;peilw&ycirc;r temlau, nac yn ca|blu eich duwies chwi.</P>
<P N="38">38 Od oes, gan hynny, gan Dde|metrius a'r crefftw&ycirc;r &s;y gyd ag ef, un hawl yn erbyn neb, y mae cyfraith i'w chael, ac y mae rhag|lawiaid, rhodded pawb yn erbyn ei gilydd.</P>
<P N="39">39 Ac os gofynnwch ddim am bethau eraill, mewn cynnu|lleidfa gyfraithlawn y terfynir <HI>hynny.</HI></P>
<P N="40">40 O herwydd enbyd yw rhag achwyn arnom am y derfy&s;c he|ddyw, gan nad oes un achos, trwy yr hwn y gallom roddi rhe&s;wm o'r ymgyrch hwn.</P>
<P N="41">41 Ac wedi iddo ddywedyd hyn, efe a ollyngodd y gynnu|lleidfa ymmaith.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Paul yn myned i Macedonia,</HI> 7 <HI>yn gwa&s;anaethu &s;wpper yr Arglwydd, ac yn pregethu.</HI> 9 <HI>Eutychus wedi cwympo i lawer yn farw, yn cael ei godi i fynu yn fyw.</HI> 17 <HI>Paul ym Miletum yn galw yr Henu|riaid ynghyd, ac yn mynegi i|ddynt beth a ddigwyddai iddo,</HI> 28 <HI>yn gorchymmyn praidd Duw iddynt,</HI> 29 <HI>yn eu rhybuddio hwynt am y gau athrawon,</HI> 36 <HI>yn gwe|ddio gyd&acirc; hwynt, ac yn myned ymmaith.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC ar &ocirc;l go&s;tegu y cythryfwl, Paul wedi galw y di&s;cybli|on atto, a'u cofleidio, a ymada|wodd i fyned i Macedonia.</P>
<P N="2">2 Ac wedi iddo fyned tros y parthau hynny, a'i cynghori hwynt &acirc; llawer o ymadrodd, efe a ddaeth i di<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> Groeg.</P>
<P N="3">3 Ac wedi aros dri-mis, a gw|neuthur o'r Iddewon gynllwyn iddo, fel yr oedd ai fedr morio i Syria, efe a arfaethodd ddychwe|lyd trwy Macedonia.</P>
<P N="4">4 A chydymdeithiodd ag ef hyd yn A&s;ia, Sopater o Berea, ac o r The&s;&s;aloniaid Ari&s;tarchus, a Secundus, a Gaius o Derbe, a Thi|motheus;
<PB REF="179"> ac o'r A&s;iaid Tychicus, a Throphimus.</P>
<P N="5">5 Y rhai hyn a aethant o'r blaen, ac a arho&s;a&s;ant am danom yn Troas.</P>
<P N="6">6 A nin<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">au a fordwya&s;om ym|ma<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">th oddi wrth Philippi, yn &ocirc;l dyddiau y bara croyw, ac a ddae|thom attynt hwy i Troas mewn pum nhiwrnod, lle yr arho&s;a&s;om &s;aith niwrnod.</P>
<P N="7">7 Ac ar y dydd cyntaf o'r wyth|nos, wedi i'r di&s;cyblion ddyfod ynghyd i dorri bara, Paul a ym|re&s;ymmodd &acirc; hwynt, ar fedr my|ned ymmaith drannoeth, ac efe a barhaodd yn ymadrodd hyd han|ner n&ocirc;s.</P>
<P N="8">8 Ac yr oedd llawer o lampau yn y llofft lle yr oeddynt wedi ym|ga&s;clu.</P>
<P N="9">9 A rhyw &wcirc;r ieuange, a'i enw Eutychus, a ei&s;teddai mewn ffe|ne&s;tr, ac efe a &s;yrthiodd mewn trym-gw&s;g, tra yr oedd Paul yn ymre&s;ymmu yn h&icirc;r, wedi ei orch|fygu gan gw&s;c, ac a gwympodd i lawr o'r drydedd lofft, ac a gyfod|wyd i fynu yn farw.</P>
<P N="10">10 A Phaul a aeth i wared, ac a &s;yrthiodd arno ef, a chan ei go|fleidio, a ddywedodd, Na chyffro|ed arnoch; canys y mae ei enaid ynddo ef.</P>
<P N="11">11 Ac wedi iddo ddyfod i fynu, a thorri bara, a bwytta, ac ym|ddiddan llawer hyd torriad y dydd; felly efe a aeth ymmaith.</P>
<P N="12">12 A hwy a ddyga&s;ant y llange yn fyw, ac a gy&s;&s;urwyd yn ddir|fawr.</P>
<P N="13">13 Ond nyni a aethom o'r blaen i'r llong, ac a hwylia&s;om i A&s;&s;os, ar fedr oddi yno dderbyn Paul: canys felly yr oedd efe wedi ordeinio, ar fedr myned ei hun ar ei draed.</P>
<P N="14">14 A phan gyfarfu ef &acirc; ni yn A&s;&s;os, nyni a'i derbynia&s;om ef i mewn, ac a ddaethom i Mitylene.</P>
<P N="15">15 A morio a wnaethom oddi yno, a dyfod trannoeth gyferbyn &acirc; Chios, a thradwy y tiria&s;om yn Samos, ac a arho&s;a&s;om yn Trogi|lium, a'r ail dydd y daethom i Mi|letus.</P>
<P N="16">16 Oblegid Paul a rodda&s;ei ei fryd ar hwylio heibio i Ephe&s;us, fel na byddei iddo dreulio am&s;er yn A&s;ia, Canys bry&s;&s;io yr oedd, os bai bo&s;&s;ibl iddo, i fod yn Jeru&s;alem erbyn dydd y Sulgwyn.</P>
<P N="17">17 Ac o Miletus efe a anfonodd i Ephe&s;us, ac a alwodd atto He|nuriaid yr Eglwys.</P>
<P N="18">18 A phan ddaethant atto, efe a ddywedodd wrthynt, Chwi a w&ycirc;ddoch er y dydd cyntaf y da|ethym i A&s;ia, pa fodd y bum i gyd &acirc; chwi dros yr holl am&s;er,</P>
<P N="19">19 Yn gwa&s;anaethu yr Ar|glwydd g&ycirc;d &acirc; phob go&s;tyngeidd|rwydd, a llawer o ddagrau, a phrofedigaethau; y rhai a ddig|wyddodd i mi trwy gynllwynion yr Iddewon:</P>
<P N="20">20 Y m&ocirc;dd nad atteliais ddim o'r pethau buddiol heb eu myne|gi i chwi, a'ch dy&s;cu ar gyhoedd, ac o d&ycirc; i d&ycirc;,</P>
<P N="21">21 Gan dy&s;tiolaethu i'r Idde|won, ac i'r Groegiaid hefyd, yr edifeirwch &s;ydd tu ag at Dduw, a'r ffydd &s;ydd tu ag at ein Har|glwydd Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="22">22 Ac yn awr, wele fi yn rhwym yn yr y&s;pryd yn myned i Jeru&s;a|lem, heb wybod y pethau a ddig|wydd i mi yno:</P>
<P N="23">23 Eithr b&ocirc;d yr Y&s;pryd gl&acirc;n
<PB REF="180"> yn ty&s;tio i mi ym-mh&ocirc;b dinas, gan ddywedyd, f&ocirc;d rhwymau a blinderau yn fy aros.</P>
<P N="24">24 Ond nid wyfi yn gwneuthur cyfrif o ddim, ac nid gwerthfawr gennif fy einioes fy hun, os gallaf orphen fy ngyrfa trwy lawenydd, a'r weinidogaeth a dderbyniais gan yr Arglwydd Ie&s;u, i dy&s;tio|laethu Efengyl gr&acirc;s Duw.</P>
<P N="25">25 Ac yr awron, wele, mi a wn na chewch ehwi oll (ymmy&s;c y rhai y b&ucirc;m i yn trammwy, yn pregethu teyrnas Dduw) weled fy wyneb i mwyach.</P>
<P N="26">26 O herwydd pa ham, yr yd|wyf yn ty&s;tio i chwi y dydd he|ddyw, fy m&ocirc;d i yn l&acirc;n oddi wrth waed pawb oll.</P>
<P N="27">27 Canys nid ymmatteliais rhag mynegi i chwi holl gyngor Duw.</P>
<P N="28">28 Edrychwch, gan hynny, ar|noch eich hunain, ac ar yr holl braidd, ar yr hwn y go&s;ododd yr Y&s;pryd gl&acirc;n chwi yn olygw&ycirc;r, i fugeilio Eglwys Dduw, yr hon a bwrca&s;odd efe &acirc;'i briod waed.</P>
<P N="29">29 Canys myfi a wn hyn, y daw yn &ocirc;l fy vmadawiad i, fleiddiau blinion i'ch plith, heb arbed y praidd.</P>
<P N="30">30 Ac o honoch chwi eich hunain y cyfyd gw&ycirc;r yn llefaru pethau g&wcirc;yr-draws, i dynnu di|&s;cyblion ar eu h&ocirc;l.</P>
<P N="31">31 Am hynny gwiliwch a cho|fiwch, dros dair blynedd na phei|diais i n&ocirc;s a dydd &acirc; rhybuddio pob un <HI>o honoch</HI> &acirc; dagrau.</P>
<P N="32">32 Ac yr awr hon frodyr, yr ydwyf yn eich gorchymmyn i Dduw, ac i air ei r&acirc;s ef, yr hwn a all adeiladu chwaneg, a rhoddi i chwi etifeddiaeth ym-mhlith yr holl rai a &s;ancteiddiwyd.</P>
<P N="33">33 Arian, neu aur, neu wi&s;g n&ecirc;b, ni chwennychais.</P>
<P N="34">34 Ie chwi a wyddoch eich hunain ddarfod i'r dwylo hyn wa&s;anaethu i'm cyfraidiau i, ac i'r rhai oedd gyd &acirc; mi.</P>
<P N="35">35 Mi a ddango&s;ais i chwi b&ocirc;b peth, mai wrth lafurio felly y mae yn rhaid cynnorthwyo y gweini|aid, a chofio geiriau yr Arglwydd Ie&s;u, ddywedyd o honaw ef, mai dedwydd yw rhoddi yn hyttrach n&acirc; derbyn.</P>
<P N="36">36 Ac wedi iddo ddywedyd y pethau hyn, efe a roddodd ei li|niau i lawr, ac a weddiodd g&ycirc;d a hwynt oll.</P>
<P N="37">37 Ac wylo yn d&ocirc;&s;t a wnaeth pawb, a hwy a &s;yrthia&s;ant ar wddf Paul, ac a'i cu&s;ana&s;ant ef,</P>
<P N="38">38 Gan ofidio yn bennaf am y gair a ddyweda&s;ei efe, na chaent weled ei wyneb ef mwy. A hwy a'i hebrynga&s;ant ef i'r llong.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Paul yn gwrthod ei gynghori i beidio a myned i Jeru&s;alem.</HI> 9 <HI>Merched Philip yn Brophwyde&s;au,</HI> 15 <HI>Paul yn dyfod i Jeru&s;alem:</HI> 24 <HI>lle y daliwyd ef, ac y bu mewn mawr berygl:</HI> 31 <HI>a'r pen|capten yn ei achub ef, ac yn rhoi cennad iddo i lefaru wrth y bobl.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A Digwyddodd wedi i ni o&s;od allan, ac ymadel &acirc; hwynt, ddyfod o honom ag uniawngyrch i Coos, a thrannoeth i Rhodos, ac oddi yno i Patara.</P>
<P N="2">2 A phan gaw&s;om long yn hwylio tro&s;odd i Phenice; ni a
<PB REF="180"> ddringa&s;om iddi, ac a aethom ym|maith.</P>
<P N="3">3 Ac wedi ymddangos o Cy|prus i ni, ni a'i gadaw&s;om hi ar y llaw a&s;&s;wy, ac a hwylia&s;om i Sy|ria, ac a diria&s;om yn Tyrus; ca|nys yno yr oedd y llong yn dad|lwytho y llwyth.</P>
<P N="4">4 Ac wedi i ni gael di&s;cyblion, nyni a arho&s;a&s;om yno &s;aith niwr|nod; y rhai a ddyweda&s;ant i Paul, trwy yr Y&s;pryd, nad elei i fynu i Jeru&s;alem.</P>
<P N="5">5 A phan ddarfu i ni orphen y dyddiau, ni a ymadaw&s;om, ac a gych wynna&s;om: a phawb yng|hyd, a'r gwragedd, a'r plant, a'n hebrynga&s;ant ni hyd allan o'r ddi|nas, ac wedi i ni o&s;twng ar ein gliniau ar y traeth, ni a weddi|a&s;om.</P>
<P N="6">6 Ac wedi i ni ymgyfarch a'i gilydd, ni a ddringa&s;om i'r llong, a hwythau a ddychwela&s;ant i'w cartref.</P>
<P N="7">7 Ac wedi i ni orphen hwylio o Tyrus, ni a ddaethom i Ptole|mais: ac wedi i ni gyfarch y bro|dyr, ni a driga&s;om un diwrnod gyd &acirc; hwynt.</P>
<P N="8">8 A thrannoeth y rhai oedd ynghylch Paul a ymadaw&s;ant, ac a ddaethant i Cae&s;aria. Ac wedi i ni fyned i mewn i d&ycirc; Philip yr Efengylwr, (yr hwn oedd un o'r &s;aith) ni a arho&s;a&s;om gyd ag ef.</P>
<P N="9">9 Ac i hwn yr oedd pedair mer|ched, o forwynion, yn proph|wydo.</P>
<P N="10">10 Ac fel yr oeddem yn aros yno ddyddiau lawer, daeth i wa|red o Jud&aelig;a brophwyd a'i enw Agabus.</P>
<P N="11">11 Ac wedi dyfod attom, a chymmeryd gwregys Paul, a rhwymo <HI>ei</HI> ddwylaw ef <HI>a'i</HI> draed, efe a ddywedodd, hyn a ddywed yr Y&s;pryd gl&acirc;n, Y g&wcirc;r biau y gw|regys hwn, a rwym yr Iddewon fel hyn yn Jeru&s;alem, ac a'i traddo|dant i ddwylo y Cenhedloedd.</P>
<P N="12">12 A phan glyw&s;om y pethau hyn, nyni a'r rhai oedd o'r fan honno hefyd, a ddei&s;yfia&s;om nad elei efe i fynu i Jeru&s;alem.</P>
<P N="13">13 Eithr Paul a attebodd, beth a wnewch chwi yn wylo, ac yn torri fy nghalon i? canys parod wyfi, nid i'm rhwymo yn unig, ond i farw hefyd yn Jeru&s;alem, er mwyn Enw yr Arglwydd Ie&s;u.</P>
<P N="14">14 A chan na ellid ei ber&s;wa|dio, ni a beidia&s;om, gan ddy|wedyd; Ewyllys yr Arglwydd a wneler.</P>
<P N="15">15 Hefyd, yn &ocirc;l y dyddiau hynny, ni a gymmera&s;om ein bei|chiau, ac a aethom i fynu i Jeru|&s;alem.</P>
<P N="16">16 A <HI>rhai</HI> o'r di&s;cyblion o Cae&s;a|rea a ddaeth gyd &acirc; ni, gan ddwyn un Mna&s;on o Cyprus, h&ecirc;n ddi|&s;cybl, gyd &acirc;'r hwn y lletteuem.</P>
<P N="17">17 Ac wedi ein dyfod i Jeru&s;a|lem, y brodyr a'n derbynia&s;ant yn llawen.</P>
<P N="18">18 A'r dydd ne&s;af yr aeth Paul gyd &acirc; ni i mewn at Jaco; a'r holl Henuriaid a ddaethant yno.</P>
<P N="19">19 Ac wedi iddo gyfarch gwell iddynt&punc; efe a fynegodd i|ddynt b&ocirc;b yn un ac un, b&ocirc;b peth a wnaethei Duw ym-mhlith y Cenhedloedd trwy ei weinido|gaeth ef.</P>
<P N="20">20 A phan glyw&s;ant, hwy a ogonedda&s;ant yr Arglwydd, ac a ddyweda&s;ant wrtho, Ti a weli, frawd, pa &s;awl myrddiwn &s;ydd
<PB REF="181"> o'r Iddewon y rhai a greda&s;ant, ac y maent oll yn dwyn zel i'r Ddeddf.</P>
<P N="21">21 A hwy a glyw&s;ant, am da|nat ti, dy f&ocirc;d ti yn dy&s;cu yr Idde|won oll, y rhai &s;ydd ym my&s;c y Cenhedloedd, i ymwrthod &acirc; Mo|&s;es, ac yn dywedyd, na ddylent hwy enwaedu ar eu plant, na rho|dio yn &ocirc;l y defodau.</P>
<P N="22">22 Pa beth gan hynny? nid oes fodd na dd&ecirc;l y lliaws ynghyd: canys hwy a g&acirc;nt glywed dy ddy|fod ti.</P>
<P N="23">23 Gwna gan hynny, yr hyn a ddywedwn wrthit, y mae gen|nym ni bedwar-gw&ycirc;r, a chanddynt adduned arnynt.</P>
<P N="24">24 Cymmer y rhai hyn, a glan|haer di gyd &acirc; hwynt, a gwna draul arnynt, fel yr eilliont eu pennau, ac y gw&ycirc;po pawb am y pethau a glyw&s;ant am danat ti, nad ydynt ddim, ond dy fod di dy hun hefyd yn rhodio, ac yn cadw y Ddeddf.</P>
<P N="25">25 Eithr am y Cenhedloedd, y rhai a greda&s;ant, ni a &s;cri&s;enna|&s;om, ac a farna&s;om na bo iddynt gadw dim o'r cyfryw beth, eithr iddynt ymgadw oddi wrth y pe|thau a aberthwyd i eulynnod, a gwaed, a rhag peth tagedig, a rhag putteindra.</P>
<P N="26">26 Yna Paul a gymmerth y gw&ycirc;r, a thrannoeth gwedi iddo ymlan hau gyd &acirc; hwynt, efe a aeth i mewn i'r Deml; gan y&s;py&s;u cy|flawni dyddiau y glanh&acirc;d, hyd oni offrymmid offrwm dros b&ocirc;b un o honynt.</P>
<P N="27">27 A phan oedd y &s;aith niwr|nod ar ddarfod, yr Iddewon oe|ddent o A&s;ia, pan wel&s;ant ef yn y Deml, a derfy&s;ca&s;ant yr holl bobl, ac a ddoda&s;ant ddwylo arno,</P>
<P N="28">28 Gan lefain, ha-w&ycirc;r I&s;raeli|aid, cynnhorthwywch, dymma 'r d&ycirc;n &s;ydd yn dy&s;cu pawb ym|mh&ocirc;b man yn erbyn y bobl, a'r gyfraith, a'r lle ymma, ac ym mhe|llach, y Groegiaid hefyd a dd&ucirc;g efe i mewn i'r Deml, ac a halo|godd y lle &s;anctaidd hwn.</P>
<P N="29">29 Canys hwy a wel&s;ent o'r blaen Trophimus yr Ephe&s;iad yn y ddinas gyd ag ef, yr hwn yr oe|ddynt hwy yn tybied ddarfod i Paul ei ddwyn i mewn i'r Deml.</P>
<P N="30">30 A chynnh yrfwyd y ddinas oll, a'r bobl a redodd ynghyd, ac wedi ymaelyd yn Paul, hwy a'i tynna&s;ant ef allan o'r Deml; ac yn ebrwydd, caewyd y dry|&s;au.</P>
<P N="31">31 Ac fel yr oeddynt hwy yn cei&s;io ei ladd ef, daeth y gair at ben-capten y fyddin, f&ocirc;d Jeru&s;a|lem oll mewn terfy&s;c.</P>
<P N="32">32 Yr hwn allan o law a gym|merodd filw&ycirc;r, a chanwriaid, ac a redodd i wared attynt: hwy|thau, pan wel&s;ant y pen-capten a'r milw&ycirc;r, a beidia&s;ant a churo Paul.</P>
<P N="33">33 Yna y daeth y pen-capten yn n&ecirc;s, ac a'i daliodd ef, ac a ar|chodd ei rwymo ef &acirc; dwy gad|wyn, ac a ymofynnodd pwy oedd efe, a pha beth a wnaethei.</P>
<P N="34">34 Ac amryw rai a lefent am|ryw beth yn y dyrfa: ac am nas gallei wybod y&s;py&s;rwydd, o her|wydd y cythryfwl, efe a orchym|mynnodd ei ddwyn ef i'r ca&s;tell.</P>
<P N="35">35 A phan oedd efe ar y gri&s;i|au, fe a ddigwyddodd gorfod ei ddwyn ef gan y milw&ycirc;r, o achos trais y dyrfa.</P>
<P N="36">36 Canys yr oedd lliaws y bobl yn canlyn, gan lefain, Ymmaith ag ef.</P>
<PB REF="181">
<P N="37">37 A phan oedd Paul ar ei ddwyn i mewn i'r ca&s;tell, efe a ddywedodd wrth y pen capten, Ai rhydd i mi ddywedyd peth wr|thit? Ac efe a ddywedodd, A fedri di Roeg?</P>
<P N="38">38 Ond tydi yw yr Aiphti-&wcirc;r, yr hwn o flaen y dyddiau hyn, a gyfodai&s;t derfy&s;c, ac a arweiniai&s;t ir anialwch bedair m&icirc;l o w&ycirc;r llo|fruddiog?</P>
<P N="39">39 A Phaul a ddywedodd, g&wcirc;r yd wyfi yn w&icirc;r o Iddew, <HI>un</HI> o Thar&s;us, dine&s;ydd o ddinas nid anenwog, o Cilicia; ac yr wyf yn dei&s;yf arnat ti, dyro gennad i mi i lefaru wrth y bobl.</P>
<P N="40">40 Ac wedi iddo roi cennad iddo, Paul a &s;afodd ar y gri&s;iau, ac a amneidiodd &acirc; llaw ar y bobl; ac wedi gwneuthur di&s;tawrwydd mawr, efe a lefarodd wrthynt yn Hebrae-aec, gan ddywedyd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN XXII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Paul yn mynegi yn helaeth y m&ocirc;dd y troe&s;id ef i'r ffydd,</HI> 17 <HI>ac y ga|lwe&s;id ef i fod yn Apo&s;tol.</HI> 22 <HI>Y bobl wrth glywed crybwyll am y Cenhedloedd, yn llefain yn ei erbyn ef:</HI> 24 <HI>Ac ynteu yn debyg i gael ei fflangellu,</HI> 25 <HI>ac etto yn diangc, trwy ymhonni o ddina&s;-fraint Rufain.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>HA-w&ycirc;r, frodyr a thadau, gw|randewch fy amddiffyn wr|thych yr awr hon.</P>
<P N="2">2 A phan glyw&s;ant mai yn Hebrae-aec yr oedd efe yn llefaru wrthynt, hwy a roe&s;ant iddo o&s;teg gwell, ac efe a ddywedodd:</P>
<P N="3">3 G&wcirc;r wyfi yn wir o Iddew, yr hwn a aned yn Thar&s;us yn Ci|licia, ac wedi fy meithrin yn y ddinas hon, wrth draed Gamaliel, ac wedi fy athrawiaethu yn &ocirc;l manylaf gyfraith y tadau, yn dwyn z&ecirc;l i Duw, fel yr ydych chwithau oll heddyw.</P>
<P N="4">4 A mi a erlidiais y ffordd hon hyd angeu, gan rwymo a dodi yngharchar w&ycirc;r a gwragedd he|fyd.</P>
<P N="5">5 Megis ac y mae yr Arch-o|ffeiriad yn d&ycirc;&s;t i mi, a'r holl he|naduriaeth, gan y rhai hefyd y derbyniais lythyrau at y brodyr, ac yr aethym i Ddama&s;cus, ar fedr dwyn y rhai oedd yno hefyd, yn rhwym i Jeru&s;alem, iw co&s;pi.</P>
<P N="6">6 Eithr digwyddodd, a myfi yn myned, ac yn ne&s;au at Ddama|&s;cus, ynghylch hanner dydd, yn ddi&s;ymmwth, i fawr oleuni o'r n&ecirc;f ddi&s;cleirio o'm hamgylch.</P>
<P N="7">7 A mi a &s;yrthiais ar y ddaiar, ac a glywais lais yn dywedyd wr|thif; Saul, Saul, pa ham yr wyt yn fy erlid?</P>
<P N="8">8 A minnau a attebais. Pwy wyt ti, &ocirc; Arglwydd? Yntef a ddywedodd wrthif, myfi yw Ie|&s;u o Nazareth, yr hwn yr wyt ti yn ei erlid.</P>
<P N="9">9 Hefyd y rhai oedd gyd &acirc; my|fi a wel&s;ant y goleuni yn ddiau, ac a ofna&s;ant, ond ni chlyw&s;ant hwy lais yr hwn oedd yn llefaru wrthif.</P>
<P N="10">10 Ac myfi a ddywedais; Beth a wnaf, &ocirc; Arglwydd? A'r Arglwydd a ddywedodd wrthif, Cyfod, a d&ocirc;s i Ddama&s;cus, ac yno y dywedir i ti bob peth a'r a ordeiniwyd i ti eu gwneuthur.</P>
<P N="11">11 A phryd nad oeddwn yn gweled g<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">n ogoniant y goleuni hwnnw, a'r rhai oedd gyd &acirc; mi
<PB REF="182"> yn fy nhywys erbyn fy llaw, myfi a ddaethym i Ddama&s;cus.</P>
<P N="12">12 Ac un Ananias, g&wcirc;r defo|&s;ionol yn &ocirc;l y Ddeddf, ac iddo air da gan yr Iddewon oll, ar oeddynt yn pre&s;&s;wylio <HI>yno,</HI></P>
<P N="13">13 A ddaeth attaf, ac a &s;afodd ger llaw, ac a ddywedodd wrth if, Y brawd Saul, cymmer dy olwg, ac mi a edrychais arno yn yr awr honno.</P>
<P N="14">14 Ac efe a ddywedodd, Duw ein tadau ni a'th rag-ordeiniodd di i w&ycirc;bod ei Ewyllys ef, ac i we|led y Cyfiawn <HI>hwnnw,</HI> ac i gly|wed lleferydd ei enau ef.</P>
<P N="15">15 Canys ti a fyddi d&ycirc;&s;t iddo wrth b&ocirc;b d&ycirc;n, o'r <HI>pethau</HI> a we|lai&s;t, ac a glywai&s;t.</P>
<P N="16">16 Ac yr awron, beth yr wyt ti yn ei aros? Cyfod, bedy|ddier di, a golch ymmaith dy bechodau, gan alw ar Enw yr Ar|glwydd.</P>
<P N="17">17 A darfu wedi i mi ddyfod yn fy &ocirc;l i Jeru&s;alem, fel yr oe|ddwn yn gweddio yn y Deml, i mi &s;yrthio mewn llewyg;</P>
<P N="18">18 A'i weled ef yn dywedyd wrthif, Bry&s;ia, a d&ocirc;s ar fr&ycirc;s allan o Jeru&s;alem; o herwydd ni dder|byniant dy dy&s;tiolaeth am danaf fi.</P>
<P N="19">19 A minneu a ddywedais, O Arglwydd, hwy a w&ycirc;ddant fy m&ocirc;d i yn carcharu, ac yn baeddu ym-mh&ocirc;b Synagog, y rhai a gre|dent ynot ti.</P>
<P N="20">20 A phan dywalltwyd gwaed Stephan dy ferthyr di, yr o|ddwn i hefyd yn &s;efyll ger llaw, ac yn cyd&s;ynio i'w ladd ef, ac yn cadw dillad y rhai a'i lladdent ef.</P>
<P N="21">21 Ac efe a ddywedodd wrthif, D&ocirc;s ymmaith, canys mi a'th an|fonaf ym-mhell at y Cenhed|loedd.</P>
<P N="22">22 A hwy a'i gwrandaw&s;ant ef hyd y gair hwn. A hwy a goda|&s;ant eu llef, ac a ddyweda&s;ant, Ym|maith &acirc;'r cyfryw un oddi ar y ddaiar, canys nid cymmwys ei f&ocirc;d ef yn fyw.</P>
<P N="23">23 Ac fel yr oeddent yn llefain, ac yn bwrw eu dillad, ac yn taflu llwch i'r awyr.</P>
<P N="24">24 Y pen-capten a orchymyn|nodd ei ddwyn efe i'r ca&s;tell, gan beri ei holi ef trwy fflangellau, fel y gallei wybod am ba a|chos yr oeddynt yn llefain arno felly.</P>
<P N="25">25 Ac fel yr oeddynt yn ei rwy|mo ef &acirc; chareiau, dywedodd Paul wrth y Canwriad, yr hwn oedd yn &s;efyll ger llaw. Ai rhydd i chwi fflangellu g&wcirc;r o Rufeiniad, ac heb ei gondemno hefyd.</P>
<P N="26">26 A phan glybu y Canwri|ad, efe a aeth ac a fynegodd i'r pen-capten, gan ddywedyd, Edrych beth yr wyt yn ei wneu|thur; canys Rhufeiniad yw y d&ycirc;n hwn.</P>
<P N="27">27 A'r pen-capten a ddaeth ac a ddywedodd wrtho, dywed i mi, ai Rhufeiniad wyt ti? Ac efe a ddywedodd, &icirc;e.</P>
<P N="28">28 A'r pen-capten a attebodd, A &s;wm mawr y cefais i y ddina&s;|fraint hon. Eithr Paul a ddywed|odd, A minnau a anwyd <HI>yn freiniol.</HI></P>
<P N="29">29 Yn ebrwydd gan hynny yr ymadawodd oddi wrtho, y rhai oedd ar fedr ei holi ef. A'r pen-capten hefyd a ofnodd, pan w&ycirc;bu ei fod ef yn Rhufeiniad, ac oble|gid darfod iddo ei rwymo ef.</P>
<P N="30">30 A thrannoeth, ac efe yn ewy|lly&s;io
<PB REF="182"> gwybod y&s;py&s;rwydd am ba beth y cyhuddid ef gan yr Idde|won, efe a'i gollyngodd ef o'r rhwymau, ac a archodd i'r Arch offeiriaid a'u cyngor oll ddyfod <HI>yno,</HI> ac efe a ddug Paul i wared, ac a'i go&s;ododd ger eu bron hwy.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Paul yn atteb tro&s;to ei hun.</HI> 2 <HI>A|nanias yn gorchymmyn ei daro ef.</HI> 7 <HI>Ymry&s;on ymy&s;c ei gyhuddwyr ef.</HI> 11 <HI>Duw yn ei gy&s;&s;uro ef.</HI> 14 <HI>Yr Iddewon yn cynllwyn iddo:</HI> 20 <HI>a dangos hynny i'r pen-capten:</HI> 27 <HI>Yntef yn ei anfon ef at Phaelix y Rhaglaw.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A Phaul yn edrych yn graff ar y Cynghor a ddywedodd, Haw&ycirc;r, frodyr, mi a wa&s;anaethais Dduw mewn pob cydwybod dda, hyd y dydd heddyw.</P>
<P N="2">2 A'r Arch-offeiriad Ananias, a archodd i'r rhai oedd yn &s;efyll yn ei ymmyl, ei daro ef ar ei enau.</P>
<P N="3">3 Yna y dywedodd Paul wr|tho, Duw a'th dery di bared wedi ei wyngalchu: canys a ydwyt ti yn ei&s;tedd i'm barnu i yn &ocirc;l y Ddeddf, a chan dro&s;eddu y Ddeddf yn peri fy nharo i?</P>
<P N="4">4 A'r &s;efyll-w&ycirc;r a ddyweda|&s;ant wrtho, A ddifenwi di Arch-offeiriad Duw?</P>
<P N="5">5 A dywedodd Paul, Ni wy|ddwn i, frodyr, mai yr Arch-offeiriad oedd efe: canys &s;crifen|nedic yw, Na ddywaid yn ddrwg am bennaeth dy bobl.</P>
<P N="6">6 A phan wybu Paul f&ocirc;d y naill ran o'r Saduc&aelig;aid, a'r llall o'r Phari&s;&aelig;aid, efe a lefodd yn y Cyn|gor, Hawyr frodyr, Phari&s;&aelig;ad wyfi, m&acirc;b i Phari&s;&aelig;ad: am obaith ac adgyfodiad y meirw yr ydys yn fy marnu i.</P>
<P N="7">7 Ac wedi iddo ddywedyd hyn, bu ymry&s;on rhwng y Phari&s;ae|aid a'r Saduc&aelig;aid; a rhannwyd y lliaws.</P>
<P N="8">8 Canys y Saduc&aelig;aid yn w&icirc;r a ddywedant nad oes nac adgyfo|diad, nac Angel, nac Y&s;pryd: eithr y Phari&s;&aelig;aid &s;ydd yn addef p&ocirc;b un o'r ddau.</P>
<P N="9">9 A bu llefain mawr, A'r Scri|fennydion o ran y Phari&s;&aelig;aid a goda&s;ant i fynu, ac a ymry&s;ona|&s;ant, gan ddywedyd; Nid ydym ni yn cael dim drwg yn y d&ycirc;n hwn; eithr os y&s;pryd a lefarodd wrtho, neu Angel, nac ymry&s;o|nwn &acirc; Duw.</P>
<P N="10">10 Ac wedi cyfodi terfy&s;c mawr, y pen-capten yn ofni rhac tynnu Paul yn ddrylliau ganddynt, a ar|chodd i'r mil-w&ycirc;r fyned i wared, a'i gipio ef o'i plith hwynt, a'i ddwyn i'r ca&s;tell.</P>
<P N="11">11 Yr ail n&ocirc;s, yr Arglwydd a &s;a|fodd ger llaw iddo, ac a ddywe|dodd, Paul, cymmer gy&s;&s;ur; canys megis y ty&s;tiolaethai&s;t am danafi yn Jeru&s;alem, felly y mae yn rhaid i ti dy&s;tiolaethu yn Rhufain hefyd.</P>
<P N="12">12 A phan aeth hi yn ddydd; rhai o'r Iddewon, wedi llunio cy|farfod, a'i rhwyma&s;ant eu hunain &acirc; diofryd, gan ddywedyd; na fwyttaent, ac nad yfent, nes iddynt ladd Paul.</P>
<P N="13">13 Ac yr oedd mwy n&acirc; deu|gain, o'r rhai a wnaethant y cyn|grair hwn.</P>
<P N="14">14 A hwy a ddaethant at yr Arch-offeiriaid a'r Henuriaid, ac a ddyweda&s;ant, Ni a'n rhwyma|&s;om
<PB REF="183"> ein hunain &acirc; diofryd, na archwaethem ddim, hyd oni la|ddem Paul.</P>
<P N="15">15 Yn awr gan hynny, y&s;py&s;|wch gyd &acirc;'r Cyngor i'r pen-capten, fel y dygo efe ef i wared y foru attoch chwi, fel pe byddech ar fedr cael gwybod yn fanylach ei hanes ef, a ninnau cyn y delo efe yn agos, ydym barod iw ladd ef.</P>
<P N="16">16 Eithr pan glybu m&acirc;b chwaer Paul y cynllwyn ymma; efe a aeth i mewn i'r ca&s;tell, ac a fyne|godd i Paul.</P>
<P N="17">17 A Phaul a alwodd un o'r Canwriaid atto, ac a ddywedodd; Dwg y g&wcirc;r ieuangc hwn at y pen-capten; canys y mae ganddo beth iw fynegi iddo.</P>
<P N="18">18 Ac efe a'i cymmerth ef, ac a'i dug at y pen-capten, ac a ddy|wedodd; Paul y carcharor a'm galwodd i atto, ac a ddymunodd arnaf, ddwyn y g&wcirc;r ieuangc ym|ma attati, yr hwn &s;ydd ganddo beth i'w ddywedyd wrthit.</P>
<P N="19">19 A'r pen-capten a'i cymme|rodd ef erbyn ei law, ac a aeth ag ef o'r nailldu, ac a ofynnodd, Beth yw yr hyn &s;ydd genit i'w fynegi i mi?</P>
<P N="20">20 Ac efe a ddywedodd, Yr Iddewon a gydfwriada&s;ant ddei|&s;yf arnat ddwyn Paul i wared y foru i'r Cyngor, fel pe baent ar fedr ymofyn yn fanylach yn ei gylch ef.</P>
<P N="21">21 Ond na chyttuna di &acirc; hwynt; canys y mae yn cynllwyn iddo mwy n&acirc; deugein&wcirc;r o honynt, y rhai a roe&s;ant ddiofryd na bwytta nac yfed, nes ei ladd ef: ac yn awr y maent hwy yn barod yn di&s;gwil am addewid gennit ti.</P>
<P N="22">22 Y pen-capten, gan hynny, a ollyngodd y g&wcirc;r ieuangc ym|maith, wedi gorchymyn iddo na ddywedei i neb, ddangos o hono y pethau hyn iddo ef.</P>
<P N="23">23 Ac wedi galw atto ryw ddau Ganwriad, efe a ddywedodd, pa|ratowch ddau cant o fil-wyr, i fy|ned hyd yn C&aelig;&s;area, a d&ecirc;c a thru|gain o w&ycirc;r meirch, a deu-cant o ffynwewyr, ar y drydedd awr o'r n&ocirc;s.</P>
<P N="24">24 A pharatowch y&s;crubliaid iddynt i o&s;od Paul arnynt, i'w ddwyn ef yn ddiogel at Ph&aelig;lix y Rhaglaw.</P>
<P N="25">25 Ac efe a &s;crifennodd lythyr yn cynnwys yr y&s;tyriaeth ymma.</P>
<P N="26">26 Claudius Ly&s;ias at yr ardder|choccaf Raglaw Ph&aelig;lix, yn an|fon annerch.</P>
<P N="27">27 Y g&wcirc;r hwn a ddaliwyd gan yr Iddewon, ac a fu agos a'i ladd ganddynt, ac a achubais i, gan ddyfod a ll&ucirc; arnynt, gwedi deall mai Rhufeiniad oedd.</P>
<P N="28">28 A chan ewylly&s;io gwybod yr achos yr oeddynt yn achwyn arno, mi a'i dugym ef i wared i'w Cyngor hwynt.</P>
<P N="29">29 Yr hwn y cefais f&ocirc;d yn ach|wyn arno am arholien o'u cy|fraith hwy, heb f&ocirc;d un cwyn arno yn haeddu angeu neu rwymau.</P>
<P N="30">30 A phan fynegwyd i mi f&ocirc;d yr Iddewon ar fedr cynllwyn i'r g&wcirc;r, myfi a'i hanfonais ef allan o law attati: ac a rybuddiais y cy|huddwyr i ddywedyd y pethau oedd yn ei erbyn ef, ger dy fron di. Bydd iach.</P>
<P N="31">31 Yna y milw&ycirc;r, megis y gor|chymynna&s;id iddynt, a gymmera|&s;ant Paul, ac a'i dyga&s;ant o hyd n&ocirc;s i Antiparis.</P>
<PB REF="183">
<P N="32">32 A thrannoeth, gan adel i'r gw&ycirc;r meirch fyned gyd ag ef, hwy a ddychwela&s;ant i'r ca&s;tell.</P>
<P N="33">33 Y rhai gwedi dyfod i Cae|&s;area, a rhoddi y llythyr at y Rhaglaw, a o&s;oda&s;ant Paul hefyd ger ei fron ef.</P>
<P N="34">34 Ac wedi i'r Rhagla&wcirc; ddar|llen <HI>y llythr,</HI> ac ymofyn o ba dalaith yr oedd efe, a gwybod mai o Ci|licia yr ydoedd,</P>
<P N="35">35 Mi a'th wrandawaf, eb efe, pan ddelo dy gyhuddwyr hefyd. Ac efe a orchymynnodd ei gadw ef yn nadleu-d&ycirc; Herod.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXIV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Paul wedi ei gyhuddo gan Tertu|lus yr araithiwr,</HI> 10 <HI>yn atteb tros ei fuchedd a'i athrawiaeth,</HI> 24 <HI>Yn pregethu Chri&s;t i'r Rhaglaw a'i wraig.</HI> 26 <HI>Y Rhaglaw yn gobeithio cael brib, eithr yn ofer:</HI> 27 <HI>ac o'r diwedd wrth fyned a|llan o'i &s;wydd yn gadel Paul yng|harchar.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC yn &ocirc;l pum nhiwrnod y da|eth Ananias yr Arch-offeiriad i wared, a'r Henuriaid, ac un Ter|tulus areithiwr, y rhai a ymddan|go&s;a&s;ant ger bron y Rhaglaw yn erbyn Paul.</P>
<P N="2">2 Ac wedi ei alw ef ger bron, Tertulus a ddechreuodd ei gyhu|ddo ef, gan ddywedyd,</P>
<P N="3">3 Gan ein bod ni yn cael trwot ti heddwch mawr, a b&ocirc;d pethau llwyddiannus i'r genedl hon trwy dy ragwelediad di, yr ydym ni yn gwbl, ac ym-mh&ocirc;b man yn eu cyd|nabod, (o ardderchoccaf Phaelix) gyd &acirc; phob diolch.</P>
<P N="4">4 Eithr, fel na rwy&s;trwyf di ym|mhellach, yr ydwyf yn dei&s;yf ar|nat; o'th hynaw&s;edd, wrando ar|nom ar fyrr eiriau.</P>
<P N="5">5 Oblegid ni a gaw&s;om y g&wcirc;r hwn yn bl&acirc;, ac yn cyfodi ter|fy&s;g ym-my&s;c yr holl Iddewon drwy y b&ycirc;d, ac yn ben ar &s;ect y Nazareniaid.</P>
<P N="6">6 Yr hwn a ameanodd halogi y Deml; yr h&wcirc;n hefyd a ddalia|&s;om ni, ac a fynna&s;em ei farnu yn &ocirc;l ein cyfraith ni.</P>
<P N="7">7 Eithr Ly&s;ias y pen-capten a ddaeth, a thrwy orthrech mawr a'i dug ef allan o'n dwylo ni:</P>
<P N="8">8 Ac a archodd iw gyhudd|w&ycirc;r ddyfod ger dy fron di, gan yr hwn wrth ei holi, y gelli dy h&ucirc;n gael gwybodaeth o'r holl bethau am y rhai yr ydym ni yn achwyn arno.</P>
<P N="9">9 A'r Iddewon a gyd &s;ynia&s;ant hefyd, gan ddywedyd, f&ocirc;d y pe|thau hyn felly.</P>
<P N="10">10 A Phaul a attebodd, wedi i'r rhaglaw amneidio arno i ddy|wedyd, Gan i mi w&ycirc;bod dy fod ti yn farn-&wcirc;r i'r genedl hon, er ys llawer o flynyddoedd, yr ydwyf yn fwy cy&s;&s;urus yn atteb tro&s;of fy ll&ucirc;n.</P>
<P N="11">11 Canys ti a elli w&ycirc;bod nad oes tros ddeuddec diwrnod er pan ddaethym i fynu i addoli yn Je|ru&s;alem:</P>
<P N="12">12 Ac ni chaw&s;ant fi yn y Deml yn ymddadleu &acirc; neb, nac yn gw|neuthur terfy&s;c i'r bobl, nac yn y Synagogau, nac yn y ddinas.</P>
<P N="13">13 Ac ni allant brofi y pethau y maent yn awr yn achwyn arnaf o'i plegid.</P>
<P N="14">14 Ond hyn yr ydwyf yn ei gyffe&s;&s;u i ti, mai yn &ocirc;l y ffordd y maent hwy yn ei galw yn here&s;i,
<PB REF="184"> felly yr wyf fi yn addoli Duw fy nhadau, gan gredu yr holl bethau &s;y &s;crifennedic yn y Ddeddf a'r Prophwydi.</P>
<P N="15">15 A chennif obaith ar Dduw, yr hon y mae y rhai hyn eu hu|nain yn ei di&s;gwyl, y bydd adgy|fodiad y meirw, i'r cyfiawnion, ac i'r anghyfiawnion.</P>
<P N="16">16 Ac yn hyn yr ydwyfi fy h&ucirc;n yn ymarfer, i gael cydwybod ddi|rwy&s;tr tu ag at Dduw a dynion, yn wa&s;tadol.</P>
<P N="17">17 Ac yn &ocirc;l llawer o flynydd|cedd, y daethym i wneuthur elu|&s;enau i'm cenedl, ac offrymmau.</P>
<P N="18">18 Ar hynny rhai o'r Iddewon o A&s;ia a'm caw&s;ant i wedi fy nglanhau yn y Deml, nid gyd &acirc; thorf na therfy&s;c.</P>
<P N="19">19 Y rhai a ddyla&s;ent f&ocirc;d ger dy fron di ac achwyn, os oedd gan|ddynt ddim i'm herbyn.</P>
<P N="20">20 Neu dyweded y rhai hyn eu hunain, os caw&s;ant ddim cam|wedd ynof, tra f&ucirc;m i yn &s;efyll o flaen y Cyngor,</P>
<P N="21">21 Oddieithr yr un ll&ecirc;f hon a lefais pan oeddwn yn &s;efyll yn eu plith, Am adgyfodiad y meirw i'm bernir heddyw gennych.</P>
<P N="22">22 Pan glybu Phaelix y pethau hyn, efe a'u hoedodd hwynt, gan wybod yn y&s;py&s;ach y pethau a berthynent i'r ffordd hon, ac a ddywedodd, Pan dd&ecirc;l Ly&s;ias y pen-capten i wared, mi a g&acirc;f wybod eich matterion chwi yn gwbl.</P>
<P N="23">23 Ac efe a archodd i'r Can|wriad gadw Paul, a chael o hono e&s;mwythdra, ac na lei&s;<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">eiriei n&ecirc;b o'r eiddo ef iw wa&s;anaethu, nac i ddyfod atto.</P>
<P N="24">24 Ac yn &ocirc;l talm o ddyddian, y daeth Phaelix gyd &acirc;'i wraig Dru|&s;illa, yr hon ydoedd Iddewes, ac a yrrodd am Paul, ac a'i gwranda|wodd ef ynghylch y ffydd yng|hri&s;t.</P>
<P N="25">25 Ac fel yr oedd efe yn ymre|&s;ymmu am gyfiawnder, a dirwe&s;t, a'r farn a fydd; Phaelix a ddych|rynodd, ac a attebodd; d&ocirc;s ym|maith ar hyn o am&s;er: a phan ga|ffwyfi am&s;er cyfaddas, mi a alwaf am danat.</P>
<P N="26">26 A chan obeithio hefyd y rhoddid arian iddo gan Paul, er ei ollwng ef yh rhydd: o herwydd pa ham efe a anfonodd am dano yn fynychach, ac a chwedleuodd ag ef.</P>
<P N="27">27 Ac wedi cyflawni dwy fly|nedd, y daeth Portius Ffe&s;tus yn lle Phaelix. A Phaelix yn ewy|lly&s;io gwneuthur cymmwynas i'r Iddewon, a adawodd Paul yn rhwym.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Yr Iddewon yn achwyn ar Paul gar bron Ffe&s;tus:</HI> 8 <HI>ac ynteu yn atteb tro&s;to ei h&ucirc;n,</HI> 11 <HI>ac yn ap|pelio at Cae&s;ar:</HI> 14 <HI>Ac wedi hyn|ny Ffe&s;tus yn y&s;py&s;&s;u ei achos ef i frenin Agrippa,</HI> 23 <HI>a'i ddwyn ef gar bron;</HI> 25 <HI>Ffe&s;tus yn ei ddi|heuro ef, na wnaethai efe ddim a haeddai farwolaeth.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>FFe&s;tus, gan hynny, wedi dyfod i'r dalaith, yn &ocirc;l tri diwrnod a aeth i fynu i Jeru&s;alem, o Cae|&s;area.</P>
<P N="2">2 Yna yr ymddango&s;ddd yr Arch|offeiriad a phennaethiaid yr Idde|won, ger ei fron ef, yn erbyn Paul, ac a ymbilia&s;ant ag ef,</P>
<PB REF="184">
<P N="3">3 Gan gei&s;io ffafor yn ei erbyn ef, fel y cyrchei efe ef i Jeru&s;alem: gan wneuthur cynllwyn i'w ladd ef ar y ffordd.</P>
<P N="4">4 A Ffe&s;tus a attebodd, y ced|wid Paul yn Cae&s;area, ac yr al efe ei hun yno ar fyrder.</P>
<P N="5">5 Y rhai gan hynny, a allant yn eich my&s;c, eb efe, deuant i wa|red gyd &acirc; ni, ac od oes dim <HI>drwg</HI> yn y g&wcirc;r hwn, cyhuddant ef.</P>
<P N="6">6 A phryd na thriga&s;ei efe gyd &acirc; hwy dros ddeng nhiwrnod, efe a aeth i wared i Cae&s;area, a thran|noeth efe a ei&s;teddodd yn yr or|&s;edd, ac a archodd ddwyn Paul atto.</P>
<P N="7">7 Ac wedi ei ddyfod, yr Idde|won a ddaethent o Jeru&s;alem i wared, a &s;afa&s;ant o'i amgylch, ac a ddyga&s;ant lawer o achwynion try|mion yn erbyn Paul, y rhai ni's gallent eu profi.</P>
<P N="8">8 Ac yntef yn ei amddiffyn ei h&ucirc;n, Ni phechais i ddim, nac yn erbyn cyfraith yr Iddewon, nac yn erbyn y Deml, nac yn er|byn Cae&s;ar.</P>
<P N="9">9 Eithr Ffe&s;tus yn chwennych dangos ffafor i'r Iddewon, a atte|bodd Paul, ac a ddywedodd, A fynni di fyned i fynu i Jeru&s;alem i'th farnu yno ger fy mron i, am y pethau hyn?</P>
<P N="10">10 A Phaul a ddywedodd; O flaen gor&s;eddfaingc Cae&s;ar yr wyfi yn &s;efyll, lle y mae yn rhaid fy marnu; ni wnaethum i ddim cam &acirc;'r Iddewon, megis y gwyddo&s;t ti yn dda.</P>
<P N="11">11 Canys os ydwyf yn gwneu|thur cam, ac <HI>os</HI> gwneuthym ddim yn haeddu angeu, nid wyf yn gwrthod marw: eithr onld oes dim o'r pethau y mae y rhai hyn yn fy nghyhuddo, ni ddichon neb fy rhoddi iddynt. Appelio yr wyf at Cae&s;ar.</P>
<P N="12">12 Yna Ffe&s;tus, wedi ymddi|ddan &acirc;'r Cyngor, a attebodd, A ap|peliai&s;t di at Cae&s;ar? at Cae&s;ar y cei di fyned.</P>
<P N="13">13 Ac wedi talm o ddyddiau, Agrippa y brenin, a Bernice, a ddaethant i Cae&s;area i gyfarch Ffe&s;tus.</P>
<P N="14">14 Ac wedi iddynt aros yno lawer o ddyddiau, Ffe&s;tus a fyne|godd i'r brenin hanes Paul, gan ddywedyd; Y mae <HI>ymma</HI> ryw &wcirc;r wedi ei adel gan Phaelix ynghar|char.</P>
<P N="15">15 Ynghylch yr hwn, pan oe|ddwn yn Jeru&s;alem, yr ymddan|go&s;odd Arch-offeiriaid a henuri|aid yr Iddewon ger bron, gan ddei|&s;yf cael barn yn ei erbyn ef.</P>
<P N="16">16 I'r rhai yr attebais, nad oedd arfer y Rhufein-w&ycirc;r, roddi n&ecirc;b rhyw dd&ycirc;n iw ddifetha, nes cael o'r cyhuddol ei gyhudd-w&ycirc;r yn ei wyneb, a chael lle iw amdde|ffyn ei h&ucirc;n rhag y cwyn.</P>
<P N="17">17 Wedi eu dyfod hwy ymma gan hynny, heb wneuthur dim oed, trannoeth mi a ei&s;teddais ar yr or&s;edd-faingc, ac a orchy|mynnais ddwyn y g&wcirc;r ger bron.</P>
<P N="18">18 Am yr hwn ni dd&ucirc;g y cy|hudd-w&ycirc;r <HI>i fynu</HI> ddim achwyn, o'r pethau yr oeddwn i yn ty|bied.</P>
<P N="19">19 Ond yr oedd ganddynt yn ei erbyn ef, ryw ymofynion yng|hylch eu coel-grefydd eu hunain, ac ynghylch un Ie&s;u a fua&s;ei fa|rw, yr hwn a daerei Paul ei f&ocirc;d yn fyw.</P>
<P N="20">20 A myfi yn anhy&s;pys i ymo|fyn am hyn, a ddywedais, a
<PB REF="185"> fynnei efe fyned i Jeru&s;alem a'i farnu yno am y pethau hyn.</P>
<P N="21">21 Eithr gwedi i Paul appelio i'w gadw i wybyddiaeth Augu|&s;tus, mi a erchais ei gadw ef hyd oni allwn ei anfon ef at Cae&s;ar.</P>
<P N="22">22 Yna Agrippa a ddywedodd wrth Ffe&s;tus, minneu a ewylly|&s;iwn glywed y d&ycirc;n. Yntef a ddy|wedodd, Ti a gei ei glywed ef y foru.</P>
<P N="23">23 Trannoeth, gan hynny, wedi dyfod Agrippa, a Bernice, a rhwy&s;c fawr, a myned i mewn i'r or&s;edd, a'r pen-capteniaid, a phendefigion y ddinas, wrth or|chymmyn Ffe&s;tus fe a ddugpwyd Paul ger bron.</P>
<P N="24">24 A Ffe&s;tus a ddywedodd; O frenin Agrippa, a chwi w&ycirc;r oll &s;ydd gyd &acirc; ni yn bre&s;ennol, chwi a welwch y d&ycirc;n hwn, oblegit pa un y galwodd holl liaws yr I|ddewon arnafi, yn Jeru&s;alem ac ymma, gan lefain, na ddylei efe fyw yn hwy.</P>
<P N="25">25 Eithr pan ddeellais na wnae|thei efe ddim yn haeddu angeu, ac yntef ei hun wedi appelio at Augu&s;tus, mi a fernais ei ddanfon ef.</P>
<P N="26">26 Am yr hwn nid oes gennif ddim &s;iccrwydd iw &s;cri&s;ennu at <HI>fy</HI> Arglwydd; o herwydd pa ham, mi a'i dugym ef ger eich bron chwi, ac yn enwedic ger dy fron di, &ocirc; frenin Agrippa, fel wedi ei holi ef, y caffwyf ryw beth i'w &s;crifennu.</P>
<P N="27">27 Canys allan o re&s;wm y gwe|laf fi anfon carcharor, heb y&s;py&s;u hefyd yr achwynion a fyddo yn ei erbyn ef.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Paul yngwydd Agrippa yn dan|gos ei fuchedd o'i febyd,</HI> 12 <HI>ac mor rhyfeddol y troe&s;id ac y gal|we&s;id ef i f&ocirc;d yn Apo&s;tol.</HI> 24 <HI>Ffe&s;tus yn teuru ei f&ocirc;d ef wedi ynfydu, yntef ar hynny yn atteb yn llariaidd.</HI> 28 <HI>Agrippa ymron myned yn Gri&s;tion.</HI> 31 <HI>Yr holl gynnulleidfa yn ei farnu ef yn ddieuog.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC Agrippa a ddywedodd wrth Paul, Y mae cennad i ti i ddywedyd tro&s;ot dy hunan. Yna Paul a e&s;tynnodd ei law, ac a'i hamddeffynnodd ei hun.</P>
<P N="2">2 Yr ydwyf yn fy nhybied fy hun yn ddedwydd, &ocirc; frenhin A|grippa, gan fy m&ocirc;d yn cael fy am|ddeffyn fy hun ger dy fron di he|ddyw, am yr holl bethau yr ach|wynir arnaf gan yr Iddewon.</P>
<P N="3">3 Yn bendifaddeu gan w&ycirc;bod dy f&ocirc;d di yn gyd-nabyddus &acirc;'r holl ddefodau, a'r holion &s;ydd ym mhlith yr Iddewon: o her|wydd pa ham, yr ydwyf yn dei|&s;yf arnat fy ngwrando i yn ddio|ddefgar.</P>
<P N="4">4 Fy muchedd i o'm mebyd, yr hon oedd o'r dechreuad, ym mhlith fy nghenedl yn Jeru&s;alem, a &wcirc;yr yr Iddewon oll,</P>
<P N="5">5 Y rhai am hadwaenent i o'r dechreu, (os mynnant dy&s;tiolae|thu) mai yn &ocirc;l y &s;ect fanylaf o'n crefydd ni, y b&ucirc;m i fyw, yn Phari|&s;&aelig;ad.</P>
<P N="6">6 Ac yn awr, am obaith yr a|ddewid a wnaed i'n tadau gan Dduw yr wyf yn &s;efyll i'm barnu.</P>
<P N="7">7 I'r hwn <HI>addewid</HI> y mae ein deuddec llwyth ni, heb dorr yn gwa&s;anaethu <HI>Duw</HI> n&ocirc;s a dydd, yn gobeithio dyfod; am yr hon o|baith yr achwynir arnaf, &ocirc; fre|nin
<PB REF="185"> Agrippa, gan yr Iddewon.</P>
<P N="8">8 Pa beth? ai anghredadwy y bernir gennych chwi, y cyfyd Duw y meirw?</P>
<P N="9">9 Minneu, yn w&icirc;r a dybiais ynof fy h&ucirc;n, f&ocirc;d yn rhaid <HI>i mi</HI> wneuthur llawer o bethau yn er|byn enw Ie&s;u o Nazareth.</P>
<P N="10">10 Yr hyn hefyd a wneuthym yn Jeru&s;alem; a llawer o'r Sainct a gaeais i mewn carcharau, wedi derbyn awdurdod gan yr Arch|offeiriaid; ac wrth eu difetha, mi a roddais farn yn eu herbyn.</P>
<P N="11">11 Ac ym mh&ocirc;b-Synagog yn fynych mi a'i co&s;pais hwy, ac a'u cymhellais i gablu; a chan ynfy|du yn fwy yn eu herbyn, mi a'u herlidiais hyd ddina&s;oedd dieithr hefyd.</P>
<P N="12">12 Ac yn hyn, a myfi yn my|ned i Ddama&s;cus, ag awdurdod a chennad oddi wrth yr Arch-offei|riaid;</P>
<P N="13">13 Ar hanner dydd, &ocirc; frenin, ar y ffordd, y gwelais oleuni o'r n&ecirc;f, mwy n&acirc; di&s;clairdeb yr haul, yn di&s;clairio o'm hamgylch, a'r rhai oedd yn ymdaith gyd &acirc; mi.</P>
<P N="14">14 Ac wedi i ni oll &s;yrthio ar y ddaiar, mi a glywais leferydd yn llefaru wrthif, ac yn dywedyd yn Hebrae-aec, Saul, Saul, pa ham yr ydwyt yn fy erlid i? caled yw i ti wingo yn erbyn y &s;wm|bylau.</P>
<P N="15">15 Ac mi a ddywedais, Pwy wyti, Arglwydd? Ac efe a ddy|wedodd, Myfi yw Ie&s;u, yr hwn yr wyt ti yn ei erlid.</P>
<P N="16">16 Eithr cyfod, a &s;&acirc;f ar dy draed, canys i hyn yr ymddango|&s;ais i ti, i'th o&s;od ti yn weinidog, ac yn d&ycirc;&s;t o'r pethau a welai&s;t, ac o'r pethau yr ymddango&s;af i ti yn|ddynt:</P>
<P N="17">17 Gan dy wared di oddi wrth bobl a'r Cenhedloedd, at y rhai yr ydwyf yn dy anfon di yr aw|ron;</P>
<P N="18">18 I agoryd eu llygaid, ac i'w troi o dywyllwch i o&s;euni, ac o feddiant Satan at Dduw; fel y derbyniont faddeuant pechodau, a chyfran ymmy&s;c y rhai a &s;an|cteiddiwyd trwy y ffydd &s;ydd y|nof fi.</P>
<P N="19">19 Am ba achos, &ocirc; frenin A|grippa, ni bum anufydd i'r wele|digaeth nefol.</P>
<P N="20">20 Eithr mi a bregethais ir rhai yn Dama&s;cus yn gyntaf, ac yn Je|ru&s;alem, a thros holl wl&acirc;d Jud&aelig;a, ac i'r Cenhedloedd: ar iddynt e|difarhau, a dychwelyd at Dduw, a gwneuthur gweithredoedd addas i edifeirwch.</P>
<P N="21">21 O achos y pethau hyn, yr Iddewon a'm dalia&s;ant i yn y Deml, ac a gei&s;ia&s;ant fy lladd i &acirc;'u dwyl&ocirc; <HI>eu hun.</HI></P>
<P N="22">22 Am hynny wedi i mi gael help gan Dduw, yr wyf fi yn aros hyd y dydd hwn, gan dy&s;tiolae|thu i fychan a mawr, ac heb ddy|wedyd dim amgen nag a ddywe|da&s;ei y Prophwydi a Mo&s;es, y de|lent i ben:</P>
<P N="23">23 Y dioddefei Chri&s;t, ac y byddei efe yn gyntaf o adgyfodi|ad y meirw, ac y dango&s;ei oleuni i'r bobl, ac i'r Cenhedloedd.</P>
<P N="24">24 Ac fel yr oedd efe yn dy|wedyd y pethau hyn tro&s;to, Ffe|&s;tus; a ddywedodd &acirc; llef uchel, Paul, yr wyt ti yn ynfydu; llawer o ddy&s;e &s;ydd yn dy yrru di yn yn|&s;yd.</P>
<P N="25">25 Ac efe a ddywedodd, Nid wyf i yn ynfydu, &ocirc; ardderchoc|caf Ffe&s;tus; eithr geiriau gwirio|nedd
<PB REF="186"> a &s;obrwydd, yr wyfi yn eu hadrodd.</P>
<P N="26">26 Canys y brenin a w&ycirc;r oddi wrth y pethau hyn, wrth yr hwn yr wyfi yn llefaru yn h&ycirc;f&punc; o her|wydd nid wyf yn tybied f&ocirc;d dim o'r pethau hyn yn guddiedig rhag|ddo, oblegid nid mewn congl y gwnaed hyn.</P>
<P N="27">27 Oh frenin Agrippa, A wyt ti yn credu i'r Prophwydi? mi a wn dy f&ocirc;d yn credu.</P>
<P N="28">28 Ac Agrippa a ddywedodd wrth Paul, yr wyti o fewn ychy|dig i'm hynnyll i f&ocirc;d yn Gri&s;tion.</P>
<P N="29">29 A Phaul a ddywedodd; Mi a ddymunwn gan Dduw, o &s;ewn yehydig, ac yn gwbl oll, f&ocirc;d nid tydi yn unic, ond pawb he|fyd ar &s;ydd yn fy ngwrando he|ddyw, yn gyfryw ac wyfi, ond y rhwymau hyn.</P>
<P N="30">30 Ac wedi iddo ddywedyd hyn, cyfododd y brenin, a'r Rhag|law, a Bernice, a'r rhai oedd yn ei&s;tedd gyd &acirc; hwynt.</P>
<P N="31">31 Ac wedi iddynt fyned o'r neilltu, hwy a lefara&s;ant wrth ei gilydd, gan ddywedyd, Nid yw 'r d&ycirc;n hwn yn gwneuthur dim yn haeddu angeu neu rwymau.</P>
<P N="32">32 Yna y dywedodd Agrippa wrth Ffe&s;tus, fe alla&s;id gollwng y d&ycirc;n ymma ymmaith, oni bua&s;ei iddo appelio at Cae&s;ar.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Paul wrth forio tua Rhufain,</HI> 10 <HI>yn rhag-ddywedyd perygl y daith:</HI> 11 <HI>ac heb gael ei goelio.</HI> 14 <HI>Hwy|thau yn cael eu taflu draw ac ym|ma gan y dyme&s;tl:</HI> 41 <HI>y llong yn torri arnynt:</HI> 42, 43, 44 <HI>ac er hynny yn dyfod i gyd i dir yn ddi|angol.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A Phan gyttunwyd forio o ho|nom ymmaith i'r Ital&punc; hwy a roe&s;ant Paul, a rhyw garcharorion eraill, at Ganwriad a'i enw Iulius, o fyddin Augu&s;tus.</P>
<P N="2">2 Ac wedi dringo i long o A|dramyttium, ar fedr hwylio i due|ddau A&s;ia, ni a aethom allan o'r porth-ladd, a chyd &acirc; ni yr oedd Ari&s;tarchus, Macedoniad o The&s;|&s;alonica.</P>
<P N="3">3 A thrannoeth ni a ddygpwyd i wared i Sidon, a Julius a ymdd&ucirc;g yn garedigol tu ac at Paul, ac a roddes iddo gennad i fyned at ei gyfeillion, i gael ymgeledd.</P>
<P N="4">4 Ac wedi myned oddi yno, ni a hwylia&s;om tan Cyprus, am f&ocirc;d y gwyntoedd yn wrthwy|nebus.</P>
<P N="5">5 Ac wedi hwylio o honom tros y m&ocirc;r &s;ydd ger llaw Cilicia a Phamphilia, ni a ddaethom i My|ra, <HI>dinas</HI> yn Lycia.</P>
<P N="6">6 Ac yno y Canwriad wedi cael llong o Alexandria, yn hwylio i'r Ital, a'n go&s;odes ni ynddi.</P>
<P N="7">7 Ac wedi i ni hwylio yn anniben lawer o ddyddiau, a dy|fod yn brin ar gyfer Gnidus, am na adawei y gwynt i ni; ni a hwylia&s;om &icirc;s law Creta, ar gyfer Salm&ocirc;ne.</P>
<P N="8">8 Ac wedi i ni yn brin fyned heibio iddo, ni a ddaethom i ryw le a elwir y porthladdoedd pryd|ferth, yr hwn yr oedd dinas La&s;&aelig;a yn agos iddo.</P>
<P N="9">9 Ac wedi i dalm o am&s;er fy|ned heibio, a b&ocirc;d morio weithian yn enbyd, o herwydd hefyd ddar|fod yr ympryd weithian, Paul a gynghorodd,</P>
<P N="10">10 Gan ddywedyd wrthynt, Ha-w&ycirc;r, yr wyf yn gweled y
<PB REF="186"> bydd yr hynt hon ynghyd &acirc; &s;ar|h&acirc;ed a cholled fawr, nid yn unic am y llwyth a'r llong, eithr am ein heinioes ni hefyd.</P>
<P N="11">11 Eithr y Canwriad a gredodd i lywydd, ac i berchen y llong, yn fwy nag i'r pethau a ddywedyd gan Paul.</P>
<P N="12">12 A chan f&ocirc;d y porthladd yn anghyfleus i aiafu, y rhan fwyaf a roe&s;ant gyngor i ymado oddi yno hefyd, os, gallent ryw f&ocirc;dd gyrhaeddyd hyd Phaenice, i aia|fu <HI>yno;</HI> yr hwn &s;ydd borthladd yn Creta, ar gyfer y deau-orllewin, a'r gogledd-orllewin.</P>
<P N="13">13 A phan chwythodd y de|heu wynt yn araf, hwynt hwy yn tybied cael eu meddwl, gan godi <HI>hwyliau</HI> a foria&s;ant heibio yn agos i Creta.</P>
<P N="14">14 Ond cyn nemmawr, cyfo|dodd yn ei herbyn hi wynt tem|he&s;tlog, yr hwn a elwir Eurocly|don.</P>
<P N="15">15 A phan gippiwyd y llong, ac heb allu gwrthwynebu y gwynt, ni a ymroe&s;om, ac a ddyc|pwyd <HI>gyd &acirc;'r gwynt.</HI></P>
<P N="16">16 Ac wedi i ni redeg goris y|nys fach, a elwir Clauda, braidd y galla&s;om gael y b&acirc;d:</P>
<P N="17">17 Yr hwn a goda&s;ant i fynu, ac a wnaethant gynnorthwyon, gan wregy&s;u y llong oddi dani a hwy yn ofni rhag &s;yrthio a'r &s;ugn-draeth, wedi go&s;twng yr hwyl, a dducpwyd felly.</P>
<P N="18">18 A ni yn flin iawn arnom gan y deme&s;tl, trannoeth hwy a y&s;cafnha&s;ant y llong.</P>
<P N="19">19 A'r trydydd dydd y bwria|&s;om, &acirc;'n dwylo ein hunain, da|clau y llong allan.</P>
<P N="20">20 A phan nad oedd na haul, na &s;&ecirc;r yn ymddangos, dros lawer o ddyddiau, a theme&s;tl nid bychan yn pwy&s;o arnom, p&ocirc;b gobaith y byddem cadwedic a ddycpwyd o|ddi arnom o hynny allan.</P>
<P N="21">21 Ac wedi b&ocirc;d hir ddirwe&s;t, yna y &s;afodd Paul yn eu canol hwy, ac a ddywedodd, Ha-w&ycirc;r, chwi a ddyla&s;ech wrando arnafi, a bod heb ymadaw o Creta, ac ennill y &s;yrhaed-ymma, a'r go|lled.</P>
<P N="22">22 Ac yr awr hon yr wyf yn eich cynghori chwi i f&ocirc;d yn gy&s;|&s;urus; canys ni bydd colled am einioes <HI>un</HI> o honoch, ond am y llong yn unic.</P>
<P N="23">23 Canys &s;afodd yn fy ymyl y n&ocirc;s hon Angel Duw yr hwn a'm piau, a'r hwn yr wyf yn ei addoli;</P>
<P N="24">24 Gan ddywedyd, Nac ofna Paul, rhaid i ti &s;efyll ger bron Cae&s;ar ac wele, rhoddes Duw i ti y rhai oll &s;ydd yn morio gyd &acirc; thi.</P>
<P N="25">25 Am hynny, Hawyr, cym|merwch gy&s;&s;ur, canys yr wyf fi yn credu i Dduw, mai felly y bydd, yn &ocirc;l y m&ocirc;dd y dywedpwyd i mi.</P>
<P N="26">26 Ond mae yn rhaid ein bw|rw ni i ryw ynys.</P>
<P N="27">27 Ac wedi dyfod y bedwaredd n&ocirc;s ar ddec, fe a ddigwyddodd a ni yn morio yn Adria, ynghylch hanner n&ocirc;s, dybied o'r morw&ycirc;r eu bod yn ne&s;&s;au i ryw wl&acirc;d.</P>
<P N="28">28 Ac wedi iddynt blymmio, hwy &acirc;'i caw&s;ant yn ugain gw|rhyd, ac wedi myned ychydig pellach, a phlymmio drachefn, hwy a'i caw&s;ant yn bymtheg gw|rhyd.</P>
<P N="29">29 Ac a hwy yn ofni rhag i ni &s;yrthio ar leoedd geirwon, wedi
<PB REF="187"> iddynt fwrw pedair angor allan o'r llyw, hwy a ddei&s;yfia&s;ant ei myned hi yn ddydd.</P>
<P N="30">30 Ac fel yr oedd y llong-w&ycirc;r yn cei&s;io ffoi allan o'r llong, ac wedi gollwng y b&acirc;d i wared i'r m&ocirc;r, yn rhith bod ar fedr bw|rw angorau o'r pen blaen i'r llong,</P>
<P N="31">31 Dywedodd Paul wrth y Canwriad a'r milw&ycirc;r, onid erys y rhai hyn yn y llong, ni ellwch chwi f&ocirc;d yn gadwedig.</P>
<P N="32">32 Yna y torrodd y milwyr ra|ffau y b&acirc;d, ac a adaw&s;ant iddo &s;yr|thio ymmaith.</P>
<P N="33">33 A thra 'r ydoedd hi yn dy|ddhau, Paul a eiriolodd ar bawb gymmeryd llyniaeth, gan ddywe|dyd, heddyw yw y pedwerydd dydd a'r ddec yr ydych chwi yn di&s;gwil, ac yn aros ar eich cyth|lwng, heb gymmeryd dim.</P>
<P N="34">34 O herwydd pa ham, yr yd|wyf yn dymuno arnoch gymme|ryd llyniaeth, oblegid hyn &s;ydd er iechyd i chwi, canys blewyn i'r un o honoch ni &s;yrth oddiar ei ben.</P>
<P N="35">35 Ac wedi iddo ddywedyd hyn, efe a gymmerodd fara, ac a ddiolchodd i Dduw yn eu g&wcirc;ydd hwynt oll, ac a'i torrodd, ac a dde|chreuodd fwytta.</P>
<P N="36">36 Ac yr oeddynt bawb wedi myned yn gy&s;&s;urol, a hwy a gym|mera&s;ant lyniaeth hefyd.</P>
<P N="37">37 Ac yr oeddem yn y llong i gyd, yn ddau cant ac un ar bym|thec a thrugain oeneidiau.</P>
<P N="38">38 Ac wedi eu digoni o lyni|aeth, hwy a y&s;cafnha&s;ant y llong, gan fwrw y gwenith allan i'r m&ocirc;r.</P>
<P N="39">39 A phan aeth hi yn ddydd, nid oeddynt yn adnabod y t&icirc;r; ond hwy a ganfuant ryw gilfach, a glan iddi, i'r hwn y cynghora|&s;ant (os gallent) wthio y llong iddo.</P>
<P N="40">40 Ac wedi iddynt godi yr an|gorau, hwy a ymollynga&s;ant i'r m&ocirc;r, ac a ollynga&s;ant hefyd yn rhydd rwymau y llyw, ac a goda|&s;ant yr hwyl i'r gwynt, ac a gei|&s;ia&s;ant y lan.</P>
<P N="41">41 Ac wedi i ni &s;yrthio ar le deu-f&ocirc;r-gyfarfod, hwy a wthia|&s;ant y llong, a'r pen blaen iddi a lynodd, ac a &s;afodd yn ddi-y&s;cog, eithr y pen &ocirc;l a ymddattododd gan nerth y tonnau.</P>
<P N="42">42 A chyngor y milwyr oedd ladd y carcharorion, rhag i neb o honynt nofio allan, a diangc ym|maith.</P>
<P N="43">43 Ond y Canwriad yn ewy|lly&s;io cadw Paul, a rwy&s;trodd iddynt eu hamcan, ac a ar|chodd i bawb ar a fedrei nofio, ymfwrw yn gyntaf <HI>i'r m&ocirc;r,</HI> a my|ned allan i'r t&icirc;r:</P>
<P N="44">44 Ac i'r lleill, rhai ar y&s;tyllod, ac eraill ar ryw <HI>ddrylliau</HI> o'r llong. Ac felly y digwyddodd dyfod o bawb i d&icirc;r yn ddiangol.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Paul wedi torri y llong arno, yn cael ei dderbyn yn rhywiogaidd gan y Barbariaid.</HI> 5 <HI>Y wiber ar ei law ef, heb wneuthur iddo niwed:</HI> 8 <HI>ac ynteu yn iachau llawer o glefydau yn yr ynys.</HI> 11 <HI>Hwynt hwy yn myned ymmaith tua Rhu|fain.</HI> 17 <HI>Yntef yn mynegi i'r Idde|won achos ei ddyfodiad,</HI> 24 <HI>we|di iddo bregethu, rhai yn cre|du, a rhai heb gredu:</HI> 30 <HI>ac yn|tau
<PB REF="187"> er hynny yn pregethu yno ddwy flynedd.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC wedi iddynt ddiangc, yna y gwybuant mai Melita y gelwid yr ynys.</P>
<P N="2">2 A'r Barbariaid a ddango&s;a&s;ant i ni fwyneidd-dra nid bychan; oblegid hwy a gynneua&s;ant d&acirc;n, ac a'n derbynia&s;ant ni oll, o her|wydd y gafod gynnyrchiol, ac o herwydd yr oerfel.</P>
<P N="3">3 Ac wedi i Paul gynnull ynghyd lawer o friwydd, a'i dodi ar y t&acirc;n, gwiber a ddaeth allan o'r gwr&ecirc;s, ac a lynodd wrth ei law ef.</P>
<P N="4">4 A phan welodd y Barbariaid y bwy&s;tfil yngrhog wrth ei law ef; hwy a ddyweda&s;ant wrth ei gilydd, yn &s;iccr, llawruddiog yw y d&ycirc;n hwn, yr hwn er ei ddiangc o'r m&ocirc;r ni adawodd dialedd iddo fyw.</P>
<P N="5">5 Ac efe a y&s;cydwodd y bwy&s;t|fil i'r t&acirc;n, ac ni oddefodd ddim niwed.</P>
<P N="6">6 Ond yr oeddynt hwy yn di&s;|gwil iddo ef chwyddo, neu &s;yr|thio yn ddi&s;ymmwth yn farw. Eithr wedi iddynt h&icirc;r ddi&s;gwil, a gweled nad oedd dim niwed yn digwydd iddo, <HI>hwy</HI> a newidia&s;ant eu meddwl, ac a ddyweda&s;ant mai duw oedd efe.</P>
<P N="7">7 Ynghylch y man hwnnw yr oedd tiroedd i bennaeth yr ynys, a'i enw Publius, yr hwn a'n der|byniodd ni, ac a'n lletteuodd dri|diau yn garedig.</P>
<P N="8">8 A digwyddodd, f&ocirc;d t&acirc;d Pub|lius yn gorwedd yn gl&acirc;f o gryd a gwaedlif, at yr hwn wedi i Paul fyned i mewn, a gweddio, efe a ddododd ei ddwylo arno ef, ac a'i iachaodd.</P>
<P N="9">9 Felly wedi gwneuthur hyn, y lleill hefyd y rhai oedd a heinti|au arnynt yn yr ynys, a ddaethant atto, ac a iachawyd.</P>
<P N="10">10 Y rhai hefyd a'n parcha|&s;ant ni &acirc; llawer o urddas, a phan oeddym yn ymadel, hwy a'n llwytha&s;ant ni &acirc; phethau angen|rheidiol.</P>
<P N="11">11 Ac wedi tri-mis yr aethom ymmaith mewn llong o Alexan|dria, yr hon a aiafa&s;ei yn yr ynys: a'i harwydd hi oedd Ca&s;tor a Phollux.</P>
<P N="12">12 Ac wedi ein dyfod i Syra|cu&s;a, ni a driga&s;om <HI>yno</HI> dridiau.</P>
<P N="13">13 Ac oddiyno wedi myned oddi amgylch ni a ddaethom i Rhegium, ac yn &ocirc;l un diwrnod y deheu-wynt a chwythodd, ac ni a ddaethom yr ail dydd i Pute|oli:</P>
<P N="14">14 Lle y caw&s;om frodyr, ac y dymunwyd arnom aros gyd &acirc; hwynt &s;aith niwrnod: ac felly ni a ddaethom i Rufain.</P>
<P N="15">15 Ac oddi yno pan glybu 'r brodyr am danom, hwy a ddae|thant i'n cyfarfod ni hyd Appii fforum, a'r tair Tafarn; y rhai pan welodd Paul, efe a ddiol|chodd i Dduw, ac a gymmerodd gy&s;&s;ur.</P>
<P N="16">16 Eithr pan ddaethom i Ru|fain, y Canwriad a roddes y car|charorion at ben-capten y llu: eithr canhiadwyd i Paul aros wr|tho ei h&ucirc;n, gyd &acirc; milwr oedd yn ei gadw ef.</P>
<P N="17">17 A digwyddodd yn &ocirc;l tridi|au, alw o Paul yngh&ycirc;d y rhai oedd bennaf o'r Iddewon. Ac we|di iddynt ddyfod yngh&ycirc;d, efe a ddywedodd wrthynt, Ha-w&ycirc;r frodyr, er na wnaethym i ddim
<PB REF="188"> yn erbyn y bobl, na defodau y ta|dau, etto mi a roddwyd yn gar|charor o Jeru&s;alem i ddwylo y Rhufeinw&ycirc;r.</P>
<P N="18">18 Y rhai wedi darfod fy holi, a fynna&s;ent fy ngollwng ymmaith, am nad oedd dim achos angeu y|nof.</P>
<P N="19">19 Eithr, am f&ocirc;d yr Iddewon yn dywedyd yn erbyn hyn, mi a yrrwyd i appelio at Cae&s;ar, nid fel pettei gennif beth i achwyn ar fy nghenedl.</P>
<P N="20">20 Am yr achos hwn, gan hynny, y gelwais am danoch chwi, i'ch gweled, ac i ymddi|ddan &acirc; <HI>chwi:</HI> canys o achos go|baith I&s;rael i'm rhwymwyd i &acirc;'r gadwyn hon.</P>
<P N="21">21 A hwythau a ddyweda&s;ant wrtho, ni dderbynia&s;om ni lythy|rau o Jud&aelig;a yn dy gylch di, ac ni fynegodd, ac ni lefarodd neb o'r brodyr a ddaeth oddi yno, ddim drwg am danat ti.</P>
<P N="22">22 Ond yr ydym ni yn dei&s;yf cael clywed gennit ti beth yr yd|wyt yn ei &s;ynied, oblegid am y &s;ect hon, y mae yn hy&s;pys i ni f&ocirc;d ym-mh&ocirc;b man yn dywedyd yn ei herbyn.</P>
<P N="23">23 Ac wedi iddynt nodi diwr|nod iddo, llawer a ddaeth atto ef, i'w lett&ycirc;, i'r rhai y ty&s;tiolae|thodd ac yr eglurodd efe deyrnas Dduw, gan gynghori iddynt y pethau am yr Ie&s;u, allan o gy|fraith Mo&s;es, a'r Prophwydi, o'r boreu hyd yr hwyr.</P>
<P N="24">24 A rhai a greda&s;ant i'r pe|thau a ddyweda&s;id, a rhai ni chre|da&s;ant.</P>
<P N="25">25 Ac a hwy yn anghytt&ucirc;n &acirc;'u gilydd, hwy a ymadaw&s;ant, wedi i Paul ddywedyd un gair, mai da y llefarodd yr Y&s;pryd gl&acirc;n trwy E&s;aias y prophwyd wrth ein tadau ni,</P>
<P N="26">26 Gan ddywedyd, D&ocirc;s at y bobl ymma, a dywed, Yn cly|wed y clywch, ac ni ddeellwch, ac yn gweled y gwelwch, ac ni chan|fyddwch.</P>
<P N="27">27 Canys br&acirc;&s;-hawyd calon y bobl hyn, a thrwm y clyw&s;ant &acirc;'u clu&s;tiau, a'u llygaid a gaea&s;ant, rhag iddynt weled &acirc;'u llygaid, a chlywed &acirc;'u clu&s;tiau, a deall &acirc;'r galon, a dychwelyd, ac i mi i hia|chau hwynt.</P>
<P N="28">28 Bydded hy&s;pys i chwi gan hynny, anfon iechydwriaeth Duw at y Cenhedloedd, a hwy a wran|dawant,</P>
<P N="29">29 Ac wedi iddo ddywedyd hyn, ymadawodd yr Iddewon: a chanddynt ddadl mawr yn eu plith.</P>
<P N="30">30 A Phaul a arhoes ddwy fly|nedd gyfan yn ei d&ycirc; ardrethol ei h&ucirc;n, ac a dderbyniodd bawb ar oedd yn dyfod i mewn atto,</P>
<P N="31">31 Gan bregethu teyrnas Dduw, ac athrawiaethu y pethau am yr Arglwydd Je&s;u Gri&s;t, gyd &acirc; ph&ocirc;b hyfder, yn ddiwahardd.</P>
</DIV2>
<TRAILER>Diwedd Gweithredoedd yr Apo&s;tolion.</TRAILER>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="book">
<PB REF="188">
<HEAD>EPISTOL PAUL YR APOSTOL AT Y RHUFEINIAID.</HEAD>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Paul yn dangos ei alwedigaeth i'r Rhufeiniaid,</HI> 4 <HI>a'i chwant i ddy|fod attynt hwy.</HI> 16 <HI>Beth yw ei E|fengyl ef, a'r cyfiawnder y mae hi yn ei ddangos.</HI> 18 <HI>B&ocirc;d Duw yn ddigllon wrth b&ocirc;b m&acirc;th a'r be|chod.</HI> 21 <HI>Pa beth oedd becbodau y cenhedloedd.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>PAul gwa&s;anaethwr Ie&s;u Gri&s;t, wedi ei alw i <HI>f&ocirc;d</HI> yn Apo&s;tol, ac wedi ei nailltuo i Efengyl Dduw:</P>
<P N="2">2 (Yr hon a rag-addaw&s;ei efe, trwy ei Brophwydi, yn yr Scry|thurau &s;anctaidd.)</P>
<P N="3">3 Am ei f&acirc;b ef Ie&s;u Gri&s;t ein Arglwydd ni, yr hwn a wnaed o h&acirc;d Dafydd o ran y cnawd,</P>
<P N="4">4 Ac a eglurwyd yn f&acirc;b Duw mewn gallu, yn &ocirc;l Y&s;pryd &s;an|cteiddiad, trwy'r adgyfodiad oddi wrth y meirw:</P>
<P N="5">5 Trwy 'r hwn y derbynia&s;om r&acirc;s ac apo&s;toliaeth i ufydd-dod ffydd, ym-mhlith yr holl Genhed|loedd, er mwyn ei enw ef.</P>
<P N="6">6 Ym-my&s;c y rhai yr ydych chwithau yn alwedigion Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="7">7 At bawb &s;ydd yn Rhufain, yn anwyl gan Dduw, wedi eu galw <HI>i f&ocirc;d</HI> yn Sainct; Gr&acirc;s i chwi a thangneddyf oddiwrth Dduw ein T&acirc;d ni, a'r Arglwydd Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="8">8 Yn gyntaf yr wyf yn diolch i'm Duw trwy Ie&s;u Gri&s;t tro&s;och chwi oll, oblegid b&ocirc;d eich ffydd chwi yn gyhoeddus yn yr holl f&ycirc;d.</P>
<P N="9">9 Canys t&ycirc;&s;t i mi yw Duw, yr hwn yr ydwyf yn ei wa&s;anaethu yn fy y&s;pryd, yn Efengyl ei f&acirc;b ef, fy m&ocirc;d i yn ddibaid yn gwneu|thur coffa o honoch, b&ocirc;b am&s;er yn fy ngweddiau.</P>
<P N="10">10 Gan ddei&s;yf a gawn ryw f&ocirc;dd, rwy am&s;er bellach, rwydd-hynt gyd ag ewyllys Duw, i ddyfod at|toch chwi.</P>
<P N="11">11 Canys yr wyf yn hiraethu am eich gweled, fel y gallwyf gy|frannu i chwi ryw ddawn Y&s;pry|dol, fel i'ch cadarnhaer.</P>
<P N="12">12 A hynny &s;ydd i'm cyd-ym|gy&s;&s;uro ynoch chwi, trwy ffydd ei gilydd; yr eiddoch chwi, a'r ei|ddof finnau.</P>
<P N="13">13 Eithr ni fynnwn i chwi f&ocirc;d heb wybod, frodyr, i mi yn fynych arfaethu dyfod attoch, (ond fo'm lluddiwyd i hyd yn hyn) fel y cawn ryw ffrwyth ynoch chwi hefyd, megis ac yn y Cenhedloedd eraill.</P>
<P N="14">14 Dyled&wcirc;r ydwyf i'r Groe|giaid, ac i'r Barbariaid hefyd, i'r doethion, ac i'r annoethion he|fyd.</P>
<P N="15">15 Felly, hyd y mae ynofi, pa|rod ydwyf, i bregethu yr Efengyl i chwithau he&s;yd, y rhai ydych yn Rhufain.</P>
<P N="16">16 Canys nid oes arnaf gywi|lydd
<PB REF="189"> o Efengyl Gri&s;t; oblegit ga|llu Duw yw hi er iechydwriaeth, i b&ocirc;b un ar &s;ydd yn credn: i'r Iddew yn gyntaf, a hefyd i'r Groeg-wr.</P>
<P N="17">17 Canys ynddi hi y dateu|ddir cyfiawnder Duw, o ffydd i ffydd, megis y mae yn &s;crifenne|dig, Y cyfiawn a fydd byw trwy ffydd.</P>
<P N="18">18 Canys digofaint Duw a ddatcuddiwyd o'r nef, yn erbyn pob annuwioldeb, ac anghyfiawn|der dynion, y rhai &s;ydd yn attal y gwirionedd mewn anghyfiawn|der.</P>
<P N="19">19 O herwydd yr hyn a ellir ei &wcirc;ybod am Dduw &s;ydd eglur yn|ddynt hwy: canys Duw a'i heglu|rodd iddynt.</P>
<P N="20">20 Canys ei anweledig bethau ef, er creaduriaeth y byd, wrth eu hy&s;tyried yn y pethau a wnaed, a welir yn amlwg; &s;ef ei drag|wyddol allu ef, a'i Dduwdod, hyd onid ydynt yn ddie&s;cus.</P>
<P N="21">21 Oblegit a hwy yn adnabod Duw, ni's gogonedda&s;ant ef me|gis Duw, ac na buant ddiolchgar iddo; eithr ofer fuant yn eu rhe|&s;ymmau, a'u calon anneallus hwy a dywyllwyd.</P>
<P N="22">22 Pan dybient eu b&ocirc;d yn ddoethion, hwy a aethant yn ffy|liaid.</P>
<P N="23">23 Ac a newidia&s;ant ogoniant yr anllygredig Dduw, i gyffelybi|aeth llun d&ycirc;n llygredig, ac ehedi|aid, ac anifeiliaid pedwar carnol, ac ymlu&s;ciaid.</P>
<P N="24">24 O ba herwydd, Duw hefyd a'u rhoddes hwy i fynu yn nrach|wantau eu calonnau, i aflendid, i ammherchi eu cyrph eu hun yn eu plith eu hunain.</P>
<P N="25">25 Y rhai a newidia&s;ant wiri|onedd Duw yn gelwydd, ac a a|ddola&s;ant, ac a wa&s;anaetha&s;ant y creadur yn fwy n&acirc;r creawdr, yr hwn &s;ydd fendigedig yn dragwy|ddol. Amen.</P>
<P N="26">26 Oblegid hyn y rhoddes Duw hwynt i fynu i wyniau gwarthus: canys eu gwragedd hwy a newi|dia&s;ant yr arfer anianol, i'r hon &s;ydd yn erbyn anian.</P>
<P N="27">27 Ac yn gyffelyb y gw&ycirc;r he|fyd, gan adel yr arfer naturiol o'r wraig, a ymlo&s;cent yn eu hawydd i'w gilydd: y gw&ycirc;r yngh&ycirc;d &acirc; gw&ycirc;r yn gwneuthur brynti; ac yn derbyn ynddynt eu hunain y cyfryw d&acirc;l am eu cyfeiliorni, ag ydoedd raid.</P>
<P N="28">28 Ac megis nad oedd gymme|radwy ganddynt gadw Duw yn eu gwybodaeth, Duw a'u rhoddes hwynt i fynu i feddwl anghym|meradwy, i wneuthur y pethau nid oedd weddaidd.</P>
<P N="29">29 Wedi eu llenwi &acirc; phob anghyfiawnder, godineb, anwi|redd, cybydd-dod, drygioni: yn llawn cynfigen, llofruddiaeth, cynnen, twyll, drwg anwydau:</P>
<P N="30">30 Yn hu&s;tyng-w&ycirc;r, yn ath|rodw&ycirc;r, yn g&acirc;s ganddynt Dduw, yn drahaus, yn feilchion, yn ffro&s;t|wyr, yn ddychymgw&ycirc;r drygi|oni, yn anufydd i rieni.</P>
<P N="31">31 Yn anneallus, yn dorrw&ycirc;r ammod, yn angharedig, yn ang|hymmodlon, yn annhrugarogion:</P>
<P N="32">32 Y rhai yn gw&ycirc;bod cyfiawn|der Duw, (fod y rhai &s;y yn gwneu|thur y cyfryw bethau, yn haeddu marwolaeth) <HI>ydynt</HI> nid yn unig yn gwneuthur y pethau hyn, eithr hefyd yn cyd ymfodloni &acirc;'r rhai &s;y yn eu gwneuthur hwynt.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<PB REF="189">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Na all y rhai &s;ydd yn pechu, er eu b&ocirc;d yn condemnio pechod mewn eraill, mo'i he&s;cu&s;odi eu hunain,</HI> 6 <HI>ac mai anhaws o lawer iddynt ddiangc rhag barn Duw,</HI> 9 <HI>pa un bynnac f&ocirc;nt ai Iddewon ai Cen|hedloedd.</HI> 14 <HI>Nas gall y Cenhed|loedd ddiangc,</HI> 16 <HI>Na'r Iddewon chwaith.</HI> 25 <HI>ac na wna eu En|waediad le&s;h&acirc;d iddynt, oni chad|want y Ddeddf.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>O Herwydd pa ham die&s;cus wyt ti, &ocirc; ddyn, pwy byn|nag wyt yn barnu: canys yn yr hyn yr wyt yn barnu arall, yr wyt yn dy gondemnio dy hun: canys ti yr hwn wyt yn barnu, wyt yn gwneuthur yr un pethau.</P>
<P N="2">2 Eithr ni a wyddom fod barn Duw yn &ocirc;l gwirionedd, yn erbyn y rhai a wn&acirc;nt gyfryw bethau.</P>
<P N="3">3 Ac a wyt ti yn tybied hyn, &ocirc; ddyn yr hwn wyt yn barnu y rhai &s;y yn gwneuthur y cyfryw bethau, a thithau yn gwneuthur yr un pe|thau, y diengi di rhag barn Duw?</P>
<P N="4">4 Neu a wyt ti yn diy&s;tyru go|lud ei ddaioni ef, a'i ddioddef|garwch, a'i ymaros, heb wybod fod daioni Duw yn dy dywys di i edifeirwch?</P>
<P N="5">5 Eithr yn &ocirc;l dy galedrwydd, a'th galon ddiedifeiriol, wyt yn try&s;ori i ti dy hun ddigofaint, er|byn dydd y digofaint, a dadcu|ddiad cyfiawn farn Duw.</P>
<P N="6">6 Yr hwn a d&acirc;l i bob un yn &ocirc;l ei weithredoedd:</P>
<P N="7">7 <HI>Sef</HI> i'r rhai trwy barh&acirc;u yn gwneuthur da, a gei&s;iant ogo|niant, ac anrhydedd, ac anllygre|digaeth, bywyd tragwyddol:</P>
<P N="8">8 Eithr i'r rhai &s;y gynhennus, ac anufydd i'r gwirionedd, eithr yn ufydd i anghyfiawnder, <HI>y bydd</HI> llid, a digofaint,</P>
<P N="9">9 Trallod, ac ing, ar b&ocirc;b e|naid d&ycirc;n &s;ydd yn gwneuthur drwg; yr Iddew yn gyntaf, a'r Groegwr hefyd.</P>
<P N="10">10 Eithr gogoniant, ac anrhy|dedd, a thangneddyf, i b&ocirc;b un &s;ydd yn gwneuthur daioni; i'r Iddew yn gyntaf, ac i'r Groegwr hefyd.</P>
<P N="11">11 Canys nid oes derbyn wy|neb ger bron Duw.</P>
<P N="12">12 Oblegid cynnifer ac a be|cha&s;ant yn ddiddeddf, a gyfrgollir hefyd yn ddiddeddf. A chynnifer ac a becha&s;ant yn y Ddeddf, a fer|nir wrth y Ddeddf.</P>
<P N="13">13 Canys nid gwrandaw&ycirc;r y Ddeddf <HI>&s;ydd</HI> gyfiawn ger bron Duw, ond gwneuthurw&ycirc;r y Ddeddf a gyfiawnheir.</P>
<P N="14">14 Canys pan yw'r Cenhedlo|edd y rhai nid yw <HI>y</HI> Ddeddf gan|ddynt, wrth naturiaeth yn gwneu|thur y pethau &s;ydd yn y Ddeddf, y rhai hyn heb fod y Ddeddf gan|ddynt, ydynt ddeddf iddynt eu hunain.</P>
<P N="15">15 Y rhai &s;ydd yn dangos gwei|thred y Ddeddf yn &s;crifennedig yn eu calonnau, a'u cydwybod yn cyd-ty&s;tiolaethu, a'u meddyliau yn cyhuddo ei gilydd, neu yn e&s;cu|&s;odi:</P>
<P N="16">16 Yn y dydd y barno Duw ddirgeloedd dynion, yn ol fy E|fengyl i, trwy Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="17">17 Wele, Iddew i'th elwir di, ac yr wyt yn gorphwys yn y Ddeddf, ac yn gorfoleddu yn-Nuw.</P>
<PB REF="190">
<P N="18">18 Ac yn g&wcirc;ybod ei ewyllys ef, ac yn darbod pethau rhagorol, gan f&ocirc;d wedi dy addy&s;cu o'r Ddeddf.</P>
<P N="19">19 Ac yr wyt yn coelio dy f&ocirc;d yn dywy&s;og i'r deillion, yn lle|wyrch i'r rhai &s;ydd mewn tywyll|wch.</P>
<P N="20">20 Yn athro i'r anghall, yn ddy&s;cawdr i'r rhai bach, a chen|nit ffurf y gwybodaeth, a'r gwi|rionedd yn y Ddeddf.</P>
<P N="21">21 Tydi, gan hynny, yr hwn wyt yn addy&s;cu arall, oni'th ddy&s;ci dy hun? Yr hwn wyt yn prege|thu, Na ladratter; a ladretti di?</P>
<P N="22">22 Yr hwn wyt yn dywedyd. Na odineber; a odinebi di? yr hwn wyt yn ffieiddio delwau, a gy&s;&s;egr-y&s;peili di?</P>
<P N="23">23 Yr hwn wyt yn gorfoleddu yn y Ddeddf, drwy dorri y Ddeddf a ddianrhydeddi di Dduw.</P>
<P N="24">24 Canys Enw Duw o'ch ple|gid chwi a geblir ym-mlith y Cenhedloedd; megis y mae yn &s;crifennedig.</P>
<P N="25">25 Canys Enwaediad yn w&icirc;r a wna l&ecirc;s, os cedwi y Ddeddf: eithr os tro&s;&s;eddwr y Ddeddf ydwyt, aeth dy Enwaediad yn ddienwae|diad.</P>
<P N="26">26 Os dienwaediad gan hynny a geidw gyfiawnderau y Ddeddf, oni chyfrifir ei ddienwaediad ef yn enwaediad?</P>
<P N="27">27 Ac oni bydd i'r dienwae|diad, yr hwn &s;ydd o naturiaeth (os ceidw y Ddeddf) dy farnu di, yr hwn wrth y llythyren, a'r enwaediad, wyt yn tro&s;eddu y Ddeddf?</P>
<P N="28">28 Canys nid yr hwn <HI>&s;ydd</HI> yn yr amlwg, &s;ydd Iddew: ac nid Enwaediad <HI>yw</HI> yr hyn &s;ydd yn yr amlwg, yn y cnawd:</P>
<P N="29">29 Eithr yr hwn &s;ydd yn y dirgel &s;ydd Iddew, ac enwaediad y galon &s;ydd yn yr y&s;pryd, nid yn y llythyren: yr hwn <HI>y mae</HI> ei gl&ocirc;d nid o ddynion ond o Dduw.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Rhagor-fraint yr Iddewon;</HI> 3 <HI>yr hwn ni cholla&s;ant:</HI> 9 <HI>E<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> hynny y mae y Ddeddf yn eu barnu hwy|thau hefyd yn euog o bechod:</HI> 20 <HI>gan hynny ni chyfiawnheir un cnawd trwy'r Ddeddf,</HI> 28 <HI>Eithr pawb heb wahaniaeth, trwy ffydd yn unic:</HI> 31 <HI>ac etto ni ddiddym|wyd y Ddeddf.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>PA ragoriaeth, gan hynny &s;ydd i'r Iddew? neu pa f&ucirc;dd &s;ydd o'r Enwaediad?</P>
<P N="2">2 Llawer ym mh&ocirc;b rhyw fodd, Yn gyntaf o herwydd darfod ym|ddiried iddynt hwy am ymadro|ddion Duw.</P>
<P N="3">3 Oblegit beth os anghredodd rhai? a wna eu hanghrediniaeth hwy ffydd Duw yn ofer?</P>
<P N="4">4 Na atto Duw. Eithr bydded Duw yn eir-w&icirc;r, a phob d&ycirc;n yn gelwyddog: megis yr &s;crifen|nwyd, fel i'th gyfiawnhaer yn dy eiriau, ac y gorfyddech pan i'th farner.</P>
<P N="5">5 Eithr os yw ein hanghyfi|awnder ni yn canmol cyfiawn|der Duw, pa beth a ddywedwn? Ai anghyfiawn yw Duw, yr hwn &s;ydd yn dwyn arnom ddigofaint? (yn &ocirc;l d&ycirc;n yr wyf yn dywedyd.)</P>
<P N="6">6 Na atto Duw. Canys wrth hynny, pa fodd y barna Duw y byd?</P>
<P N="7">7 Canys os bu gwirionedd Duw drwy fy nghelwydd i, yn helae|thach
<PB REF="190"> i'w ogoniant ef, pa ham i'm bernir inneu etto megis pe|chadur?</P>
<P N="8">8 Ac nid (megis i'n ceblir, ac megis y dywed rhai ein b&ocirc;d yn dywedyd) gwnawn ddrwg fel y d&ecirc;l daioni; y rhai y mae eu dam|nedigaeth yn gyfiawn.</P>
<P N="9">9 Beth gan h&ycirc;nny? A ydym ni fwy rhagorol? Nac <HI>ydym</HI> ddim. Canys ni a brofa&s;om o'r blaen f&ocirc;d pawb, yr Iddewon, ar Groegw&ycirc;r, tan bechod,</P>
<P N="10">10 Megis y mae yn &s;crifenne|dig, Nid oes neb cyfiawn, nac oes un.</P>
<P N="11">11 Nid oes <HI>neb</HI> yn deall; nid oes <HI>neb</HI> yn cei&s;io Duw.</P>
<P N="12">12 Gwyra&s;ant oll, aethant i g&ycirc;d yn anfuddiol; nid oes un yn gw|neuthur daioni, nac oes un.</P>
<P N="13">13 Bedd agored yw eu c&ecirc;g; &acirc;'u tafodau y gwnaethant ddi|chell; gwenwyn a&s;piaid &s;ydd tan eu gwefu&s;au.</P>
<P N="14">14 Y rhai y mae eu genau yn llawn melldith a chwerwedd.</P>
<P N="15">15 Buan yw eu traed i dywallt gwaed.</P>
<P N="16">16 De&s;tryw ac aflwydd &s;ydd yn eu ffyrdd:</P>
<P N="17">17 A ffordd tangneddyf nid adnabuant.</P>
<P N="18">18 Nid oes ofn Duw ger bron eu llygaid.</P>
<P N="19">19 Ni a wyddom hefyd am ba bethau bynnag y mae y Ddeddf yn ei ddywedyd, mai wrth y rhai &s;y tan y Ddeddf y mae hi yn ei ddywedyd: fel y cauer p&ocirc;b ge|nau, ac y byddo yr holl f&ycirc;d tan farn Duw.</P>
<P N="20">20 Am hynny trwy weithre|doedd y Ddeddf ni chyfiawnheir un cnawd yn ei olwg ef; canys trwy y Ddeddf <HI>y mae</HI> adnabod pe|chod.</P>
<P N="21">21 Ac yr awr hon yr eglurwyd cyfiawnder Duw heb y Ddeddf, wrth gael ty&s;tiolaeth gan y Ddeddf a'r Prophwydi.</P>
<P N="22">22 Sef cyfiawnder Duw, yr hon &s;ydd trwy ffydd Ie&s;u Gri&s;t i bawb ac ar bawb a gredant: canys nid oes gwahaniaeth.</P>
<P N="23">23 Oblegit pawb a becha&s;ant, ac ydynt yn &ocirc;l am ogoniant Duw.</P>
<P N="24">24 A hwy wedi eu cyfiawnhau yn rh&acirc;d trwy ei r&acirc;s ef, trwy 'r prynedigaeth &s;ydd yn Ghri&s;t Ie&s;u:</P>
<P N="25">25 Yr hwn a o&s;ododd Duw yn iawn, trwy ffydd yn ei waed ef, i ddangos ei gyfiawnder ef, trwy faddeuant y pechodau a wnaethid o'r blaen, trwy ddioddefgarwch Duw:</P>
<P N="26">26 I ddangos ei gyfiawnder ef y pryd hyn, fel y byddei efe yn gy|fiawn, ac yn cyfiawnhau y neb &s;ydd o ffydd Ie&s;u.</P>
<P N="27">27 Pa le gan hynny <HI>y mae</HI> yr gorfoledd? Ef a gaewyd allan. Trwy ba Ddeddf? Ai <HI>Deddf</HI> gwei|thredoedd? nag &ecirc;, eithr trwy Ddeddf ffydd.</P>
<P N="28">28 Yr ydym ni gan hynny yn cyfrif mai trwy ffydd y cyfiawn|heir dyn, heb weithredoedd y Ddeddf.</P>
<P N="29">29 Ai i'r Iddewon y mae efe yn Dduw yn unig? Onid yw i'r Cenhedloedd hefyd? yn w&icirc;r <HI>y mae efe,</HI> i'r Cenhedloedd hefyd.</P>
<P N="30">30 Gan mai un Duw <HI>&s;ydd,</HI> yr hwn a gyfiawnh&acirc; yr Enwaediad wrth ffydd, a'r dienwaediad trwy ffydd.</P>
<P N="31">31 Wrth hynny, a ydym ni yn gwneuthur y Ddeddf yn ddirym trwy ffydd? Na atto Duw: eithr yr ydym yn cadarnhau y Ddeddf.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<PB REF="191">
<HEAD>PEN. IV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Ffydd Abraham a gyfrifwyd iddo yn gyfiawnder,</HI> 10 <HI>cyn enwaedu arno.</HI> 13 <HI>Trwy ffydd yn unic y derbyniodd ef a'i h&acirc;d yr addewid.</HI> 16 <HI>Abraham yw T&acirc;d pawb ac &s;ydd yn credu.</HI> 24. <HI>Ein ffydd ninnau hefyd a gyfrifir i ni yn gyfiawnder.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>PA beth, gan hynny, a ddywe|dwn ni ddarfod i Abraham ein t&acirc;d ni ci gael, yn &ocirc;l y cnawd?</P>
<P N="2">2 Canys os Abraham a gyfiawn|hawyd trwy weithredoedd y mae iddo orfoledd, eithr nid ger bron Duw.</P>
<P N="3">3 Canys pa beth a ddywed yr Scrythur? Credodd Abraham i Dduw, a chyfrifwyd iddo yn gyfi|awnder.</P>
<P N="4">4 Eithr i'r neb &s;ydd yn gwei|thio, ni chyfrifir y gwobr o r&acirc;s, onid o ddyled.</P>
<P N="5">5 Eithr i'r neb nid yw yn gweithio, onid yn credu yn yr hwn &s;ydd yn cyfiawnhau yr an|nuwiol, ei ffydd ef a gyfrifir, yn gyfiawnder.</P>
<P N="6">6 Megis y mae Dafydd hefyd yn datcan dedwyddwch y d&ycirc;n y mae Duw yn cyfrif cyfiawnder i|ddo heb weithredoedd, <HI>gan ddy|wedyd,</HI></P>
<P N="7">7 Dedwydd <HI>yw</HI> y rhai y ma|ddeuwyd eu hanwireddau, a'r rhai &ycirc; cuddiwyd eu pechodau.</P>
<P N="8">8 Dedwydd <HI>yw</HI> y g&wcirc;r nid yw yr Arglwydd yn cyfrif pechod iddo.</P>
<P N="9">9 A <HI>ddaeth</HI> y dedwyddwch hwn, gan hynny, ar yr Enwae|diad <HI>yn unig,</HI> ynteu ar y dienwae|diad hefyd? Canys yr ydym yn dy|wedyd <HI>ddarfod</HI> cyfrif ffydd i Abra|ham yn gyfiawnder.</P>
<P N="10">10 Pa fodd gan hynny y cyfri|fwyd hi? Ai pan oedd yn yr En|waediad, ynteu yn y dienwaedi|ad? Nid yn yr Enwaediad, ond yn y dienwaediad.</P>
<P N="11">11 Ac efe a gymmerth arwydd yr Enwaediad yn in&s;el cyfiawnder y ffydd, yr hon <HI>oedd ganddo</HI> yn y dienwaediad, fel y byddei efe yn d&acirc;d pawb a gredent yn y dien|waediad, fel y cyfrifid cyfiawnder iddynt hwythau hefyd:</P>
<P N="12">12 Ac yn d&acirc;d yr Enwaediad, nid i'r rhai o'r Enwaediad yn u|nig, onid i'r &s;awl hefyd a ger|ddant lwybrau ffydd Abraham ein t&acirc;d ni, yr hon oedd <HI>ganddo</HI> yn y dienwaediad.</P>
<P N="13">13 Canys nid trwy y Ddeddf <HI>y daeth</HI> yr addewid i Abraham, neu iw h&acirc;d, y byddei ef yn etifedd y byd, eithr trwy gyfiawnder ffydd.</P>
<P N="14">14 Canys os y rhai &s;ydd o'r Ddeddf, yw'r etifeddion, gwnaed ffydd yn ofer, a'r addewid yn ddirym.</P>
<P N="15">15 Oblegit y mae y Ddeddf yn peri digofaint, canys lle nid oes Deddf, nid oes gamwedd.</P>
<P N="16">16 Am hynny o ffydd <HI>y mae,</HI> fel <HI>y byddei</HI> yn &ocirc;l gr&acirc;s, fel y by|ddei yr addewid yn &s;iccr i'r holl h&acirc;d: nid yn unig i'r hwn &s;ydd o'r Ddeddf; onid hefyd i'r hwn &s;ydd o ffydd Abraham, yr hwn yw ein t&acirc;d ni oll,</P>
<P N="17">17 (Megis y mae yn &s;crifenne|dig, Mi a'th wnaethym yn d&acirc;d llawer o Genhedloedd) ger bron y neb y credodd efe iddo, <HI>fef</HI> Duw, yr hwn &s;ydd yn bywhau y meirw, ac &s;ydd yn galw y pethau nid y|dynt, fel pe byddent:</P>
<PB REF="191">
<P N="18">18 Yr hwn yn erbyn gobaith, a gredodd tan obaith, fel y byddei efe yn d&acirc;d Cenhedloedd lawer, yn &ocirc;l yr hyn a ddyweda&s;id, felly y bydd dy h&acirc;d di.</P>
<P N="19">19 Ac efe yn ddiegwan o ffydd, nid y&s;tyriodd ei gorph ei hun, <HI>yr hwn oedd</HI> yr awron wedi marwei|ddio, ac ef ynghylch can-mlwydd oed, na marweidd-dra bru Sara.</P>
<P N="20">20 Ac nid amheuodd efe adde|wid Duw drwy ang-rhediniaeth, eithr efe a nerthwyd yn y ffydd, gan roddi gogoniant i Dduw.</P>
<P N="21">21 Ac yn gwbl &s;iccr ganddo, am yr hyn a addaw&s;ei <HI>efe</HI> ei fod ef yn abl i'w wneuthur he|fyd.</P>
<P N="22">22 Ac am hynny y cyfrifwyd iddo yn gyfiawnder.</P>
<P N="23">23 Eithr nid &s;crifennwyd hyn|ny er ei fwyn ef yn unig, ddarfod ei gyfrif iddo,</P>
<P N="24">24 Ond er ein mwyn ninnau hefyd, i'r rhai y cyfrifir, y rhai ydym yn credu yn yr hwn a gyfo|des Ie&s;u ein Harglwydd ni o feirw.</P>
<P N="25">25 Yr hwn a draddodwyd tros ein pechodau ni, ac a gyfodwyd i'n cyfiawnhau ni.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Wedi ein cyfiawnhau trwy ffydd, y mae i ni dangneddyf rhyngom a Duw,</HI> 2 <HI>a llawenydd yn ein go|baith:</HI> 8 <HI>gan ein cymmodi trwy ei waed ef, a nyni yn elynion iddo,</HI> 10 <HI>y cawn yn hytrach f&ograve;d yn gad|wedig wedi ein cymmodi.</HI> 12 <HI>Me|gis y daeth pechod a marwolaeth trwy Adda,</HI> 17 <HI>Felly yn hytrach y daw cyfiawnder a bywyd trwy Ie&s;u Gri&s;t.</HI> 20 <HI>Lle 'r amlhaodd pe|chod, y rhagoramlhaodd gr&acirc;s.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AM hynny, gan ein b&ocirc;d wedi ein cyfiawnhau trwy ffydd, y mae gennym heddwch tu ag at Dduw, trwy ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="2">2 Trwy yr hwn hefyd y caw|&s;om ddyfodfa trwy ffydd, i'r gr&acirc;s hyn, yn yr hwn yr ydym yn &s;efyll, ac yn gorfoleddu tan obaith go|goniant Duw.</P>
<P N="3">3 Ac nid <HI>felly</HI> yn unig, eithr yr ydym yn gorfoleddu mewn gorthrymderau, gan wybod fod gorthrymder yn peri dioddefgar|wch:</P>
<P N="4">4 A dioddefgarwch brofiad, a phrofiad obaith:</P>
<P N="5">5 A gobaith ni chywilyddia, am fod cariad Duw wedi ei dywallt yn ein calonnau ni, trwy yr Y&s;|pryd gl&acirc;n, yr hwn a roddwyd i ni.</P>
<P N="6">6 Canys Chri&s;t, pan oeddym ni etto yn weiniaid, mewn pryd, a fu farw dros yr annuwiol.</P>
<P N="7">7 Oblegid braidd y bydd neb farw dros un cyfiawn, oblegid dros y da ys-gatfydd fe feiddiai un farw hefyd.</P>
<P N="8">8 Eithr y mae Duw yn canmol ei gariad tu ag attom, oblegid, a nyni etto yn bechaduriaid, i Gri&s;t farw tro&s;om ni.</P>
<P N="9">9 Mwy ynteu o lawer, a nyni yn awr wedi ein cyfiawnhau trwy ei waed ef, i'n achubir rhag digo|faint trwyddo ef.</P>
<P N="10">10 Canys os pan oeddym yn ely|nion, i'n heddychwyd &acirc; Duw trwy farwolaeth ei f&acirc;b ef, mwy o lawer wedi ein heddychu, i'n a|chubir trwy ei fywyd ef.</P>
<P N="11">11 Ac nid <HI>hynny</HI> yn unig, eithr gorfoleddu <HI>yr ydym</HI> hefyd yn Nuw trwy ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t, trwy yr hwn yr awr-hon
<PB REF="192"> y derbynia&s;om y cymmod.</P>
<P N="12">12 Am hynny, megis trwy un d&ycirc;n y daeth pechod i'r byd, a marwolaeth trwy bechod, ac fel|ly yr aeth marwolaeth ar b&ocirc;b d&ycirc;n, yn gymmaint a phechu o bawb.</P>
<P N="13">13 Canys hyd y Ddeddf yr oedd pechod yn y byd: eithr ni chyfrifir pechod pryd nad oes Deddf.</P>
<P N="14">14 Eithr teyrna&s;odd marwo|laeth, o Adda hyd Mo&s;es, &icirc;e ar|nynt hwy y rhai ni phecha&s;ant yn &ocirc;l cyffelybiaeth camwedd Adda, yr hwn yw ffurf yr un oedd ar ddyfod.</P>
<P N="15">15 Eithr nid megis y camwedd, felly y mae y dawn hefyd; canys os trwy gamwedd un y bu feirw llawer, mwy o lawer yr amlhaodd gr&acirc;s Duw, a'r dawn trwy r&acirc;s yr un d&ycirc;n Ie&s;u Gri&s;t, i lawero|edd.</P>
<P N="16">16 Ac nid megis <HI>y bu</HI> drwy un a bechodd, <HI>y mae</HI> 'r dawn; ca|nys y farn a ddaeth o un <HI>cam|wedd</HI> i gondemniad, eithr y dawn <HI>&s;ydd</HI> o gamweddau lawer i gyfi|awnh&acirc;d.</P>
<P N="17">17 Canys os trwy gamwedd un y teyrna&s;odd marwolaeth trwy un, mwy o lawer y caiff y rhai &s;ydd yn derbyn lluo&s;ogrwydd o r&acirc;s, ac o ddawn cyfiawnder, deyr|na&s;u mewn bywyd trwy un Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="18">18 Felly gan hynny, megis trwy gamwedd un <HI>y daeth barn</HI> ar b&ocirc;b d&ycirc;n i gondemniad, felly hefyd trwy gyfiawnder un <HI>y daeth y dawn</HI> ar b&ocirc;b d&ycirc;n i gyfiawnh&acirc;d bywyd.</P>
<P N="19">19 Oblegit megis trwy anu|fydd-dod un d&ycirc;n, y gwnaethpwyd llawer yn bechaduriaid: felly trwy ufydd-dod un, y gwneir llawer yn gyfiawn.</P>
<P N="20">20 Eithr y Ddeddf a ddaeth i mewn fel yr amlhaai y camwedd: eithr lle 'r amlhaodd y pechod, y rhagor-amlhaodd gr&acirc;s.</P>
<P N="21">21 Fel megis y teyrna&s;&s;odd pe|chod i farwolaeth, felly hefyd y teyrna&s;ei gr&acirc;s trwy gyfiawnder, i fywyd tragwyddol, trwy Ie&s;u Gri&s;t ein Harglwydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Na ddylem ni fyw mewn pechod,</HI> 2 <HI>a ninnau wedi marw iddo,</HI> 3 <HI>megis y mae ein bedydd ni yn dangos.</HI> 12 <HI>Na theyrna&s;ed pechod mwyach,</HI> 18 <HI>gan ddarfod i ni ymroi i wa&s;anaeth cyfiawnder,</HI> 23 <HI>ac o herwydd mai cyflog pechod yw marwolaeth.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>BEth wrth hynny a ddywedwn ni? a drigwn ni yn wa&s;tad mewn pechod, fel yr amlhao gr&acirc;s?</P>
<P N="2">2 Na atto Duw. A ninnau we|di meirw i bechod, pa wedd y by|ddwn fyw etto ynddo ef?</P>
<P N="3">3 Oni wyddoch chwi am gyn|nifer o honom ac a fedyddiwyd i Gri&s;t Ie&s;u, ein bedyddio ni i'w farwolaeth ef?</P>
<P N="4">4 Claddwyd ni gan hynny gyd ag ef trwy fedydd i farwolaeth, fel megis ac y cyfodwyd Chri&s;t o fei|rw trwy ogoniant y T&acirc;d, felly y rhodiom ninnau hefyd mewn ne|wydd-deb buchedd.</P>
<P N="5">5 Canys os gwnaed ni yn g&ycirc;d|blanhigion i gyffelybiaeth ei far|wolaeth ef, felly y byddwn <HI>i gy|ffelybiaeth ei</HI> adgyfodiad <HI>ef.</HI></P>
<P N="6">6 Gan w&ycirc;bod hyn, ddarfod
<PB REF="192"> croe&s;-hoelio ein h&ecirc;n dd&ycirc;n ni gyd ag ef, er mwyn dirymmu corph pechod, fel rhag llaw na wa&s;anae|thom bechod.</P>
<P N="7">7 Canys y mae yr hwn a fu farw, wedi ei ryddhau oddi wrth bechod.</P>
<P N="8">8 Ac os buom feirw gyd &acirc; Chri&s;t, yr ydym ni yn credu y byddwn fyw hefyd gyd ag ef.</P>
<P N="9">9 Gan w&ycirc;bod nad yw Chri&s;t yr hwn a gyfodwyd oddi wrth y meirw, yn marw mwyach, nad arglwyddiaetha marwolaeth arno mwyach.</P>
<P N="10">10 Canys fel y bu efe farw, efe a fu farw unwaith i bechod: ac fel <HI>y mae yn</HI> byw, byw y mae i Dduw.</P>
<P N="11">11 Felly chwithau hefyd, cy|frifwch eich hunain yn feirw i bechod, eithr yn fyw i Dduw, yn-Ghri&s;t Ie&s;u ein Harglwydd.</P>
<P N="12">12 Na theyrna&s;ed pechod gan hynny yn eich corph marwol, i ufyddhau o honoch iddo yn ei chwantau,</P>
<P N="13">13 Ac na roddwch eich aelo|dau yn arfau anghyfiawnder i be|chod, eithr rhoddwch eich hu|nain i Dduw, megis rhai o feirw yn fyw, a'ch aelodau yn arfau cy|fiawnder i Dduw.</P>
<P N="14">14 Canys nid arglwyddiaetha pechod arnoch chwi, oblegid nid ydych chwi tan y Ddeddf, eithr tan r&acirc;s.</P>
<P N="15">15 Beth wrth hynny? A be|chwn ni o herwydd nad ydym tan y Ddeddf eithr tan r&acirc;s? Na atto Duw.</P>
<P N="16">16 Oni w&ycirc;ddoch chwi, mai i bwy bynnag yr ydych yn eich rhoddi eich hunain yn wei&s;ion i ufyddhau iddo, eich b&ocirc;d yn wei|&s;ion i'r hwn yr ydych yn ufydd|hau iddo, pa un bynnag ai i be|chod i farwolaeth, ynteu i ufydd|dod i gyfiawnder.</P>
<P N="17">17 Ond i Dduw y bo 'r diolch, eich bod chwi <HI>gynt</HI> yn wei&s;ion i bechod, eithr ufyddhau o honoch o'r galon ir ffurf o athrawiaeth a draddodwyd i chwi.</P>
<P N="18">18 Ac wedi eich rhyddhau o|ddi wrth bechod, fe a'ch gwnaeth|pwyd yn wei&s;ion i gyfiawnder.</P>
<P N="19">19 Yn &ocirc;l dull dynol yr ydwyf yn dywedyd, oblegid gwendid eich cnawd chwi. Canys megis ac y rhodda&s;och eich aelodau yn wei&s;ion i aflendid ac anwiredd, i anwiredd; felly yr awr hon, rho|ddwch eich aelodau yn wei&s;ion i gyfiawnder; i &s;ancteiddrwydd.</P>
<P N="20">20 Canys pan oeddych yn wei|&s;ion pechod, rhyddion oeddych o|ddiwrth gyfiawnder.</P>
<P N="21">21 Pa ffrwyth, gan hynny, oedd i chwi y pryd hynny o'r pe|thau y mae arnoch yr awr hon gywilydd o'u plegid: canys di|wedd y pethau hynny yw marwo|laeth,</P>
<P N="22">22 Ac yr awr hon, wedi eich rhyddhau oddiwrth bechod, a'ch gwneuthur yn wei&s;ion i Dduw, y mae i chwi eich ffrwyth yn &s;an|cteiddrwydd, a'r diwedd yn fywyd tragwyddol.</P>
<P N="23">23 Canys cyflog pechod yw marwolaeth: eithr dawn Duw yw bywyd tragwyddol, trwy Ie&s;u Gri&s;t ein Harglwydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Nad oes un Ddeddf yn arglwyddi|aethu ar ddyn, ond tra fyddo byw:</HI> 4 <HI>ond ein bod ni wedi meirw
<PB REF="193"> i'r ddeddf.</HI> 7 <HI>Etto nad yw'r Ddeddf bechod:</HI> 12 <HI>eithr &s;an|ctaidd, a chyfiawn, a da,</HI> 16 <HI>fel yr ydwyfi yn cydnabod, ac yn ddrwg cennif nas gallaf ei chadw.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>ONi wyddoch chwi, frodyr, (canys wrth y rhai &s;y'n gwy|bod y Ddeddf yr wyf yn dywe|dyd) fod y Ddeddf yn arglwy|ddiaethu ar dd&ycirc;n tra fyddo efe byw.</P>
<P N="2">2 Canys y wraig y mae iddi &wcirc;r, &s;ydd yn rhwym wrth y Ddeddf i'r g&wcirc;r, tra fyddo efe byw: ond o bydd marw y g&wcirc;r, hi a ry|ddhawyd oddi wrth ddeddf y g&wcirc;r.</P>
<P N="3">3 Ac felly, os a'r g&wcirc;r yn fyw, y bydd hi yn eiddo g&wcirc;r arall, hi a elwir yn odinebus: eithr os ma|rw fydd ei g&wcirc;r hi, y mae hi yn rhydd oddi wrth y ddeddf, fel nad yw hi odinebus, er bod yn eiddo gwr arall.</P>
<P N="4">4 Ac felly chwithau, fy mro|dyr, ydych wedi meirw i'r Ddeddf trwy gorph Chri&s;t, fel y byddech eiddo un arall, <HI>&s;ef</HI> eiddo yr hwn a gyfodwyd o feirw, fel y dygem ffrwyth i Dduw.</P>
<P N="5">5 Canys pan oeddym yn y cnawd, gwyniau pechodau, y rhai oedd trwy 'r Ddeddf, oedd yn gweithio yn ein haelodau ni, i ddwyn ffrwyth i farwolaeth.</P>
<P N="6">6 Eithr yn awr y rhyddha|wyd ni oddi wrth y Ddeddf, we|di ein meirw i'r peth i'n attelid, fel y gwa&s;anaethem mewn ne|wydd-deb y&s;pryd, ac nid yn hen|der y llythyren.</P>
<P N="7">7 Beth wrth hynny a ddywe|dwn ni? Ai pechod yw'r Ddeddf? Na atto Duw. Eithr nid adnab&ucirc;m i bechod, ond wrth y Ddeddf. Ca|nys nid adnabua&s;wn i drachwant, oni bae ddywedyd o'r Ddeddf, Na thrachwanta.</P>
<P N="8">8 Eithr pechod wedi cymme|ryd achly&s;ur drwy'r gorchym|myn, a weithiodd ynofi b&ocirc;b tra|chwant.</P>
<P N="9">9 Canys heb y Ddeddf, marw <HI>oedd</HI> pechod. Eithr yr oeddwn i gynt yn fyw heb y Ddeddf, ond pan ddaeth y gorchymyn, yr ad|fywiodd pechod, a minneu a f&ucirc;m farw.</P>
<P N="10">10 A'r gorchymyn yr hwn <HI>y|doedd</HI> i fywyd, hwnnw a gaed i mi i farwolaeth.</P>
<P N="11">11 Canys pechod wedi cym|meryd achly&s;ur trwy 'r gorchym|myn, am twyllodd i, a thrwy hwn|nw am lladdodd.</P>
<P N="12">12 Felly yn w&icirc;r, <HI>y mae</HI> 'r Ddeddf yn &s;anctaidd, a'r gorchymmyn yn &s;anctaidd, ac yn gyfiawn, ac yn dda.</P>
<P N="13">13 Gan hynny a wnaethpwyd y peth oedd dda, yn farwolaeth i mi? Na atto Duw. Eithr pechod, fel yr ymddango&s;ei yn bechod, gan weithio marwolaeth ynofi, drwy'r hyn &s;ydd dda, fel y byddei pechod drwy 'r gorchymmyn yn dra phechadurus.</P>
<P N="14">14 Canys ni a wyddom fod y Ddeddf yn y&s;prydol, eithr myfi &s;ydd gnawdol, wedi fy ngwerthu tan bechod.</P>
<P N="15">15 Canys yr hyn yr wyf yn ei wneuthur, nid yw fodlon gen|nif. Canys nid y peth yr wyf yn ei ewylly&s;io, hynny yr wyf ei wneuthur, eithr y peth &s;ydd g&acirc;s gennif, hyn yr ydwyf yn ei wneu|thur.</P>
<PB REF="193">
<P N="16">16 Ac os y peth nid wyf yn ei ewylly&s;io, hynny yr wyf yn ei w|neuthur, yr wyfi yn cyd-&s;ynio &acirc;'r Ddeddf, mai da ydyw.</P>
<P N="17">17 Felly yr awron, nid myfi &s;ydd mwy yn gwneuthur hynny, eithr y pechod yr hwn &s;ydd yn trigo ynofi.</P>
<P N="18">18 Canys mi a wn nad oes y|nofi, hynny yw yn fy nhgnawd i, ddim da yn trigo: oblegit yr ewy|lly&s;io &s;ydd barod gennif; eithr ewplau yr hyn &s;ydd dda, nid wyf yn medru arno.</P>
<P N="19">19 Canys nid wyf yn gwneu|thur y peth da yr wyf yn ei ewy|lly&s;io, ond y drwg, yr hwn nid wyf yn ei ewylly&s;io, hynny yr wyf yn ei wneuthur.</P>
<P N="20">20 Ac os ydwyfi yn gwneuthur y peth nid wyf yn ei ewylly&s;io, nid myfi mwyach &s;ydd yn ei w|neuthur, ond y pechod &s;ydd yn trigo ynofi.</P>
<P N="21">21 Yr ydwyfi gan hynny, yn cael deddf, a mi yn ewylly&s;io gw|neuthur da, f&ocirc;d drwg yn bre&s;en|nol gyd&acirc; mi.</P>
<P N="22">22 Canys ymhyfrydu yr wyf ynghyfraith Dduw yn &ocirc;l y dyn oddi mewn.</P>
<P N="23">23 Eithr yr wyf yn gweled deddf arall yn fy aelodau, yn gwr|thryfela yn erbyn deddf fy me|ddwl, ac yn fynghaethiwo i ddeddf pechod, yr hon &s;ydd yn fy aelodau.</P>
<P N="24">24 Ys truan o dd&ycirc;n wyfi: pwy am gwared i oddiwrth gorph y farwolaeth hon?</P>
<P N="25">25 Yr wyfi yn diolch i Dduw trwy Ie&s;u Gri&s;t ein Harglwydd. Felly, gan hynny, yr wyfi fy hun &acirc;'r meddwl yn gwa&s;anaethu Cy|fraith Dduw, ond &acirc;'r cnawd cy|fraith pechod.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>B&ocirc;d y rhai &s;ydd yn Ghri&s;t, ac yn byw yn &ocirc;l yr Y&s;pryd, yn rhyddion oddiwrth ddamnedigaeth.</HI> 5, 13 <HI>Pa niwed &s;ydd yn digwydd oddi|wrth y cnawd,</HI> 6&punc; 14 <HI>a pha l&ecirc;s oddiwrth yr Y&s;pryd:</HI> 17 <HI>ac o f&ocirc;d yn blentyn i Dduw:</HI> 19 <HI>yr hwn y mae pob peth yn hiraethu am ei ogoneddus ymwared:</HI> 29 <HI>yr hwn a rag-ordeiniwyd gan Dduw.</HI> 38 <HI>Na all dim ein gwahanu ni oddi|wrth ei gariad ef.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>NId oes gan hynny, yn awr ddim damnedigaeth i'r rhai &s;y yn Ghri&s;t Ie&s;u, y rhai &s;ydd yn rhodio, nid yn &ocirc;l y cnawd, eithr yn &ocirc;l yr y&s;pryd.</P>
<P N="2">2 Canys deddf y&s;pryd y bywyd yn Ghri&s;t Ie&s;u, a'm rhyddhaodd i oddi wrth ddeddf pechod a mar|wolaeth.</P>
<P N="3">3 Canys yr hyn ni allai y Ddeddf o herwydd ei b&ocirc;d yn wan drwy'r cnawd, Duw a ddanfonodd ei f&acirc;b ei hun ynghyffelybiaeth cnawd pechadurus, ac am bechoda gondemnodd bechod yn y cnawd:</P>
<P N="4">4 Fel y cyflawnid cyfiawnder y Ddeddf ynom ni, y rhai ydym yn rhodio, nid yn &ocirc;l y cnawd, eithr yn &ocirc;l yr y&s;pryd.</P>
<P N="5">5 C<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">nys y rhai &s;ydd yn &ocirc;l y cnawd, am bethau'r cnawd y maent yn &s;yniaw: eithr y rhai &s;y yn &ocirc;l yr y&s;pryd, am bethau yr y&s;pryd.</P>
<P N="6">6 Canys &s;yniad y cnawd, mar|wolaeth yw, a &s;yniad yr y&s;pryd, bywyd a thangneddyf yw.</P>
<P N="7">7 Oblegid &s;yniad y cnawd <HI>&s;ydd</HI> elyniaeth yn erbyn Duw; canys nid yw ddaro&s;tyngedic i Ddeddf Duw: oblegid ni's gall chwaith.</P>
<P N="8">8 A'r rhai &s;ydd yn y cnawd, ni allant ryngu b&ocirc;dd Duw.</P>
<PB REF="194">
<P N="9">9 Eithr chwy-chwi nid ydych yn y cnawd, ond yn yr y&s;pryd; od yw Y&s;pryd Duw yn trigo ynoch. Ac od oes neb heb Y&s;pryd Chri&s;t ganddo, nid yw hwnnw yn eiddo ef.</P>
<P N="10">10 Ac os yw Chri&s;t ynoch, y mae'r corph yn farw o herwydd pechod: eithr yr y&s;pryd yn fywyd o herwydd cyfiawnder.</P>
<P N="11">11 Ac os Y&s;pryd yr hwn a gy|fododd Ie&s;u o feirw, &s;ydd yn trigo ynoch; yr hwn a gyfododd Gri&s;t o feirw, a fywocca hefyd eich cyrph marwol chwi, trwy ei Y&s;|pryd, yr hwn &s;ydd yn trigo y|noch.</P>
<P N="12">12 Am hynny, frodyr, dyled|wyr ydym, nid i'r cnawd, i fyw yn &ocirc;l y cnawd.</P>
<P N="13">13 Canys os byw yr ydych yn &ocirc;l y cnawd meirw fyddwch; eithr os ydych yn marweiddio gwei|thredoedd y corph trwy'r Y&s;pryd, byw fyddwch.</P>
<P N="14">14 Canys y &s;awl a arweinir gan Y&s;pryd Duw, y rhai hyn &s;ydd blant i Dduw.</P>
<P N="15">15 Canys ni dderbynia&s;och y&s;|pryd caethiwed drachefn i <HI>beri</HI> ofn; eithr derbynia&s;och y&s;pryd mabwy&s;iad, trwy'r hwn yr ydym yn llefain Abba D&acirc;d.</P>
<P N="16">16 Y mae yr Y&s;pryd hwn yn cyd-ty&s;tiolaethu &acirc;'n hy&s;pryd ni, ein b&ocirc;d ni yn blant i Dduw.</P>
<P N="17">17 Ac os plant, etifeddion he|fyd, &s;ef etifeddion i Duw, a chyd|etifeddion &acirc; Chri&s;t; os ydym yn cyd ddioddef <HI>gydag ef,</HI> fel i'n cyd|ogonedder hefyd.</P>
<P N="18">18 Oblegid yr ydwyf yn cyfrif nad yw dioddefiadau yr am&s;er pre&s;ennol hwn, yn haeddu <HI>eu cy|ffelybu</HI> i'r gogoniant a ddatcuddir i ni.</P>
<P N="19">19 Canys awydd-fryd y crea|dur &s;ydd yn di&s;gwil am ddadcu|ddiad meibion Duw.</P>
<P N="20">20 Canys y creadur &s;ydd wedi ei ddaro&s;twng i oferedd, nid o'i f&ocirc;dd, eithr oblegit yr hwn a'i da|ro&s;tyngodd.</P>
<P N="21">21 Tan obaith y rhyddheir y creadur ynteu hefyd, o gaethiwed llygredigaeth, i rydd-did gogoni|ant plant Duw.</P>
<P N="22">22 Canys ni a wyddom fod p&ocirc;b creadur yn cyd ocheneidio, ac yn cyd-ofidio hyd y pryd hyn.</P>
<P N="23">23 Ac nid yn unic y <HI>creadur,</HI> ond ninnau hefyd, y rhai &s;ydd gennym flaen-ffrwyth yr Y&s;pryd, yr ydym ninnau ein hunain hefyd yn ocheneidio ynom ein hunain, gan ddi&s;gwil y mabwy&s;iad, <HI>&s;ef</HI> prynedigaeth ein corph.</P>
<P N="24">24 Canys trwy obaith i'n hia|chawyd: eithr y gobaith a welir, nid yw obaith; oblegid y peth y mae un yn ei weled, i ba beth y mae etto yn ei obeithio?</P>
<P N="25">25 Ond os ydym ni yn gobei|thio yr hyn nid &ycirc;m yn ei weled, yr ydym trwy amynedd yn di&s;|gwil am dano.</P>
<P N="26">26 A'r un ffunyd y mae'r Y&s;|pryd hefyd yn cynnorthwyo ein gwendid ni. Canys ni wyddom ni beth a weddiom, megis y dylem, eithr y mae 'r Y&s;pryd ei hun yn erfyn tro&s;om ni, ag ocheneidiau annrhaethadwy.</P>
<P N="27">27 A'r hwn &s;ydd yn chwilio y calonnau, a w&ycirc;r beth yw me|ddwl yr Y&s;pryd; canys y mae efe yn &ocirc;l <HI>ewyllys</HI> Duw yn erfyn tros y Sainct.</P>
<P N="28">28 Ac ni a wyddom fod p&ocirc;b peth yn cydweithio er daioni, i'r rhai &s;y yn caru Duw, <HI>&s;ef</HI> i'r
<PB REF="194"> rhai &s;ydd wedi eu galw yn &ocirc;l ei arfaeth ef.</P>
<P N="29">29 Oblegid y rhai a ragw&ycirc;bu, a ragluniodd efe hefyd, i f&ocirc;d yn un ffurf &acirc; delw ei f&acirc;b ef, fel y by|ddei efe yn gyntaf-anedig ym|mhlith brodyr lawer.</P>
<P N="30">30 A'r rhai a ragluniodd efe, y rhai hynny hefyd a alwodd efe; a'r rhai a alwodd efe; y rhai hyn|ny hefyd a gyfiawnhaodd efe; a'r rhai a gyfiawnhaodd efe, y rhai hynny hefyd a ogoneddodd efe.</P>
<P N="31">31 Beth gan hynny a ddywe|dwn ni wrth y pethau hyn? os <HI>yw</HI> Duw tro&s;om; pwy <HI>a all fod</HI> i'n herbyn?</P>
<P N="32">32 Yr hwn nid arbedodd ei briod f&acirc;b, ond a'i traddododd ef tro&s;om ni oll; pa wedd gyd ag ef hefyd na ddyry efe i ni bob peth?</P>
<P N="33">33 Pwy a rydd ddim yn erbyn etholedigion Duw? Duw <HI>yw</HI> 'r hwn &s;ydd yn cyfiawnhau:</P>
<P N="34">34 Pwy yw 'r hwn &s;ydd yn damnio? Chri&s;t yw'r hwn a fu farw, ie yn hytrach, yr hwn a gy|fodwyd hefyd: yr hwn hefyd &s;ydd ar ddeheu-law Duw; yr hwn hefyd &s;ydd yn erfyn tro&s;om ni.</P>
<P N="35">35 Pwy a'n gwahana ni oddi wrth gariad Chri&s;t? ai gorthrym|der, neu ing, neu ymlid, neu ne|wyn, neu noethni neu enbyd|rwydd, neu gleddyf?</P>
<P N="36">36 Megis y mae yn &s;crifenne|dig, Er dy fwyn di yr ydys yn ein lladd ni ar h&ycirc;d y dydd, cyfrifwyd ni fel de&s;aid i'r lladdfa.</P>
<P N="37">37 Eithr yn y pethau hyn oll yr ydym ni yn fwy n&acirc; chwnewer|wyr trwy 'r hwn a'n carodd ni.</P>
<P N="38">38 Canys y mae yn ddiogel gen|nif na all nac angeu, nac einioes, nac Angelion, na thywy&s;oga|ethau, na meddiannau, na phe|thau pre&s;ennol, na phethau i ddy|fod,</P>
<P N="39">39 Nac uchder, na dyfnder, nac un creadur arall, ein gwahanu ni oddi wrth gariad Duw, yr hwn &s;ydd yn Ghri&s;t Ie&s;u ein Har|glwydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Paul yn ddrwg cantho tros yr Iddewon.</HI> 7 <HI>Nad oedd holl h&acirc;d Abraham yn blant yr addewid.</HI> 18 <HI>Bod Duw yn trugarhau wrth y neb y mynno.</HI> 21 <HI>Y gall y crochenydd wneuthur &acirc;'i bridd y peth a fynno.</HI> 25 <HI>Dar|fod rhag-fynegi galwedigaeth y Cenhedloedd, a gwrthodiad yr Idde|won.</HI> 32 <HI>Yr achos pa ham y croe&s;awodd cyn lleied o'r Idde|won gyfiawnder ffydd.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>Y Gwirionedd yr wyfi yn ei ddywedyd yn Ghri&s;t nid wyf yn dywedyd celwydd, am cydwy|bod hefyd yn cyd-ty&s;tiolaethu &acirc; mi, yn yr Y&s;pryd gl&acirc;n,</P>
<P N="2">2 Fod i mi dri&s;tyd mawr, a go|fid dibaid i'm calon.</P>
<P N="3">3 Canys mi a ddymunwn fy m&ocirc;d fy hun yn anathema oddi wrth Gri&s;t, dros fy mrodyr, &s;ef fy nghe|nedl yn &ocirc;l y cnawd:</P>
<P N="4">4 Y rhai &s;ydd I&s;raeliaid; eiddo y rhai yw y mabwy&s;iad, a'r gogo|niant, a'r cyfammodau, a dodiad y Ddeddf, a'r gwa&s;anaeth, a'r addewidion:</P>
<P N="5">5 Eiddo y rhai yw 'r tadau, ac o'r rhai <HI>yr hanoedd</HI> Chri&s;t yn &ocirc;l y enawd, yr hwn &s;ydd uwch-law pawb, yn Dduw bendigedig yn oes oe&s;oedd. Amen.</P>
<PB REF="195">
<P N="6">6 Eithr nid po&s;&s;ibl yw myned gair Duw yn ddirym: canys nid I&s;rael yw pawb ac &s;ydd o I&s;rael.</P>
<P N="7">7 Ac nid ydynt, oblegid eu b&ocirc;d yn h&acirc;d Abraham, i g&ycirc;d yn blant: eithr yn I&s;aac y gelwir i ti h&acirc;d.</P>
<P N="8">8 Hynny ydyw, nid plant y cnawd, y rhai hynny &s;y blant i Dduw; eithr plant yr addewid a gyfrifir yn h&acirc;d.</P>
<P N="9">9 Canys gair yr addewid yw hwn, Ar yr am&s;er hwn y deuaf, a bydd m&acirc;b i Sara.</P>
<P N="10">10 Ac nid hyn yn unig, eithr Rebecca hefyd, wedi iddi feichi|ogi o un, <HI>&s;ef</HI> o'n T&acirc;d I&s;aac,</P>
<P N="11">11 Canys cyn geni <HI>y plant</HI> etto, na gwneuthur o honynt dda na drwg, fel y byddei i'r arfaeth yn &ocirc;l etholedigaeth Duw &s;efyll, nid o weithredoedd, eithr o'r hwn &s;ydd yn galw,</P>
<P N="12">12 Y dywedwyd wrthi, Yr hynaf a wa&s;anaetha yr ieuangaf.</P>
<P N="13">13 Megis yr &s;crifennwyd, Ja|cob a gerais, eithr E&s;au a ga&s;e|ais.</P>
<P N="14">14 Beth gan hynny a ddywe|dwn ni? a oes anghyfiawnder gyd &acirc; Duw? Na atto Duw.</P>
<P N="15">15 Canys y mae yn dywedyd wrth Mo&s;es, Mi a drugarh&acirc;f wrth yr hwn y trugarhawyf, ac a do&s;turiaf wrth yr hwn y to&s;tu|riwyf.</P>
<P N="16">16 Felly gan hynny, nid o'r hwn &s;ydd yn ewylly&s;io y mae, nac o'r hwn &s;ydd yn rhedeg chwaith, ond o Dduw, yr hwn &s;ydd yn tru|garhau.</P>
<P N="17">17 Canys y mae yr Scrythur yn dywedyd wrth Pharao, I hyn ymma i'th gyfodais di, fel y dan|go&s;wn fy ngallu ynot ti, ac fel y datcenid fy Enw trwy 'r holl ddaiar.</P>
<P N="18">18 Felly gan hynny, y n&ecirc;b y mynno y mae efe yn trugarhau wrtho, a'r neb y mynno y mae efe yn ei galedu.</P>
<P N="19">19 Ti a ddywedi gan hynny wr|thif, Pa ham y mae efe etto yn beio? canys pwy a wrthwyne|bodd ei ewyllys ef?</P>
<P N="20">20 Yn hytrach, &ocirc; dd&ycirc;n, pwy wyt ti yr hwn a ddadleui yn er|byn Duw? A ddywed y peth ffur|fiedic, wrth yr hwn a'i ffur|fiodd, Pa ham i'm gwnaetho&s;t fel hyn?</P>
<P N="21">21 Onid oes awdurdod i'r cro|chenydd ar y priddgi&s;t, i wneu|thur o'r un telpyn pridd, un lle&s;tr i barch, ac arall i amharch?</P>
<P N="22">22 <HI>Beth</HI> os Duw yn ewylly&s;io dangos ei ddigofaint, a pheri ad|nabod ei allu, a oddefodd drwy hir-ymaros, le&s;tri digofaint, we|di eu cymhwy&s;o i golledigaeth:</P>
<P N="23">23 Ac i beri gwybod golud ei ogoniant a'r le&s;tri trugaredd, y rhai a rag-barat&ocirc;dd efe i ogo|niant?</P>
<P N="24">24 <HI>Sef</HI> nyni y rhai a alwodd efe, nid o'r Iddewon yn unig, eithr hefyd or Cenhedloedd.</P>
<P N="25">25 Megis hefyd y mae efe yn dywedyd yn Ho&s;ea, Mi alwaf yr hwn nid yw bobl i mi, yn bobl i mi: a'r hon nid yw anwyl yn an|wyl.</P>
<P N="26">26 A bydd yn y fangre lle y dywedwyd wrthynt, nid fy mhobl i <HI>ydych</HI> chwi, yno y gelwir hwy yn feibion i'r Duw byw.</P>
<P N="27">27 Hefyd, y mae E&s;aias yn llefain am yr I&s;rael, cyd byddei nifer mei|bion I&s;rael fel tywod y m&ocirc;r, gwe|ddill a achubir.</P>
<PB REF="195">
<P N="28">28 Canys <HI>efe</HI> a orphen, ac a gwttoga y gwaith mewn cyfiawn|der: oblegid byrr waith a wna yr Arglwydd ar y ddaiar.</P>
<P N="29">29 Ac megis y dywedodd E&s;ai|as yn y blaen, Oni bua&s;ei i Ar|glwydd y Sabbath adel i ni h&acirc;d, megis Sodoma y bua&s;em, a gw|neuthid ni yn gyffelyb i Go|morra.</P>
<P N="30">30 Beth gan hynny a ddy|wedwn ni? bod y Cenhedloedd, y rhai nid oeddynt yn dilyn cyfi|awnder, wedi derbyn cyfiawn|der, <HI>&s;ef</HI> y cyfiawnder <HI>&s;ydd</HI> o ffydd?</P>
<P N="31">31 Ac I&s;rael, yr hwn oedd yn dilyn deddf cyfiawnder, ni chyr|haeddodd Ddeddf cyfiawnder.</P>
<P N="32">32 Pa ham? am nad <HI>oeddynt yn ei chei&s;io</HI> trwy ffydd, ond megis trwy weithredoedd y Ddeddf; ca|nys hwy a dramgwydda&s;ant wrth y maen tramgwydd,</P>
<P N="33">33 Megis y mae yn &s;crifenne|dig: wele fi yn go&s;od yn Sion faen tramgwydd, a chraig rhwy&s;tr, a ph&ocirc;b un a gredo ynddo ni chywi|lyddir.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Bod yr Scrythur lan yn dangos y rhagor, &s;y rhwng cyfiawnder y gyfraith, a'r hwn &s;ydd o ffydd,</HI> 11 <HI>ac na chywilyddir neb a gre|do, pa un bynnac ai Iddew a'i Ce|nedlddyn fyddo,</HI> 18 <HI>ac y derbyn y Cenhedloedd y gair, ac y credant.</HI> 19 <HI>Nad oedd y pethau hyn any&s;pys i'r Iddewon.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>OH frodyr, gwir-ewyllys fyng|halon, a'm gweddi ar Dduw dros yr I&s;rael, &s;ydd er iechyd|wriaeth.</P>
<P N="2">2 Canys yr wy fi yn d&ycirc;&s;t iddynt, f&ocirc;d ganddynt z&ecirc;l Duw, eithr nid ar &ocirc;l gwybodaeth.</P>
<P N="3">3 Canys hwynt hwy heb w&ycirc;|bod cyfiawnder Duw, ac yn cei|&s;io go&s;od eu cyfiawnder eu hu|nain, nid ymo&s;tynga&s;ant i gyfi|awnder Duw.</P>
<P N="4">4 Canys Chri&s;t yw diwedd y Ddeddf, er cyfiawnder i b&ocirc;b un &s;y'n credu.</P>
<P N="5">5 Canys y mae Mo&s;es yn &s;cri|fennu <HI>am</HI> y cyfiawnder &s;ydd o'r Ddeddf, mai 'r d&ycirc;n a wn&ecirc;l y pe|thau hynny a fydd byw trwyddynt</P>
<P N="6">6 Eithr y mae y cyfiawnder &s;ydd o ffydd yn dywedyd fel hyn, Na ddywed yn dy galon, pwy a e&s;cyn i'r n&ecirc;f? hynny yw dwyn Chri&s;t i wared <HI>oddi uchod.</HI></P>
<P N="7">7 Neu pwy a dde&s;cyn i'r dyfn|der? hynny yw dwyn Chri&s;t dra|chefn i fynu oddi wrth y meirw.</P>
<P N="8">8 Eithr pa beth y mae efe yn ei ddywedyd? Mae 'r gair yn agos attat, yn dy enau, ac yn dy galon; hwn yw gair y ffydd, yr hwn yr ydym ni yn ei bregethu,</P>
<P N="9">9 Mai os cyffe&s;&s;i &acirc;'th enau yr Arglwydd Ie&s;u, a chredu yn dy galon, i Dduw ei gyfodi ef o fei|rw, cadwedig fyddi.</P>
<P N="10">10 Canys &acirc;'r galon y credir i gyfiawnder, ac &acirc;'r genau y cyffe&s;|&s;ir i iechydwriaeth.</P>
<P N="11">11 Oblegid y mae 'r Scrythur yn dywedyd, Pwy bynnag &s;ydd yn credu ynddo ef, ni chywilyddir.</P>
<P N="12">12 Canys nid oes gwahaniaeth rhwng Iddew a Groeg-wr, oblegid yr un Arglwydd ar bawb, <HI>&s;ydd</HI> oludog i bawb ac &s;ydd yn galw arno.</P>
<P N="13">13 Canys pwy bynnac a alwo ar Enw yr Arglwydd, cadwedig fydd.</P>
<PB REF="196">
<P N="14">14 Pa f&ocirc;dd gan hynny y gal|want ar yr hwn ni chreda&s;ant ynddo? a pha fodd y credant yn yr hwn ni chlyw&s;ant am dano? a pha fodd y clywant heb bre|geth-wr?</P>
<P N="15">15 A pha fodd y pregethant, onis danfonir <HI>hwynt?</HI> megis y mae yn &s;crifennedig, Mor brydferth yw traed y rhai &s;y yn efangylu tangneddyf, y rhai &s;ydd yn efan|gylu pethau daionus.</P>
<P N="16">16 Eithr nid ufyddha&s;ant hwy oll i'r Efengyl; canys y mae E&s;aias yn dywedyd; O Arglwydd, pwy a gredodd i'n hymadrodd ni?</P>
<P N="17">17 Am hynny ffydd &s;ydd trwy glywed, a chlywed trwy air Duw.</P>
<P N="18">18 Eithr meddaf; oni chlyw&s;ant hwy? Yn ddiau i'r holl ddaiar yr aeth eu &s;&wcirc;n hwy, a'u geiriau hyd derfynau y byd.</P>
<P N="19">19 Eithr meddaf; oni wybu I&s;rael? Yn gyntaf y mae Mo&s;es yn dywedyd, Mi a baraf i chwi w&ycirc;n-fydu trwy rai nid yw genedl; trwy genedl anneallus i'ch digiaf chwi.</P>
<P N="20">20 Eithr y mae E&s;aias yn ym|h&ycirc;f-hau ac yn dywedyd; Cafwyd fi gan y rhai nid oeddynt yn fy nghei&s;io; a gwnaed fi yn eglur i'r rhai nid oeddynt yn ymofyn am danaf.</P>
<P N="21">21 Ac wrth yr I&s;rael y mae yn dywedyd, Ar hyd y dydd yr e|&s;tynnais fy nwylo at bobl anu|fydd, ac yn gwrth-ddywedyd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Na fwriodd Duw ymaith holl I&s;rael:</HI> 7 <HI>ond rhai a ddewi&s;|wyd, er darfod caledu 'r lleill.</HI> 16 <HI>Y mae gobaith y troir hwynt.</HI> 18 <HI>Na ddylai y Cenhedloedd, or|foleddu yn eu herbyn hwy:</HI> 26 <HI>oblegid y mae addewid o'i hie|chydwriaeth hwythau.</HI> 33 <HI>Bod barnedigaethau Duw yn anchwi|liadwy.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AM hynny meddaf, A wrtho|dodd Duw ei bobl? Na atto Duw. Canys yr wyf finneu hefyd yn I&s;raeliad, o h&acirc;d Abraham, o lwyth Benjamin.</P>
<P N="2">2 Ni wrthododd Duw ei bobl, yr hwn a adnabu efe o'r blaen. Oni wyddoch chwi pa beth y mae yr Scrythur yn ei ddywedyd am Elias? pa fodd y mae efe yn er|fyn ar Dduw yn erbyn I&s;rael gan ddywedyd:</P>
<P N="3">3 Oh Arglwydd, hwy a ladda|&s;ant dy Brophwydi, ac a gloddia|&s;ant dy allorau i lawr; ac myfi a adawyd yn unic, ac y maent yn cei&s;io fy einioes inneu.</P>
<P N="4">4 Eithr pa beth y mae atteb Duw yn ei ddywedyd wrtho? Mi a adewais i mi fy hun &s;aith mil o w&ycirc;r, y rhai ni phlyga&s;ant eu gli|niau i Baal.</P>
<P N="5">5 Felly gan hynny, y pr&ycirc;d hyn hefyd, y mae gweddill yn &ocirc;l etho|ledigaeth gr&acirc;s.</P>
<P N="6">6 Ac os o r&acirc;s, nid o weithre|doedd mwyach: os amgen nid yw gr&acirc;s yn r&acirc;s mwyach. Ac os o wei|thredoedd, nid yw yn r&acirc;s mwyach: os amgen nid yw gweithred yn weithred mwyach.</P>
<P N="7">7 Beth gan hynny? ni chafas I&s;rael yr hyn y mae yn ei gei&s;io: eithr yr etholedigaeth a'i cafas, a'r lleill a galedwyd.</P>
<P N="8">8 Megis y mae yn &s;crifenne|dic; Rhoddes Duw iddynt y&s;pryd
<PB REF="196"> trym-gw&s;c; llygaid fel na welent, a chlu&s;tiau fel na chlywent, hyd y dydd heddyw.</P>
<P N="9">9 Ac y mae Dafydd yn dywe|dyd; Bydded eu bord hwy yn rhwyd, ac yn fagl, ac yn dram|gwydd, ac yn daledigaeth iddynt.</P>
<P N="10">10 Tywyller eu llygaid hwy, fal na welant, a chyd-grymma di eu cefnau hwy bob am&s;er.</P>
<P N="11">11 Gan hynny meddaf, a dram|gwydda&s;ant hwy fel y cwympent? Na atto Duw. Eithr trwy eu cwymp hwy <HI>y daeth</HI> iechydwri|aeth i'r cenhedloedd, i yrru eiddi|gedd arnynt.</P>
<P N="12">12 O herwydd pa ham, os y|dyw eu cwymp hwy yn olud i'r byd, a'u lleih&acirc;d hwy yn olud i'r Cenhedloedd, pa faint mwy <HI>y bydd</HI> eu cyflawnder hwy?</P>
<P N="13">13 Canys wrthych chwi y Cen|hedloedd yr wyf yn dywedyd, yn gymmaint a'm b&ocirc;d i yn Apo&s;tol y Cenhedloedd, yr wyf yn mawr|hau fy &s;wydd:</P>
<P N="14">14 Os gallaf ryw fodd yrru ei|ddigedd ar fynghig <HI>a'm gwaed fy hun,</HI> ac achub rhai o honynt.</P>
<P N="15">15 Canys os yw eu gwrthodi|ad hwy yn gymmod i'r byd, beth <HI>fydd</HI> eu derbyniad hwy, ond by|wyd o feirw?</P>
<P N="16">16 Canys os &s;anctaidd y blaen|ffrwyth, y mae 'r clamp toes he|fyd <HI>yn &s;anctaidd.</HI> Ac os &s;anctaidd y gwreiddyn, y mae 'r canghennau hefyd <HI>felly.</HI></P>
<P N="17">17 Ac os rhai o'r canghennau a dorrwyd ymmaith, a thydi yn olewydden wyllt a impiwyd i mewn yn eu plith hwy, ac a'th wnaethpwyd yn gyfrannog o'r gwreiddyn, ac o fra&s;der yr olew|wydden:</P>
<P N="18">18 Na orfoledda yn erbyn y canghennau. Ac os gorfoleddi, nid tydi &s;ydd yn dwyn y gwreiddyn, eithr y gwreiddyn dydi.</P>
<P N="19">19 Ti a ddywedi gan hynny, torrwyd y canghennau ymmaith, fel yr impid fi i mewn.</P>
<P N="20">20 Da: trwy anghrediniaeth y torrwyd hwynt ymmaith, a thitheu &s;ydd yn &s;efyll trwy ffydd, na fydd uchel-fryd, eithr ofna.</P>
<P N="21">21 Canys onid arbedodd Duw y canghennau naturiol, <HI>gwilia</HI> rhag nad arbedo ditheu chwaith.</P>
<P N="22">22 Gw&ecirc;l am hynny, ddaioni a tho&s;ter Duw, &s;ef i'r rhai a gwympa&s;ant, to&s;ter; eithr daioni i ti, os arho&s;i yn ei ddaioni ef: os amgen, torrir ditheu hefyd ym|maith.</P>
<P N="23">23 A hwythau, onid arho&s;ant yn anghrediniaeth, a impir i mewn, canys fe all Duw eu himpio hwy i mewn drachefn.</P>
<P N="24">24 Canys os tydi a dorrwyd ym|maith o'r olewydden, yr hon oedd wyllt wrth naturiaeth, a'th impio yn erbyn naturiaeth mewn gwir olew-wydden; pa faint mwy y caiff y rhai hyn <HI>&s;ydd</HI> wrth naturi|aeth, eu himpio i mewn yn eu holew-wydden eu hun?</P>
<P N="25">25 Canys ni ewylly&s;iwn, frodyr, eich b&ocirc;d heb wybod y dirgelwch hyn, (fel na byddoch ddoethion yn eich golwg eich hun) ddyfod dallineb o ran i I&s;rael, hyd oni dd&ecirc;l cyflawnder y Cenhedloedd i mewn.</P>
<P N="26">26 Ac felly holl I&s;rael a fydd cadwedig fel y mae yn &s;crifenne|dic, Y gwaredwr a ddaw allan o Sion, ac a dry ymmaith annuwi|oldeb oddiwrth Jacob.</P>
<P N="27">27 A hyn yw 'r ammod &s;ydd
<PB REF="197"> iddynt gennifi, pan gymmerwyf ymmaith eu pechodau hwynt.</P>
<P N="28">28 Felly o ran yr Efengyl, ge|lynion <HI>ydynt,</HI> o'ch plegid chwi; eithr o ran yr etholedigaeth, care|digion <HI>ydynt,</HI> oblegid y tadau.</P>
<P N="29">29 Canys diedifarus yw doni|au, a galwedigaeth Dduw.</P>
<P N="30">30 Canys megis y buoch chwi|thau gynt yn annufydd i Dduw, eithr yr awron a gaw&s;och dru|garedd, drwy annufydd-dod y rhai hyn:</P>
<P N="31">31 Felly hwythau hefyd yr awr|on a annufyddha&s;ant, fel y caent hwythau drugaredd, drwy eich trugaredd chwi.</P>
<P N="32">32 Canys Duw a'i caeodd hwynt oll mewn anufydd-dod, fel y tru|garhaai wrth bawb.</P>
<P N="33">33 O ddyfnder golud doethineb a gwybodaeth Duw; mor anchwi|liadwy yw ei farnau ef! a'i ffyrdd mor anolrheinadwy ydynt!</P>
<P N="34">34 Canys pwy a w&ycirc;bu feddwl yr Arglwydd? neu pwy a fu gyng|hor-wr iddo ef?</P>
<P N="35">35 Neu pwy a roddes iddo ef yn gyntaf, ac fe a delir iddo dra|chefn.</P>
<P N="36">36 Canys o honaw ef, a thrwy|ddo ef, ac iddo ef <HI>y mae</HI> p&ocirc;b peth: iddo ef <HI>y byddo</HI> gogoniant yn dra|gywydd. Amen.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y dylai trugareddau Duw ein cynhyrfu ni i ryngu ei fodd ef.</HI> 3 <HI>Na ddylai neb feddwl yn rhy|dda o hono ei hun,</HI> 6 <HI>eithr b&ocirc;d yn ddiwyd yn yr alwedigaeth y go|&s;odwyd ef ynddi.</HI> 9 <HI>cariad a lla|wer eraill o rinweddau a ofynnir cennym ni:</HI> 19 <HI>A dial yn bendifa|ddeu a warafunir i ni.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AM hynny yr wyf yn attolwg i chwi, frodyr, er trugareddau Duw, roddi o honoch eich cyrph yn aberth byw, &s;anctaidd, cym|meradwy gan Dduw; <HI>yr hyn yw</HI> eich rhe&s;ymmol wa&s;anaeth chwi.</P>
<P N="2">2 Ac na chyd-ymffurfiwch &acirc;'r b&ycirc;d hwn, eithr ymnewidiwch trwy adnewyddiad eich meddwl, fel y profoch beth yw daionus a chymmeradwy, a pherffaith ewy|llys Duw.</P>
<P N="3">3 Canys yr wyf yn dywedyd, trwy y gr&acirc;s a roddwyd i mi, wrth bob un &s;ydd yn eich plith, na by|ddo i n&ecirc;b uchel-&s;ynied yn amgen nag y dylid &s;ynied, eithr &s;ynied i &s;obrwydd, fel y rhannodd Duw i bob un fe&s;ur ffydd.</P>
<P N="4">4 Canys megis y mae gennym aelodau lawer mewn un corph, ac nad oes gan yr holl aelodau yr un &s;wydd;</P>
<P N="5">5 Felly <HI>ninnau,</HI> a ni yn llawer, ydym un corph yn Gri&s;t, a ph&ocirc;b un yn aelodau i'w gilydd;</P>
<P N="6">6 A chan f&ocirc;d i ni amryw ddo|niau, yn &ocirc;l y gr&acirc;s a roddwyd i ni, pa un bynnac ai brophwydo|liaeth, <HI>prophwydwn</HI> yn &ocirc;l cy&s;&s;on|deb y ffydd:</P>
<P N="7">7 Ai gweinidogaeth <HI>byddwn ddyfal</HI> yn y weinidogaeth; neu 'r hwn &s;ydd yn athrawiaethu yn yr athrawiaeth.</P>
<P N="8">8 Neu 'r hwn &s;ydd yn cyngho|ri, yn y cyngor; yr hwn &s;ydd yn cyfrannu, <HI>gwnaed</HI> mewn &s;yml|rwydd: yr hwn &s;ydd yn llywo|draethu, mewn diwydrwydd; yr hwn &s;ydd yn trugarhau, mewn llawenydd.</P>
<P N="9">9 <HI>Bydded</HI> cariad yn ddiragrith: ca&s;&s;ewch y drwg, a glynwch wrth y da.</P>
<PB REF="197">
<P N="10">10 Mewn cariad brawdol by|ddwch garedig i'w gilydd, yn rho|ddi parch yn blaenori ei gilydd.</P>
<P N="11">11 Nid yn ddiog mewn diwy|drwydd, yn wre&s;og yn yr Y&s;pryd, yn gwa&s;anaethu yr Arglwydd,</P>
<P N="12">12 Yn llawen mewn gobaith, yn ddioddefgar mewn cy&s;tudd, yn dyfal-barhau mewn gweddi,</P>
<P N="13">13 Yn cyfrannu i gyfreidiau 'r Sainct, ac yn dilyd lletteuga|rwch.</P>
<P N="14">14 Bendithiwch y rhai &s;y yn eich ymlid: bendithiwch, ac na felldithiwch.</P>
<P N="15">15 Byddwch lawen gyd &acirc;'r rhai &s;ydd lawen, ac wylwch gyd &acirc;'r rhai &s;y'n wylo.</P>
<P N="16">16 Byddwch yn un fryd &acirc;'i gi|lydd: heb roi eich meddwl a'r u|chel bethau: eithr yn gydo&s;tyn|gedig &acirc;'r rhai i&s;el-radd. Na fy|ddwch ddoethion yn eich t&ycirc;b eich hunain.</P>
<P N="17">17 Na thelwch i neb ddrwg am ddrwg. Darperwch bethau one&s;t yngolwg p&ocirc;b d&ycirc;n.</P>
<P N="18">18 Os <HI>yw</HI> bo&s;&s;ibl, hyd y mae y|noch chwi, byddwch heddy|chlawn &acirc; ph&ocirc;b d&ycirc;n.</P>
<P N="19">19 Nac ymddielwch, rai an|wyl, onid rhoddwch le i ddigo|faint: canys y mae yn &s;crifenne|dic, I mi y mae dial, myfi a dalaf, medd yr Arglwydd.</P>
<P N="20">20 Am hynny, os dy el&ycirc;n a newyna, portha ef: os &s;ycheda, dyro iddo ddiod; canys wrth w|neuthur hyn, ti a bentyrri farwor tanllyd am ei ben ef.</P>
<P N="21">21 Na orchfyger di gan ddry|gioni, eithr gorchfyga di ddrygio|ni trwy ddaioni.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Ymddaro&s;twng, a llawer o bethau eraill &s;ydd ddyledus i'r llywo|draethwyr.</HI> 8 <HI>Mai cariad yw cy|flawnder y Ddeddf: Bod glothi|neb, a meddwdod, a gweithre|doedd y tywyllwch, yn annhymmo|raidd yn am&s;er yr Efengyl.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>YMddaro&s;tynged pob enaid i'r awdurdodau goruchel, <GAP DESC="foreign"> nid oes awdurdod onid oddiwrth Dduw: a'r awdurdodau &s;ydd, gan Dduw y maent wedi ei hor|deinio.</P>
<P N="2">2 Am hynny, pwy bynnac &s;ydd yn ymo&s;od yn erbyn yr awdur|dod, &s;ydd yn gwrthwynebu or|dinh&acirc;d Duw: a'r rhai a wrthwy|nebant, a dderbyniant farnedigaeth iddynt eu hunain.</P>
<P N="3">3 Canys tywy&s;ogion nid y|dynt ofn i weithredoedd da, eithr i'r rhai drwg. A fynni di nad ofnech yr awdurdod? gwna 'r hyn &s;ydd dda; a thi a gai gl&ocirc;d ganddo.</P>
<P N="4">4 Canys gweinidog Duw ydyw ef i ti er daioni: eithr os gwnei ddrwg, ofna, canys nid yw efe yn dwyn y cleddyf yn ofer. Oblegid gweinidog Duw yw efe, dialudd llid i'r hwn &s;ydd yn gwneuthur drwg.</P>
<P N="5">5 Herwydd pa ham, anghen|rhaid yw ymddaro&s;twng, nid yn unic o herwydd llid, eithr o her|wydd cydwybod hefyd.</P>
<P N="6">6 Canys am hyn yr ydych yn talu teyrnged hefyd, oblegid gwa&s;anaeth-w&ycirc;r Duw ydynt hwy, yn gwilied ar hyn ymma.</P>
<P N="7">7 Telwch gan hynny i bawb <HI>eu</HI> dyledion, teyrn-ged i'r hwn y mae teyrnged <HI>yn ddyledus,</HI> toll i'r hwn y mae toll; ofn i'r hwn y mae ofn; parch i'r hwn y
<PB REF="198"> mae parch <HI>yn ddyledus:</HI></P>
<P N="8">8 Na fyddwch yn nl&ecirc;d n&ecirc;b o ddim, ond o garu bawb ei gilydd: canys yr hwn &s;ydd yn caru arall, a gyflawnodd y Gyfraith.</P>
<P N="9">9 Canys hyn, Na odineba, Na ladd, Na ledratta, Na ddwg gam dy&s;tiolaeth, Na thrachwanta: &acirc;c <GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters">es <HI>un</HI> gorchymyn arall, y mae wedi ei gynnwys yn gryno yn yr ymadrodd hwn, C&acirc;r dy gymmy|dog f&ecirc;l ti dy hun.</P>
<P N="10">10 Cariad ni wna ddr&wcirc;g iw gymmydog; am hynny cyflawn|der y gyfraith, yw cariad.</P>
<P N="11">11 A hyn, gan wybod yr am|&s;er, <HI>ei b&ocirc;d</HI> hi weithian yn br&ycirc;d i ni i ddeffroi o gy&s;cu; canys yr awr hon y mae ein iechydwri|aeth ni yn n&ecirc;s n&acirc; phan greda|&s;om.</P>
<P N="12">12 Y n&ocirc;s a gerddodd ym-mhell, a'r dydd a ne&s;&s;aodd, am hynny bw|riwn oddi wrthym weithredoedd y tywyllwch, a gwi&s;cwn arfau y goleuni.</P>
<P N="13">13 Rhodiwn yn weddus, <HI>me|gis wrth</HI> liw dydd, nid mewn cy|feddach, a meddwdod; nid mewn cyd-orwedd, ac anlladrwydd; nid mewn cynnen a chenfigen:</P>
<P N="14">14 Eithr gwi&s;cwch am danoch yr Arglwydd Ie&s;u Gri&s;t, ac na w|newch rag-ddarbod tros y cnawd, er mwyn <HI>cyflawni</HI> ei chwantau ef.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Na ddylai dynion na dirmygu, na chondemnio ei gilydd, am be|thau nid ydynt na da na drwg, o honynt eu hunain:</HI> 13 <HI>Eithr go|chelyd rhoddi achos tramgwydd ynddynt:</HI> 15 <HI>oblegid hynny y mae 'r Apo&s;tol yn ei brofi ei f&ocirc;d yn an|ghyfraithlawn, trwy lawer o ri|&s;ymmau.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>YR hwn &s;ydd wan yn y ffydd, derbyniwch attoch, nid i ym|rafaelion rhe&s;ymmau.</P>
<P N="2">2 Canys y mae un yn credu y gall fwytta p&ocirc;b peth: ac y mae a|rall yr hwn &s;ydd wan, yn bwytta dail.</P>
<P N="3">3 Yr hwn &s;ydd yn bwytta, na ddirmyged yr hwn nid yw yn bwytta: a'r hwn nid yw yn bwyt|ta, na farned ar yr hwn &s;ydd yn bwytta: canys Duw a'i derbyni|odd ef.</P>
<P N="4">4 Pwy wyt ti yr hwn wyt yn barnu gw&acirc;s un arall? I'w ar|glwydd ei hun y mae efe yn &s;e|fyll, neu yn &s;yrthio; ac efe a gyn|helir, canys fe a all Duw ei gyn|nal ef.</P>
<P N="5">5 Y mae un yn barnu diwrnod uwch-law diwrnod, ac arall, yn barnu p&ocirc;b diwrnod yn <HI>ogyfuwch.</HI> Bydded p&ocirc;b un yn &s;iccr yn ei fe|ddwl ei hun.</P>
<P N="6">6 Yr hwn &s;ydd yn y&s;tyried di|wrnod, i'r Arglwydd y mae yn ei y&s;tyried; a'r hwn &s;ydd heb y&s;ty|ried diwrnod, i'r Arglwydd y mae heb ei y&s;tyried, Yr hwn &s;ydd yn bwytta, i'r Arglwydd y mae yn bwytta: canys y mae yn diolch i Dduw. A'r hwn &s;y heb fwytta, i'r Arglwydd y mae heb fwytta, ac y mae yn diolch i Dduw.</P>
<P N="7">7 Canys nid oes yr un o ho|nom yn byw iddo ei hun, ac nid yw yr un yn marw iddo ei hun.</P>
<P N="8">8 Canys pa un bynnac yr y|dym ai byw, i'r Arglwydd yr ydym yn byw; ai marw. i'r Ar|glwydd yr ydym yn marw. Am
<PB REF="198"> hynny, Pa un bynnag yr ydym ai byw ai marw, eiddo yr Arglwydd ydym.</P>
<P N="9">9 O blegit er mwyn hyn y bu farw Chri&s;t, ac yr adgyfodes, ac y bu fyw drachefn hefyd, fel yr ar|glwyddiaethei ar y meirw, a'r byw hefyd.</P>
<P N="10">10 Eithr pa ham yr wyt ti yn barnu dy frawd? neu pa ham yr wyt yn dirmygu dy frawd? Canys go&s;odir ni oll ger bron gor&s;edd|faingc Chri&s;t.</P>
<P N="11">11 Canys y mae yn &s;crifenne|dig, Byw wyfi, medd yr Arglwydd; P&ocirc;b gl&icirc;n a blyga i mi, a phob tafod a gyffe&s;&s;a i Dduw.</P>
<P N="12">12 Felly gan hynny, p&ocirc;b un o honom tro&s;to ei hun, a rydd gy|frif i Dduw.</P>
<P N="13">13 Am hynny na farnwn ei gi|lydd mwyach; ond bernwch hyn yn hytrach, na bo i neb roddi tramgwydd i'w frawd, neu rwy&s;tr.</P>
<P N="14">14 Mi a wn, ac y mae yn &s;iccr gennif trwy'r Arglwydd Ie&s;u, nad oes dim yn aflan o honaw ei hun, onid i'r hwn &s;ydd yn tybied fod peth yn aflan, i hwnnw y mae yn aflan.</P>
<P N="15">15 Eithr os o achos bwyd y tri|&s;teir dy frawd, nid wyt ti mwy|ach yn rhodio yn &ocirc;l cariad. Na dde&s;trywia ef &acirc;'th fwyd, tros yr hwn y bu Chri&s;t farw.</P>
<P N="16">16 Na chabler gan hynny eich daioni chwi.</P>
<P N="17">17 Canys nid yw teyrnas Dduw fwyd a diod, ond cyfiawnder, a a thangneddyf, a llawenydd yn yr Y&s;pryd gl&acirc;n.</P>
<P N="18">18 Canys yr hwn &s;ydd yn gwa|&s;anaethu Chri&s;t yn y pethau hyn, &s;ydd h&ocirc;ff gan Dduw, a chymme|radwy gan ddynion.</P>
<P N="19">19 Felly gan hynny dilynwn y pethau a berthynant i heddwch, a'r pethau a berthynant i adeila|daeth ei gilydd.</P>
<P N="20">20 O achos bwyd na ddini&s;tria waith Duw. P&ocirc;b peth yn w&icirc;r &s;ydd l&acirc;n; eithr dr&wcirc;g yw i'r d&ycirc;n &s;ydd yn bwytta drwy dram|gwydd.</P>
<P N="21">21 Da yw na fwyttaer c&icirc;g, ac nad &ycirc;fer gw&icirc;n, na dim drwy'r hyn y tramgwydder, neu y rhwy&s;trer, neu y gwanhaer dy frawd.</P>
<P N="22">22 A oes ffydd gennit ti? bydded hi gyd &acirc; thi dy hun ger bron Duw. Gwyn ei fyd yr hwn nid yw yn ei farnu ei hun, yn yr hyn y mae yn ei dybied yn dda.</P>
<P N="23">23 Eithr yr hwn &s;ydd yn pe|tru&s;o, os bwytty, ef a gondem|nwyd, am nad yw <HI>yn bwytta</HI> o ffydd. A pheth bynnag nid yw o ffydd, pechod yw.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Rhaid i'r cr&ycirc;f gyd-ddwyn &acirc;'r gwan.</HI> 2 <HI>Na ddylem ni ryngu ein b&ocirc;dd ein hunain,</HI> 3 <HI>gan na wnaeth Chri&s;t hynny,</HI> 7 <HI>ond der|byn b&ocirc;b un ei gilydd, megis y der|byniodd Chri&s;t ninnau i gyd,</HI> 8 <HI>I|ddewon,</HI> 9 <HI>a Chenhedloedd. </HI>15 <HI>Paul yn e&s;cu&s;odi ei &s;crifen,</HI> 28 <HI>ac yn addaw ymweled &acirc; hwynt,</HI> 30 <HI>ac yn dei&s;yf eu gweddiau.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>ANyni, y rhai ydym gryfion, a ddylem gynnal gwendid y rhai gweniaid, ac nid rhyngu ein b&ocirc;dd ein hunain.</P>
<P N="2">2 Boddhaed, p&ocirc;b un o honom ei gymmydog, yn yr hyn &s;y dda <HI>iddo</HI> er ade ladaeth.</P>
<P N="3">3 Canys Chri&s;t nis boddhaodd
<PB REF="199"> ef ei hun, eithr megis y mae yn &s;crifennedig, Gwradwyddiadau y rhai a'th wradwyddent di, a &s;yr|thia&s;ant arnafi.</P>
<P N="4">4 Canys, pa bethau bynnag a &s;crifennwyd o'r blaen, er addy&s;c i ni yr &s;crifennwyd hwynt, fel trwy ammynedd a diddanwch yr Scrythyrau, y gallem gael go|baith.</P>
<P N="5">5 A Duw yr ammynedd ar di|ddanwch, a roddo i chwi &s;ynied yr un peth tu ag at ei gilydd yn &ocirc;l Chri&s;t Ie&s;u:</P>
<P N="6">6 Fel y galloch, yn un-fryd, o un genau, ogoneddu Duw, a Th&acirc;d ein Harglwydd Je&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="7">7 O herwydd pa ham, der|byniwch ei gilydd, megis ac y derbyniodd Chri&s;t ninnau i ogo|niant Duw.</P>
<P N="8">8 Ac yr wyf yn dywedyd, w|neuthur Ie&s;u Gri&s;t yn wenidog i'r enwaediad, er mwyn gwirio|nedd Duw, er mwyn cadarnhau yr addewidion a <HI>wnaethpwyd</HI> i'r tadau.</P>
<P N="9">9 Ac fel y byddei i'r Cenhed|loedd ogoneddu Duw am ei dru|garedd, fel y mae yn &s;crifennedig; Am hyn y cyffe&s;af i ti ym-mhlith y Cenhedloedd, ac y canaf i'th Enw.</P>
<P N="10">10 A thrachefn y mae yn dywe|dyd; Ymlawenhewch Genhed|loedd gyd &acirc;'i bobl ef.</P>
<P N="11">11 A thrachefn, Molwch yr Ar|glwydd yr holl Genhedloedd, a chlodforwch ef yr holl bobloedd.</P>
<P N="12">12 A thrachefn y mae E&s;aias yn dywedyd, Fe fydd gwreiddyn Ie&s;&s;e, a'r hwn a gyfyd i lywodrae|thu y Conhedloedd: ynddo ef y gobeithia y Cenhedloedd:</P>
<P N="13">13 A Duw 'r gobaith a'ch cy|flawno o b&ocirc;b llawenydd a thang|neddyf gan gredu, fel y cynny|ddoch mewn gobaith, trwy nerth yr Y&s;pryd gl&acirc;n.</P>
<P N="14">14 Ac yr wyfi fy hun, fy mro|dyr, yn credu am danoch chwi, eich b&ocirc;d chwithau yn llawn dai|oni, wedi eich cyflawni o b&ocirc;b gwybodaeth, ac yn abl i rybuddio ei gilydd hefyd.</P>
<P N="15">15 Eithr mi a &s;crifennais yn hyfach o beth attoch, o frodyr, fel un yn dwyn ar g&ocirc;f i chwi, trwy y gr&acirc;s a roddwyd i mi gan Dduw.</P>
<P N="16">16 Fel y byddwn wenidog i Ie&s;u Gri&s;t at y Cenhedloedd, gan weini i Efengyl Dduw, fel y by|ddei offrymmiad y Cenhedloedd yn gymmeradwy, wedi ei &s;anctei|ddio gan yr Y&s;pryd gl&acirc;n.</P>
<P N="17">17 Y mae i mi, gan hynny, or|foledd yn Gri&s;t Ie&s;u, o ran y pe|thau <HI>a berthyn</HI> i Dduw.</P>
<P N="18">18 Canys ni feiddiafi ddywe|dyd dim o'r pethau ni weithre|dodd Chri&s;t trwofi, i <HI>wneuthur</HI> y Cenhedloedd yn ufydd, ar air a gweithred:</P>
<P N="19">19 Trwy nerth arwyddion a rhyfeddodau, gan nerth Y&s;pryd Duw: hyd pan, o Jeru&s;alem, ac o amgylch hyd Illyricum, y llen|wais Efengyl Gri&s;t.</P>
<P N="20">20 Ac felly gan ymorche&s;tu i bregethu 'r Efengyl, nid lle yr hen|wid Cri&s;t, fel nad adeiladwn ar &s;ail un arall:</P>
<P N="21">21 Eithr megis y mae yn &s;cri|fennedic; I'r rhai ni fynegwyd am dano, hwynt <HI>hwy a'i</HI> gwe|lant ef; a'r rhai ni chlyw&s;ant, a ddeallant.</P>
<P N="22">22 Am hynny hefyd i'm llu|ddiwyd yn fynych i ddyfod attoch chwi.</P>
<PB REF="199">
<P N="23">23 Eithr yr awr hon, gan nad oes gennif le mwyach yn y gwle|dydd hyn, a hefyd b&ocirc;d arnaf hi|raeth erys llawer o flynyddoedd am ddyfod attoch chwi.</P>
<P N="24">24 Pan elwyf i'r Hi&s;paen, my|fi a ddeuaf attoch chwi. Canys yr wyf yn gobeithio wrth fyned heibio, y caf eich gweled, a'm hebrwng gennych yno, os byddaf yn gyntaf o ran wedi fy llenwi o honoch.</P>
<P N="25">25 Ac yr awr hon yr wyfi yn myned i Ieru&s;alem, i weini i'r Sainct.</P>
<P N="26">26 Canys rhyngodd b&ocirc;dd i'r rhai o Macedonia ac Achaia, wneuthur rhyw gymmorth i'r rhai tlodion o'r Sainct <HI>&s;ydd</HI> yn Ieru&s;alem.</P>
<P N="27">27 Canys rhyngodd b&ocirc;dd i|ddynt, a'u dyled-w&ycirc;r hwy ydynt: oblegid os cafodd y Cenhedloedd gyfran o'u pethau y&s;prydol hwynt,, hwythau hefyd a ddylent weini iddynt hwytheu, mewn pe|thau cnawdol.</P>
<P N="28">28 Wedi i mi, gan hynny, orphen hyn, a &s;elio iddynt y ffrwyth hwn, mi a ddeuaf heboch i'r Hi&s;paen.</P>
<P N="29">29 Ac mi a wn pan ddelwyf attoch, y deuaf &acirc; chyflawnder ben|dith Efengyl Gri&s;t.</P>
<P N="30">30 Eithr yr wyf yn attolwg i chwi, frodyr, er mwyn ein Har|glwydd Ie&s;u Gri&s;t, ac er cariad yr Y&s;pryd, ar gyd-ymdrech o ho|noch gyd &acirc; myfi mewn gweddiau tro&s;ofi at Dduw,</P>
<P N="31">31 Fel i'm gwareder oddiwrth y rhai anufydd yn Iud&aelig;a, ac ar f&ocirc;d fy ngweinidogaeth, yr hon &s;ydd gennif i Ieru&s;alem, yn gym|meradwy gan y Sainct.</P>
<P N="32">32 Fel y delwyf attoch mewn llawenydd, trwy ewyllys Duw, ac i'm cyd-lonner gyd &acirc; chwi.</P>
<P N="33">33 A Duw 'r heddwch <HI>fyddo</HI> gyd &acirc; chwi oll. Amen.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN XVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Paul yn ewylly&s;io i'r brodyr an|nerch llawer,</HI> 17 <HI>ac yn eu cyng|hori hwy, i ochelyd y rhai &s;ydd yn peri anghydfod, a rhwy&s;trau,</HI> 21 <HI>ac ar &ocirc;l amryw annherchion, yn diweddu gyd&acirc; moliant a diolch i Dduw.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>YR wyf yn gorchymmyn i chwi Phaebe ein chwaer, yr hon &s;ydd weinidoges i Eglwys Cenchrea:</P>
<P N="2">2 Dderbyn o honoch hi yn yr Arglwydd, <HI>megis y mae</HI> yn addas i Sainct, a'i chynnorthwyo hi ym|mha beth bynnag y byddo rhaid iddi wrthych: canys hitheu he|fyd a fu gymmorth i lawer, ac i minneu fy hun hefyd.</P>
<P N="3">3 Annherchwch Pri&s;cilla, ac Aquila, fy nghydweith-w&ycirc;r yn Gri&s;t Ie&s;u.</P>
<P N="4">4 (Y rhai dros fy mywyd i a ddo|da&s;ant eu gyddfau eu hunain i lawr: i'r rhai nid wyfi yn unic yn diolch, onid hefyd holl Eglwy&s;ydd y Cenhedloedd.)</P>
<P N="5">5 <HI>Anherchwch</HI> hefyd yr Eglwys &s;ydd yn eu t&ycirc; hwy. Anherchwch fy anwyl Epenetus, yr hwn yw blaen-ffrwyth Achaia yn Ghri&s;t.</P>
<P N="6">6 Annherchwch Mair, yr hon a gymmerodd lawer o boen e|rom ni.</P>
<P N="7">7 Annherchwch Andronicus, a Iunia, fy ngheraint, am cyd-garcharorion, y rhai &s;y hy|nod ym-mlith yr Apo&s;tolion, y
<PB REF="200"> rhai hefyd oeddent yn Gri&s;t o'm blaen i.</P>
<P N="8">8 Annherchwch Amplias fy anwylyd yn yr Arglwydd.</P>
<P N="9">9 Annerchwch Urbanus ein cydweithwr yn Gri&s;t, ac Stachys fy anwylyd.</P>
<P N="10">10 Annherchwch Apelles y profedic yn Gri&s;t. Annherchwch y rhai &s;y o <HI>d&ycirc;lwyth</HI> Ari&s;tobulus.</P>
<P N="11">11 Annherchwch Herodion fy ngh&acirc;r. Annherchwch y rhai &s;y o <HI>d&ycirc;lwyth</HI> Narci&s;&s;us y rhai &s;ydd yn yr Arglwydd.</P>
<P N="12">12 Annherchwch Tryphaena a Thrypho&s;a, y rhai a gymmera&s;ant boen yn yr Arglwydd. Annher|chwch yr anwyl Per&s;is, yr hon a gymmerodd lawer o boen yn yr Arglwydd.</P>
<P N="13">13 Annherchwch Rufus etho|ledig yn yr Arglwydd, a'i fam ef a minneu.</P>
<P N="14">14 Annherchwch A&s;cyncritus, Phlegon, Hermas, Patrobas, Mer|curius, a'r brodyr <HI>&s;y</HI> gyd &acirc; hwynt.</P>
<P N="15">15 Annherchwch Philologus, a Iulia, a Nereus a'i chwaer, ac O|lympas, a'r holl Sainct, y rhai &s;ydd gyd &acirc; hwynt.</P>
<P N="16">16 Annherchwch y naill y llall &acirc; chu&s;an &s;anctaidd. Y mae Eglwy&s;i Chri&s;t yn eich annerch.</P>
<P N="17">17 Ac yr wyf yn attolwg i chwi, frodyr, graffu ar y rhai&s;y yn peri anghydfod a rhwy&s;trau, yn erbyn yr athrawiaeth a ddy&s;ca&s;och chwi, a chiliwch oddiwrthynt.</P>
<P N="18">18 Canys y rhai &s;y gyfryw, nid ydynt yn gwa&s;anaethu ein Har|glwydd Ie&s;u Gri&s;t, eithr eu bol eu hunain; a thrwy ymadrodd t&ecirc;g a gweniaith yn twyllo calonnau y rhai diddrwg.</P>
<P N="19">19 Canys eich ufydd-dod chwi a ddaeth ar l&ecirc;d at bawb. Yr wyfi gan hynny yn llawen o'ch rhan chwi, eithr myfi a ewylly&s;iwn i chwi fod yn ddoethion tu ag at y peth &s;y dda, ac yn wirion tu ag at y peth &s;y ddrwg.</P>
<P N="20">20 A Duw y tangneddyf a &s;athr Satan tan eich traed chwi ar frys. Gr&acirc;s ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t fyddo gyd &acirc; chwi. Amen.</P>
<P N="21">21 Y mae Timotheus fy nghyd|weith-wr, a Lucius, a Ia&s;on, a So&s;ipater, fy ngheraint, yn eich annerch.</P>
<P N="22">22 Yr wyfi Tertius, yr hwn a &s;crifennais yr Epi&s;tol hwn, yn eich annerch yn yr Arglwydd.</P>
<P N="23">23 Y mae Gaius fy lletteu-wr i, a'r holl Eglwys, yn eich annerch. Y mae Era&s;tus, goruchwiliwr y ddinas, yn eich annerch, a'r brawd Quartus.</P>
<P N="24">24 Gr&acirc;s ein Harglwydd Ie&s;u Chri&s;t a fyddo gyd &acirc; chwi oll. A|men.</P>
<P N="25">25 I'r hwn a ddichon eich ca|darnhau, yn &ocirc;l fy Efengyl i, a phregethiad Ie&s;u Chri&s;t, yn &ocirc;l dat|cuddiad y dirgelwch, yr hwn ni &s;oniwyd am dano er dechreuad y byd;</P>
<P N="26">26 Ac yr awron a eglurwyd, a thrwy Scrythyrau y Prophwydi yn &ocirc;l gorchymyn y tragwyddol Dduw, a gyhoeddwyd ym-mhlith yr holl Genhedloedd, er mwyn u|fydd-dod ffydd.</P>
<P N="27">27 I Dduw yr unic ddoeth <HI>y byddo</HI> gogoniant trwy Ie&s;u Chri&s;t yn dragywydd. Amen.</P>
<P>&para;At y Rhufeiniaid yr &s;crifennwyd o Corinthus, gyd &acirc; Phaebe gweinidoges yr Eglwys yn Cenchrea.</P>
</DIV2>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="book">
<PB REF="200">
<HEAD>YR EPISTOL CYNTAF I PAUL yr Apo&s;tol at y CORINTHIAID.</HEAD>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Ar &ocirc;l iddo gyfarch iddynt a diolch tro&s;tynt,</HI> 10 <HI>y mae efe yn eu han|nog i undeb ac</HI> 12 <HI>yn beio ar eu anghytundeb hwy.</HI> 18 <HI>B&ocirc;d Duw yn difetha 'r doethion,</HI> 21 <HI>trwy ffolineb pregethu, ac</HI> 26 <HI>nad yw efe yn galw y doethion, na'r ga|lluoc, na'r boneddigion, ond</HI> 27, 28. <HI>y ff&ocirc;l, a'r gwan, a'r di|&s;tadl.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>PAUL wedi ei alw <HI>ei f&ocirc;d</HI> yn Apo&s;tol Ie&s;u Gri&s;t, trwy ewyllys Duw, a'r brawd So&s;thenes.</P>
<P N="2">2 At Eglwys Dduw, yr hon &s;ydd yn Corinth, at y rhai a &s;an|cteiddiwyd yn Ghri&s;t Ie&s;u, a al|wyd yn Sainct, g&ycirc;d &acirc; phawb ac &s;ydd yn galw ar enw ein Har|glwydd Ie&s;u Ghri&s;t, ym-mh&ocirc;b man, o'r eiddynt hwy a ninnau:</P>
<P N="3">3 Gr&acirc;s fyddo i chwi a thang|neddyf oddiwrth Dduw ein T&acirc;d ni, a'r Arglwydd Ie&s;u Ghri&s;t.</P>
<P N="4">4 Yr ydwyf yn diolch i'm Duw b&ocirc;b am&s;er dro&s;och chwi, am y gr&acirc;s Duw a rodded i chwi yng Ghri&s;t Ie&s;u:</P>
<P N="5">5 Am eich b&ocirc;d ym-mh&ocirc;b peth wedi eich cyfoethogi ynddo ef, mewn p&ocirc;b ymadrodd a ph&ocirc;b gwy|bodaeth:</P>
<P N="6">6 Megis y cadarnhawyd ty&s;ti|olaeth Chri&s;t ynoch.</P>
<P N="7">7 Fel nad ydych yn &ocirc;l mewn un dawn, yn di&s;gwil am ddatcu|ddiad ein Harglwydd Ie&s;u Ghri&s;t:</P>
<P N="8">8 Yr hwn hefyd a'ch cadarnh&acirc; chwi hyd y diwedd, yn ddiar|gyoedd, yn n&ycirc;dd ein Harglwydd Ie&s;u Ghri&s;t.</P>
<P N="9">9 Ffyddlawn yw Duw, trwy yr hwn i'ch galwyd i gymdeithas ei f&acirc;b ef Ie&s;u Gri&s;t ein Harglwydd ni.</P>
<P N="10">10 Ac yr wyf yn attolwg i chwi frodyr, trwy enw ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t, ddywedyd o bawb o honoch chwi yr un peth, ac na byddo ymbleidio yn eich plith, eithr b&ocirc;d o honoch wedi eich cyfan-gy&s;&s;ylltu, yn yr un meddwl, ac yn yr un farn.</P>
<P N="11">11 Canys fe ddango&s;wyd i mi am danoch chwi, fy mrodyr, gan y rhai <HI>&s;y o d&ycirc;</HI> Chloe, f&ocirc;d cynhen|nau yn eich plith chwi.</P>
<P N="12">12 A hyn yr ydwyf yn ei ddy|wedyd, b&ocirc;d pob un o honoch yn dywedyd, Yr ydwyfi yn eiddo Paul, minneu yn eiddo Apollos, minneu yn eiddo Cephas, minneu yn eiddo Chri&s;t.</P>
<P N="13">13 A rannwyd Chri&s;t? Ai Paul a groe&s;-hoeliwyd tro&s;och? neu ai yn enw Paul i'ch bedyddiwyd chwi.</P>
<P N="14">14 Yr ydwyf yn diolch i Dduw, na fedyddiais i neb o honoch, ond Cri&s;pus a Gaius,</P>
<P N="15">15 Fel na ddywedo n&ecirc;b fedy|ddio o honofi yn fy enw fy hun.</P>
<P N="16">16 Mi a fedyddiais hefyd dyl|wyth Stephanas: heb law hyn|ny
<PB REF="201"> ni's gwn a fedyddiais i neb a|rall.</P>
<P N="17">17 Canys ni anfonodd Chri&s;t fi i fedyddio, onid i efangylu; nid mewn doethineb ymadrodd, fel na wnelid croes Chri&s;t yn ofer,</P>
<P N="18">18 Canys yr ymadrodd am y groes, i'r rhai colledig ynfyd|rwydd yw; eithr i ni y rhai cad|wedig, nerth Duw ydyw.</P>
<P N="19">19 Canys &s;crifennedic yw, Mi a ddifethaf ddoethineb y doethi|on, a deall y rhai deallus a ddi|leaf.</P>
<P N="20">20 Pa le y mae'r doeth? Pa le mae'r Scrifennydd? Pa le y mae ymholydd y byd hwn? Oni wna|eth Duw ddoethineb y byd hwn yn ynfydrwydd?</P>
<P N="21">21 Canys o herwydd yn noe|thineb Duw nad adnabu y byd trwy ddoethineb mo Dduw; fe welodd Duw yn dda trwy ffoli|neb pregethu, gadw y rhai &s;y yn credu.</P>
<P N="22">22 Oblegit y mae yr Iddewon yn gofyn arwydd, a'r Groegw&ycirc;r yn cei&s;io doethineb.</P>
<P N="23">23 Eithr nyni ydym yn prege|thu Chri&s;t wedi ei groe&s;-hoelio, i'r Iddewon yn dramgwydd, ac i'r Groeg-w&ycirc;r, yn ffolineb.</P>
<P N="24">24 Ond iddynt hwy y rhai a alwyd, Iddewon a Groeg-w&ycirc;r yn Ghri&s;t, gallu Duw, a doethineb Duw.</P>
<P N="25">25 Canys y mae ffolineb Duw yn ddoethach n&acirc; dynion, a gwen|did Duw yn gryfach n&acirc; dynion.</P>
<P N="26">26 Canys yr ydych yn gweled eich galwedigaeth, frodyr, nad llawer <HI>o rai</HI> doethion yn &ocirc;l y cnawd, nad llawer <HI>o rai</HI> galluog, nad llawer <HI>o rai</HI> boneddigion, <HI>a alwyd.</HI></P>
<P N="27">27 Eithr Duw a etholodd ff&ocirc;l|bethau y byd, fel y gwradwyddei y doethion, a gwan bethau y byd a etholodd Duw, fel y gwradwy|ddei y pethau cedyrn:</P>
<P N="28">28 A phethau di&s;tadl y b&ycirc;d, a phethau dirmygus, a ddewi&s;odd Duw, a'r pethau nid ydynt, fel y diddymmei y pethau &s;ydd.</P>
<P N="29">29 Fel na orfoleddei un cnawd ger ei fron ef.</P>
<P N="30">30 Eithr yr ydych chwi o ho|naw ef yn Ghri&s;t Ie&s;u, yr hwn a wnaethpwyd i ni gan Dduw yn ddoethineb, ac yn gyfiawnder, ac yn &s;ancteiddrwydd, ac yn bryne|digaeth.</P>
<P N="31">31 Fel, megis ac y mae yn &s;cri|fennedig, Yr hwn &s;ydd yn ym|ffro&s;tio, ymffro&s;tied yn yr Ar|glwydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Mae efe yn dangos fod ei bregeth ef, er nad ydoedd yn dwyn gydi hi odidawgrwydd ymadrodd,</HI> 4 <HI>neu ddoethineb dynawl: etto yn &s;e|fyll mewn</HI> 4, 5 <HI>nerth Duw, ac yn rhagori cymmaint</HI> 6 <HI>ar ddoethineb y byd yma, a</HI> 9 <HI>&s;ynwyr dynawl, ac nas </HI>14 <HI>gall y dyn anianol mo'i deall.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A Myfi pan ddaethum attoch, frodyr, a ddaethum nid yn &ocirc;l godidawgrwydd ymadrodd neu ddoethineb, gan fynegi i chwi dy&s;tiolaeth Dduw.</P>
<P N="2">2 Canys ni fernais i mi wybod dim yn eich plith, ond Ie&s;u Ghri&s;t, a hwnnw wedi ei groe&s;-hoelio.</P>
<P N="3">3 A mi a f&ucirc;m yn eich my&s;c mewn gwendid, ac ofn, a dych|ryn mawr.</P>
<PB REF="201">
<P N="4">4 A'm hymadrodd, a'm pre|geth i, <HI>ni bu</HI> mewn geiriau denu, o ddoethineb ddynawl, ond yn eglurh&acirc;d yr Y&s;pryd, a nerth:</P>
<P N="5">5 Fel na byddei eich ffydd mewn doethineb dynion, ond mewn nerth Duw.</P>
<P N="6">6 A doethineb yr ydym ni yn ei llefaru ymmy&s;c rhai perffaith; eithr nid doethineb y byd hwn, na thywy&s;ogion y byd hwn, y rhai &s;y yn diflannu.</P>
<P N="7">7 Eithr yr ydym ni yn llefaru doethineb Duw mewn dirgelwch, <HI>&s;ef y ddoethineb</HI> guddiedig, yr hon a rag-ordeiniodd Duw cyn yr oe|&s;oedd, i'n gogoniant ni.</P>
<P N="8">8 Yr hon ni adnabu neb o dy|wy&s;ogion y byd hwn, o herwydd pes adwaena&s;ent, ni chroe&s;-hoel|ia&s;ent Arglwydd y gogoniant.</P>
<P N="9">9 Eithr fel y mae yn &s;crifen|nedic: Ni welodd llygad, ac ni chlywodd cl&ucirc;&s;t, ac ni ddaeth i ga|lon d&ycirc;n, y pethau a ddarparodd Duw i'r rhai a'i carant ef.</P>
<P N="10">10 Eithr Duw a'u heglurodd i ni trwy ei Y&s;pryd, canys yr Y&s;pryd &s;ydd yn chwilio pob peth; ie dyfnion bethau Duw hefyd.</P>
<P N="11">11 Canys pa dd&ycirc;n a edwyn be|thau d&ycirc;n, ond y&s;pryd d&ycirc;n yr hwn &s;ydd ynddo ef; felly hefyd, pe|thau Duw nid edwyn neb ond Y&s;|pryd Duw.</P>
<P N="12">12 A nyni a dderbynia&s;om, nid Y&s;pryd y b&ycirc;d, ond yr Y&s;pryd &s;ydd o Dduw; fel y gwypom y pethau a r&acirc;d-roddwyd i ni gan Dduw.</P>
<P N="13">13 Y rhai yr ydym yn eu lle|faru hefyd, nid &acirc;'r geiriau a ddy|&s;cir gan ddoethineb dynol, ond a ddy&s;cir gan yr Y&s;pryd gl&acirc;n; gan gyd farnu pethau Y&s;prydol a pe|thau Y&s;prydol.</P>
<P N="14">14 Eithr d&ycirc;n anianol nid yw yn derbyn y pethau &s;y o Y&s;pryd Duw; canys ffolineb ydynt gan|ddo ef, ac nis gall eu gwybod; oblegid yn Y&s;prydol y bernir hwynt.</P>
<P N="15">15 Ond yr hwn &s;ydd Y&s;prydol &s;ydd yn barnu p&ocirc;b peth, eithr efe nis bernir gan n&ecirc;b.</P>
<P N="16">16 Canys pwy a wybu feddwl yr Arglwydd, yr hwn a'i cyfar|wydda ef? Ond y mae gennym ni feddwl Chri&s;t.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>B&ocirc;d llaeth yn gymmwys i blant;</HI> 3 <HI>Cynhen ac ymbleidio yn arwyddi|on o feddwl bydol.</HI> 7 <HI>Nad yw 'r hwn &s;ydd yn plannu, na'r hwn &s;ydd yn dyfrhau ddim.</HI> 9 <HI>Bod y gweinidogion yn gydweithwyr i Dduw.</HI> 11 <HI>Chri&s;t yw yr unic &s;yl|faen.</HI> 16 <HI>Bod dynion yn Demlau Duw, y rhai</HI> 17 <HI>&s;ydd raid eu cadw yn &s;anctaidd.</HI> 19 <HI>Nad yw doethi|neb y byd yma, ond ffolineb gyd&acirc; Duw.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A Myfi frodyr, ni allwn lefaru wrthych megis wrth rai Y&s;|prydol, ond megis rhai cnawdol, megis wrth rai b&acirc;ch yn Ghri&s;t.</P>
<P N="2">2 Mi a roddais i chwi laeth i'w yfed, ac nid bwyd; canys hyd yn hyn ni's gallech, ac ni's gellwch chwaith etto yr awron <HI>ei dderbyn.</HI></P>
<P N="3">3 Canys cnawdol ydych chwi etto. Canys tra fyddo yn eich plith chwi genfigen, a chynnhen, ac ymbleidio, onid ydych yn gnawdol, ac yn rhodio yn ddy|nol.</P>
<P N="4">4 Canys tra dywedo un, myfi ydwyf eiddo Paul, ac arall, Myfi
<PB REF="202"> wyf eiddo Apollos; ond ydych chwi yn gnawdol.</P>
<P N="5">5 Pwy gan hynny yw Paul? A phwy Apollos? ond gweinidogi|on, trwy y rhai y creda&s;och chwi, ac fel y rhoddes yr Arglwydd i b&ocirc;b un.</P>
<P N="6">6 Myfi a blennais, Apollos a ddyfrhaodd, ond Duw a roddes y cynnydd.</P>
<P N="7">7 Felly nid yw yr hwn &s;ydd yn plannu ddim, na'r hwn &s;ydd yn dyfrhau; ond Duw yr hwn &s;ydd yn rhoi y cynnydd.</P>
<P N="8">8 Eithr yr hwn &s;ydd yn plan|nu, a'r hwn &s;ydd yn dyfrhau, un ydynt; a phob un a dderbyn ei briod wobr ei hun, yn &ocirc;l ei la|fur ei hun.</P>
<P N="9">9 Canys cyd-weithw&ycirc;r Duw ydym ni: llafur-waith Duw, adei|ladaeth Duw ydych chwi.</P>
<P N="10">10 Yn &ocirc;l y gr&acirc;s Duw a rodd|wyd'i mi, megis pen-&s;aer celfydd, myfi a o&s;odals y &s;ylfaen, ac y mae arall yn goruwch-adeiladu, ond edryched pob un pa wedd y mae yn goruwch-adeiladu.</P>
<P N="11">11 Canys &s;ylfaen arall ni's gall neb ei o&s;od, heb law yr un a o&s;od|wyd, yr hwn yw Ie&s;u Ghri&s;t.</P>
<P N="12">12 Eithr os goruwch-adeilada neb ar y &s;ylfaen hwn, aur, arian, meini gwerthfawr, coed, gwair, &s;ofl.</P>
<P N="13">13 Gwaith p&ocirc;b d&ycirc;n a wneir yn amlwg: canys y dydd a'i den|gys, oblegid trwy d&acirc;n y dadcuddir ef; a'r t&acirc;n a brawf waith pawb, pa fath ydyw.</P>
<P N="14">14 Os gwaith n&ecirc;b a erys, yr hwn a oruwch-adailadodd ef; efe a dderbyn wobr.</P>
<P N="15">15 Os gwaith n&ecirc;b a lo&s;cir, efe a gaiff golled; eithr efe ei h&ucirc;n a fydd cadwedig, etto felly megis trwy d&acirc;n.</P>
<P N="16">16 Oni w&ycirc;ddoch chwi, mai Teml Dduw ydych, a b&ocirc;d Y&s;pryd Duw yn trigo ynoch?</P>
<P N="17">17 Os llygra n&ecirc;b Deml Dduw, Duw a lygra hwnnw. Canys &s;an|ctaidd yw Teml Dduw, yr hon ydych chwi.</P>
<P N="18">18 Na thwylled neb ei hunan, Od oes neb yn eich my&s;c yn ty|bied ei f&ocirc;d ei hun yn ddoeth yn y byd hwn; bydded ff&ocirc;l fel y by|ddo doeth.</P>
<P N="19">19 Canys doethineb y byd hwn <HI>&s;ydd</HI> ffolineb gyd &acirc; Duw: o her|wydd &s;crifennedig yw, Y mae efe yn dal y doethion yn eu cyfrwy|&s;tra.</P>
<P N="20">20 A thrachefn, Y mae 'r Ar|glwydd yn gwybod meddyliau y doethion, mai ofer ydynt.</P>
<P N="21">21 Am hynny na orfoledded neb mewn dynion, canys p&ocirc;b peth &s;ydd eiddoch chwi.</P>
<P N="22">22 Pa un bynnac ai Paul, ai Apollos, ai Cephas, ai'r b&ycirc;d, ai bywyd, ai angeu, ai pethau pre|&s;ennol, ai pethau i ddyfod; y mae p&ocirc;b peth yn eiddoch chwi.</P>
<P N="23">23 A chwithau yn eiddo Chri&s;t, a Chri&s;t yn eiddo Duw.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Pa gyfrif a ddyleid ei wneuthur o weinidogion.</HI> 7 <HI>Nad oes gen|nym ni ddim ar nas derbynia&s;om.</HI> 9 <HI>Bod yr Apo&s;tolion yn ddry|chau i'r byd, i'r Angylion, ac i ddynion,</HI> 13 <HI>yn y&s;cubion, ac yn &s;orod y byd:</HI> 15 <HI>ac er hynny eu bod yn dadau i ni yn Ghrist,</HI> 16 <HI>ac y dylem ni eu dilyn hwy.</HI></P>
</ARGUMENT>
<PB REF="202">
<P>FElly cyfrifed d&ycirc;n nyni, megis gweinidogion i Ghri&s;t a go|ruchwyl-w&ycirc;r ar ddirgoledigae|thau Duw.</P>
<P N="2">2 Am ben hyn, yr ydys yn di&s;|gwil mewn goruchwyl-wyr, gael un yn ffyddlon.</P>
<P N="3">3 Eithr gennifi bychan iawn yw fy marnu gennych chwi, neu gan farn d&ycirc;n: ac nid wyf chwaith yn fy marnu fy hun.</P>
<P N="4">4 Canys ni wn i ddim arnaf fy hun; ond yn hyn ni'm cyfiawn|hawyd, eithr yr Arglwydd yw yr hwn &s;ydd yn fy marnu.</P>
<P N="5">5 Am hynny, na fernwch ddim cyn yr am&s;er, hyd oni ddelo yr Arglwydd, yr hwn a oleua ddirgelion y tywyllwch, ac a e|glura fwriadau y calonnau, ac y|na y bydd y gl&ocirc;d i b&ocirc;b un gan Dduw.</P>
<P N="6">6 A'r pethau hyn, frodyr, mewn cyffelybiaeth a fwriais i at|taf fy hun, ac at Apollos, o'ch a|chos chwi, fel y gallech ddy&s;cu ynom ni, na &s;ynier mwy nag &s;ydd &s;crifennedig, fel na b&ocirc;ch y naill tros y llall yn ymchwyddo yn er|byn arall.</P>
<P N="7">7 Pwy &s;ydd yn gwneuthur rha|gor rhyngoti ac <HI>arall?</HI> A pha beth &s;ydd gennit a'r na's derbyniai&s;t? Ac os derbyniai&s;t, pa ham yr wyt ti yn gorfoleddu, megis pe bait heb dderbyn.</P>
<P N="8">8 Yr ydych chwi yr awron we|di eich diwallu, yr ydych chwi yr awron wedi eich cyfoethogi, chwi a deyrna&s;a&s;och hebom ni; ac och Dduw na baech yn teyrna|&s;u, fel y caem ninnau deyrna&s;u gyd &acirc; chwi.</P>
<P N="9">9 Canys tybied yr wyf, ddar|fod i Dduw ein dangos ni, yr Apo&s;tolion diweddaf, fel rhai wedi eu bwrw i angeu; oblegid nyni a wnaethpwyd yn ddr&ycirc;ch i'r b&ycirc;d, ac i'r Angelion, ac i ddy|nion.</P>
<P N="10">10 Yr ydym ni yn ffyliaid er mwyn Chri&s;t, a chwithau yn ddoe|thion yn Ghri&s;t; nyni yn weini|aid, a chwithau yn gryfion; chwy|chwi yn anrhydeddus, a ninnau yn ddirmygus.</P>
<P N="11">11 Hyd yr awr hon yr ydym ni yn dwyn newyn a &s;yched, ac yr y|dym ni yn noethion, ac yn cael cernodiau, ac yn grwydraidd.</P>
<P N="12">12 Ac yr ydym yn llafurio, gan weithio &acirc;'n dwylo ein hunain. Pan i'n difenwir, yr ydym yn ben|dithio; pan i'n herlidir, yr ydym yn ei ddi oddef.</P>
<P N="13">13 Pan i'n ceblir, yr ydym yn gweddio, fel y&s;cubion y b&ycirc;d y gwnaethpwyd ni, <HI>a</HI> &s;orod pob dim h&ycirc;d yn hyn.</P>
<P N="14">14 Nid i'ch gwradwyddo chwi yr ydwyf yn &s;crifennu y pethau hyn, ond eich rhybuddio yr wyf, fel f&ycirc; mhlant anwyl.</P>
<P N="15">15 Canys pe byddei i chwi ddeng-mil o athrawon yn Ghri&s;t, er hynny nid oes i chwi nemmawr o dadau: canys myfi a'ch cenhed|lais chwi yn Ghri&s;t Ie&s;u trwy yr Efengyl.</P>
<P N="16">16 Am hynny yr wyf yn attolwg i chwi; byddwch ddilyn-wyr i mi.</P>
<P N="17">17 Oblegid hyn yr anfonais at|toch Timotheus, yr hwn yw fy anwyl f&acirc;b, a ffyddlawn yn yr Ar|glwydd, yr hwn a ddwg ar g&ocirc;f i chwi fy ffyrdd i yn Ghri&s;t; megis yr wyf ym-mhob man yn athraw|iaethu ym-mhob Eglwys.</P>
<P N="18">18 Ac y mae rhai wedi ym|chwyddo,
<PB REF="203"> fel pe bawn i heb fod ar fedr dyfod attoch chwi.</P>
<P N="19">19 Eithr mi a ddeuaf attoch ar fyrder, os yr Arglwydd a'i mynn, ac a fynnaf wybod, nid yma|drodd y rhai &s;y wedi chwyddo, ond <HI>ei</HI> gallu.</P>
<P N="20">20 Canys nid mewn ymadrodd y mae teyrnas Dduw, eithr mewn gallu.</P>
<P N="21">21 Beth a fynnwch chwi? ai dyfod o honofi attoch chwi &acirc; gwialen, ynteu mewn cariad, ac y&s;pryd addfwynder.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Bod y gwr godinebus yn achos o gywilydd iddynt, yn hytrach nag o orfoledd.</HI> 7 <HI>Rhaid yw ymlan|hau oddiwrth yr h&ecirc;n Lefain.</HI> 10 <HI>Y dylid cilio oddiwrth anfad ddrwgweithredwyr.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>MAE yr gair yn hollawl, f&ocirc;d yn eich plith chwi odineb, a chyfryw odineb, ac na henwir un-waith ym my&s;c y Cenhed|loedd: <HI>&s;ef</HI> cael o un wraig ei d&acirc;d.</P>
<P N="2">2 Ac yr ydych chwi wedi ym|chwyddo, ac ni alara&s;och yn hy|trach, fel y tynnid o'ch my&s;c chwi y neb a wnaeth y weithred hon.</P>
<P N="3">3 Canys myfi yn ddiau fel ab&s;en|nol yn y corph, etto yn bre&s;ennol yn yr y&s;pryd; a fernais eu&s;ys, fel pe bawn bre&s;ennol, am yr hwn a wnaeth y peth hyn felly:</P>
<P N="4">4 Yn enw ein Harglwydd Ie&s;u Ghri&s;t, pan ymgynnulloch yng|hyd, a'm hy&s;pryd inneu, gyd&acirc; gallu ein Harglwydd Ie&s;u Ghri&s;t,</P>
<P N="5">5 Draddodi y cyfryw un i Sa|tan, i ddiny&s;tr y cnawd, fel y by|ddo yr y&s;pryd yn gadwedig yn nydd yr Arglwydd Ie&s;u.</P>
<P N="6">6 Nid da eich gorfoledd chwi; Oni wyddoch chwi f&ocirc;d ychy|dig lefein yn lefeinio yr holl does.</P>
<P N="7">7 Am hynny certhwch allan yr h&ecirc;n lefein, fel y byddoch does newydd, megis yr ydych ddilefeinllyd. Canys Chri&s;t ein Pa&s;c ni a aberthwyd tro&s;om ni.</P>
<P N="8">8 Am hynny cadwn w&ycirc;l, nid &acirc; h&ecirc;n lefein, nac a lefein malis a drygioni, ond &acirc; <HI>bara</HI> croyw pur|deb a gwirionedd.</P>
<P N="9">9 Mi a &s;crifennais attoch mewn llythyr, na chyd-ymgymmy&s;cech &acirc; godineb-w&ycirc;r.</P>
<P N="10">10 Ac nid yn hollawl &acirc; godi|neb-w&ycirc;r y b&ycirc;d hwn, neu &acirc;'r cy|byddion, neu &acirc;'r crib-ddeil-w&ycirc;r, neu ag eulyn-addolw&ycirc;r; oblegid felly, rhaid fyddai i chwi fyned allan o'r b&ycirc;d.</P>
<P N="11">11 Ond yn awr mi a &s;crifennais attoch na chyd-ymgymmy&s;cech; os bydd neb a henwir yn frawd, yn odineb-wr, neu yn gybydd, neu yn, eulyn-addolwr, neu yn ddifennwr, neu yn feddw, neu yn grib-ddeiliwr; gyd&acirc;'r cy|fryw dd&ycirc;n, na chyd fwytta chwaith.</P>
<P N="12">12 Canys beth &s;ydd i mi a farn|wyf ar y rhai &s;y oddi allan? Onid y rhai &s;y oddi mewn yr ydych chwi yn eu barnu.</P>
<P N="13">13 Eithr y rhai &s;y oddi allan, Duw &s;y yn eu barnu. Bwriwch chwithau ymmaith y d&ycirc;n drygi|onus hwnnw o'ch plith chwi.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Na ddylai y Corinthiaid flino eu
<PB REF="203"> brodyr trwy fyned i'r gyfraith &acirc; hwynt</HI> 6 <HI>yn enwedic ger bron rhai digred.</HI> 9 <HI>Na chaiff y rhai anghyfiawn etifeddu teyrnas Dduw.</HI> 15 <HI>Bod ein cyrph ni yn aelodau i Ghri&s;t,</HI> 19 <HI>ac yn demlau i'r Y&s;pryd gl&acirc;n:</HI> 16, 17 <HI>ac am hynny na ddylid mo'i halogi.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A Feiddia neb o honoch, a chanddo fatter yn erbyn arall, ymgyfreithio o flaen y rhai ang|hyfiawn, ac nid o flaen y Sainct.</P>
<P N="2">2 Oni w&ycirc;ddoch chwi y barna y Sainct y byd? Ac os trwoch chwi y bernir y byd, a ydych chwi yn anaddas i &s;arnu y pethau lleiaf.</P>
<P N="3">3 Oni w&ycirc;ddoch chwi y bar|nwn ni Angelion? pa faint mwy y pethau a berthyn i'r bywyd <HI>hwn.</HI></P>
<P N="4">4 Gan hynny, od oes gennwch farnedigaethau am bethau a ber|thyn i'r bywyd <HI>hwn,</HI> dodwch ar y faingc y rhai gwaelaf yn yr E|glwys.</P>
<P N="5">5 Er cywilydd i chwi yr yd|wyf yn dywedyd. Felly, onid oes yn eich plith cymmaint ac un doeth, yr hwn a fedro farnu rhwng ei frodyr?</P>
<P N="6">6 Ond b&ocirc;d brawd yn ymgyfrei|thio &acirc; brawd, a hynny ger bron y rhai di gred.</P>
<P N="7">7 Yr awron gan hynny y mae yn hollawl ddiffyg yn eich plith, am eich b&ocirc;d yn ymgyfreithio &acirc;'i gilydd. Pa ham nad ydych yn hytrach yn dioddef cam? Pa ham nad ydych yn hytrach mewn colled?</P>
<P N="8">8 Eithr chwy-chwi &s;ydd yn gwneuthur cam, a cholled, a hyn|ny i'r brodyr.</P>
<P N="9">9 Oni w&ycirc;ddoch chwi na chaiff y rhai anghyfiawn etifeddu teyr|nas Dduw. Na thwyller chwi, ni chaiff na godinebw&ycirc;r, nac culyn-addolwyr, na thorw&ycirc;r pri|odas, na ma&s;wedd-w&ycirc;r, na gwr-ryw-gydw&ycirc;r,</P>
<P N="10">10 Na lladron, na chybyddi|on, na meddwon, na difenwyr, na chribddeil-w&ycirc;r, etifeddu teyr|nas Dduw.</P>
<P N="11">11 A hyn fu rai o honoch chwi. Eithr chwi a olchwyd; ei|thr chwi a &s;ancteiddiwyd; eithr chwi a gyfiawnhawyd, yn Enw yr Arglwydd Ie&s;u, a thrwy Y&s;pryd ein Duw ni.</P>
<P N="12">12 Pob peth &s;ydd gyfreithlon i mi, ond nid yw pob peth yn lle&s;|hau; pob peth &s;ydd gyfreithlon i mi, eithr ni'm dygir i dan aw|durdod gan ddim.</P>
<P N="13">13 Y bwydydd i'r bol, a'r bol i'r bwydydd; eithr Duw a ddini&s;tria hwn, a hwythau. A'r corph nid yw i odineb, ond i'r Arglwydd; a'r Arglwydd i'r corph.</P>
<P N="14">14 Eithr Duw a gyfododd yr Arglwydd, ac a'n cyfyd ninnau trwy ei nerth ef.</P>
<P N="15">15 Oni &wcirc;yddoch chwi f&ocirc;d eich cyrph yn aelodau i Ghri&s;t? gan hynny a gymmeraf fi aelodau Chri&s;t, a'u gwneuthur yn aelodau puttain? Na atto Duw.</P>
<P N="16">16 Oni w&ycirc;ddoch chwi f&ocirc;d yr hwn &s;ydd yn cydio &acirc; phuttain yn un corph? canys y ddau (medd efe) fyddant un cnawd.</P>
<P N="17">17 Ond yr hwn a gy&s;yllter &acirc;'r Arglwydd, un y&s;pryd yw.</P>
<P N="18">18 Gochelwch odineb. Pob pechod a wnelo d&ycirc;n, oddi allan iw gorph y mae; ond yr hwn &s;ydd
<PB REF="204"> yn godinebu, &s;ydd yn pechu yn erbyn ei gorph ei hun.</P>
<P N="19">19 Oni w&ycirc;ddoch chwi f&ocirc;d eich corph yn Deml i'r Y&s;pryd gl&acirc;n &s;ydd ynoch, yr hwn yr ydych yn ei gael gan Dduw, ac nad ydych yn eiddoch eich hunain?</P>
<P N="20">20 Canys er gwerth y pryn|wyd chwi; gan hynny gogone|ddwch Dduw yn eich corph, ac yn eich y&s;pryd, y rhai &s;ydd eiddo Duw.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y mae efe yn crybwyll am briodas,</HI> 4 <HI>ac yn dangos mai rhwymedi yw yn erbyn godineb:</HI> 10 <HI>ac na ddy|lid dattod y cwlwm hwnnw mewn y&s;cafnder.</HI> 18, 20 <HI>Rhaid i bob dyn f&ocirc;d yn fodlon iw alwe|digaeth.</HI> 25 <HI>Pa ham y dylid maw|rhau gwyryfdod:</HI> 35 <HI>ac ar ba acho&s;ion y gallwn ni briodi, neu beidio &acirc; phriodi.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC am y pethau yr &s;crifenna|&s;och attaf; da i ddyn na chy|ffyrddei &acirc; gwraig.</P>
<P N="2">2 Ond rhag godineb, bydded i b&ocirc;b g&wcirc;r ei wraig ei hun, a bydded i b&ocirc;b gwraig ei g&wcirc;r ei hun.</P>
<P N="3">3 Rhodded y g&wcirc;r i'r wraig ddyledus ewyllys da, a'r un wedd y wraig i'r g&wcirc;r.</P>
<P N="4">4 Nid oes i'r wraig feddiant ar ei chorph ei hun; ond i'r g&wcirc;r; ac yr un ffunyd, nid oes i'r g&wcirc;r; &s;eddiant ar ei gorph ei hun, ond i'r wraig.</P>
<P N="5">5 Na thwyllwch ei gilydd, o|ddieithr o gyd&s;yniad tros am&s;er, fel y galloch ymroi i ympryd a gweddi: a deuwch drachefn ynghyd, rhag temptio o Satan chwi o herwydd eich anllad|rwydd.</P>
<P N="6">6 A hyn yr wyf yn ei ddywe|dyd o ganniad-t&acirc;d, nid o orchym|myn.</P>
<P N="7">7 Canys mi a fynnwn f&ocirc;d p&ocirc;b d&ycirc;n fel fi fy hun, eithr y mae i b&ocirc;b un ei ddawn ei hun gan Dduw; i un fel hyn, ac i arall fel hyn.</P>
<P N="8">8 Dywedyd yr wyf wrth y rhai heb priodi, a'r gwragedd gwedd|won; Da yw iddynt os arho&s;ant fel finneu.</P>
<P N="9">9 Eithr oni allant ymgadw, priodant: canys gwell yw priodi nag ymlo&s;gi.</P>
<P N="10">10 Ac i'r rhai a briodwyd yr ydwyf yn gorchymmyn, nid my|fi chwaith ond yr Arglwydd, Nad ymadawo gwraig oddiwrth <HI>ei</HI> g&wcirc;r.</P>
<P N="11">11 Ac os ymedy hi, arhoed heb priodi, neu gymmoder hi &acirc;'i g&wcirc;r: ac na ollynged y g&wcirc;r ei wraig ym|maith.</P>
<P N="12">12 Ac wrth y lleill, dywedyd yr wyfi, nid yr Arglwydd; Os bydd i un brawd wraig ddigr&ecirc;d, a hi|theu yn fodlon i drigo gyd ag ef, na ollynged hi ymmaith.</P>
<P N="13">13 A'r wraig, yr hon y mae i|ddi &wcirc;r digred, ac yntef yn fodlon i drigo gyd &acirc; hi, na wrthoded hi ef.</P>
<P N="14">14 Canys y g&wcirc;r di-gr&ecirc;d a &s;an|cteiddir trwy y wraig: a'r wraig ddigr&ecirc;d a &s;ancteiddir trwy y g&wcirc;r. Pe amgen aflan yn ddiau fy|ddei eich plant; eithr yn awr &s;anctaidd ydynt.</P>
<P N="15">15 Eithr os yr anghredadyn a ymedy, ymadawed; nid yw y brawd neu y chwaer gaeth yn y
<PB REF="204"> cyfryw <HI>bethau;</HI> eithr Duw a'n gal|wodd ni i heddwch.</P>
<P N="16">16 Canys beth a wyddo&s;t ti, wraig, a gedwi di dy &wcirc;r? a pheth a wyddo&s;t titheu &wcirc;r, a gedwi di dy wraig?</P>
<P N="17">17 Ond megis y darfu i Dduw rannu i b&ocirc;b un, megis y darfu i'r Arglwydd alw p&ocirc;b un felly rho|died. Ac fel hyn yr wyf yn or|deinio yn yr Eglwy&s;i oll.</P>
<P N="18">18 A alwyd neb wedi ei en|waedu? nac adgei&s;ied <HI>ddienwae|diad.</HI> A alwyd neb mewn dien|waediad? nac enwaeder arno.</P>
<P N="19">19 Enwaediad nid yw ddim, a dienwaediad nid yw ddim, ond cadw gorchymynion Duw.</P>
<P N="20">20 Pob un yn y galwedigaeth y galwyd ef, yn honno arho&s;ed.</P>
<P N="21">21 Ai yn w&acirc;s i'th alwyd? na fydded gwaeth gennit; etto os gelli gael b&ocirc;d yn rhydd, mwynha <HI>hynny</HI> yn hytrach.</P>
<P N="22">22 Canys yr hwn, ac ef yn w&acirc;s, a alwyd yn yr Arglwydd, g&wcirc;r rhydd i'r Arglwydd ydyw. A'r un ffunyd yr hwn, ac efe yn &wcirc;r rhydd a alwyd, gwas i Ghri&s;t yw.</P>
<P N="23">23 Er gwerth i'ch prynwyd; na fyddwch wei&s;ion dynion.</P>
<P N="24">24 Yn yr hyn y galwyd p&ocirc;b un, frodyr, yn hynny arho&s;ed gyd &acirc; Duw.</P>
<P N="25">25 Eithr am wyryfon, nid oes gennif orchymmyn yr Arglwydd. Ond barn yr ydwyf yn ei roi fel un a gafas drugaredd gan yr Ar|glwydd, i fod yn ffyddlon.</P>
<P N="26">26 Am hynny yr wyf yn ty|bied mai da yw hyn o herwydd yr angen rhaid pre&s;ennol; mai da <HI>meddaf</HI> i dd&ycirc;n f&ocirc;d felly.</P>
<P N="27">27 A wyt ti yn rhwym i wraig? na chais dy ollwng yn rhydd. A wyt ti yn rhydd oddiwrth wraig? na chais wraig.</P>
<P N="28">28 Ac os priodi hefyd ni phe|chai&s;t, ac os prioda gwyryf, ni phe|chodd. Er hynny, y cyfryw rai a g&acirc;nt flinder yn y cnawd: eithr yr wyf yn eich arbed chwi.</P>
<P N="29">29 A hyn yr ydwyf yn ei ddy|wedyd, frodyr, am fodyr am&s;er yn fyrr. Y mae yn ol, fod o'r rhai &s;y a gwragedd iddynt, megis pe byddent hebddynt:</P>
<P N="30">30 A'r rhai a w&ycirc;lant, megis heb w&ycirc;lo; a'r rhai a lawenh&acirc;nt, megis heb lawenhau; a'r rhai a brynant, megis heb feddu.</P>
<P N="31">31 A'r rhai a arferant y byd hwn, megis heb ei gam-arfer. Ca|nys y mae dull y byd hwn yn my|ned heibio.</P>
<P N="32">32 Eithr mi a fynnwn i chwi f&ocirc;d yn ddiofal. Yr hwn &s;ydd heb priodi, &s;ydd yn gofalu am bethau yr Arglwydd, pa wedd y bodlona 'r Arglwydd:</P>
<P N="33">33 Ond y neb a wreicc&acirc;odd, &s;ydd yn gofalu am bethau y byd; pa wedd y bodlona ei wraig.</P>
<P N="34">34 Y mae gwahaniaeth hefyd rhwng gwraig a gwyryf. Y mae yr hon &s;ydd heb briodi, yn go|falu &acirc;m y pethau &s;ydd yn perthyn i'r Arglwydd, fel y byddo hi &s;an|ctaidd ynghorph, ac y&s;pryd: ac y mae yr hon &s;ydd wedi priodi, yn gofalu am bethau bydol; pa fodd y rhynga hi f&ocirc;dd i'r g&wcirc;r.</P>
<P N="35">35 A hyn yr ydwyf yn ei ddy|wedyd er lle&s;ad i chwi eich hu|nain: nid i o&s;od magl i chwi, eithr er mwyn gweddeidd-dra, a dyfal lynu wrth yr Arglwydd yn ddiwahan.</P>
<P N="36">36 Ond os yw neb yn tybied ei fod yn anweddaidd tu ag ar ei wy|ryf,
<PB REF="205"> od a hi tros flodau ei hoedran, a bod yn rhaid gwneuthur felly: gwnaed a fynno; nid yw yn pe|chu; priodant.</P>
<P N="37">37 Ond os yw neb yn &s;efyll yn &s;iccr yn ei galon, ac yn afraid iddo; ac a meddiant ganddo ar ei ewy|llys ei hun; ac a r&ocirc;dd ei fr&ycirc;d ar hynny yn ei galon, ar gadw o ho|naw ei wyryf; da y mae yn gw|neuthur.</P>
<P N="38">38 Ac am hynny, yr hwn &s;ydd yn <HI>ei</HI> rhoddi yn briod, &s;ydd yn gwneuthur yn dda; ond yr hwn nid yw yn ei rhoddi yn briod, &s;ydd yn gwneuthur yn well.</P>
<P N="39">39 Y mae gwraig yn rhwym wrth y gyfraith, tra fyddo byw ei g&wcirc;r: ond o bydd marw ei g&wcirc;r, y mae hi yn rhydd i briodi y neb a fynno, yn unic yn yr Arglwydd.</P>
<P N="40">40 Eithr dedwyddach yw hi, os erys hi felly yn fy marn i: ac yr ydwyf finneu yn tybied f&ocirc;d Y&s;pryd Duw gennif.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Bod iddynt ymgadw oddiwrth y bwydydd a offrymmir i eulynnod.</HI> 8. 9. <HI>Na ddylem ni gamarferu ein rhydd-did Chri&s;tianogaidd, i rwy&s;tro ein brodyr:</HI> 11 <HI>Eithr ffrwyno ein gwybodaeth &acirc; chariad perffaith.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>EIthr am yr hyn a aberthwyd i eulynnod, ni a w&ycirc;ddom f&ocirc;d gan bawb o honom w&ycirc;bodaeth. Gwybodaeth &s;ydd yn chwyddo, eithr cariad &s;ydd yn adeiladu.</P>
<P N="2">2 Eithr os yw neb yn tybied ei f&ocirc;d yn gwybod dim, ni w&ycirc;r efe etto ddim fel y dylei w&ycirc;bod.</P>
<P N="3">3 Ond od oes neb yn caru Duw, hwnnw a adwaenir gando ef.</P>
<P N="4">4 Am fwytta gan hynny, o't pethau a aberthir i eulynnod, ni a w&ycirc;ddom nad yw eulyn ddim yn y byd, ac nad oes un Duw arall, onid un.</P>
<P N="5">5 Canys er b&ocirc;d rhai a elwir yn dduwiau, pa un bynnag ai yn y nef ai ar y ddaiar, (megis y mae duwiau lawer, ac arglwyddi la|wer)</P>
<P N="6">6 Eithr i ni nid oes ond un Duw, y T&acirc;d, o'r hwn y mae pob peth, a ninnau ynddo ef; ac un Ar|glwydd Ie&s;u Ghri&s;t, trwy yr hwr <HI>y mae</HI> pob peth, a ninnau trwyddo ef.</P>
<P N="7">7 Ond nid yw yr w&ycirc;bodaeth <HI>hon</HI> gan bawb; canys rhai a char|ddynt gyd-wybod o'r eulyn, hyd y pryd hyn, &s;ydd yn bwytta fel peth a aberthwyd i eulynnod; a'r cyd-w&ycirc;bod hwy, a hi yn wan a halogir.</P>
<P N="8">8 Eithr nid yw bwyd yn ein gwneuthur ni yn gymmeradwy gan Dduw, canys nid ydym o<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> bwyttawn, yn helaethach; nac onis bwyttawn, yn brinnach.</P>
<P N="9">9 Ond edrychwch rhag mewn un m&ocirc;dd i'ch rhydd-did hwn, f&ocirc;d yn dramgwydd i'r rhai &s;y wei|niaid.</P>
<P N="10">10 Canys os gw&ecirc;l neb dydi &s;ydd a gwybodaeth gennit, yn ei|&s;tedd i fywtta yn nheml yr eulyn|nod; oni chadarnheir ei gydwy|bod ef, ac ynteu yn wan, i fwytta y pethau a aberthwyd i eulynnod?</P>
<P N="11">11 Ac a ddifethir y brawd gwan, trwy dy w&ycirc;bodaeth di, tros yr hwn y bu Chri&s;t farw?</P>
<P N="12">12 A chan bechu felly yn er|byn y brodyr, a churo eu gwan gydwybod hwy, yr ydych chwi
<PB REF="205"> yn pechu yn erbyn Chri&s;t.</P>
<P N="13">13 O herwydd pa ham, os yw bwyd yn rhwy&s;tro fy mrawd, ni fwyttaf fi gig fyth, rhag i mi rwy|&s;tro fy-mrawd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y mae efe yn dangos ei rydd-did,</HI> 7 <HI>ac y dylai y gweinidoc fyw wrth yr Efengyl:</HI> 15 <HI>Etto ddar|fod iddo ef o'i wir-fodd ymgadw,</HI> 18 <HI>rhag na'i gyrru hwy mewn traul,</HI> 22 <HI>na bod yn achos o rwy&s;tr i n&ecirc;b, mewn pethau cyffre|din.</HI> 24 <HI>B&ocirc;d ein bywyd ni yn de|byg i yrfa.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>ONid wyfi yn Apo&s;tol? Onid wyfi yn rhydd? Oni welais i Ie&s;u Ghri&s;t ein Harglwydd? Onid fy ngwaith i ydych chwi yn yr Arglwydd.</P>
<P N="2">2 Onid w&ycirc;f yn Apo&s;tol i eraill, etto yr w&ycirc;f i chwi: canys &s;&ecirc;l fy Apo&s;toliaeth i ydych chwi yn yr Arglwydd.</P>
<P N="3">3 Fy amddiffyn i i'r rhai a'm holant, yw hyn.</P>
<P N="4">4 Onid oes i ni awdurdod i fwytta ac i yfed?</P>
<P N="5">5 Onid oes i ni awdurdod i ar|wain o amgylch wraig <HI>a fyddei</HI> chwaer, megis ac <HI>y mae</HI> i'r Apo|&s;tolion eraill, ac i frodyr yr Ar|glwydd, ac i Cephas?</P>
<P N="6">6 Ai myfi yn unig a Barnabas nid oes gennym awdurdod i f&ocirc;d heb weithio?</P>
<P N="7">7 Pwy &s;ydd un am&s;er yn rhy|fela ar ei draul ei hun? Pwy &s;ydd yn plannu gwinllan, ac nid yw yn bwytta o'i ffrwyth hi? Neu pwy &s;ydd yn porthi praidd, ac nid yw yn bwytra o laeth y praidd?</P>
<P N="8">8 Ai yn &ocirc;l d&ycirc;n yr wyf yn dy|wedyd y pethau hyn? Neu onid yw y Ddeddf hefyd yn dywedyd hyn?</P>
<P N="9">9 Canys &s;crifennedic yw yn Neddf Mo&s;es; Na chae &s;afn yr &ycirc;ch &s;ydd yn dyrnu. Ai tros y|chen y mae Duw yn gofalu?</P>
<P N="10">10 Ynteu er ein mwyn ni yn hollawl y mae yn dywedyd? Ca|nys er ein mwyn ni yr &s;crifen|nwyd, mai mewn gobaith y dylei yr arddwr aredig, a'r dyrnwr mewn gobaith, i f&ocirc;d yn gyfrannog, o'i obaith.</P>
<P N="11">11 Os nyni a haua&s;om i chwi bethau y&s;prydol, ai mawr yw os nyni a fedwn eich pethau cnaw|dol:</P>
<P N="12">12 Os yw eraill yn gyfranno|gion o'r awdurdod hon arnoch; onid <HI>ydym</HI> ni yn hytrach? Eithr nid arfera&s;om ni yr awdurdod hon: ond goddef yr ydym b&ocirc;b peth, fel na roddom ddim rhwy&s;tr i Efengyl Gri&s;t.</P>
<P N="13">13 Oni w&ycirc;ddoch chwi f&ocirc;d y rhai &s;y yn gwneuthur pethau cy|&s;&s;ygredig, yn bwytta o'r cy&s;&s;ygr, a'r rhai &s;y yn gwa&s;anaethu yr allor, yn gyd-gyfrannogion o'r allor.</P>
<P N="14">14 Felly hefyd, yr ordeiniodd yr Arglwydd, i'r rhai &s;y'n pre|gethu yr Efengyl, fyw wrth yr Efengyl.</P>
<P N="15">15 Eithr myfi nid arferais yr un o'r pethau hyn: ac nid &s;cri|fennais y pethau hyn, fel y gwne|lid felly i mi. Canys gwell yw i mi farw n&acirc; gwneuthur o neb fy ngor|foledd yn ofer.</P>
<P N="16">16 Canys os pregethaf yr Efen|gyl, nid oes orfoledd i mi. Canys angenrhaid a o&s;odwyd arnaf; a
<PB REF="206"> gwae fydd i mi, oni phregethaf yr Efengyl.</P>
<P N="17">17 Canys os gwnaf hyn o'm b&ocirc;dd y mai i mi wobr: ond os o'm hanfodd, ymddiriedwyd i mi am y gorchwyl.</P>
<P N="18">18 Pa wobr &s;ydd i mi gan hyn|ny? Bod i mi pan efangylwyf, o&s;od Efengyl Gri&s;t yn rh&acirc;d; fel na cham-arferwyf fy awdurdod yn yr Efengyl.</P>
<P N="19">19 Canys er fy m&ocirc;d yn rhydd oddiwrth bawb, mi a'm gwneu|thym fy hun yn w&acirc;s i bawb, fel yr ennillwn fwy.</P>
<P N="20">20 Ac mi a ymwneuthym i'r Iddewon megis yn Iddew, fel yr ennillwn yr Iddewon. I'r rhai tan y Ddeddf, megis tan y Ddeddf; fel yr ennillwn y rhai &s;y tan y Ddeddf.</P>
<P N="21">21 I'r rhai di-ddeddf, megis di|ddeddf (a minnau heb f&ocirc;d yn ddi|ddeddf i Dduw, ond tan y Ddeddf i Ghri&s;t) fel yr ennillwn y rhai di|ddeddf.</P>
<P N="22">22 Ymwneuthym i'r rhai gwei|niaid, megis yn wan, fel yr ennill|wn y gweiniaid. Mi a ymwneu|thym yn b&ocirc;b peth i bawb, fel y gallwn yn hollawl gadw rhai.</P>
<P N="23">23 A hyn yr wyfi yn ei wneu|thur er mwyn yr Efengyl: fel i'm gwneler yn gydgyfrannog o honi.</P>
<P N="24">24 Oni w&ycirc;ddoch chwi f&ocirc;d y rhai &s;y yn rhedeg mewn gyrfa, i g&ycirc;d yn rhedeg, ond bod un yn derbyn y gamp. Felly rhedwch fel y caffoch afael.</P>
<P N="25">25 Ac y mae pob un a'r &s;ydd yn ymdrechu, yn ymgadw ym|mhob peth; a hwynt hwy yn w&icirc;r, fel y derbyniont goron lygredig, eithr nyni, un anllygredig.</P>
<P N="26">26 Yr wyfi gan hynny felly yn rhedeg, nid megis ar amcan; felly yr wyf yn ymdrechu, nid fel un yn curo yr awyr.</P>
<P N="27">27 Ond yr wyf yn co&s;pi fy nghorph, ac yn ei ddwyn yn ga|eth; rhag i mi mewn un modd, wedi i mi bregethu i eraill, fod fy hun yn anghymmeradwy.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>B&ocirc;d Sacramentau yr Iddewon,</HI> 6 <HI>yn gy&s;codau i ni,</HI> 7 <HI>a'i co&s;pedigae|thau hwy,</HI> 11 <HI>yn &s;iamplau i ni.</HI> 14 <HI>Rhaid i ni ochelyd gauddu|wiaeth.</HI> 21 <HI>Na ddylem ni wneu|thur bwrdd yr Arglwydd yn fwrdd cythreuliaid:</HI> 24 <HI>ac y dylem, mewn pethau cyffredin, y&s;tyried ein bro|dyr.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC ni fynnwn i chwi fod heb w&ycirc;bod, frodyr, fod ein ta|dau oll tan y cwmwl, a'u myned, oll trwy y m&ocirc;r;</P>
<P N="2">2 A'u bedyddio <HI>hwy</HI> oll i Mo|&s;es, yn y cwmwl, ac yn y m&ocirc;r;</P>
<P N="3">3 A bwytta o bawb <HI>o honynt</HI> yr un bwyd Y&s;prydol,</P>
<P N="4">4 Ac yfed o bawb <HI>o honynt</HI> yr un ddiod Y&s;prydol: (canys hwy a yfa&s;ant o'r graig Y&s;prydol a oedd yn canlyn; a'r graig oedd Gri&s;t.)</P>
<P N="5">5 Eithr ni bu Dduw fodlon i'r rhan fwyaf o honynt: canys cwympwyd hwynt yn y diffaeth|wch.</P>
<P N="6">6 A'r pethau hyn a wnaed yn &s;iamplau i ni, fel na chwenny|chem ddrygioni, megis ac y chwennycha&s;ant hwy.</P>
<P N="7">7 Ac na fyddwch eulyn-addol|w&ycirc;r, megis rhai o honynt hwy, fel y mae yn &s;crifennedic, Ei&s;te|ddodd y bobl i fwyta, ac i yfed,
<PB REF="206"> ac a gyfoda&s;ant i chwareu.</P>
<P N="8">8 Ac na odinebwn, fel y godi|nebodd rhai o honynt hwy, ac y &s;yrthiodd mewn un dydd dair mil ar hugain.</P>
<P N="9">9 Ac na themtiwn Ghri&s;t, me|gis ac y temtiodd rhai o honynt hwy, ac a'i de&s;trywiwyd gan &s;eirph.</P>
<P N="10">10 Ac na rwgnechwch, megis y grwgnachodd rhai o honynt hwy, a'i de&s;trywiwyd gan y di|ni&s;trydd.</P>
<P N="11">11 A'r pethau hyn oll a ddig|wydda&s;ant yn &s;iamplau iddynt hwy, ac a &s;crifennwyd yn rhybydd i ninnau, ar y rhai y daeth terfy|nau yr oe&s;oedd.</P>
<P N="12">12 Am hynny, yr hwn &s;ydd yn tybied ei fod yn &s;efyll, edry|ched na &s;yrthio.</P>
<P N="13">13 Nid ymaflodd ynoch dem|ta&s;iwn onid un dynol: eithr ffyddlon yw Duw, yr hwn ni &acirc;d eich temptio uwch-law yr hyn a alloch, eithr a wna yngh&ycirc;d a'r temta&s;iwn ddiangfa hefyd, fel y galloch ei ddwyn.</P>
<P N="14">14 O herwydd pa ham, fy an|wylyd, ffowch oddiwrth eulyn addoliaeth.</P>
<P N="15">15 Dywedyd yr wyf fel wrth rai &s;ynhwyrol: bernwch chwi beth yr wyf fi yn ei ddywedyd.</P>
<P N="16">16 Phiol y fendith yr hon a fendigwn, onid cymmun gwaed Chri&s;t ydyw? y bara yr ydym yn ei dorri, onid cymmun corph Chri&s;t yw?</P>
<P N="17">17 Oblegid nyni yn llawer y|dym un bara, <HI>ac</HI> un corph; canys yr ydym ni oll yn gyfrannogion o'r un bara.</P>
<P N="18">18 Edrychwch ar yr I&s;rael yn &ocirc;l y cnawd: onid yw y rhai &s;y yn bwytta yr ebyrth, yn gyfran|nogion o'r allor.</P>
<P N="19">19 Beth gan hynny yr ydwyf yn ei ddywedyd? b&ocirc;d yr eulyn yn ddim? neu 'r hyn a aberthwyd i eulyn yn ddim?</P>
<P N="20">20 Ond y pethau y mae y Cen|hedloedd yn eu haberthu, i gyth|reuliaid y maent yn eu haberthu, ac nid i Dduw. Ni fynnwn i chwi f&ocirc;d yn gyfrannogion &acirc;'r cythreu|lia&icirc;d.</P>
<P N="21">21 Ni ellwch yfed o phiol yr Arglwydd, a phiol y cythreuli|aid. Ni ellwch f&ocirc;d yn gyfranno|gion o fwrdd yr Arglwydd, a bord y cythreuliaid.</P>
<P N="22">22 Ai gyrru 'r Arglwydd i ei|ddigedd yr ydym? A ydym ni yn gryfach nag ef?</P>
<P N="23">23 Pob peth &s;ydd gyfreithlawn i mi, eithr nid yw p&ocirc;b peth yn lle&s;&acirc;u. P&ocirc;b peth &s;ydd gyfreith|lon i mi, eithr nid yw pob peth yn adeiladu.</P>
<P N="24">24 Na chei&s;ied neb yr eiddo ei hun, ond pob un yr eiddo arall.</P>
<P N="25">25 Beth bynnag a werthir yn y gigfa, bwyttewch, heb ofyn dim er mwyn cydwybod.</P>
<P N="26">26 Canys eiddo 'r Arglwydd y ddaiar, a'i chyflawnder.</P>
<P N="27">27 Os bydd i neb o'r rhai di|gr&ecirc;d eich gwahodd, ac os myn|nwch fyned; bwyttewch beth bynnag a rodder ger eich bron, heb ymofyn dim er mwyn cydwy|bod,</P>
<P N="28">28 Eithr os dywed neb wr|thych; peth wedi ei aberthu i eu|lynnod yw hwn: na fwyttewch, er mwyn hwnnw, yr hwn a'i myne|godd, ac er mwyn cydwybod: ca|nys eiddo 'r Arglwydd y ddaiar, a'i chyflawnder.</P>
<PB REF="207">
<P N="29">29 Cydwybod meddaf, nid yr eiddot ti, ond yr eiddo arall. Ca|nys pa ham y bernir fy rhydd-did i, gan gydwybod un arall?</P>
<P N="30">30 Ac os wyfi trwy ras yn cym|meryd eyfran, pa ham i'm ceblir am y peth yr wyf yn rhoddi di|olch amdano?</P>
<P N="31">31 Pa un bynnag, gan hynny, ai bwytta, a'i yfed, ai beth bynnag a wneloch gwnewch b&ocirc;b peth er gogoniant i Dduw.</P>
<P N="32">32 Byddwch ddiachos tram|gwydd i'r Iddewon, ac i r Cenhed|loedd hefyd, ac i Eglwys Dduw.</P>
<P N="33">33 Megis yr ydwyf finneu yn rhyngu b&ocirc;dd i bawb ym mh&ocirc;b peth, heb gei&s;io fy lle&s;&acirc;d fy hun, ond <HI>lle&s;&acirc;d</HI> llaweroedd, fel y by|ddont hwy gadwedig.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y mae efe yn eu ceryddu hwy.</HI> 4 <HI>am fod eu gw&ycirc;r yn y cynnulleid|faoedd &s;anctaidd yn gweddio &acirc; pheth am eu pennau, a'u</HI> 6 <HI>gw|ragedd yn bennoethion:</HI> 17 <HI>Ac o ran eu bod hwy yn gyffredinawl yn cyfarfod nid i'r gwell ond i'r gwaeth,</HI> 21 <HI>gan halogi &s;wpper yr Arglwydd &acirc;'u gwleddoedd eu hunain.</HI> 25 <HI>Yn ddiweddaf y mae efe yn eu galw hwy yn eu h&ocirc;l, at ordinh&acirc;d cyntaf y Swpper hwnnw.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>BYddwch ddilyn-w&ycirc;r i mi, me|gis yr wyf finnau i Ghri&s;t.</P>
<P N="2">2 Yr ydwyf yn eich canmol, frodyr, eich b&ocirc;d yn fy nghofio i ym mh&ocirc;b peth, ac yn dal y tra|ddodiadau, fel y traddodais i chwi</P>
<P N="3">3 Eithr mi a fynnwn i chwi wybod, mai pen pob g&wcirc;r yw Chri&s;t, a phen y wraig <HI>yw</HI> 'r g&wcirc;r, a phen Chri&s;t <HI>yw</HI> Duw.</P>
<P N="4">4 Pob g&wcirc;r yn gweddio, neu yn prophwydo &acirc; pheth am ei ben, &s;ydd yn cywilyddio ei ben.</P>
<P N="5">5 Eithr pob gwraig yn gwe|ddio neu yn prophwydo, yn ben|noeth, &s;ydd yn cywilyddio ei phen; canys yr un yw a phe by|ddei wedi ei heillio.</P>
<P N="6">6 Canys os y wraig ni wi&s;c <HI>am ei phen,</HI> cneifier hi hefyd: eithr os brwnt i wraig ei chneifio, neu ei heillio, gwi&s;ced.</P>
<P N="7">7 Canys g&wcirc;r yn w&icirc;r ni ddylei wi&s;co am ei ben, am ei f&ocirc;d yn ddelw a gogoniant Duw: a'r wraig yw gogoniant y g&wcirc;r.</P>
<P N="8">8 Canys nid yw y g&wcirc;r o'r wraig, ond y wraig o'r g&wcirc;r.</P>
<P N="9">9 Ac ni chrewyd y g&wcirc;r er mwyn y wraig, eithr y wraig er mwyn y g&wcirc;r.</P>
<P N="10">10 Am hynny y dylei y wraig f&ocirc;d ganddi awdurdod ar ei phen, o herwydd yr Angelion.</P>
<P N="11">11 Er hynny nid <HI>yw</HI> na'r g&wcirc;r heb y wraig, na'r wraig heb y g&wcirc;r, yn yr Arglwydd.</P>
<P N="12">12 Canys un wedd ac <HI>y mae y</HI> wraig o'r g&wcirc;r, felly <HI>y mae</HI> y g&wcirc;r drwy y wraig: a phob peth <HI>&s;ydd</HI> o Dduw.</P>
<P N="13">13 Bernwch ynoch eich hu|nain, ai hardd yw i wraig weddio Duw yn bennoeth?</P>
<P N="14">14 Ond yw naturiaeth ei hun yn eich dy&s;cu chwi, os gwallt-laes a fydd g&wcirc;r, mai ammharch yw iddo,</P>
<P N="15">15 Eithr os gwraig a fydd gwallt-laes cl&ocirc;d yw iddi, oblegid ei llae&s;-wallt a ddodwyd yn orchudd iddi.</P>
<P N="16">16 Od oes n&ecirc;b a fyn f&ocirc;d yn
<PB REF="207"> ymry&s;ongar, nid oes gennym ni gyfryw ddefod; na chan Eglwy&s;i Duw.</P>
<P N="17">17 Eithr wrth ddywedyd hyn, nid ydwyf yn eich canmol, eich b&ocirc;d yn dyfod yngh&ycirc;d, nid er gwell, ond er gwaeth.</P>
<P N="18">18 Canys yn gyntaf, pan dde|loch yngh&ycirc;d yn yr Eglwys, yr ydwyf yn clywed fod amrafaelion yn eich my&s;c chwi, ac o ran yr wyfi yn credu.</P>
<P N="19">19 Canys rhaid yw b&ocirc;d hefyd here&s;iau yn eich my&s;c; fel y by|ddo y rhai cymmeradwy yn eglur yn eich plith chwi.</P>
<P N="20">20 Pan fyddoch chwi gan hyn|ny yn dyfod yngh&ycirc;d i'r un lle, nid hwytta &s;wpper yr Arglwydd ydyw <HI>hyn.</HI></P>
<P N="21">21 Canys y mae p&ocirc;b un wrth fwytta yn cymmeryd ei &s;wpper ei hun o'r blaen, ac un &s;ydd a newyn arno, ac arall &s;ydd yn feddw.</P>
<P N="22">22 Onid oes gennych dai i fwytta ac i yfed? Ai dirmygu yr ydych chwi Eglwys Dduw? A gwradwyddo y rhai nid oes gan|ddynt? Pa beth, a ddywedaf wr|thych? a ganmolaf i chwi yn hyn? nid wyf yn eich canmol.</P>
<P N="23">23 Canys myfi a dderbyniais gan yr Arglwydd yr hyn hefyd a draddodais i chwi; b&ocirc;d i'r Ar|glwydd Ie&s;u y n&ocirc;s y bradychwyd ef, gymmeryd bara.</P>
<P N="24">24 Ac wedi iddo ddiolch, efe a'i torrodd, ac a ddywedodd, Cym|merwch, bwyttewch, hwn yw fy nghorph, yr hwn a dorrir tro|&s;och: gwnewch hyn er coffa am danaf.</P>
<P N="25">25 Yr un modd <HI>efe a gymmerodd</HI> y cwppan wedi &s;wpperu, gan ddywedyd, Y cwppan hwn yw'r Te&s;tament newydd yn fy ngwaed, gwnewch hyn cynnifer gwaith bynnac yr yfoch, er coffa am danaf.</P>
<P N="26">26 Canys cynnifer gwaith byn|nag y bwyttaoch y bara hwn, ac yr yfoch y cwppan hwn, y dan|go&s;wch farwolaeth yr Arglwydd oni ddelo.</P>
<P N="27">27 Am hynny, pwy bynnag a fwytt&acirc;o y bara hwn, neu a yfo gwppan yr Arglwydd yn annhei|lwng, euog fydd o gorph a gwaed yr Arglwydd.</P>
<P N="28">28 Eithr holed d&ycirc;n ef ei hun, ac felly bwyttaed o'r bara, ac yfed o'r cwppan.</P>
<P N="29">29 Canys yr hwn &s;ydd yn bwyt|ta, ac yn yfed yn annheilwng; &s;ydd yn bwytta ac yn yfed barne|digaeth iddo ei hun, am nad yw yn iawn farnu corph yr Ar|glwydd.</P>
<P N="30">30 Oblegid hyn y mae llawer yn weiniaid ac yn lle&s;c yn eich my&s;c, a llawer yn huno.</P>
<P N="31">31 Canys pe iawn farnem ni ein hunain, ni'n bernid.</P>
<P N="32">32 Eithr pan i'n bernir, i'n ce|ryddir gan yr Arglwydd, fel na'n damner gyd &acirc;'r b&ycirc;d.</P>
<P N="33">33 Am hynny, fy mrodyr, pan ddeloch ynghyd i fwytta, arho&s;|wch ei gilydd.</P>
<P N="34">34 Eithr os bydd newyn ar neb, bwyttaed gartref, fel na dde|loch ynghyd i farnedigaeth. Ond y pethau eraill mi a'u trefnaf pan ddelwyf.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Bod amryw ddoniau y&s;prydawl.</HI> 7 <HI>Eithr y cwbl er lle&s;h&acirc;d:</HI> 8 <HI>ac o ran hynny hwy a gyfrennir mewn amryw foddion:</HI> 12 <HI>Megis
<PB REF="208"> y mae aelodau 'r corph naturiol yn gwa&s;anaethu bob un</HI> 16 <HI>er harddwch iw gilydd,</HI> 22 <HI>er gwa|&s;anaeth, a</HI> 26 <HI>chymmorth i'r un corph:</HI> 27 <HI>felly yr un modd y dylem ni wneuthur y naill er y llall, er mwyn gorphen dirgel gorph Chri&s;t.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>EIthr am Y&s;prydol <HI>ddoniau</HI> fro|dyr, ni fynnwn i chwi f&ocirc;d heb w&ycirc;bod.</P>
<P N="2">2 Chwi a wyddoch mai Cen|hedloedd oeddych, yn eich arwain ymmaith at yr eulynnod mudion, fel i'ch tywy&s;id.</P>
<P N="3">3 Am hynny yr wyf yn y&s;py&s;u i chwi, nad oes neb yn llefaru trwy Y&s;pryd Duw, yn galw yr Ie&s;u yn e&s;cymmun-beth: ac ni all neb ddywedyd yr Arglwydd Ie&s;u, eithr trwy yr Y&s;pryd gl&acirc;n.</P>
<P N="4">4 Ac y mae amryw ddoniau, eithr yr un Y&s;pryd.</P>
<P N="5">5 Ac y mae amryw weinidogae|thau, eithr yr un Arglwydd.</P>
<P N="6">6 Ac y mae amryw weithre|diadau, ond yr un yw Duw yr hwn &s;ydd yn gweithredu p&ocirc;b peth ym mhawb.</P>
<P N="7">7 Eithr eglurh&acirc;d yr Y&s;pryd &acirc; roddir i b&ocirc;b un er lle&s;-h&acirc;d.</P>
<P N="8">8 Canys i un trwy yr Y&s;pryd y rhoddir ymadrodd doethineb, ac i arall ymadrodd gwybodaeth, trwy yr un Y&s;pryd.</P>
<P N="9">9 Ac i arall ffydd, trwy yr un Y&s;pryd; ac i arall ddawn i iachau, trwy yr un Y&s;pryd.</P>
<P N="10">10 Ac i arall wneuthur gwr|thiau, ac i arall Brophwydoliaeth, ac i arall wahaniaeth Y&s;prydoedd; ac i arall amryw dafodau, ac i a|rall gyfieithiad tafodau.</P>
<P N="11">11 A'r holl bethau hyn, y mae 'r un a'r unrhyw Y&s;pryd yn eu gweithredu, gan rannu i b&ocirc;b un o'r nailltu, megis y mae yn ewy|lly&s;io.</P>
<P N="12">12 Canys fel y mae 'r corph yn un, ac iddo aelodau lawer, a holl aelodau 'r un corph, cyd b&ocirc;nt la|wer, ydynt un corph; felly <HI>y mae</HI> Chri&s;t hefyd.</P>
<P N="13">13 O herwydd trwy un Y&s;pryd y bedyddiwyd ni oll yn un corph, pa un bynnag ai Iddewon ai Groegw&ycirc;r, ai caethion ai rhyddi|on, ac ni a ddiodwyd oll i un Y&s;|pryd.</P>
<P N="14">14 Canys y corph nid yw un aelod, eithr llawer.</P>
<P N="15">15 Os dywed y troed, am nad wyf law, nid wyf o'r corph; ai am hynny nid yw efe o'r corph.</P>
<P N="16">16 Ac os dywed y glu&s;t, am nad wyf lygad, nid wyf o'r corph; ai am hynny nid yw hi o'r corph.</P>
<P N="17">17 Pe yr oll gorph <HI>fyddei</HI> lygad, pa le y byddai 'r clywed? pe 'r cwbl <HI>fyddei</HI> glywed, pa le y byddai 'r arogliad.</P>
<P N="18">18 Eithr yr awr hon, Duw a o&s;ododd yr aelodau, b&ocirc;b un o ho|nynt yn y corph, fel yr ewylly|&s;iodd efe.</P>
<P N="19">19 Canys pe baent oll un aelod, pa le y byddai 'r corph.</P>
<P N="20">20 Ond yr awron, llawer <HI>yw</HI> 'r aelodau, eithr un corph.</P>
<P N="21">21 Ac ni all y llygad ddywedyd wrth y llaw, Nid rhaid i mi wr|thit; na'r pen chwaith wrth y traed, Nid rhaid i mi wrthych.</P>
<P N="22">22 Eithr yn hytrach o lawer, yr aelodau o'r corph y rhai a dy|bir eu b&ocirc;d yn wannaf, ydynt ang|enrheidiol.</P>
<P N="23">23 A'r rhai a dybiwn ni eu b&ocirc;d yn ammharchediccaf o'r corph, ynghylch y rhai hynny y
<PB REF="208"> go&s;odwn ychwaneg o barch: ac y mae <HI>'n aelodau</HI> anhardd, yn cael ychwaneg o harddwch.</P>
<P N="24">24 Oblegid ein <HI>aelodau</HI> hardd ni, nid rhaid iddynt <HI>wrtho.</HI> Eithr Duw a gydtymherodd y corph, gan roddi parch ychwaneg i'r hyn oedd ddeffygiol:</P>
<P N="25">25 Fel na byddei anghydfod yn y corph, eithr b&ocirc;d i'r aelodau o|falu 'r un peth tros ei gilydd.</P>
<P N="26">26 A pha un bynng ai dioddef a wna un aelod, y mae 'r holl ae|lodau yn cyd-ddioddef; ai an|rhydeddu a wneir un aelod, y mae 'r holl aelodau yn eyd-lawen|hau.</P>
<P N="27">27 Eithr chwy-chwi ydych gorph Chri&s;t, ac aelodau o ran.</P>
<P N="28">28 A rhai yn w&icirc;r a o&s;ododd Duw yn yr Eglwys, yn gyntaf A|po&s;tolion, yn ail Prophwydi, yn drydydd Athrawon, yna gwyr|thiau, wedi hynny doniau i ia|ch&acirc;u, cynhorthwyau, llywodrae|thau, rhywiogaethau tafodau.</P>
<P N="29">29 Ai Apo&s;tolion pawb? ai Prophwydi pawb? Ai Athrawon pawb? ai gwneuthurwyr gwyr|thiau pawb?</P>
<P N="30">30 A oes gan bawb ddoniau i iach&acirc;u? A yw pawb yn llefaru &acirc; thafodau? A yw pawb yn cyfi|eithu.</P>
<P N="31">31 Eithr dei&s;yfiwch y doniau goreu. Ac etto yr wyf yn dangos i chwi ffordd dra rhagorol.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Nad yw'r doniau godidawcaf ddim heb gariad.</HI> 4 <HI>Canmoli|aeth cariad perffaith, a'i</HI> 13 <HI>ar|dderchawgrwydd rhagor gobaith, a ffydd.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>PE llefarwn &acirc; thafodau dyni|on, ac Angelion, ac heb f&ocirc;d gennif gariad, yr wyf fel efydd yn &s;einio, neu &s;ymbal yn tingeian.</P>
<P N="2">2 A phe byddei gennif brophwy|doliaeth, a gwybod o honof y dirgelion oll, a ph&ocirc;b gwybodaeth; a phe bai gennif yr holl ffydd, fel y gallwn &s;ymmudo mynydd|oedd, ac heb fod gennif gariad; nid wyfi ddim.</P>
<P N="3">3 A phe porthwn y tlodion &acirc;'m holl dda; a phe rhoddwn fy nghorph i'm llo&s;ci, ac heb ga|riad gennif, nid yw ddim lle&s;&acirc;d i mi.</P>
<P N="4">4 Y mae cariad yn hir-yma|ros, yn gymwyna&s;car, cariad nid yw yn cynfigennu nid yw cariad yn ymffro&s;tio, nid yw yn ymchwy|ddo;</P>
<P N="5">5 Nid yw yn gwneuthur yn anweddaidd; nid yw yn cei&s;io yr eiddi ei hun; ni chythruddir; ni feddwl ddrwg;</P>
<P N="6">6 Nid yw lawen am anghyfi|awnder, onid cyd-lawenhau y mae &acirc;'r gwirionedd.</P>
<P N="7">7 Y mae yn dioddef p&ocirc;b dim, yn credu p&ocirc;b dim, yn gobei|thio p&ocirc;b dim, yn ymaros &acirc; ph&ocirc;b dim.</P>
<P N="8">8 Cariad byth ni chwymp ym|maith: eithr pa un bynnag ai pro|phwydollaethau, hwy a ballant: ai tafodau, hwy a beidiant: ai gwybodaeth, hi a ddiflanna.</P>
<P N="9">9 Canys o ran y gwydom, ac o ran yr ydym yn Prophwydo.</P>
<P N="10">10 Eithr pan ddelo yr hyn &s;ydd berffaith, yna yr hyn &s;ydd o ran a ddeleuir.</P>
<P N="11">11 Pan oeddwn fachgen, fel bachgen y llefarwn, fel bach|gen y deallwn, fel bachgen y
<PB REF="209"> meddyliwn: ond pan aethym yn &wcirc;r, mi a rois heibio bethau bach|gennaidd.</P>
<P N="12">12 Canys gweled yr ydym yr awrhon trwy ddr&ycirc;ch mewn dam|meg, ond yna, wyneb yn w&ycirc;neb. Yn awr yr adwaen o ran, ond yna yr adnabyddaf megis i'm had|waenir.</P>
<P N="13">13 Yr awr hon y mae yn aros, ffydd, gobaith, cariad; y tri hyn, a'r mwyaf o'r rhai hyn yw cariad.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Canmol prophwydoliaeth,</HI> 2, 3, 4 <HI>a'i o&s;od o flaen llefaru &acirc; tha|fodau,</HI> 6 <HI>trwy gyffelybrwydd o|ddiwrth offer cerdd:</HI> 12 <HI>Rhaid yw cyfeirio p&ocirc;b un o'r ddau tuac at adeiladaeth,</HI> 22 <HI>megis tuac at eu gw&icirc;r a'u priodawl bennod.</HI> 26 <HI>Iawn arfer p&ocirc;b un or ddau,</HI> 27 <HI>a'u cam-arfer.</HI> 34 <HI>Gorafun gw|ragedd i lefaru yn yr Eglwys.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>DIlynwch gariad, a dei&s;yfiwch <HI>ddoniau</HI> y&s;prydol, ond yn hy|trach fel y prophwydoch.</P>
<P N="2">2 Canys yr hwn &s;ydd yn lle|faru &acirc; thafod <HI>dieithr,</HI> nid wrth ddy|nion y mae yn llefaru, onid wrth Dduw: canys nid oes neb yn gwrando: er hynny yn yr y&s;|pryd y mae efe yn llefaru dirgele|digaethau.</P>
<P N="3">3 Eithr yr hwn &s;ydd yn pro|phwydo, &s;ydd yn llefaru wrth ddy|nion, <HI>er</HI> adeiladaeth, a chyngor, a chy&s;&s;ur.</P>
<P N="4">4 Yr hwn &s;&ycirc;dd &ycirc;n llefaru &acirc; thafod <HI>dieithr,</HI> &s;ydd yn ei adei|ladu ei hunan; eithr yr hwn &s;ydd yn prophwydo, &s;ydd yn adeiladu yr Eglwys.</P>
<P N="5">5 Mi a fynnwn pettych chwi oll yn llefaru &acirc; thafodau <HI>dieithr,</HI> ond yn hytrach brophwydo o honoch: canys mwy yw yr hwn &s;ydd yn prophwydo, n&acirc;'r hwn &s;ydd yn llefaru &acirc; thafodau, oddi eithr iddo <HI>ei</HI> gyfieithu, fel y der|bynnio yr Eglwys adeiladaeth.</P>
<P N="6">6 Ac yr awr hon frodyr, os deuaf attoch gan lefaru &acirc; thafo|dau, pa le&s;&acirc;d a wnaf i chwi; oni lefaraf wrthych naill ai trwy we|ledigaeth, neu trwy w&ycirc;bodaeth, neu trwy brophwydoliaeth, neu trwy athrawiaeth.</P>
<P N="7">7 Hefyd, pethau di-enaid wrth roddi &s;ain, pa un bynnag ai pibell ai telyn, oni roddant wahaniaeth yn y &s;ain, pa wedd y gwyddir y peth a genir ar y bibell, neu ar y delyn?</P>
<P N="8">8 Canys os &ycirc;r udcorn a rydd &s;ain anhynod, pwy a ymbaratoa i ryfel?</P>
<P N="9">9 Felly chwithau, oni roddwch &acirc;'r tafod ymadrodd deallus, pa wedd y gwybyddir y peth a lefe|rir? canys chwi a fyddwch yn lle|faru wrth yr awyr.</P>
<P N="10">10 Y mae cymmaint, y&s;gat|fydd, o rywogaethau llei&s;iau yn y b&ycirc;d, ac nid oes un o honynt yn aflafar.</P>
<P N="11">11 Am hynny, oni wn i rym y llais,, myfi a fyddaf Farbariad i'r hwn &s;ydd yn llefaru: a'r hwn &s;ydd yn llefaru a <HI>fydd</HI> i mi yn Far|bariad.</P>
<P N="12">12 Felly chwithau, gan eich b&ocirc;d yn awyddus i ddoniau yprydol, cei&s;iwch ragori tu ag at adeila|daeth yr Eglwys.</P>
<P N="13">13 O herwydd pa ham, yr hwn &s;ydd yn llefaru &acirc; thafod <HI>dieithr,</HI> gweddied ar iddo allu cyfieithu.</P>
<PB REF="209">
<P N="14">14 Canys os gweddiaf &acirc; tha|fod <HI>dieithr,</HI> y mae fy y&s;pryd yn gweddio, ond y mae fy neall yn ddiffrwyth.</P>
<P N="15">15 Beth gan hynny? mi a we|ddiaf &acirc;'r y&s;pryd, ac a weddiaf &acirc;'r deall hefyd: canaf &acirc;'r y&s;pryd, a chanaf &acirc;'r deall hefyd.</P>
<P N="16">16 Canys os bendithi &acirc;'r y&s;|pryd, pa wedd y dywed yr h&wcirc;n &s;ydd yn cyflawni lle 'r anghyfar|wydd, Amen, ar dy ddodiad di|olch, gan nas g&wcirc;yr beth yr wyt yn ei ddywedyd.</P>
<P N="17">17 Canys tydi yn ddiau ydwyt yn diolch yn dda, ond y llall nid yw yn cael ei adeiladu.</P>
<P N="18">18 Yr ydwyf yn diolch i'm Duw, fy m&ocirc;d i &ycirc;n llefaru &acirc; tha|fodau, yn fwy n&acirc; chwi oll.</P>
<P N="19">19 Ond yn &ycirc;r Eglwys, gwell gennif lefaru pum gair trwy fy neall, fel y dy&s;cwyf eraill hefyd, n&acirc; myrddiwn o eiriau mewn ta|fod <HI>dieithr.</HI></P>
<P N="20">20 O frodyr, Na fyddwch fech|gyn mewn deall, eithr mewn dry|gioni byddwch blant, ond mewn deall byddwch berffaith.</P>
<P N="21">21 Yn y Ddeddf y mae yn &s;cri|fennedig, Trwy rai e&s;troniai|thus, a thrwy wefu&s;au e&s;tronol y llefaraf wrth y bobl hyn; ac ni'm gwrandawant felly, medd yr Ar|glwydd.</P>
<P N="22">22 Am hynny tafodau ydynt arwydd, nid i'r rhai &s;y yn credu, ond i'r rhai di-gr&ecirc;d; eithr pro|phwydoliaeth nid i'r rhai digr&ecirc;d, ond i'r rhai &s;y yn credu.</P>
<P N="23">23 Gan hynny, os daw yr E|glwys oll yngh&ycirc;d i'r un lle, a lle|faru o bawb &acirc; thafodau <HI>dieithr,</HI> a dyfod o rai anny&s;cedig neu ddi|gred i mewn; oni ddywe|dant eich b&ocirc;d yn ynfydu.</P>
<P N="24">24 Eithr os prophwyda pawb, a dyfod o un di-gr&ecirc;d neu anny&s;ce|dig i mewn, <HI>efe</HI> a argyoeddir gan bawb, a fernir gan bawb.</P>
<P N="25">25 Ac felly y gwneir dirge|lion ei galon ef yn amlwg, ac felly gan &s;yrthio ar ei wyneb, <HI>efe</HI> a a|ddola Dduw, gan ddywedyd f&ocirc;d Duw yn w&icirc;r ynoch.</P>
<P N="26">26 Beth gan hynny, frodyr? pan ddeloch ynghyd, y mae gan b&ocirc;b un o honoch P&s;alm, y mae ganddo athrawiaeth, y mae gan|ddo dafodiaith, y mae ganddo ddatcuddiad, y mae ganddo gyfiei|thiad: gwneler pob peth er adei|ladaeth.</P>
<P N="27">27 Os llefara neb &acirc; thafod <HI>diei|thr, gwneler</HI> b&ocirc;b yn ddau, neu o'r mwyaf <HI>b&ocirc;b</HI> yn dri, a <HI>hynny</HI> ar gylch, a chyfieithed un.</P>
<P N="28">28 Eithr oni bydd cyfiei|thydd, tawed yn yr Eglwys; ei|thr llefared wrtho ei hun, ac wrth Dduw.</P>
<P N="29">29 A llefared y prophwydi, ddau neu dri, a barned y llaill.</P>
<P N="30">30 Ac os datguddir <HI>dim</HI> i <HI>un</HI> arall a fo yn ei&s;tedd yno, tawed y cyntaf.</P>
<P N="31">31 Canys chwi a ellwch oll brophwydo b&ocirc;b yn un, fel y dy&s;co pawb, ac y cy&s;&s;urer pawb.</P>
<P N="32">32 Ac y mae y&s;prydoedd y Prophwydi yn ddaro&s;tyngedic i'r Prophwydi.</P>
<P N="33">33 Canys nid yw Duw <HI>awdur</HI> anghydfod, ond tangneddyf; fel yn holl Eglwy&s;i y Sainct.</P>
<P N="34">34 Tawed eich gwragedd yn yr Eglwy&s;i, canys ni chaniadha|wyd iddynt lefaru, ond b&ocirc;d yn ddaro&s;tyngedig, megis ac y mae y gyfraith yn dywedyd.</P>
<PB REF="210">
<P N="35">35 Ac os mynnant ddy&s;cu dim, ymofynnant &acirc;u gw&ycirc;r gartref, ob|legid anweddaidd yw i wragedd lefaru yn yr Eglwys.</P>
<P N="36">36 Ai oddi wrthych chwi yr aeth gair Duw allan? Neu ai at|toch chwi yn unig y daeth ef.</P>
<P N="37">37 Os ydyw neb yn tybied ei f&ocirc;d yn Brophwyd neu yn y&s;pry|dol, cydnabydded y pethau yr wyf yn eu &s;crifennu attoch, mai gorchymynnion yr Arglwydd y|dynt.</P>
<P N="38">38 Eithr od yw neb heb w&ycirc;|bod, bydded heb w&ycirc;bod.</P>
<P N="39">39 Am hynny frodyr, by|ddwch awyddus i brophwydo, ac na waherddwch lefaru &acirc; thafodau <HI>dieithr.</HI></P>
<P N="40">40 Gwneler p&ocirc;b peth yn we|ddaidd, ac mewn trefn.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Wrth Adgyfodiad Chri&s;t</HI> 12 <HI>y mae efe yn profi y bydd rhaid i ninnau adgyfodi, yn erbyn y rhai a wa|dant adgyfodiad y cnawd.</HI> 21 <HI>Ffrwyth,</HI> 36 <HI>a dull yr adgyfodi|ad; ac fel y newidir y rhai a ga|ffer yn fyw ar y dydd dyweddaf.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>HEfyd yr ydwyf yn y&s;py&s;u i chwi <HI>frodyr</HI> yr Efengyl a bre|gethais i chwi, yr hon hefyd a dderbynia&s;och, ac yn yr hon yr y|dych yn &s;efyll.</P>
<P N="2">2 Trwy yr hon i'ch cedwir he|fyd, os ydych yn dal <HI>yn eich c&ocirc;f</HI> &acirc; pha ymadrodd yr efangylais i chwi, oddieithr darfod i chwi gredu yn ofer.</P>
<P N="3">3 Canys mi a draddodais i chwi ar y cyntaf, yr hyn hefyd a dder|byniais; farw o Gri&s;t tros ein peehodau ni, yn &ocirc;l yr Scrythy|rau.</P>
<P N="4">4 Ai gladdu, a'i gyfodi y try|dydd dydd, yn &ocirc;l yr Scrythyrau.</P>
<P N="5">5 A'i weled ef gan Cephas, yna gan y deuddec.</P>
<P N="6">6 Wedi hynny y gwelwyd ef gan fwy na phum cant brodyr ar un waith, o'r rhai y mae y rhan fwyaf yn aros hyd yr awron; ei|thr rhai &acirc; huna&s;ant.</P>
<P N="7">7 Wedi hynny y gwelwyd ef gan Iaco, yna gan yr holl Apo|&s;tolion.</P>
<P N="8">8 Ac yn ddiweddaf oll y gwel|wyd ef gennif finneu hefyd, megis gan un an-nhymmig.</P>
<P N="9">9 Canys myfi yw'r lleiaf o'r A|po&s;tolion, yr hwn nid wyf addas i'm galw yn Apo&s;tol, am i mi er|lid Eglwys Dduw.</P>
<P N="10">10 Eithr trwy r&acirc;s Duw yr yd|wyf yr hyn ydwyf; a'i r&acirc;s ef, yr hwn <HI>a roddwyd</HI> i mi, ni bu yn ofer; ond mi a lafuriais yn helaethach n&acirc; hwynt oll; ac nid myfi chwaith, ond gr&acirc;s Duw yr hwn <HI>oedd</HI> gyd &acirc; mi.</P>
<P N="11">11 Am hynny pa un bynnag, ai myfi ai hwynt hwy; felly yr y|dym yn pregethu, ac felly y cre|da&s;och chwi.</P>
<P N="12">12 Ac os pregethir Chri&s;t, ei gyfodi <HI>ef</HI> o fcirw, pa f&ocirc;dd y dywed rhai yn eich plith chwi, nad oes adgyfodiad y meirw.</P>
<P N="13">13 Eithr onid oes adgyfodiad y meirw, ni chyfodwyd Chri&s;t chwaith.</P>
<P N="14">14 Ac os Chri&s;t ni chyfodwyd, ofer yn w&icirc;r yw ein pregeth ni, ac ofer hefyd yw eich ffydd chwi|thau.</P>
<P N="15">15 Fe a'n ceir hefyd yn gau|dy&s;tion i Dduw: canys ni a dy&s;ti|a&s;om
<PB REF="210"> am Duw, ddarfod iddo gy|fodi Chri&s;t, yr hwn nis cyfododd efe, os y meirw ni chyfodir.</P>
<P N="16">16 Canys os y meirw ni chy|fodir, ni chyfodwyd Chri&s;t chw|aith.</P>
<P N="17">17 Ac os Chri&s;t ni chyfodwyd, ofer yw eich ffydd chwi: yr ydych etto yn eich pechodau.</P>
<P N="18">18 Yna hefyd y cyfrgollwyd y rhai a huna&s;ant yn Ghri&s;t.</P>
<P N="19">19 Os yn y byd ymma yn unig y gobeithiwn yn Gri&s;t, truanaf o'r holl ddynion ydym ni.</P>
<P N="20">20 Eithr yn awr Chri&s;t a gy|fodwyd oddiwrth y meirw, <HI>ac</HI> a wnaed yn flaenffrwyth y rhai a huna&s;ant.</P>
<P N="21">21 Canys, gan <HI>fod</HI> marwolaeth trwy dd&ycirc;n, trwy dd&ycirc;n hefyd y <HI>mae</HI> adgyfodiad y meirw.</P>
<P N="22">22 Oblegit, megis yn Adda y mae pawb yn meirw, felly hefyd yn Ghri&s;t y bywheir pawb.</P>
<P N="23">23 Eithr pob un yn ei drefn ei hun, Y blaenffrwyth yw Chri&s;t, wedi hynny y rhai ydynt eiddo Chri&s;t, yn ei ddyfodiad ef.</P>
<P N="24">24 Yna <HI>y bydd</HI> y diwedd, wedi y rhoddo <HI>efe</HI> y deyrnas i Dduw a'r T&acirc;d, wedi iddo ddeleu pob pen|defigaeth, a phob awdurdod a nerth.</P>
<P N="25">25 Canys rhaid iddo deyrna&s;u, hyd oni o&s;odo ei holl elynion tan ei draed.</P>
<P N="26">26 Y gelyn diweddaf a ddini|&s;trir yw yr angeu.</P>
<P N="27">27 Canys efe a ddaro&s;tyngodd b&ocirc;b peth tan ei draed ef. Eithr pan yw yn dywedyd fod pob peth we|di eu daro&s;twng, amlwg <HI>yw</HI> mai oddieithr yr hwn a ddaro&s;tyngodd b&ocirc;b peth iddo.</P>
<P N="28">28 A ph&acirc;n ddaro&s;tynger pob peth iddo, yna y Mab ei hun he|fyd a ddaro&s;tyngir, i'r hwn a dda|ro&s;tyngodd b&ocirc;b peth iddo ef, fel y byddo Duw oll yn oll.</P>
<P N="29">29 Os amgen, beth a wna y rhai a fedyddir tros y meirw, os y mei|rw ni chyfodir ddim? Pa ham yn|teu y bedyddir hwy tros y mei|rw?</P>
<P N="30">30 A pha ham yr ydym ninnau mewn perygl b&ocirc;b awr?</P>
<P N="31">31 Yr ydwyf bennydd yn ma|rw, myn eich gorfoledd yr hon &s;ydd gennif yn Gri&s;t Ie&s;u ein Har|glwydd.</P>
<P N="32">32 Os yn &ocirc;l dull d&ycirc;n yr ymle|ddais ag anifeiliaid yn Ephe&s;us, pa lef-h&acirc;d &s;ydd i mi oni chyfodir y meirw? Bwyttawn, ac yfwn, ca|nys y foru marw yr ydym.</P>
<P N="33">33 Na thwyller chwi, y mae ymddiddanion drwg yn llygru moe&s;au da.</P>
<P N="34">34 Deffrowch yn gyfiawn, ac na phechwch, canys nid oes gan rai wybodaeth am Dduw, er cy|wilydd i chwi yr wyf yn dywe|dyd hyn.</P>
<P N="35">35 Eithr fe a ddywaid rhyw un, Pa fodd y cyfodir y meirw? Ac a pha ryw gorph y deuant.</P>
<P N="36">36 Oh ynfyd; y peth yr wyt ti yn ei hau, ni fywheir oni bydd efe marw.</P>
<P N="37">37 A'r peth yr wyt yn ei hau: nid y corph a fydd yr ydwyt yn ei hau, ond gronyn noeth, y&s;catfydd o wenith, neu o ryw <HI>rawn</HI> arall.</P>
<P N="38">38 Eithr Duw &s;ydd yn rhoddi iddo gorph, fel y mynnodd efe, ac i bob hedyn ei gorph ei hun.</P>
<P N="39">39 Nid <HI>yw</HI> pob cnawd un rhyw gnawd; eithr arall yw cnawd dyni|on, ac arall yw cnawd anifeiliaid, <HI>a chnawd</HI> arall &s;ydd i by&s;cod, ac a|rall i adar.</P>
<PB REF="211">
<P N="40">40 Y mae hefyd gyrph nefol, a chyrph daiarol; ond arall yw go|goniant y rhai nefol, ac arall y rhai daiarol.</P>
<P N="41">41 Arall <HI>yw</HI> gogoniant yr haul; ac arall <HI>yw</HI> gogoniant y lloer; ac arall <HI>yw</HI> gogoniant y &s;&ecirc;r: canys y mae rhagor rhwng &s;eren a &s;eren mewn gogoniant.</P>
<P N="42">42 Felly hefyd <HI>y mae</HI> adgyfo|diad y meirw: efe a heuir mewn llygredigaeth, ac a gyfodir mewn anllygredigaeth.</P>
<P N="43">43 Efe a heuir mewn ammarch, ac a gyfodir mewn gogoniant: efe a heuir mewn gwendid, ac a gy|fodir mewn nerth: efe a heuir yn gorph anianol, ac a gyfodir yn gorph y&s;prydol.</P>
<P N="44">44 Y mae corph anianol, ac y mae corph y&s;prydol.</P>
<P N="45">45 Felly hefyd y mae yn &s;cri|fennedig, Y d&ycirc;n cyntaf Addaf <HI>a wnaed</HI> yn enaid byw, a'r Adda di|weddaf yn y&s;pryd yn bywhau.</P>
<P N="46">46 Eithr nid cyntaf yr y&s;pry|dol, ond yr anianol; ac wedi hyn|ny yr y&s;prydol.</P>
<P N="47">47 Y d&ycirc;n cyntaf o'r ddaiar yn ddaiarol; yr ail d&ycirc;n yr Arglwydd o'r nef.</P>
<P N="48">48 Fel y mae y daiarol, felly y mae y rhai daiarol; ac fel y mae y nefol, felly y mae rhai nefol hefyd.</P>
<P N="49">49 Ac megis y dyga&s;om ddelw y daiarol, ni a ddygwn hefyd dde|lw y nefol.</P>
<P N="50">50 Eithr hyn meddaf, o frodyr na ddichon cig a gwaed etifeddu teyrnas Dduw; ac nad yw llygre|digaeth yn etifeddu anllygredi|gaeth.</P>
<P N="51">51 Wele, yr wyfyn dywedyd i chwi ddirgelwch; Ni hunwn ni oll, eithr ni a newidir oll mewn moment, ar darawiad llygad, wrth yr udcorn diweddaf.</P>
<P N="52">52 Canys yr udcorn a g&acirc;n, &acirc;'r meirw a gyfodir yn anllygredic, a ninnau a newidir.</P>
<P N="53">53 O herwydd rhaid i'r llygra|dwy hwn wi&s;co anllygredigaeth, ac i'r marwol hwn wi&s;co anfar|woldeb.</P>
<P N="54">54 A phan ddarffo i'r llygra|dwy hwn wi&s;co anllygredigaeth; ac i'r marwol hwn wi&s;co anfar|woldeb, yna y bydd yr ymadrodd a &s;crifennwyd, Angeu a lyngewyd mewn buddugoliaeth.</P>
<P N="55">55 O angeu pa le y mae dy go|lyn? O uffern pa le mae dy fuddu|goliaeth?</P>
<P N="56">56 Colyn angeu yw pechod, a grym pechod <HI>yw</HI> 'r gyfraith.</P>
<P N="57">57 Ond i Dduw y byddo 'r di|olch, yr hwn &s;ydd yn rhoddi i ni fuddugoliaeth trwy ein Har|glwydd Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="58">58 Am hynny fy mrodyr an|wyl, byddwch &s;iccr, a diymmod, <HI>a</HI> helaethion yngwaith yr Arglwydd yn oe&s;tadol, a <HI>chwi</HI> yn gwybod nad yw eich llafur chwi yn ofer yn yr Arglwydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN XVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y mae yn eu hannog i borthi ang|en y brodyr yn Ieru&s;alem:</HI> 10 <HI>yn canmol Timotheus,</HI> 13 <HI>ac ar &ocirc;l rhybuddion caredic,</HI> 16 <HI>yn diweddu ei Epi&s;tol ag amryw annerchion.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>HEfyd am y ga&s;el i'r Sainct, megis yr ordeiniais i Eglwy&s;i Galatia, felly gwnewch chwithau.</P>
<P N="2">2 Y <HI>dydd</HI> cyntaf o'r wythnos, pob un o honoch rhodded heibio yn ei ymyl, gan dry&s;&s;ori, fel y llwy|ddodd
<PB REF="211"> <HI>Duw</HI> ef, fel na byddo ca&s;el pan ddelwyfi.</P>
<P N="3">3 A phan ddelwyf, pa rai byn|nag a ddango&s;och eu bod yn gym|meradwy trwy lythyrau, y rhai hynny a ddanfonaf i ddwyn eich rh&ocirc;dd i Ieru&s;alem.</P>
<P N="4">4 Ac os bydd y peth yn haeddu i minneu hefyd fyned, hwy a g&acirc;nt fyned gyd &acirc; mi.</P>
<P N="5">5 Eithr mi a ddeuaf attoch, gwedi yr elwyf trwy Macedonia: (canys trwy Macedonia yr wyf yn myned.)</P>
<P N="6">6 Ac nid hwyrach yr arho&s;af gyd &acirc; chwi, neu y gayafaf he&s;yd, fel i'm hebryngoch i ba le bynnag yr elwyf.</P>
<P N="7">7 Canys nid os i'm bryd eich gweled yn awr ar fy hynt, ond yr wyf yn gobeithio 'r arho&s;af en|nyd gyd &acirc; chwi, os canhiada yr Arglwydd.</P>
<P N="8">8 Eithr mi a arho&s;af yn Ephe|&s;us hyd y Sulgwyn.</P>
<P N="9">9 Canys agorwyd i mi ddr&wcirc;s mawr a grymmus, ac <HI>y mae</HI> gwrth|wynebw&ycirc;r lawer.</P>
<P N="10">10 Ac os Timotheus a ddaw, edrychwch ar ei f&ocirc;d yn ddiofn gyd&acirc; chwi; canys gwaith yr Ar|glwydd y mae yn ei weithio, fel finneu.</P>
<P N="11">11 Am hynny na ddiy&s;tyred neb ef; ond hebryngwch ef mewn he|ddwch, fel y delo attafi: canys yr wyfi yn ei ddi&s;gwil ef gyd &acirc;'r brodyr.</P>
<P N="12">12 Ac am y brawd Apollos, mi a ymbillais lawer ag ef am ddyfod attoch chwi gyd &acirc;'r brodyr, eithr er dim nid oedd ei ewyllys ef i ddyfod yr awron, ond efe a ddaw pan gaffo am&s;er cyfaddas.</P>
<P N="13">13 Gwiliwch, &s;efwch yn y ffydd, ymwrolwch, ymgryf|hewch.</P>
<P N="14">14 Gwneler eich holl bethau chwi mewn cariad.</P>
<P N="15">15 Ond yr ydwyf yn attolwg i chwi, frodyr, (chwi a adwaenoch d&ycirc; Stephanas mai blaenffrwyth Achaia ydyw, ac iddynt ymo&s;od i weinidogaeth y Sainct.)</P>
<P N="16">16 Fod o honoch chwitheu yn ddaro&s;tyngedig i'r cyfryw, ac i b&ocirc;b un &s;ydd yn cydweithio, ac yn llafurio.</P>
<P N="17">17 Ac yr ydwyf yn llawen am ddyfodiad Stephanas, a Fortuna|tus, ac Achaicus; canys eich di|ffyg chwi, hwy a'i cyflawna&s;ant.</P>
<P N="18">18 Canys hwy a e&s;mwytha&s;ant ar fy y&s;pryd i, a'r eiddoch chwi|thau: cydnabyddwch gan hynny y cyfryw rai.</P>
<P N="19">19 Y mae Eglwy&s;i A&s;ia yn eich annerch chwi. Y mae Aquila a Phri&s;cilla, gyd &acirc;'r Eglwys &s;ydd yn eu t&ycirc; hwynt, yn eich annerch chwi yn yr Arglwydd, yn fy|nych.</P>
<P N="20">20 Y mae y brodyr oll yn eich annerch, Anherchwch ei gilydd &acirc; chu&s;an &s;ancteiddiol.</P>
<P N="21">21 Yr annerch &acirc;'m llaw i Paul fy hun.</P>
<P N="22">22 Od oes neb nid yw yn caru yr Arglwydd Ie&s;u Gri&s;t, bydded A|nathema Maranatha.</P>
<P N="23">23 Gr&acirc;s ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t a fyddo gyd &acirc; chwi.</P>
<P N="24">24 Fy &s;erch inneu a fo gyd &acirc; chwi oll yn Ghri&s;t Ie&s;u. Amen.</P>
<P>&para;Yr <HI>Epi&s;tol</HI> cyntaf at y Corin|thiaid a &s;crifennwyd o Phi|lippi, gydag Stephanas a Ffortunatus, ac Achaicus, a Timotheus.</P>
</DIV2>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="book">
<PB REF="212">
<HEAD>AIL EPISTOL PAUL YR APOSTOL at y CORINTHIAID.</HEAD>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y mae 'r Apostol yn eu cy&s;uro hwy yn erbyn trallod, trwy 'r diddan|wch a'r ymwared &acirc; roe&s;ei Duw iddo ef, megis yn ei holl gyfyng|derau, </HI>8 <HI>felly yn enwedic yn ei berygl diweddar yn A&s;ia,</HI>12 <HI>a chan gymmeryd ty&s;tiolaeth o'i gyd|wybod ei hun, a'r eiddynt hwy|thau, am ei ddidwyll ddull yn pre|gethu anghyfnewidiol wirionedd yr Efengyl,</HI> 15 <HI>Y mae efe yn ei e&s;|cu&s;odi ei hun nas daethei attynt, gan iddo wneuthur hynny nid o y&s;cafnder meddwl, eithr o'i dyner|wch tuag attynt hwy.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>PAUL Apo&s;tol Ie&s;u Ghri&s;t, trwy ewyllys Duw, a'r brawd Timotheus, at Eg|lwys Dduw, yr hon &s;ydd yn Corinth, gyd &acirc;'r hol Sein|ctiau, y rhai &s;y yn holl Achaia,</P>
<P N="2">2 Gr&acirc;s fyddo i chwi, a thang|neddyf oddiwrth Dduw ein T&acirc;d, a'r Arglwydd Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="3">3 Bendigedig <HI>fyddo</HI> Duw, a Th&acirc;d ein Harglwydd ni Ie&s;u Gri&s;t, T&acirc;d y trugareddau, a Duw pob diddanwch,</P>
<P N="4">4 Yr hwn &s;ydd yn ein diddanu ni yn ein holl orthrymder, fel y gallom ninnau ddiddanu y rhai &s;y mewn dim gorthrymder, trwy y diddanwch, &acirc;'r hwn i'n diddenir ni ein hunain gan Dduw.</P>
<P N="5">5 Oblegid fel y mae dioddefia|dau Chri&s;t yn amlhau ynom ni; felly trwy Gri&s;t y mae ein diddan|wch ni hefyd yn amlhau.</P>
<P N="6">6 A pha un bynnac ai ein gor|thrymmu yr ydys, er diddanwch ac iechydwriaeth i chwi <HI>y mae,</HI> yr hon a weithir trwy ymaros tan yr un dioddefiadau, y rhai yr ydym ninnau yn eu dioddef: ai ein di|ddanu yr ydys, er diddanwch ac iechydwriaeth i chwi <HI>y mae hynny.</HI></P>
<P N="7">7 Ac <HI>y mae</HI> ein gobaith yn &s;iccr am danoch, gan i ni &wcirc;ybod, mai megis yr ydych yn gyfrannogion o'r dioddefiadau, felly <HI>y byddwch</HI> hefyd o'r diddanwch.</P>
<P N="8">8 Canys ni fynnem i chwi fod heb &wcirc;ybod, frodyr, am ein cy|&s;tudd a ddaeth i ni yn A&s;ia, bwy|&s;o arnom yn ddirfawr uwch ben <HI>ein</HI> gallu, hyd onid oeddem yn ammeu cael byw hefyd.</P>
<P N="9">9 Eithr ni a gaw&s;om ynom ein hunain farn angeu, fel na byddei i ni ymddiried ynom ein hunain, onid yn Nuw, yr hwn &s;ydd yn cy|fodi y meirw.</P>
<P N="10">10 Yr hwn a'n gwaredodd ni oddi wrth gyfryw ddirfawr an|geu, ac &s;y yn ein gwaredu; yn yr hwn yr ydym yn gobeithio, y gwared ni hefyd rhag llaw:</P>
<P N="11">11 A chwitheu hefyd yn cyd|weithio tro&s;om mewn gweddi, fel, am y rhoddiad a rodded i ni o herwydd llawer, y rhodder diolch gan lawer tro&s;om.</P>
<P N="12">12 Canys ein gorfoledd ni yw hyn, <HI>&s;ef</HI> ty&s;tiolaeth ein cydwy|bod,
<PB REF="212"> mai mewn &s;ymlrwydd, a phurdeb duwiol, nid mewn doe|thineb cnawdol, ond trwy r&acirc;s Duw, yr ymddyga&s;om yn y byd, ond yn hytrach tu ac attoch chwi.</P>
<P N="13">13 Canys nid ydym yn &s;crifen|nu amgen bethau attoch, n&acirc;g yr ydych yn eu darllein, neu yn eu cydnabod; ac yr wyf yn gobei|thio a gydnabyddwch hyd y di|wedd hefyd.</P>
<P N="14">14 Megis y cydnabuoch ni o ran, mai nyni <HI>yw</HI> eich gorfoledd chwi, fel chwithau yr eiddom ninnau hefyd, yn nydd yr Arglwydd Ie&s;u.</P>
<P N="15">15 Ac yn yr hyder hyn, yr oe|ddwn yn ewylly&s;io dyfod attoch o'r blaen, fel y caffech ail gr&acirc;s:</P>
<P N="16">16 A myned heb eich llaw chwi i Macedonia a dyfod trachefn o Macedonia attoch, a chael fy he|brwng gennwch i Jud&aelig;a.</P>
<P N="17">17 Gan hynny pan oeddwn yn bwriadu hyn, a arferais i y&s;cafn|der? neu y pethau yr wyf yn eu bwriadau, ai ar &ocirc;l y cnawd yr wyf yn eu bwriadu? fel y byddai gyd&acirc; mi, i&ecirc;, i&ecirc;, ac Nac &ecirc;, Nac &ecirc;.</P>
<P N="18">18 Eithr ffyddlon <HI>yw</HI> Duw, a'n ymadrodd ni wrthych chwi, ni bu i&ecirc;, a nag&ecirc;.</P>
<P N="19">19 Canys Mab Duw Ie&s;u Gri&s;t, yr hwn a bregethwyd yn eich plith gennym ni, <HI>&s;ef</HI> gennifi a Sil|fanus, a Thimotheus, nid ydoedd, i&ecirc;, ac nag&ecirc;, eithr ynddo ef, i&ecirc; <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">doedd.</P>
<P N="20">20 Oblegid holl addewidion Duw ynddo ef <HI>ydynt</HI> ie, ac yntho ef Amen, er gogoniant i Dduw trwom ni.</P>
<P N="21">21 A'r hwn &s;ydd yn ein ca|darnhau ni gyd &acirc; chwi yn Ghri&s;t, ac a'n eneiniodd ni, <HI>yw</HI> Duw.</P>
<P N="22">22 Yr hwn hefyd a'n &s;eliodd, ac a roes ernes yr Y&s;pryd yn ein calonnau.</P>
<P N="23">23 Ac yr wyf fi yn galw Duw yn d&ycirc;&s;t ar fy enaid, mai er eich arbed chwi, na ddaethym etto i Corinth.</P>
<P N="24">24 Nid am ein b&ocirc;d yn ar|glwyddiaethu ar eich ffydd chwi, ond yr ydym yn gydweithw&ycirc;r i'ch llawenydd: oblegit trwy ffydd yr ydych yn &s;efyll.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Wedi iddo ddangos yr achos na ddaethei efe attynt,</HI> 6 <HI>y mae efe yn erchi iddynt faddeu i'r dyn a e&s;cymmuna&s;id, a'i gy&s;&s;uro:</HI> 10 <HI>megis y maddeua&s;ei yntef iddo, ar ei w&icirc;r edifeirwch:</HI> 12 <HI>gan ddan|gos hefyd yr achos pa ham yr aethei efe o Troas i Macedonia,</HI> 14 <HI>a'r llwyddiant a'r ffynniant &acirc; roe&s;ai Duw iw bregeth ef ym mh&ocirc;b lle.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>EIthr mi a fernais hyn ynof fy hunan, na ddelwn draehefn mewn tri&s;twch attoch.</P>
<P N="2">2 Oblegit os myfi a'ch tri&s;t&acirc;f chwi, pwy yw 'r hwn a'm llawen|h&acirc; i, ond yr hwn a dri&s;tawyd gen|nifi?</P>
<P N="3">3 Ac mi a &s;crifennais hyn ym|ma attoch, fal pan ddelwn na chawn dri&s;twch oddi wrth y rhai y dylwn lawenhau: gan hyderu am danoch oll, f&ocirc;d fy llawenydd i <HI>yn llawenydd</HI> i chwi oll.</P>
<P N="4">4 Canys o orthrymder mawr, a chyfyngder calon yr &s;crifennais attoch &acirc; dagrau lawer, nid fel i'ch tri&s;t&acirc;id chwi, eithr fel y gwyby|ddech y cariad &s;ydd gennif yn he|laethach tu ag attoch chwi.</P>
<PB REF="213">
<P N="5">5 Ac os gwnaeth n&ecirc;b dri&s;tau, ni wnaeth efe i mi dri&s;tau ond o ran, rhag i mi bwy&s;o arnoch chwi oll.</P>
<P N="6">6 Digon i'r cyfryw <HI>dd&ycirc;n</HI> y ce|rydd yma <HI>a ddaeth</HI> oddi wrth la|weroedd.</P>
<P N="7">7 Yn gymmaint ac y dylech yn y gwrthwyneb yn hytrach faddeu <HI>iddo</HI> a'i ddiddanu, rhag llyngcu y cyfryw, gan ormod tri&s;t|wch.</P>
<P N="8">8 Am hynny yr ydwyf yn at|tolwg i chwi gadarnhau eich ca|riad tu ag atto ef.</P>
<P N="9">9 Canys er mwyn hyn hefyd yr &s;crifennais, fel y gwybyddwn brawf o honoch, a ydych ufydd ym-mhob peth.</P>
<P N="10">10 I'r hwn yr ydych yn maddeu dim iddo, <HI>yr wyf</HI> finneu: canys os maddeuais ddim, i'r hwn y ma|ddeuais, er eich mwyn chwi <HI>y ma|ddeuais,</HI> yngolwg Chri&s;t.</P>
<P N="11">11 Fel na'n &s;iommer gan Sa|tan: canys nid ydym heb w&ycirc;bod ei ddichellion ef.</P>
<P N="12">12 Eithr gwedi i mi ddyfod i Troas, i <HI>bregethu</HI> Efengyl Gri&s;t, ac wedi agoryd i mi ddrws gan yr Arglwydd,</P>
<P N="13">13 Ni chefais lonydd yn fy Y&s;|pryd, am na chefais Titus fy mrawd, eithr gan ganu yn iach iddynt, mi a euthym ymmaith i Macedonia.</P>
<P N="14">14 Ond i Dduw <HI>y byddo'r</HI> di|olch, yr hwn yn oe&s;tad &s;ydd yn peri i ni oruchafiaeth yn Ghri&s;t, ac &s;ydd yn eglurhau arogledd ei w&ycirc;bodaeth trwom ni, ym mh&ocirc;b lle.</P>
<P N="15">15 Canys per-arogl Chri&s;t y|dym ni i Dduw, yn y rhai cadwe|dig, ac yn y rhai colledig.</P>
<P N="16">16 I'r naill yr <HI>ydym</HI> yn arogl marwolaeth i farwolaeth, ac i'r llaill yn arogl bywyd i fywyd; a phwy fydd ddigonol i'r pethau hyn?</P>
<P N="17">17 Canys nid ydym ni, megis llawer, yn gwneuthur ma&s;nach o air Duw, eithr megis o burdeb, eithr megis o Dduw, yngwydd Duw, yr ydym yn llefaru yn Ghri&s;t.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Rhag iw gau athrawon hwy roi gw&acirc;g orfoledd yn ei erbyn ef, y mae efe yn dangos f&ocirc;d ffydd a doniau y Corinthiaid yn canmol ei weini|dogaeth ef yn ddigon helaeth.</HI> 6 <HI>Ac ar hyn trwy gyffelybrwydd rhwng gweinidogion y ddeddf a'r Efengyl,</HI> 12 <HI>y mae efe yn profi f&ocirc;d ei weinidogaeth ef yn rhagori, <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> gymmaint ac y mae Efengyl y by|wyd, a rhydd-did, yn fwy gogone|ddus n&acirc; chyfraith damnedigaeth.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AI dechreu yr ydym drachefn ein canmol ein hunain? Ai rhaid i ni, megis i rai, wrth ly|thyrau canmoliaeth attoch chwi, neu rai canmoliaeth oddi wrthych chwi?</P>
<P N="2">2 Ein llythyr ni ydych chwi, yn &s;crifennedig yn ein calonnau, yr hwn a ddeellir, ac a ddarllen|nir gan b&ocirc;b dyn.</P>
<P N="3">3 Gan f&ocirc;d yn eglur mai llythyr Chri&s;t ydych, wedi ei weini gen|nym ni, wedi ei &s;crifennu nid ag ingc, ond ag Y&s;pryd y Duw byw, nid mewn llechau cerrig, eithr mewn llechau cnawdol y galon.</P>
<P N="4">4 A chyfryw hyder &s;ydd gen|nym trwy Gri&s;t ar Dduw:</P>
<P N="5">5 Nid o herwydd ein b&ocirc;d yn
<PB REF="213"> ddigonol o honom ein hunain, i feddwl dim megis o honom ein hunain, eithr ein digonedd ni &s;ydd o Dduw.</P>
<P N="6">6 Yr hwn hefyd a'n gwnaeth ni yn weinidogion cymmwys y Te&s;tament newydd, nid i'r llythy|ren ond i'r Y&s;pryd. Canys y mae y llythyren yn lladd, ond yr Y&s;|pryd &s;ydd yn bywhau.</P>
<P N="7">7 Ac os bu gweinidogaeth an|geu mewn llythyrennau wedi ei hargraphu ar gerrig, mewn gogo|niant, fel na allei plant yr I&s;rael edrych yn graff yn w&ycirc;neb Mo&s;es, gan ogoniant ei wynebpryd, yr hwn <HI>ogoniant</HI> a ddilewyd,</P>
<P N="8">8 Pa fodd yn hytrach na bydd gweinidogaeth yr Y&s;pryd mewn gogoniant?</P>
<P N="9">9 Canys os bu gweinidogaeth damnedigaeth <HI>yn</HI> ogoniant, mwy o llawer y mae gweinidogaeth cy|fiawnder yn rhagori mewn gogo|niant.</P>
<P N="10">10 Canys hefyd ni ogoneddwyd yr hyn a ogoneddwyd, yn y rhan hon, o herwydd y gogoniant tra rhagorol.</P>
<P N="11">11 Oblegid os bu yr hyn a dde|leuid, yn ogoneddus; mwy o la|wer <HI>y bydd</HI> yr hyn &s;ydd yn aros, yn ogoneddus.</P>
<P N="12">12 Am hynny, gan f&ocirc;d gen|nym gyfryw obaith, yr ydym yn arfer hyfder mawr.</P>
<P N="13">13 Ac nid megis y go&s;ododd Mo&s;es orchudd ar ei w&ycirc;neb, fel nad edrychei plant I&s;rael yn graff ar ddiwedd yr hyn a ddeleuid.</P>
<P N="14">14 Eithr dallwyd eu meddyliau hwynt, Canys hyd y dydd heddyw y mae yr un gorchudd, wrth ddar|llen yr h&ecirc;n De&s;tament, yn aros heb ei ddatcuddio, yr hwn yn Gri&s;t a ddileir,</P>
<P N="15">15 Eithr hyd y dydd heddyw, pan ddarllennir Mo&s;es, y mae 'r gorchudd ar eu calon hwynt.</P>
<P N="16">16 Ond pan ymchwelo at yr Arglwydd, tynnir ymmaith y gor|chudd.</P>
<P N="17">17 Eithr yr Arglwydd yw 'r Y&s;pryd: a lle <HI>mae</HI> Y&s;pryd yr Ar|glwydd, yno <HI>y mae</HI> rhydd-did.</P>
<P N="18">18 Eithr nyni oll, ag wyneb a|gored yn edrych ar ogoniant yr Arglwydd, megis mewn dr&ycirc;ch, a newidir i'r unrhyw ddelw, o ogo|niant i ogoniant, megis gan Y&s;|pryd yr Arglwydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y mae efe yn dangos arferu o ho|naw ef b&ocirc;b m&acirc;th ar burdeb a di|wydrwydd ffyddlawn, wrth bre|gethu yr Efengyl,</HI> 7 <HI>a b&ocirc;d y blinderau a'r erlid yr oedd efe beunydd yn eu ddioddef o achos yr Efengyl, er moliant i allu Duw,</HI> 12 <HI>a lle&s;-h&acirc;d i'r Eglwys, a</HI> 16 <HI>gogoniant tragwyddol iddo yntef.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AM hynny gan f&ocirc;d i ni y wei|nidogaeth hon, megis y caw&s;om drugaredd, nid ydym yn pallu.</P>
<P N="2">2 Eithr ni a ymwrthoda&s;om &acirc; chuddiedig bethau cywilydd, heb rodio mewn cyfrwy&s;tra, na thr&icirc;n gair Duw yn dwyllodrus: eithr trwy eglurh&acirc;d y gwirionedd, yr ydym yn ein canmol ein hun wrth b&ocirc;b cydwybod dynion, yngolwg Duw.</P>
<P N="3">3 Ac os cuddiedig yw ein Efeng|yl ni, yn y rhai colledig y mae yn g&ucirc;ddiedig.</P>
<P N="4">4 Yn y rhai y dallodd Duw y b&ycirc;d hwn feddyliau y rhai di|gr&ecirc;d, fel na thywynnei iddynt le|wyrch
<PB REF="214"> Efengyl gogoniant Chri&s;t, yr hwn yw delw Dduw.</P>
<P N="5">5 Canys nid ydym yn ein pre|gethu ein hunain, ond Chri&s;t Ie&s;u yr Arglwydd, a ninneu yn wei&s;i|on i chwi er mwyn Ie&s;u.</P>
<P N="6">6 Canys Duw yr hwn a or|chymynnodd i'r goleuni lewyr|chu o dywyllwch, <HI>yw</HI> yr hwn a lewyrchodd yn ein calonnau, i roddi goleuni gwybodaeth go|goniant Duw, yn wyneb Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="7">7 Eithr y mae gennym y try&s;&s;or hwn mewn lle&s;tri pridd, fel y by|ddei godidowgrwydd y gallu o Dduw, ac nid o honom ni.</P>
<P N="8">8 Ym mh&ocirc;b peth <HI>yr ym</HI> yn gy|&s;tuddiol, ond nid mewn ing; <HI>yr ydym</HI> mewn eyfyng-gyngor, ond nid yn ddiobaith.</P>
<P N="9">9 Yn cael ein herlid, ond heb yn llwyr-adel; yn cael ein bwrw i lawr, eithr heb ein difetha.</P>
<P N="10">10 Gan gylch-arwain yn y corph b&ocirc;b am&s;er farweiddiad yr Arglwydd Ie&s;u, fel yr eglurer he|fyd fywyd Ie&s;u yn ein corph ni.</P>
<P N="11">11 Canys yr ydys yn ein rho|ddi ni, y rhai ydym yn fyw, yn oe|&s;tad i farwolaeth, er mwyn Ie&s;u, fel yr eglurer hefyd fywyd Ie&s;u yn ein marwol gnawd ni.</P>
<P N="12">12 Felly y mae angeu yn gwei|thio ynom ni, ac enioes ynoch chwithau.</P>
<P N="13">13 A chan f&ocirc;d gennym yr un y&s;pryd ffydd, yn &ocirc;l yr hyn a &s;cri|fennwyd, credais, am hynny y lleferais; yr ydym ninneu he|&s;yd yn credu, ac am hynny yn lle|faru.</P>
<P N="14">14 Gan &wcirc;ybod y bydd i'r hwn a gyfododd yr Arglwydd Ie&s;u, ein cyfodi ninneu hefyd trwy Ie&s;u, a'n go&s;od ger bron gyd &acirc; chwi.</P>
<P N="15">15 Canys p&ocirc;b peth <HI>&s;ydd</HI> er eich mwyn chwi, fel y byddo i <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> wedi amlh&acirc;u, trwy ddiolchgarwch llaweroedd, ymhelaethu i ogoni|ant Duw.</P>
<P N="16">16 O herwydd pa ham, nid y|dym yn pallu, eithr er llygru en d&ycirc;n oddi allan, er hynny y d&ycirc;n oddi mewn a adnewyddir o ddydd i ddydd.</P>
<P N="17">17 Canys ein byrr y&s;cafn gy|&s;tudd ni, &s;ydd yn odidog ragorol yn gweithredu tragwyddol bwy gogoniant i ni:</P>
<P N="18">18 Tra'na b&ocirc;m yn edryeh ar y pe|thau a welir, ond ar y pethau ni welir: canys y pethau a welir &s;y tros am&s;er, ond &ycirc; pethau ni welir &s;y dragwyddol.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Ei fod ef, mewn &s;iccr obaith o'r gogoniant tragwyddol,</HI> 6 <HI>a di&s;|gwyl am dano, ac am y farngy|ffredinawl, yn ymegnio i gadu cydwybod dda,</HI> 12 <HI>nid er mwyn ymffro&s;tio yn hynny,</HI> 14 <HI>eithr me|gis un wedi derbyn bywyd oddi wrth Gri&s;t, yn cei&s;io byw fel crea|dur newydd i Gri&s;t yn unic,</HI> 18 <HI>chymmodi eraill a Duw yn Ghri&s;t, trwy weinidogaeth y cymmod.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>CAnys ni a wyddom, os ein daiarol d&ycirc; o'r babell <HI>hon</HI> ddattodir, f&ocirc;d i ni adeilad gan Dduw, <HI>&s;ef</HI> t&ycirc; nid o waith llaw, tragwyddol yn y nefoedd.</P>
<P N="2">2 Canys am hynny yr ydym yn ocheneidio, gan ddei&s;yfu cael ein harwi&s;co &acirc;'n t&ycirc; &s;ydd o'r nef.</P>
<P N="3">3 Os hefyd wedi ein gwi&s;co, nid yn noethion i'n ceir.</P>
<P N="4">4 Canys ninnau hefyd y rhai
<PB REF="214"> &ycirc;m yn y babell hon, ydym yn ochneidio, yn llwythog, yn yr hyn nid &ycirc;m yn chwennych ein dio&s;c, ond ein harwi&s;co, fel y llyngcer yr hyn &s;ydd farwol gan fywyd.</P>
<P N="5">5 A'r hwn a'n gweithiodd ni i hyn ymma, yw Duw, yr hwn he|fyd a roddodd i ni ernes yr Y&s;|pryd.</P>
<P N="6">6 Am hynny <HI>yr ydym</HI> yn hyde|rus b&ocirc;b am&s;er, ac yn gwybod tra ydym yn gartrefol yn y corph, ein b&ocirc;d oddi cartref oddi wrth yr Arglwydd.</P>
<P N="7">7 Canys wrth ffydd yr ydym yn rhodio, ac nid wrth o|lwg.</P>
<P N="8">8 Ond yr ydym yn h&ycirc;, ac yn gweled yn dda yn hytrach f&ocirc;d o|ddi cartref o'r corph, a chartrefu gyd &acirc;'r Arglwydd.</P>
<P N="9">9 Am hynny hefyd yr ydym yn ymorche&s;tu, pa un bynnag ai gar|tref y byddom, ai oddi cartref, ein b&ocirc;d yn gymmeradwy ganddo ef.</P>
<P N="10">10 Canys rhaid i ni oll ym|ddangos ger bron brawdle Chri&s;t, &s;el y derbynio p&ocirc;b un y pethau a <HI>wnaethpwyd</HI> yn y corph, yn &ocirc;l yr hyn a wnaeth, pa un bynnag ai da, ai drwg.</P>
<P N="11">11 A ni gan hynny yn gwybod ofn yr Arglwydd, yr ydym yn per|&s;wadio dynion, eithr i Dduw i'n gwnaed yn hy&s;pys; ac yr ydwyf yn gobeithio ddarfod ein gwneuthur yn hy&s;pys yn eich cydwybodau chwithau hefyd.</P>
<P N="12">12 Canys nid ydym yn ein can|mol ein hunain drachefn wr|thych, ond yn rhoddi i chwi ach|ly&s;ur gorfoledd o'n plegit ni, fel y <HI>caffoch beth i atteb</HI> yn erbyn y rhai &s;y yn gorfoleddu yn y golwg, ac nid yn y galon.</P>
<P N="13">13 Canys pa un bynnag ai am|hwyllo yr ydym, i Dduw <HI>yr ydym:</HI> ai yn ein pwyll yr ydym, i chwi <HI>yr ydym.</HI></P>
<P N="14">14 Canys y mae cariad Chri&s;t yn ein cymhell ni, gan farnu o honom hyn, os bu un farw tros bawb, yna meirw oedd pawb.</P>
<P N="15">15 Ac efe a fu farw tros bawb, fel na byddei i'r rhai byw, fyw mwy|ach iddynt eu hunain, ond i'r hwn a fu farw tro&s;tynt, ac a gyfod|wyd.</P>
<P N="16">16 Am hynny nyni o hyn a|llan nid adwaenom n&ecirc;b yn &ocirc;l y cnawd, ac os buom hefyd yn ad|nabod Chri&s;t yn &ocirc;l y cnawd, etto yn awr nid ydym yn ei adnabod ef mwyach.</P>
<P N="17">17 Gan hynny od oes n&ecirc;b yn|Ghri&s;t, <HI>y mae efe</HI> yn greadur ne|wydd. Yr h&ecirc;n bethau a aethant heibio; wele, gwnaethpwyd p&ocirc;b peth yn newydd.</P>
<P N="18">18 A ph&ocirc;b peth <HI>&s;ydd</HI> o Dduw, yr hwn a'n cymmododd ni ag ef ei hun trwy Je&s;u Gri&s;t, ac a ro|ddodd i ni weinidogaeth y cym|mod.</P>
<P N="19">19 Sef b&ocirc;d Duw yn Ghri&s;t; yn cymmodi y b&ycirc;d ag ef ei hun, heb gyfrif iddynt eu pechodau, ac we|di go&s;od ynom ni air y cymmod.</P>
<P N="20">20 Am hynny, yr ydym ni yn gennadau tros Gri&s;t, megis pe byddei Duw yn dei&s;yf arnoch trwyddom ni; yr ydym yn er|fyn tros Gri&s;t, cymmoder chwi &acirc; Duw.</P>
<P N="21">21 Canys yr hwn nid adnabu bechod, a wnaeth efe yn bechod tro&s;om ni, fel yn gwnelid ni yn gyfiawnder Duw ynddo ef.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Darfod iddo ei ddangos ei hun
<PB REF="215"> yn wenidog ffyddlawn i Ghri&s;t, trwy ei gynghorion,</HI> 3 <HI>&acirc; dini|weidrwydd ei fuchedd,</HI> 4 <HI>a'i ddioddefgarwch mewn p&ocirc;b m&acirc;th ar gy&s;tudd, ac ammarch, er mwyn yr Efengyl:</HI> 10 <HI>am yr hon y mae ef yn hyfach yn llefaru yn euplith, am fod ei galon ef yn agored i|ddynt:</HI> 13 <HI>ac y mae efe yn di&s;|gwyl am y cyfryw ewylly&s;garwch drachefn oddiwrthynt hwy,</HI> 14 <HI>gan eu hannoc i ochelyd cym|deithas ac aflendid eulyn-addol|wyr, a hwythau yn Demlau y Duw byw.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A Ninnau gan gydweithio, y|dym yn attolwg i chwi, na dderbynioch r&acirc;s Duw yn ofer:</P>
<P N="2">2 (Canys y mae efe yn dywe|dyd, Mewn am&s;er cymmeradwy i'th wrandewais, ac yn nydd ie|chydwriaeth i'th gynhorthwyais: wele yn awr yr am&s;er cymmera|dwy, wele yn awr ddydd yr ie|chydwriaeth.)</P>
<P N="3">3 Heb roddi dim achos tram|gwydd mewn dim, fel na feier ar y weinidogaeth.</P>
<P N="4">4 Eithr gan ein dangos ein hu|nain ymmh&ocirc;b peth fel gweini|dogion Duw, mewn ammynedd mawr, mewn cy&s;tuddiau, mewn anghenion, mewn cyfyngderau.</P>
<P N="5">5 Mewn gwialennodiau, mewn carcharau, mewn terfy&s;cau, mewn poenau, mewn gwiliad wriaethau, mewn ymprydiau,</P>
<P N="6">6 Mewn purdeb, mewn gwy|bodaeth, mewn h&icirc;r-ymaros, mewn tiriondeb yn yr Y&s;pryd gl&acirc;n, mewn cariad diragrith.</P>
<P N="7">7 Yngair y gwirionedd, yn nerth Duw, trwy arfau cyfiawnder, ar ddchau, ac ar a&s;&s;wy,</P>
<P N="8">8 Trwy barch ac amharch, trwy anglod a chl&ocirc;d, megis twyllwyr, ac <HI>er hynny</HI> yn eir-wir:</P>
<P N="9">9 Megis anadnabyddus, ac <HI>er hynny</HI> yn adnabyddus, megis yn meirw, ac wele byw ydym; me|gis wedi ein ceryddu, a heb ein lladd,</P>
<P N="10">10 Megis wedi ein tri&s;tau, ond yn oe&s;tad yn llawen; megis ya dlodion, ond yn cyfoethogi lla|wer: megis heb ddim cennym, ond <HI>etto</HI> yn meddiannu p&ocirc;b peth.</P>
<P N="11">11 Ein genau ni a agorwyd wr|thych chwi o Gorinthiaid, ein ca|lon ni a ehengwyd.</P>
<P N="12">12 Ni chyfyngwyd arnoch y|nom ni, eithr cyfyngwyd ar|noch yn eich ymy&s;caroedd eich hunain.</P>
<P N="13">13 Ond am yr un t&acirc;l, yr ydwyf yn dywedyd megis wrth <HI>fy</HI> mhlant: ehenger chwithau hefyd.</P>
<P N="14">14 Na iauer chwi yn anghym|harus gyd &acirc;'r rhai di-gr&ecirc;d. Canys pa gyfeillach &s;ydd <HI>rhwng</HI> cyfiawn|der, ac anghyfiawnder, a pha gymmundeb <HI>rhwng</HI> goleuni a thywyllwch?</P>
<P N="15">15 A pha gy&s;ondeb &s;ydd rhwng Chri&s;t a Belial? neu pa ran &s;ydd i gredadyn g&ycirc;d ag anghredadyn.</P>
<P N="16">16 A pha gydfod <HI>&s;ydd</HI> rhwng Teml Dduw ac eulynnod; canys Teml y Duw byw ydych chwi; fel y dywedodd Duw; Mi a bre&s;&s;wyli|af ynddynt, ac a rodiaf yn <HI>eu my&s;c,</HI> ac a fyddaf yn Dduw iddynt hwy, a hwy a fyddant yn bobl i mi.</P>
<P N="17">17 O herwydd pa ham, dewch allan o'u canol hwy, ac ymddido|lwch, medd yr Arglwydd, ac na chyffyrddwch &acirc; dim aflan, ac mi a'ch derbyniaf chwi:</P>
<PB REF="215">
<P N="18">18 Ac a fyddaf yn D&acirc;d i chwi, a chwithau a fyddwch yn feibi|on, ac yn ferched i mi; medd yr Arglwydd Holl-alluog.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y mae efe ym mhellach yn eu han|nog hwy i burdeb buchedd,</HI> 2 <HI>ac i ddwyn y cyfryw ewyllys da tuac atto ef, ac yr oedd yntau yn ei ddwyn tuag attynt hwy.</HI> 3 <HI>A rhag iddynt hwy feddwl ei f&ocirc;d ef yn ammeu hynny, y mae efe yn dangos pa gy&s;ur a gymmerodd e|fe yn ei flinderau, pan fynegodd Titus y tri&s;twch duwiol a wei|thia&s;ei ei Epi&s;tol cyntaf ef yn|ddynt hwy,</HI> 13 <HI>a'u caredigrwydd hwynt, a'u hufydd-dod tuac at Titus, megis y bo&s;tia&s;ei efe o'r blaen am danynt hwy.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AM hynny gan f&ocirc;d gennym yr addewiddion hyn (anwy|lyd) ymlanhawn odiwrth b&ocirc;b halogrwydd cnawd ac y&s;pryd, gan berffeithio &s;ancteiddrwydd yn ofn Duw.</P>
<P N="2">2 Derbyniwch ni, ni wnae|thom gam i n&ecirc;b; ni lygra&s;om n&ecirc;b; nid y&s;peilia&s;om n&ecirc;b.</P>
<P N="3">3 Nid i'ch condemnio yr wyf yn dywedyd; canys mi a ddywe|dais o'r blaen eich b&ocirc;d chwi yn ein calonnau ni, i farw ac i fyw gyd &acirc; <HI>chwi.</HI></P>
<P N="4">4 <HI>Ymae</HI> hyfder fy ymadrodd yn fawr wrthych, <HI>mae gennif</HI> orfo|ledd mawr o'ch plegid chwi; yr wyf yn llawn o ddiddanwch, yn dra-chyflawn o lawenydd, yn ein holl orthrymder.</P>
<P N="5">5 Canys wedi ein dyfod ni i Ma|cedonia, ni chafodd ein cnawd ni ddim llonydd, eithr ymmh&ocirc;b peth, cy&s;tuddiedig <HI>fuom,</HI> oddi allan <HI>yr oedd</HI> ymladdau, oddi fewn ofnau.</P>
<P N="6">6 Eithr Duw yr hwn &s;ydd yn di|ddanu y rhai cy&s;tuddiedig, a'n di|ddanodd ni wrth ddyfodiad Titus.</P>
<P N="7">7 Ac nid yn unig wrth ei ddy|fodiad ef, ond hefyd wrth y di|ddanwch &acirc;'r hwn y diddanwyd ef ynoch chwi, pan fynegodd efe i ni eich awydd-fryd chwi, eich ga|lar chwi, eich z&ecirc;l tuag attafi, fel y llawenheais i yn fwy.</P>
<P N="8">8 Canys er i mi eich tri&s;t&acirc;u chwi mewn llythyr nid yw edi&s;ar gennif, er b&ocirc;d yn edifar gennif; canys yr wyf yn gweled dri&s;t&acirc;u o'r llythyr hwnnw chwi, er <HI>nad oedd ond</HI> tros am&s;er.</P>
<P N="9">9 Yn awr yr ydwyf yn llawen, nid am eich tri&s;t&acirc;u chwi, ond am eich tri&s;t&acirc;u i edifeirwch; canys tri&s;t&acirc;u a wnaethoch yn dduwiol, fel na chaech golled mewn dim oddi wrthym ni.</P>
<P N="10">10 Canys duwiol dri&s;twch &s;ydd yn gweithio edifeirwch er iechy|dwriaeth ni bydd edifeirwch o honi, eithr tri&s;twch y b&ycirc;d &s;ydd yn gweithio angeu.</P>
<P N="11">11 Canys wele hyn ymma, eich tri&s;t&acirc;u chwi yn dduwiol, Pa a&s;tudrwydd ei faint a weithiodd ynoch? ie pa amddiffyn, ie pa &s;or|riant, ie pa ofn, ie pa awydd-fryd, ie pa z&ecirc;l, ie pa ddial? ym mh&ocirc;b peth y dango&s;a&s;och eich b&ocirc;d yn bur yn y peth hyn.</P>
<P N="12">12 O herwydd pa ham, er &s;cri|fennu o honof attoch, ni <HI>&s;crifen|nais</HI> o'i blegid ef a wnaethei y cam, nac oblegit yr hwn a gaw&s;ei gam, ond er mwyn b&ocirc;d yn eglur i chwi ein gofal tro&s;och ger bron Duw.</P>
<PB REF="216">
<P N="13">13 Am hynny, ni a ddiddanwyd yn oich diddanwch chwi: a mwy o lawer y buom lawen am lawen|ydd Titus: oblegid e&s;mwyth&acirc;u ar ei y&s;pryd ef gennych chwi oll.</P>
<P N="14">14 Oblegid os bo&s;tiais ddim wrtho ef am danoch, ni'm cywi|lyddiwyd: eithr megis y dyweda|&s;om wrthych b&ocirc;b dim mewn gwi|rionedd, felly hefyd gwirionedd oedd ein b&ocirc;&s;t ni, yr hwn <HI>a fu</HI> wrth Titus.</P>
<P N="15">15 Ac y mae ei ymy&s;caroedd ef yn helaethach tu ag attoch, wrth gofio o honaw eich ufydd-dod chwi oll, pa f&ocirc;dd trwy ofn a dy|chryn, y derbynia&s;och ef.</P>
<P N="16">16 Am hynny llawen wyf, am f&ocirc;d i mi hyder arnoch ym mh&ocirc;b dim.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y mae efe yn eu hannog hwynt i gyfrannu yn helaeth i'r Sainct tlodion yn Ieru&s;alem, trwy &s;iampl y Macedoniaid,</HI> 7 <HI>trwy ganmol eu parodrwydd hwy o'r blaen,</HI> 9 <HI>trwy &s;iampl Chri&s;t,</HI> 14 <HI>a thrwy y lle&s;&s;&acirc;d y&s;prydawl a ddaw i|ddynt hwy o hynny:</HI> 16 <HI>gan ddangos iddynt burdeb ac ewylly&s;|garwch Titus, ac eraill o'r brodyr, y rhai ar ei ddei&s;yfiad, a'i annog, a'i orchymmyn ef, a ddaethent at|tynt hwy yn bwrpa&s;ol yng hylch y peth hyn.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>YR ydym ni hefyd yn y&s;py&s;u i chwi frodyr, y gr&acirc;s Duw a ro|ddwyd yn Eglwy&s;i Macedonia:</P>
<P N="2">2 Ddarfod mewn mawr brofi|ad cy&s;tudd, i helaeth rwydd eu llawenydd hwy, a'u dwfn dlodi, ymhelaethu i gyfoeth eu haelioni hwy.</P>
<P N="3">3 Oblegid yn &ocirc;l eu gallu, (yr wyfi yn d&ycirc;&s;t) ac uwch-law eu ga|llu, <HI>yr oeddynt</HI> yn ewylly&s;gar o ho|nynt eu hunain.</P>
<P N="4">4 Gan ddei&s;yfu arnom trwy lawer o ymbil, ar dderbyn o ho|nom ni y rh&ocirc;dd, a chymdeithas gwoinidogaeth y Sainct.</P>
<P N="5">5 A <HI>hyn a wnaethant</HI> nid fel yr oeddym ni yn gobeithio, ond hwy a'i rhodda&s;ant eu hunain yn gyn|taf i'r Arglwydd, ac i ninneu trwy ewyllys Duw.</P>
<P N="6">6 Fel y dymuna&s;om ni a'r Ti|tus, megis y dechreua&s;ei efe o'r blaen, felly hefyd orphen o ho|naw yn eich plith chwi y gr&acirc;s hwn hefyd.</P>
<P N="7">7 Eithr, fel yr ydych ym-mh&ocirc;b peth yn helaeth, mewn ffydd, a gair, a gwybodaeth, a ph&ocirc;b a|&s;tudrwydd, ac yn eich cariad tu ag attom ni, <HI>edrychwch</HI> a'r f&ocirc;d o honoch yn y gr&acirc;s hwn hefyd yn ehelaeth.</P>
<P N="8">8 Nid trwy orchymmyn yr yd|wyf yn dywedyd, ond oblegid di|wydrwydd rhai eraill, a chan brofi gwirionedd eich cariad chwi.</P>
<P N="9">9 Canys chwi a adwaenoch r&acirc;s ein Harglwydd Ie&s;u Ghri&s;t, iddo ef, ac ynteu yn gyfoethog fyned er eich mwyn chwi yn dlawd, fel y cyfoethogid chwi trwy e&icirc; dlodi ef.</P>
<P N="10">10 Ac yr ydwyf yn rhoddi cyn|gor yn hyn, canys hyn &s;y dda i chwi, y rhai a rag-ddechreua&s;och, nid yn unig wneuthur, ond hefyd ewylly&s;io er y llynedd.</P>
<P N="11">11 Ac yn awr, gorphennwch wneuthur hefyd, fel, megis ac yr oedd y parodrwydd i ewylly&s;io, felly <HI>y byddo</HI> i gwplau hefyd, o'r hyn &s;ydd gennych.</P>
<PB REF="216">
<P N="12">12 Canys os bydd parodrwydd <HI>meddwl</HI> o'r blaen; yn &ocirc;l yr hyn &s;ydd gan un, y mae yn gymmera|dwy, nid yn &ocirc;l yr hyn nid oes ganddo.</P>
<P N="13">13 Ac nid fel y byddai e&s;m|wythdra i eraill, a chy&s;tudd i chwithau,</P>
<P N="14">14 Eithr o gymhwy&s;dra: y pryd hyn <HI>bydded</HI> eich helaeth|rwydd chwi, yn <HI>diwallu</HI> eu diffyg hwy, fel y byddo eu helaethrwydd hwythau yn <HI>diwallu</HI> eich diffyg chwithau, fel y byddo cymhwy&s;|dra.</P>
<P N="15">15 Megis y mae yn &s;crifenne|dig, Yr hwn <HI>a ga&s;clodd</HI> lawer, nid oedd ganddo weddill, ac <HI>a ga&s;|clodd</HI> ychydig, nid oedd arno ei|&s;ieu.</P>
<P N="16">16 Eithr i Dduw y byddo 'r diolch, yr hwn a roddodd yr un diwydrwydd tro&s;och ynghalon Titus.</P>
<P N="17">17 Oblegid yn w&icirc;r, efe a dder|byniodd y dymuniad, a chan f&ocirc;d yn fwy diwyd, a aeth attoch o'i wir-f&ocirc;dd eu hun.</P>
<P N="18">18 Ni a anfona&s;om hefyd gyd ag ef, y brawd yr hwn <HI>y mae</HI> ei gl&ocirc;d yn yr Efengyl, trwy 'r holl Eglwy&s;i:</P>
<P N="19">19 Ac nid <HI>hynny</HI> yn unic, eithr hefyd a ddewi&s;wyd gan yr Egl|wy&s;i i gydymdaith &acirc; ni, &acirc;'r gr&acirc;s hyn, yr hwn a wa&s;anaethir gen|hym, er gogoniant i'r Arglwydd ei hun, ac <HI>i amlygn</HI> parodrwydd eich <HI>meddwl</HI> chwi.</P>
<P N="20">20 Gan ochelyd hyn, rhag i h&ecirc;b feio arnom yn yr helaeth|rwydd ymma, yr hwn a wa&s;anae|thir gennym.</P>
<P N="21">21 Y rhai ydym yn rhag ddar|par pethau one&s;t, nid yn unig yng|olwg yr Arglwydd, ond hefyd yngolwg dynion.</P>
<P N="22">22 Ac ni a anfona&s;om gyd &acirc; hwynt ein brawd, yr hwn a bro|fa&s;om mewn llawer o bethau, la|wer gwaith, ei f&ocirc;d ef yn ddyfal, ac yn awr yn ddyfalach o lawer, am y mawr ymddiried y &s;ydd gen|nif ynoch.</P>
<P N="23">23 Os <HI>gofynnir</HI> am Titus, fy nghydymaith <HI>yw,</HI> a chydweithydd tu ag attoch chwi; neu <HI>am</HI> ein brodyr, cennadau yr Eglwy&s;i <HI>ydynt,</HI> a gogoniant Chri&s;t.</P>
<P N="24">24 Am hynny dango&s;wch i|ddynt hwy Y&s;py&s;rwydd o'ch ca|riad, ac o'n b&ocirc;&s;t ninneu am da|noch chwi, yngolwg yr Eglwy&s;i.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y mae efe yn dangos yr achos pa ham y danfona&s;ei efe Titus a'i frodyr o'r blaen, er ei fod yn gwy|bod eu parodrwydd hwy.</HI> 6 <HI>Ac y mae efe yn eu cynhyrfu hwy i ro|ddi elu&s;en yn helaeth, gan fod hyn megis m&acirc;th ar hauad h&acirc;d,</HI> 10 <HI>yr hwn a ddwg iddynt gynnyrch,</HI> 13 <HI>ac a bair aberth mawr o fo|liant i Dduw.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>CAnys, tu ag at am y weinido|gaeth i'r Sainct, afraid yw i mi &s;crifennu attoch.</P>
<P N="2">2 O herwydd mi a adwaen ba|rodrwydd eich <HI>meddwl</HI> chwi, yr hwn yr ydwyf yn ei fo&s;tio wrth y Macedoniaid am danoch chwi, f&ocirc;d Achaia wedi ymbaratoi er y llynedd, a'r z&ecirc;l <HI>a ddaeth</HI> oddi|wrthych chwi a annogodd lawer iawn.</P>
<P N="3">3 A mi a ddanfonais y brodyr, fel na byddo ein b&ocirc;&s;t ni am da|noch
<PB REF="217"> chwi yn ofer yn y rhan hon, &s;el, megis y dywedais, y byddoch wedi ymbaratoi.</P>
<P N="4">4 Rhag, os y Macedoniaid a ddeuant gyd &acirc; mi, a'ch cael chwi yn ammharod, bod i ni (ni ddywedaf, i chwi) gael cywilydd yn y f&ocirc;&s;t hyderus ymma.</P>
<P N="5">5 Mi a dybiais gan hynny, yn anghenrheidiol attolwg i'r bro|dyr, ar iddynt ddyfod o'r blaen attoch, a rhag-ddarparu eich ben|dith chwi, yr hon a fynegwyd, fel y byddo parod, megis ben|dith, ac nid megis o gybydd-dra.</P>
<P N="6">6 A hyn <HI>yr wyf yn ei ddywedyd,</HI> yr hwn &s;ydd yn hau yn brin, a f&ecirc;d hefyd yn brin, a'r hwn &s;ydd yn hau yn helaeth, a f&ecirc;d hefyd yn helaeth.</P>
<P N="7">7 P&ocirc;b un megis y mae yn rhag|arfaethu yn ei galon, <HI>felly rhodded,</HI> nid yn athri&s;t, neu trwy gymmell, canys rhoddwr llawen y mae Duw yn ei garu.</P>
<P N="8">8 Ac y mae Duw yn abl i heri i b&ocirc;b gr&acirc;s f&ocirc;d yn helaeth tu ag at|toch chwi, fel y byddoch chwi &ycirc;m-mh&ocirc;b peth, b&ocirc;b am&s;er, a chen|nych b&ocirc;b digonoldeb, yn helaeth i b&ocirc;b gweithred dda:</P>
<P N="9">9 (Megis yr &s;crifennwyd, Efe a wa&s;carodd, rhoddodd i'r tlo|dion, ei gyfiawnder ef &s;ydd yn aros yn dragywydd.</P>
<P N="10">10 A'r hwn &s;ydd yn rhoddi h&acirc;d i'r hauwr, rhodded he&s;yd &s;ara yn ymborth, ac amlhaed eich h&acirc;d, a chwaneged ffrwyth eich cyfiawnder.)</P>
<P N="11">11 Wedi eich cyfoethogi ym mhob peth, i b&ocirc;b haelioni, yr hwn &s;ydd yn gweithio trwom ni ddiolch i Dduw.</P>
<P N="12">12 Canys y mae gweinidoga|eth y &s;wydd hon, nid yn unic yn cyflawni diffygion y Sainct, ond hefyd yn ymhelaethu trwy aml roddi diolch i Dduw;</P>
<P N="13">13 Gan eu b&ocirc;d trwy brofiad y weinidogaeth hon yn gogoneddu Duw o herwydd daro&s;tyngiad eich cyffes chwi i Efengyl Ghri&s;t, ac <HI>o herwydd</HI> haelioni eich cyfran|niad iddynt hwy, ac i bawb:</P>
<P N="14">14 A thrwy en gweddi hwy|thau tro&s;och chwi, <HI>y rhai ydynt</HI> yn hiraethu am danoch chwi, am y rhagorol r&acirc;s Duw, <HI>yr hwn &s;ydd</HI> ynoch.</P>
<P N="15">15 Ac i Dduw y byddo 'r di|olch am ei ddawn annrhaethol.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Yn erbyn y gau-Apo&s;tolion, y rhai a ddiy&s;tyrent wendid ei bre&s;ennol|deb corphorawl ef, y mae efe yn go&s;od allan y nerth a'r awdurdod Y&s;prydawl, y gwi&s;cid ef &acirc; hwynt yn erbyn pob gwrthwyneb allu,</HI> 7 <HI>gan eu &s;iccrhau hwy y ceir ef ar ei ddyfodiad, mor nerthol mewn gair, ac ydyw ef yr awrhon yn ab|&s;ennol yn ei &s;crifen:</HI> 12 <HI>a cha<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> feio ar y gau athrawon am ymgy|rhaeddyd y tu hwnt iw me&s;ur, a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> ymffro&s;tio yn llafur gwyr eraill.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A Myfi Paul wyf fy hun yn at|tolwg i chwi, er addfwynder a hynaw&s;edd Chri&s;t, yr hwn yn bre&s;ennol <HI>w&ycirc;f</HI> wael yn eich plith&punc; ond yn ab&s;ennol ydwyf yn h&ycirc; ar|noch.</P>
<P N="2">2 Ac yr ydwyf yn dymuno na byddwyf yn bre&s;ennol yn hyf, &acirc;'r hyder yr wyf yn meddwl b&ocirc;d tu ag at rai, y &s;y yn ein cyfrif ni me|gis rhai yn rhodio mogis ar &ocirc;l y cnawd.</P>
<PB REF="217">
<P N="3">3 Canys er ein b&ocirc;d ni yn rho|dio yn y cnawd, nid ydym yn mil|wrio yn &ocirc;l y cnawd.</P>
<P N="4">4 Canys arfau ein milwriaeth ni, nid <HI>ydynt</HI> gnawdol, ond ner|thol trwy Dduw i fwrw ce&s;tyll i'r llawr.</P>
<P N="5">5 Gan fwrw dychymmygion i lawr, a ph&ocirc;b uchder ac &s;y yn ym|godi yn erbyn g&wcirc;ybodaeth Dduw, a chan gaethiwo pob meddwl i ufydd-dod Chri&s;t:</P>
<P N="6">6 Ac yn barod gennym ddial ar bob anufydd-dod, pan gyflawn|er eich ufydd-dod chwi.</P>
<P N="7">7 Ai edrych yr ydych chwi ar bethau yn &ocirc;l y golwg? os ymddi|ried n&ecirc;b ynddo ei hun, ei f&ocirc;d efe yn eiddo Chri&s;t, meddylied hyn drachefn o honaw ei hun, me|gis ac <HI>y mae</HI> efe yn eiddo Chri&s;t, felly <HI>ein b&ocirc;d</HI> ninnau hefyd yn ei|ddo Chri&s;t.</P>
<P N="8">8 Oblegid pe bo&s;tiwn beth ych|waneg hefyd am ein hawdurdod, yr hon a roddodd yr Arglwydd i ni er adeilad, ac nid er eich di|ni&s;tr chwi, ni'm cywilyddid.</P>
<P N="9">9 Fel na thybier fy m&ocirc;d megis yn eich dychrynu chwi trwy ly|thyrau.</P>
<P N="10">10 Oblegid y llythyrau yn w&icirc;r, meddant, <HI>&s;y</HI> drymion, a chryfion, eithr pre&s;ennoldeb y corph &s;ydd wan, a'r ymadrodd yn ddirmygus.</P>
<P N="11">11 Y cyfryw un, meddylied hyn, mai y f&acirc;th ydym ni ar air, drwy lythyrau yn ab&s;ennol, yr un fath hefyd <HI>a fyddwn</HI> a'r weithred ya bre&s;ennol.</P>
<P N="12">12 Canys nid &ycirc;m ni yn be<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">|ddio ein cyd&s;tadlu, neu ein cyffe|lybu ein hunain, i rai &s;y yn eu canmol eu hunain: eithr hwynt hwy gan eu me&s;ur eu hunain wr|thynt eu hunain, a'i cyffelybu eu hunain iddynt eu hunain, nid y|dynt yn deall.</P>
<P N="13">13 Eithr ni fo&s;tiwn ni hyd at bethau allan <HI>o'n</HI> me&s;ur, ond yn &ocirc;l me&s;ur y rheol a rannodd Duw i ni, me&s;ur, i gyrhaeddyd hyd at|toch chwi hefyd.</P>
<P N="14">14 Canys nid ydym, megis <HI>rhai</HI> heb gyrhaeddyd hyd attoch chwi, yn ymy&s;tyn allan tu hwnt i'n me&s;ur: canys hyd attoch chwi hefyd y daethom ag Efen|gyl Gri&s;t.</P>
<P N="15">15 Nid gan fo&s;tio hyd at be|thau allan <HI>o'n</HI> me&s;ur, yn llafur <HI>rhai</HI> eraill, eithr gan obeithio pan gynnyddo eich ffydd chwi, gael ynoch chwi ein mawrygu yn &ocirc;l ein rheol, yn ehelaeth:</P>
<P N="16">16 I bregethu yr Efengyl tu hwnt i chwi: ac nid i fo&s;tio yn rheol un arall, am bethau parod eu&s;ys.</P>
<P N="17">17 Eithr yr hwn &s;ydd yn ymffro|&s;tio, ymffro&s;tied yn yr Arglwydd.</P>
<P N="18">18 Canys nid yr hwn &s;ydd yn ei ganmol ei hun, &s;ydd gymme|radwy, ond yr hwn y mae yr Ar|glwydd yn ei ganmol.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Allan o'i eiddigedd tros y Corin|thiaid, y rhai oedd yn dangos en bod yn gwneuthur mwy o gyfrif o'r gau-Apo&s;tolion nag o hono ef, y mae yn gorfod arno yn erbyn ei ewyllys, ei ganmol ei hun,</HI> 5 <HI>trwy et gy&s;tadlu ei hun &acirc;'r Apo&s;tolion pennaf,</HI> 7 <HI>a'i fod yn pregethu yr Efengyl yn rh&acirc;d, ac yn ddig&ocirc;&s;t, iddynt hwy,</HI> 13 <HI>gan ddangos nad oedd efe ddim gwaeth n&acirc;'r gwei|thredwyr twyllodrus hynny, mewn
<PB REF="218"> un rhagorfraint o'r ddeddf,</HI> 23 <HI>a'i fod yn rhagori arnynt yngwa|&s;anaeth Chri&s;t, ac ym mh&ocirc;b math a'r ddioddefiadau o achos ei wei|nidogaeth.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>O Na ch&ycirc;d-ddygech &acirc; myfi ychydig yn fy ffolineb, eithr hefyd cyd-ddygwch &acirc; myfi.</P>
<P N="2">2 Canys eiddigus wyf tro&s;och, ag eiddigedd duwiol; canys mi a'ch dyweddiais chwi i un g&wcirc;r, i'ch rhoddi chwi megis morwyn b&ucirc;r i Gri&s;t.</P>
<P N="3">3 Ond y mae arnaf ofn, rhag mewn m&ocirc;dd yn y b&ycirc;d, megis y twyllodd y &s;arph Efa, trwy ei chy|frwy&s;dra, felly b&ocirc;d eich meddy|liau chwi wedi eu llygru oddi wrth y &s;ymlrwydd &s;ydd yn Ghri&s;t.</P>
<P N="4">4 Canys yn w&icirc;r os ydyw yr hwn &s;ydd yn dyfod, yn pregethu Ie&s;u arall, yr hwn ni phregetha&s;om ni, neu os ydych yn derbyn Y&s;pryd arall, yr hwn ni's derbynia&s;och, neu Efengyl arall, yr hon ni dderbynia&s;och, t&ecirc;g y cyd-ddygech <HI>ag ef.</HI></P>
<P N="5">5 Canys yr ydwyf yn meddwl, na b&ucirc;m i ddim yn &ocirc;l i'r Apo&s;to|lion pennaf.</P>
<P N="6">6 Ac os <HI>ydwyf</HI> hefyd yn ang|hyfarwydd ar ymadrodd, etto nid <HI>wyf</HI> felly mewn gwybodaeth, eithr yn eich plith chwi, nyni a eglurhawyd yn hollawl ym-mh&ocirc;b dim.</P>
<P N="7">7 A wneuthym i fai wrth fy ngo&s;twng fy hun, fel y derchefid chwi; oblegid pregethu o honof i chwi Efengyl Dduw yn rh&acirc;d?</P>
<P N="8">8 Eglwy&s;i eraill a y&s;peiliais, gan gymmeryd cyflog ganddynt hwy, l'ch gwa&s;anaethu chwi.</P>
<P N="9">9 A phan oeddwn yn bre&s;en|nol gyd &acirc; chwi, ac arnaf ei&s;ieu, ni orme&s;ais ar neb, canys fy ei&s;ieu i a gyflawnodd y brodyr a ddae|thent o Macedonia: ac ym mh&ocirc;b dim i'm cedwais fy hun heb pwy|&s;o arnoch, ac mi a ymgadwaf.</P>
<P N="10">10 Fel y mae gwirionedd Chri&s;t ynof, ni argaeir yr ymffro&s;t hyn yn fy erbyn, yngwledydd Achaia.</P>
<P N="11">11 Pa ham? <HI>ai</HI> am nad wyf yn eich caru chwi? Duw a'i g&wcirc;yr.</P>
<P N="12">12 Eithr yr hyn yr &wcirc;yf yn ei wneuthur, a wnaf hefyd: fel y torrwyf ymmaith achly&s;ur oddi wrth y rhai &s;y yn ewylly&s;io cael achly&s;ur; fel yn yr hyn y maent yn ymffro&s;tio, y caer hwynt megis ninnau hefyd.</P>
<P N="13">13 Canys y cyfryw gau Apo|&s;tolion <HI>&s;y</HI> weithw&ycirc;r twyllodrus, wedi ymrithio yn Apo&s;tolion i Gri&s;t.</P>
<P N="14">14 Ac nid rhyfedd, canys y mae Satan yntef yn ymrithio yn Ang|el goleuni.</P>
<P N="15">15 Gan hynny nid mawr yw, er ymrithio ei weinidogion ef fel gweinidogion cyfiawnder, y rhai y bydd eu diwedd yn &ocirc;l eu gwei|thredoedd.</P>
<P N="16">16 Trachefn meddaf, na thy|bied neb fy m&ocirc;d i yn ff&ocirc;l: os am|gen, etto derbyniwch fi fel ff&ocirc;l, fel y gallwyf fineu hefyd ymffro|&s;tio ychydig.</P>
<P N="17">17 Yr hyn yr wyf yn ei ddywe|dyd, nid ydwyf yn ei ddywedyd yn &ocirc;l yr Arglwydd, eithr megis mewn ffolineb, yn hyn o f&ocirc;&s;t hy|derus.</P>
<P N="18">18 Gan f&ocirc;d llawer yn ymffro|&s;tio yn &ocirc;l y cnawd, minneu a ym|ffro&s;tiaf hefyd.</P>
<P N="19">19 Canys yr ydych yn go|ddef ffyliaid yn llawen, gan
<PB REF="218"> f&ocirc;d eich hun yn &s;ynhwyrol.</P>
<P N="20">20 Canys yr ydych yn goddef, os bydd un i'ch caethiwo, os bydd un i'ch llwyr-fwytta, os bydd un yn cymmeryd <HI>gennych,</HI> os bydd un yn ymdderchafu, os bydd un yn eich taro chwi ar <HI>eich</HI> wyneb.</P>
<P N="21">21 Am amharch yr ydwyf yn dywedyd, megis pe bua&s;em ni wei|niaid: eithr ym mha beth byn|nag y mae n&ecirc;b yn hyf, (mewn ffo|lineb yr wyf yn dywedyd) h&ycirc; wyf finneu hefyd.</P>
<P N="22">22 Ai Hebr&aelig;aid ydynt hwy? felly finneu. Ai I&s;raeliaid ydynt hwy? felly finneu. Ai h&acirc;d Abra|ham ydynt hwy? felly finneu.</P>
<P N="23">23 Ai gweinidogion Chri&s;t y|dynt hwy? (yr ydwyf yn dywe|dyd yn ff&ocirc;l) mwy <HI>wyf</HI> fi. Mewn blinderau yn helaethach, mewn gwialennodiau tros fe&s;ur, mewn carcharau yn amlach, mewn mar|wolaethau yn fynych.</P>
<P N="24">24 Gan yr Iddewon bum-waith y derbyniais ddeugain <HI>gwialennod</HI> onid un.</P>
<P N="25">25 Tair gwaith i'm curwyd &acirc; gwiail; unwaith i'm llabyddi|wyd; teir-gwaith y torrodd llong arnaf; no&s;waith a diwrnod y bum yn y dyfn-f&ocirc;r.</P>
<P N="26">26 Mewn teithiau yn fynych, ym mheryglon llif-ddyfroedd; ym mheryglon lladron; ym mhe|ryglon fy nghenedl <HI>fy hun;</HI> ym mheryglon gan y Cenhedloedd; ym mheryglon yn y ddinas; ym mheryglon yn yr anialwch; ym mheryglon ar y m&ocirc;r; ym mhery|glon ym mhlith brodyr gan.</P>
<P N="27">27 Mewn llafur a lludded: mewn anhunedd yn &s;ynych; mewn new|yn a &s;yched; mewn ymprydiau yn fynych; mewn anwyd a no|ethni.</P>
<P N="28">28 Heb law y pethau <HI>&s;y yn dig|wydd</HI> oddi allan, yrymo&s;od yr hwn <HI>&s;ydd arnaf</HI> beunydd, y gofal tros yr h&ocirc;ll Eglwy&s;i.</P>
<P N="29">29 Pwy &s;y wan, nad &wcirc;yf fin|neu wan? pwy a dramgwyddir, nad wy&s; finneu yn llo&s;ci?</P>
<P N="30">30 Os rhaid ymffro&s;tio, mi a ymffro&s;tiaf am y pethau &s;y yn per|thyn i'm gwendid.</P>
<P N="31">31 Duw, a Th&acirc;d ein Harglwydd ni Ie&s;u Gri&s;t, yr hwn &s;ydd fendi|gedig yn oes oe&s;oedd, a &wcirc;yr nad wyf yn dywedyd celwydd.</P>
<P N="32">32 Yn Dama&s;cus, y llywydd tan Aretas y brenin, a wiliodd ddinas y Dama&s;ciaid, gan ewylly|&s;io fy nal i.</P>
<P N="33">33 A thrwy ffene&s;tr mewn ba&s;|ced i'm gollyngwyd a'r hyd y mur, ac y diengais o'i ddwylaw ef.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Er gallu o hono ef orfoleddu yn ei ddatcuddiadau rhyfeddawl, er mwyn go&s;od allan ei Apo&s;toliaeth,</HI> 9 <HI>etto mae yn well gantho orfo|leddu yn ei wendid:</HI> 11 <HI>gan fwrw bai arnynt hwy am ei yrru ef i wag-fo&s;tio fel hyn.</HI> 14 <HI>Mae efe yn addo dyfd attynt hwy dra|chefn, ac er hynny trwy dadawl garedigrwydd:</HI> 23 <HI>er ei f&ocirc;d yn ofni y caiff efe yno lawer o ddrwg|weithredwyr, ac anhrefn cyffredi|nawl.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>YMffro&s;tio yn ddiau nid yw fuddiol i mi; canys myfi a ddeuaf at weledigaethau, a datcu|ddiedigaethau yr Arglwydd.</P>
<P N="2">2 Mi a adwaenwn dd&ycirc;n yn Ghri&s;t, er ys rhagor i bedair bly|nedd
<PB REF="219"> ar d&ecirc;c, (pa un ai yn y corph, ni wn, ai allan o'r corph, ni wn i, Duw a &wcirc;yr,) y cyfryw <HI>un</HI> a gippiwyd i fynu hyd y drydedd nef.</P>
<P N="3">3 Ac mi a adwaenwn y cyfryw ddyn (pa un ai yn y corph, ai allan o'r corph ni wn i; Duw a &wcirc;yr.)</P>
<P N="4">4 Ei gippio ef i fynu i Barad|wys, ac iddo glywed geiriau an|nhraethadwy, y rhai nid yw gy|freithlon i dd&ycirc;n eu hadrodd.</P>
<P N="5">5 Am y cyfryw <HI>un</HI> yr ymffro|&s;tiaf, eithr am danaf fy hun nid ymffro&s;tiaf, oddieithr yn fy ngwendid.</P>
<P N="6">6 Canys os ewylly&s;iaf ymffro|&s;tio, ni byddaf ff&ocirc;l; canys mi a ddywedaf y gw&icirc;r: eithr yr wyf yn arbed, rhag i neb wneuthyr cy|frif o honofi, uwch law y mae yn gweled fy m&ocirc;d, neu yn ei gly|wed gennif.</P>
<P N="7">7 Ac fel na'm tra derchafer gan odidowgrwydd y datcuddiedigae|thau, rhoddwyd i mi &s;wmbwl yn y cnawd, cennad Satan, i'm cerno|dio, fel na'm tra derchefid.</P>
<P N="8">8 Am y peth hyn mi a attoly|gais i'r Arglwydd deir-gwaith, ar f&ocirc;d iddo ymadel &acirc; mi.</P>
<P N="9">9 Ac efe a ddywedodd wrthif, Digon i ti fy ngr&acirc;s i; canys fy nerth i a berffeithir mewn gwen|did: yn llawen iawn gan hynny yr ymffro&s;tiaf fi, yn hytrach yn fy ngwendid, fel y pre&s;wylio nerth Chri&s;t ynofi.</P>
<P N="10">10 Am hynny yr wyf yn fod|lawn mewn gwendid, mewn am|march, mewn anghenion, mewn erlidiau, mewn cyfyngderau er mwyn Chri&s;t: canys pan wyf wan, yna yr wyf gadarn.</P>
<P N="11">11 Mi a euthym yn ff&ocirc;l wrth ymffro&s;tio; chwychwi a'm gyr|ra&s;och; canys myfi a ddyla&s;wn gael fy nghanmol gennych chwi: canys ni b&ucirc;m i ddim yn &ocirc;l i'r A|po&s;tolion pennaf, er nad yd-wyfi ddim.</P>
<P N="12">12 Arwyddion Apo&s;tol yn w&icirc;t a weithredwyd yn eich plith chwi, mewn p&ocirc;b amynedd, mewn ar|wyddion, a rhyfeddodau, a gwei|thredoedd nerthol.</P>
<P N="13">13 Canys beth yw yr hyn y buoch chwi yn &ocirc;l am dano, mwy n&acirc;'r Eglwy&s;i eraill, oddieithr am na b&ucirc;m i fy hun orme&s;ol ar|noch? Maddeuwch i mi hyn o gam.</P>
<P N="14">14 Wele, y drydedd waith yr wyfi yn barod i ddyfod attoch, ac ni byddaf orme&s;ol arnoch; canys nid ydwyf yn cei&s;io yr eiddoch chwi, ond chwy-chwi; canys ni ddylei y plant ga&s;clu try&s;&s;or i'r rhieni, ond y rhieni i'r plant.</P>
<P N="15">15 A myfi yn ewylly&s;gar iawn a dreuliaf, ac a ymdreuliaf tros eich eneidiau chwi, er fy m&ocirc;d yn eich caru yn helaethach, ac yn cael fy ngharu yn brinnach.</P>
<P N="16">16 Eithr bid, Ni phwy&s;ais i arnoch: ond gan f&ocirc;d yn gyfrwys, mi a'ch deliais chwi, trwy ddi|chell.</P>
<P N="17">17 A wneuthum i elw o ho|noch chwi drwy neb o'r rhai a ddanfonais attoch?</P>
<P N="18">18 Mi a ddei&s;yfiais ar Titus, a chyd <HI>ag ef</HI> mi a anfonais frawd: a elwodd Titus ddim arnoch? Onid yn yr un Y&s;pryd y rho|dia&s;om? Onid yn yr un llwy|brau?</P>
<P N="19">19 Drachefn, A ydych chwi yn tybied mai yme&s;cu&s;odi yr ydym
<PB REF="219"> wrthych? Ger bron Duw yn Ghri&s;t yr ydym yn llefaru: a ph&ocirc;b peth, anwylyd, er adeiladaeth i chwi.</P>
<P N="20">20 Canys ofni yr wyf, rhag pan ddelwyf, na'ch caffwyf yn gy|fryw rai ac a fynnwn; a'm cael inneu i chwithau yn gyfryw ac nis mynnech, rhag <HI>b&ocirc;d</HI> cynhen|nau, cenfigennau, llidiau, ymry&s;o|nau, goganau, hu&s;tingau, ymch|wyddiadau, anghydfyddiaethau.</P>
<P N="21">21 Rhac pan ddelwyf drachefn, f&ocirc;d i'm Duw fy naro&s;twng yn eich plith, ac i mi ddwyn galar dros lawer, y rhai a becha&s;ant eu&s;ys, ac nid edifarha&s;ant am yr aflen|did, a'r godineb, a'r anlladrwydd a wnaethant.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y mae efe yn bygwth pechaduri|aid diedifeiriol &acirc; tho&s;ter a gallu ei Apo&s;toliaeth:</HI> 5 <HI>a chan eu cy|nghori hwynt i brofi eu ffydd,</HI> 7 <HI>ac i ddiwygio eu beiau cyn ei ddy|fod ef,</HI> 11 <HI>y mae efe yn diwe|ddu ei Epi&s;tol trwy eu hannoc hwy yn gyffredinawl a gweddio.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>Y Drydedd waith hon yr yd|wyf yn dyfod attoch. Ynge|nau dau neu dri o dy&s;tion y bydd &s;afadwy pob gair.</P>
<P N="2">2 Rhag-ddywedais i chwi, ac yr ydwyf yn rhag-ddywedyd, fel <HI>pe bawn</HI> yn bre&s;ennol, yr ail waith, ac yn ab&s;ennol yr awron, yr y|dwyf yn &s;crifennu at y rhai a be|cha&s;ant eu&s;ys, ac at y lleill i g&ycirc;d, os deuaf drachefn, nad arbe|daf:</P>
<P N="3">3 Gan eich b&ocirc;d yn cei&s;io pro|fiad o Gri&s;t, yr hwn &s;ydd yn lle|faru ynof, yr hwn tu ag attoch chwi nid yw wan, eithr &s;ydd ner|thol ynoch chwi.</P>
<P N="4">4 Canys er ei groe&s;-hoelio ef o ran gwendid, etto byw ydyw drwy nerth Duw; canys nin|nau hefyd ydym weiniaid ynddo ef, eithr byw fyddwn gyd ag ef, trwy nerth Duw tu ag attoch chwi.</P>
<P N="5">5 Profwch chwychwi eich hu|nain, a ydych yn y ffydd; ho|lwch eich hunain. Ai nid ydych yn eich adnabod eich hunain, <HI>&s;ef</HI> b&ocirc;d Ie&s;u Ghri&s;t ynoch, oddi eithr i chwi f&ocirc;d yn anghymme|radwy?</P>
<P N="6">6 Ond yr wyf yn gobeithio y gwybyddwch nad ydym ni yn anghymmeradwy.</P>
<P N="7">7 Ac yr wyf yn gweddio ar Dduw na wneloch chwi ddim drwg, nid fel yr ymddango&s;om ni yn gym|meradwy, ond fel y gwneloch chwi yr hyn &s;ydd dda, er b&ocirc;d o honom ni megis rhai anghymme|radwy.</P>
<P N="8">8 Canys ni allwn ni ddim yn erbyn y gwirionedd, ond tros y gwirionedd.</P>
<P N="9">9 Canys llawen ydym, pan fy|ddom ni yn weiniaid, a chwi|thau yn gryfion. A hyn hefyd yr ydym yn ei ddymuno, <HI>&s;ef</HI> elch perffeithrwydd chwi.</P>
<P N="10">10 Am hynny, myfi yn ab|&s;ennol ydwyf yn &s;crifennu y pe|thau hyn, fel pan fyddwyf bre&s;en|nol nad arferwyf do&s;ter, yn &ocirc;l yr awdurdod a roes yr Arglwydd i mi, er adeilad, ac nid er diny&s;tr.</P>
<P N="11">11 Bellach frodyr byddwch wych; byddwch berffaith; di|ddaner chwi; &s;yniwch yr un peth; byddwch heddychol. A Duw y
<PB REF="220"> cariad a'r heddwch a fydd gyd &acirc; chwi.</P>
<P N="12">12 Anherchwch ei gilydd &acirc; chu&s;an &s;anctaidd. Y mae 'r holl Sainct yn eich annerch chwi.</P>
<P N="13">13 Gr&acirc;s ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t, a chariad Duw, a chym|deithas yr Y&s;pryd gl&acirc;n, a fyddo gyd &acirc; chwi oll. Amen.</P>
<P>&para;Yr ail at y Corinthiaid a &s;cri|fennwyd o Philipi ym-Mace|donia, gyd &acirc; Titus a Luc.</P>
</DIV2>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="book">
<HEAD>EPISTOL PAUL YR APOSTOL at y GALATIAID.</HEAD>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>6 <HI>Y mae efe yn rhyfeddu iddynt ei adel ef a'r Efengyl cyn gynted:</HI> 8 <HI>ac yn melltithio y rhai a bre|gethant Efengyl amgen n&acirc;'r hon a bregethai efe.</HI> 11 <HI>Nad gan ddynion y dy&s;codd efe yr Efengyl, eithr gan Dduw:</HI> 14 <HI>Ac y mae efe yn dangos pa beth ydoedd efe cyn ei alw,</HI> 17 <HI>a pha beth a wnaeth efe yn y man wedi ei alw.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>PAUL Apo&s;tol, nid o ddy|nion, na thrwy dd&ycirc;n, eithr trwy Ie&s;u Ghri&s;t, a Duw T&acirc;d, yr hwn a'i cy|fododd ef o feirw,</P>
<P N="2">2 A'r brodyr oll, y rhai &s;y gyd &acirc; mi, at Eglwy&s;i Galatia:</P>
<P N="3">3 Gras fyddo i chwi, a hedd|wch oddiwrth Dduw T&acirc;d, a n Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t:</P>
<P N="4">4 Yr hwn a'i rhoddes ei hun tros ein pechodau, fel i'n gwa|redei ni oddi wrth y b&ycirc;d drwg pre&s;ennol, yn &ocirc;l ewyllys Duw a'n T&acirc;d ni:</P>
<P N="5">5 I'r hwn y byddo gogoniant yn oes oe&s;oedd. Amen.</P>
<P N="6">6 Y mae yn rhyfedd gennif eich &s;ymmud mor fuan oddi wrth yr hwn a'ch galwodd i r&acirc;s Cri&s;t, at Efengyl arall:</P>
<P N="7">7 Yr hon nid yw arall: ond b&ocirc;d rhai yn eich trallodi chwi, ac yn chwennych dattroi Efengyl Gri&s;t.</P>
<P N="8">8 Eithr pe byddei i ni, neu i Angel o'r nef, efangylu i chwi, amgen n&acirc;'r hyn a efangyla&s;om i chwi, bydded anathema.</P>
<P N="9">9 Megis y rhag-ddyweda&s;om, felly yr ydwyf yr awron drachefn yn dywedyd, os efangyla neb i chwi amgen n&acirc;'r hyn a dderby|nia&s;och, bydded anathema,</P>
<P N="10">10 Canys yr awron, ai peri credu dynion yr w&ycirc;f, ynteu Duw? neu a ydwyfi yn cei&s;io rhyngu b&ocirc;dd dynion: canys pe rhyngwn f&ocirc;dd dynion etto, ni byddwn w&acirc;s i Gri&s;t.</P>
<P N="11">11 Eithr yr ydwyf yn y&s;py&s;u i chwi, frodyr, <HI>am</HI> yr Efengyl a bregethwyd gennifi, nad yw hi ddynol.</P>
<P N="12">12 Canys nid gan dd&ycirc;n y derbyniais i hi, nac i'm dy&s;|cwyd: eithr trwy ddatcuddiad Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="13">13 Canys chwi a glyw&s;och fy ymarweddiad i gynt yn y Gre|fydd
<PB REF="220"> Iddewig, i mi allan o fe&s;ur erlid Eglwys Dduw, a'i hanrhei|thio hi.</P>
<P N="14">14 Ac i mi gynyddu yn y Gre|fydd Iddewig, yn fwy n&acirc; llawer o'm cyfoedion, yn fy nghenedl fy hun, gan f&ocirc;d yn fwy awyddus i draddodiadau fy nhadau.</P>
<P N="15">15 Ond pan welodd Duw yn dda, yr hwn a'm nailltuodd i o gr&ocirc;th fy mam, ac a'm galwodd i trwy ei r&acirc;s,</P>
<P N="16">16 I ddatcuddio ei F&acirc;b ef yno|fi, fel y pregethwn ef ym mhlith y Cenhedloedd; yn y fan nid ym|gynghorais &acirc; chig a gwaed:</P>
<P N="17">17 Ac nid aethym yn fy &ocirc;l i Jeru&s;alem at y rhai oedd o'm blaen i yn Apo&s;tolion: ond mi a aethym i Arabia, a thrachefn y dychwelais i Ddama&s;cus.</P>
<P N="18">18 Yna yn &ocirc;l tair blynedd y daethym yn fy &ocirc;l i Jeru&s;alem i ymweled &acirc; Phetr: ac a arho&s;ais gyd ag ef bymtheng nhiwrnod.</P>
<P N="19">19 Eithr <HI>neb</HI> arall o'r Apo&s;to|lion ni's gwelais, ond Jaco, brawd yr Arglwydd.</P>
<P N="20">20 A'r pethau yr w&ycirc;f yn eu &s;crifennu attoch, wele, ger bron Duw nad wyf yn dywedyd cel|wydd.</P>
<P N="21">21 Wedi hynny y daethym i wledydd Syria a Cilicia;</P>
<P N="22">22 Ac yr oeddwn heb fy ad|nabod wrth <HI>fy</HI> wyneb yn Eg|lwy&s;i Jud&aelig;a, y rhai <HI>oedd</HI> yn Gri&s;t.</P>
<P N="23">23 Ond yn unic hwy a glwy|&s;ant, f&ocirc;d yr hwn oedd gynt yn ein herlid ni, yr awron yn pre|gethu y ffydd, yr hon gynt a an|rheithia&s;ei.</P>
<P N="24">24 A hwy a ogonedda&s;ant Dduw ynofi.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y mae efe yn dangos pa bryd yr aeth efe i fynu i Ieru&s;alem, ac i ba beth:</HI> 3 <HI>ac nad enwaeda&s;id ar Titus,</HI> 11 <HI>a gwrthwynebu o ho|no ef Petr,</HI> 14 <HI>Pa ham y mae efe ac eraill, a hwythau yn Idde|won, yn credu y cant ei cyfiawn|hau yn Ghri&s;t trwy ffydd ac nid trwy weithredoedd</HI> 20 <HI>ac na bo iddynt hwy y rhai a gyfiawnha|wyd felly fyw mewn pechod.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>YNa wedi pedair blynedd ar dd&ecirc;c yr aethym drachefn i fynu i Ieru&s;alem gyd &acirc; Barnabas, gan gymmeryd Titus hefyd gyd&acirc; <HI>mi.</HI></P>
<P N="2">2 Ac mi a aethym i fynu yn &ocirc;l datcuddiad, ac a fynegais iddynt yr Efengyl, yr hon yr wyf yn ei phregethu ym-mhlith y Cenhed|loedd: ond o'r nailltu, i'r rhai cy|frifol, rhag mewn un m&ocirc;dd fy m&ocirc;d yn rhedeg yn ofer, neu ddar|fod i mi redeg.</P>
<P N="3">3 Eithr Titus yr hwn <HI>oedd</HI> gyd &acirc; mi, er ei f&ocirc;d yn Roegwr, ni chymmhellwyd chwaith i enwae|du arno.</P>
<P N="4">4 A <HI>hynny</HI> o herwydd y gau-frodyr a ddyga&s;id i mewn, y rha&iuml; a ddaethent i mewn i y&s;pio ein rhydd-did ni, yr hon &s;ydd gen|nym yn Ghri&s;t Ie&s;u, fel i'n cae|thiwent ni:</P>
<P N="5">5 I ba rai nid ymroe&s;om trwy ddaro&s;tyngiad, na ddo tros awr: fel yr arho&s;ai gwirionedd yr Efen|gyl gyd &acirc; chwi.</P>
<P N="6">6 A chan y rhai a dybid eu b&ocirc;d yn rhyw beth, (pa f&acirc;th gynt oe|ddynt, nid yw ddim i mi, nid yw
<PB REF="221"> Duw yn derbyn wyneb d&ycirc;n:) ca|nys y rhai cyfrifol ni chwanega|&s;ant ddim i mi.</P>
<P N="7">7 Eithr yn y gwrthwyneb, pan wel&s;ant ddarfod ymddiried i mi am Efengyl y dienwaediad, me|gis am <HI>Efengyl</HI> yr Enwaediad i Petr:</P>
<P N="8">8 (Canys yr hwn oedd yn gweithredu yn nerthol yn Petr, i apo&s;toliaeth yr Enwaediad, a ner|thol weithredoedd ynofinnau he|fyd tu ac at y Cenhedloedd.)</P>
<P N="9">9 A phan w&ycirc;bu Iaco, a Cephas, ac Ioan, y rhai a dybid eu b&ocirc;d yn golofnau; y gr&acirc;s a roddwyd i mi, hwy a rodda&s;ant i mi ac i Barna|bas, ddeheu-ddwylo cymdeithas: fel <HI>yr elem</HI> ni at y Cenhedloedd, a hwythau at yr Enwaediad.</P>
<P N="10">10 Yn unic ar &s;&ocirc;d i ni gofio 'r tlodion: yr hyn hefyd y b&ucirc;m i ddiwyd iw wneuthur.</P>
<P N="11">11 A phan ddaeth Petr i Anti|ochia, mi a'i gwrth-wynebais yn ei wyneb, am ei f&ocirc;d iw feio.</P>
<P N="12">12 Oblegid cyn dyfod rhai o|ddi wrth Iaco, efe a fwytt&acirc;odd gyd &acirc;'r Cenhedloedd: ond wedi iddynt ddyfod, efe a giliodd ac a'i nailltuodd ei hun oddi wrthynt, gan ofni y rhai oedd o'r Enwae|diad.</P>
<P N="13">13 A'r Iddewon eraill hefyd a gyd-ragrithia&s;ant ag ef; yn gym|maint ac y dygwyd Barnabas he|fyd iw rhagrith hwy.</P>
<P N="14">14 Eithr pan welais i nad oe|ddynt yn iawn-droedio at wirio|nedd yr Efengyl, mi a ddywedais wrth Petr yn eu gw&ycirc;dd hwy oll, Os wyt ti a thi yn Iddew, yn byw fel y Cenhedloedd, ac nid fel yr Iddewon pa ham yr wyti yn cym|mell y Cenhedloedd i fyw yn I|ddewaidd?</P>
<P N="15">15 Nyni y rhai wrth naturiaeth ydym Iddewon, ac nid o'r Cen|hedloedd yn bechaduriaid;</P>
<P N="16">16 Yn gw&ycirc;bod nad ydys yn cyfiawnhau d&ycirc;n trwy weithred|oedd y Ddeddf, ond trwy ffydd Ie&s;u Gri&s;t: ninneu hefyd a greda|&s;om yn Ghri&s;t Ie&s;u, fel i'n cyfiawn|h&acirc;er trwy ffydd Ghri&s;t, ac nid trwy weithredoedd y Ddeddf: oblegid ni chyfiawnheir un cnawd trwy weithredoedd y Ddeddf.</P>
<P N="17">17 Ac os wrth gei&s;io ein cyfi|awnhau yn Ghri&s;t, i'n caed ninneu hefyd yn bechaduriaid, a ydyw Chri&s;t am hynny yn wenidog pe|chod? Na atto Duw.</P>
<P N="18">18 Canys os wyfi yn adeiladu drachefn y pethau a dde&s;trywiais, yr wyf yn fy ngwneuthur fy hun yn dro&s;&s;eddwr.</P>
<P N="19">19 Canys yr wyfi trwy y Ddeddf wedi marw i'r Ddeddf, fel y by|ddwn fyw i Dduw.</P>
<P N="20">20 Mi a groe&s;-hoeliwyd gyd &acirc; Chri&s;t: eithr byw ydwyf, etto nid myfi, ond Chri&s;t &s;ydd yn byw ynofi: a'r hyn yr ydwyf yr aw|ron yn ei fyw yn y cnawd, ei fyw yr ydwyf trwy ffydd M&acirc;b Duw, yr hwn a'm carodd, ac a'i dodes ei hun dro&s;ofi.</P>
<P N="21">21 Nid w&ycirc;f yn dirymmu gr&acirc;s Duw: canys os o'r Ddeddf <HI>y mae</HI> cyfiawnder, yna y bu Chri&s;t farw yn ofer.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y mae efe yn gofyn pa beth a'i cyn|hyrfodd hwy i ymadel &acirc;'r ffydd ac i lynu wrth y gyfraith.</HI> 6 <HI>Y rhai a gredant a gyfiawnheir,</HI> 9 <HI>ac a fendithir gydag Abraham:</HI> 10 <HI>a hyn y mae efe yn ddangos trwy lawer o re&s;ymmau.</HI></P>
</ARGUMENT>
<PB REF="221">
<P>O Y Galatiaid ynfyd, pwy a'ch llygadtynnodd chwi, fel nad ufuddhaech i'r gwirionedd: i ba rai o flaen eu llygaid y portreiad|wyd Ie&s;u Gri&s;t, wedi ei groe&s;|hoelio yn eich plith?</P>
<P N="2">2 Hyn yn unic a ewylly&s;iaf ei ddy&s;cu gennwch: ai wrth wei|thredoedd y Ddeddf y derbynia|&s;och yr Y&s;pryd, ynteu wrth wran|dawiad ffydd?</P>
<P N="3">3 A ydych chwi mor ynfyd? gwedi i chwi ddechreu yn yr Y&s;|pryd, a berffeithir chwi yr awron yn y cnawd?</P>
<P N="4">4 A ddioddefa&s;och gymmaint yn ofer? os yw ofer hefyd.</P>
<P N="5">5 Yr hwn gan hynny &s;ydd yn trefnu i chwi yr Y&s;pryd, ac yn gwneuthur gwrthiau yn eich plith, a'i o weithredoedd y Ddeddf, ynteu o wrandawiad ffydd <HI>y mae?</HI></P>
<P N="6">6 Megis y credodd Abraham i Dduw ac y cyfrifwyd iddo yn gy|fiawnder.</P>
<P N="7">7 Gw&ycirc;byddwch felly y mae y rhai &s;y o ffydd, y rhai hynny yw plant Abraham.</P>
<P N="8">8 A'r Scrythur yn rhag-weled mai trwy ffydd y mae Duw yn cy|fiawnhau y Cenhedloedd, a rag|efangylodd i Abraham, <HI>gan ddy|wedyd,</HI> Ynot ti y bendithir yr holl Genhedloedd.</P>
<P N="9">9 Felly gan hynny, y rhai &s;y o ffydd a fendithir gyd ag Abraham ffyddlon.</P>
<P N="10">10 Canys cynnifer ac y &s;y o wei|thredoedd y Ddeddf, tan felldith y maent: canys &s;crifennwyd, Mell|digedig yw p&ocirc;b un nid yw yn a|ros yn yr holl bethau a &s;crifennir yn llyfr y Ddeddf, i'w gwneuthur hwynt.</P>
<P N="11">11 Ac na chyfiawnheir n&ecirc;b trwy 'r Ddeddf ger bron Duw, e|glur <HI>yw:</HI> oblegid y cyfiawn a fydd byw trwy ffydd.</P>
<P N="12">12 A'r Ddeddf nid yw o ffydd: eithr y d&ycirc;n a wna y pethau hyn|ny, a fydd byw ynddynt.</P>
<P N="13">13 Chri&s;t a'n llwyr-brynodd oddi wrth felldith y Ddeddf, gan ei wneuthur yn felldith tro&s;om: canys y mae yn &s;crifennedig, Mell|digedig yw p&ocirc;b un <HI>&s;ydd</HI> ynghr&ocirc;g ar bren:</P>
<P N="14">14 Fel y delai bendith Abra|ham ar y Cenhedloedd, trwy Gri&s;t Ie&s;u: fel y derbyniem addewyd yr Y&s;pryd trwy ffydd.</P>
<P N="15">15 Y brodyr, dywedyd yr w&ycirc;f ar wedd ddynol, Cyd na byddo ond ammod d&ycirc;n, wedi y cadarn|haer, nid yw neb yn ei ddirymmu, neu yn rhoddi atto.</P>
<P N="16">16 I Abraham y gwnaethpwyd yr addewidion, ac iw h&acirc;d ef. Nid yw yn dywedyd, ac iw hadau, megis am lawer; ond megis am un, Ac i'th h&acirc;d ti: yr hwn yw Chri&s;t.</P>
<P N="17">17 A hyn yr w&ycirc;f yn ei ddy|wedyd: am yr ammod a gadarn|hawyd o'r blaen gan Duw yn-Ghri&s;t, nad yw y Ddeddf oedd bedwar cant a d&ecirc;c ar hugain o fly|nyddoedd wedi, yn ei ddirymmu, i wneuthur yr addewid yn ofer.</P>
<P N="18">18 Canys os o'r Ddeddf <HI>y mae</HI> yr etifeddiaeth, nid yw hayach o'r addewid: ond Duw a'i rh&acirc;d|roddodd i Abraham drwy adde|wid.</P>
<P N="19">19 Beth gan hynny <HI>yw</HI> 'r Ddeddf? oblegid tro&s;&s;eddau y rho|ddwyd hi yn chwaneg, hyd oni ddelei yr h&acirc;d, i'r hwn y gwnae|thid yr addewid: a hi a drefu|wyd
<PB REF="222"> trwy Angelion, yn llaw Cy|fryngwr.</P>
<P N="20">20 A chyfryngwr, nid yw i un: ond Duw &s;ydd un.</P>
<P N="21">21 <HI>A ydyw</HI> y Ddeddf gan hyn|ny yn erbyn addewidion Duw? Na atto Duw: canys pe rhoe&s;id Deddf a alla&s;ei fywhau, yn w&icirc;r o'r Ddeddf y bua&s;ai cyfiawnder.</P>
<P N="22">22 Eithr cyd-gaeodd yr Scry|thur b&ocirc;b peth tan bechod, fel y rhoddid yr addewid trwy ffydd Ie&s;u Gri&s;t, i'r rhai &s;y yn credu.</P>
<P N="23">23 Eithr cyn dyfod ffydd, i'n cadwyd tan y Ddeddf, wedi ein cyd-gau i'r ffydd, yr hon oedd iw dad-cuddio.</P>
<P N="24">24 Y Ddeddf gan hynny oedd ein hathro ni at Ghri&s;t, fel i'n cy|fiawnhaid drwy ffydd.</P>
<P N="25">25 Eithr wedi dyfod ffydd, nid ydym mwyach tan athro.</P>
<P N="26">26 Canys chwi oll ydych blant i Dduw, drwy ffydd yn|Ghri&s;t Ie&s;u.</P>
<P N="27">27 Canys cynnifer o honoch ac a fedyddiwyd yn Ghri&s;t, a wi&s;ca|&s;och Gri&s;t.</P>
<P N="28">28 Nid oes nac Iddew, na Groeg|wr: nid oes na chaeth na rhydd: nid oes na gwrryw, na benyw: canys chwi oll un ydych yn Ghri&s;t Ie&s;u:</P>
<P N="29">29 Ac os eiddo Chri&s;t <HI>ydych</HI> y|na h&acirc;d Abraham ydych, ac etife|ddion yn &ocirc;l yr addewid.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Ein bod ni tan y Ddeddf hyd ddy|fodiad Christ, fel y mae 'r eti|fedd tan ei ymgeleddwr, nes ei ddyfod iw oed:</HI> 5 <HI>Eithr darfod i Ghri&s;t ein rhyddhau ni oddiwrth y Ddeddf:</HI> 7 <HI>Nad ydym ni gan hynny wei&s;ion iddi mwyach.</HI> 14 <HI>Y mae efe yn cofio eu hewyllys da hwynt tuag atto ef, a'r eiddo yn|tef tuag attynt hwythau,</HI> 22 <HI>ac yn dangos mai meibion i Abraham ydym ni, o'r wraig rydd.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A <HI>Hyn</HI> yr w&ycirc;f yn ei ddywe|dyd: dros gymmaint o am|&s;er ac y mae 'r etifedd yn fachgen, nid oes dim rhagor rhyngddo a gw&acirc;s, er ei f&ocirc;d yn Arglwydd ar y cwbl.</P>
<P N="2">2 Eithr y mae efe tan ymge|ledd-w&ycirc;r a llywodraeth-w&ycirc;r, hyd yr am&s;er a o&s;odwyd gan y t&acirc;d.</P>
<P N="3">3 Felly ninnau hefyd, pan oe|ddym fechgyn, oeddym gaethion tan wyddorion y b&ycirc;d:</P>
<P N="4">4 Ond pan ddaeth cyflawnder yr am&s;er, y danfonodd Duw ei F&acirc;b, wedi ei wneuthur o wraig wedi ei wneuthur tan y Ddeddf:</P>
<P N="5">5 Fel y prynei y rhai <HI>oedd</HI> tan y Ddeddf, fel y derbyniem y mab|wy&s;iad.</P>
<P N="6">6 Ac o herwydd eich b&ocirc;d yn feibion, yr anfonodd Duw Y&s;pryd ei F&acirc;b, i'ch calonnau chwi yn lle|fain, Abba D&acirc;d.</P>
<P N="7">7 Felly nid wyti mwy yn w&acirc;s, ond yn f&acirc;b: ac os m&acirc;b, etifedd he|fyd i Dduw trwy Gri&s;t.</P>
<P N="8">8 Eithr y pryd hynny, pan oe|ddych heb adnabod Duw, chwi a wa&s;anaetha&s;och y rhai wrth na|turiaeth nid ydynt dduwiau.</P>
<P N="9">9 Ac yn awr, a chwi yn adna|bod Duw, ond yn hytrach yn ad|nabyddus gan Dduw, pa f&ocirc;dd yr ydych yn troi drachefn at y gwy|ddorion lle&s;c a thlodion, y rhai yr ydych yn chwennych drachefn o newydd eu gwa&s;anaethu?</P>
<PB REF="222">
<P N="10">10 Cadw yr ydych ddiwrno|diau, a mi&s;oedd, ac am&s;eroedd, a blynyddoedd.</P>
<P N="11">11 Y mae arnaf ofn am danoch, rhag darfod i mi boeni wrthych yn ofer.</P>
<P N="12">12 Byddwch fel fyfi, canys yr wyfi fel chwi, y brodyr, attolwg i chwi, ni wnaethoch i mi ddim cam.</P>
<P N="13">13 A chwi a w&ycirc;ddoch mai trwy wendid y cnawd yr efangy|lais i chwi y waith gyntaf:</P>
<P N="14">14 A'm profedigaeth, yr hon <HI>oedd</HI> yn fy nghnawd, ni ddiy|&s;tyra&s;och, ac ni ddirmyga&s;och: eithr chwi a'm derbynia&s;och megis Angel Duw, megis Chri&s;t Ie&s;u.</P>
<P N="15">15 Beth wrth hynny oedd eich dedwyddwch chwi? canys ty&s;tio yr w&ycirc;f i chwi, pe bua&s;ei bo&s;&s;ibl, y tynna&s;ech eich llygaid, ac a'u rhoe&s;ech i mi.</P>
<P N="16">16 A aethym i gan hynny yn elyn i chwi wrth ddywedyd i chwi y gw&icirc;r?</P>
<P N="17">17 Y maent yn rhoi mawr|&s;erch arnoch, ond nid yn dda, eithr chwennych y maent eich <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">au chwi allan, fel y rhoddoch awr-&s;erch arnynt hwy.</P>
<P N="18">18 Eithr da yw dwyn mawr &s;erch mewn peth da yn wa&s;tadol, <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">e nid yn unic tra fyddwyf bre|<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ennol gyd &acirc; chwi.</P>
<P N="19">19 Fy mhlant bychain y rhai <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">r wyf yn eu he&s;cor drachefn, hyd <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ni ffurfier Chri&s;t ynoch.</P>
<P N="20">20 Ac mi a fynnwn pe bawn yn wr gyd &acirc; chwi, a newidio fy llais, o herwydd yr wyf yn ammau o honoch.</P>
<P N="21">21 Dywedwch i mi y rhai ydych <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">n chwennych b&ocirc;d tan y Ddeddf, onid ydych chwi yn clywed y Ddeddf?</P>
<P N="22">22 Canys y mae yn &s;crifenne|dig f&ocirc;d i Abraham ddau f&acirc;b: un o'r wa&s;anaeth-ferch, ac un o'r <HI>w|raig</HI> rydd.</P>
<P N="23">23 Eithr yr hwn <HI>oedd</HI> o'r wa&s;a|naeth-ferch, a aned yn &ocirc;l y cnawd: a'r hwn <HI>oedd</HI> o'r <HI>wraig</HI> rydd, trwy 'r addewid.</P>
<P N="24">24 Yr hyn bethau ydynt mewn alegori: canys y rhai hyn yw y ddau De&s;tament, un yn ddiau o fynydd Sina, yn cenhedlu i gae|thiwed, yr hon yw Agar.</P>
<P N="25">25 Canys yr Agar ymma, yw mynydd Sina yn Arabia; ac y mae yn cyf-atteb i'r Ieru&s;alem <HI>&s;ydd</HI> yn awr, ac y mae yn gaeth <HI>hi</HI> a'i phlant.</P>
<P N="26">26 Eithr y Ieru&s;alem honno uchod, &s;ydd rydd, yr hon yw ein mam ni oll.</P>
<P N="27">27 Canys &s;crifennedig yw, Lla|wenh&acirc; di yr ammhlantadwy yr hon nid wyt yn heppilio: torr allan a llefa, yr hon nid wyt yn e&s;cor: canys i'r unic y mae llawer mwy o blant nag i'r hon y mae iddi &wcirc;r.</P>
<P N="28">28 A ninneu, frodyr, megis <HI>yr oedd</HI> I&s;aac, ydym blant yr a|ddewid,</P>
<P N="29">29 Eithr megis y pryd hynny, yr hwn &acirc; anwyd yn &ocirc;l y cnawd a er|lidiai yr hwn <HI>a anwyd</HI> yn &ocirc;l yr Y&s;pryd: felly yr awrhon hefyd.</P>
<P N="30">30 Ond beth y mae'r Scrythur yn ei ddywedyd? Bwrw allan y wa&s;anaeth-ferch, a'i m&acirc;b: canys ni chaiff m&acirc;b y wa&s;anaeth-ferch eti|feddu gyd &acirc; m&acirc;b y <HI>wraig</HI> rydd.</P>
<P N="31">31 Felly, frodyr, nid plant i'r wa&s;anaeth-ferch ydym, ond i'r <HI>wraig</HI> rydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<PB REF="223">
<HEAD>PEN V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y mae efe yn eu hannog hwy i &s;efyll yn eu rhydd-did,</HI> 3 <HI>ac nad arferont Enwaediad.</HI> 13 <HI>Eithr yn hytrach cariad, yr hwn yw cy|flawnder y Gyfraith.</HI> 19 <HI>Y mae efe yn rhifo gweithredoedd y Cnawd,</HI> 22I <HI>a ffrwythau yr Y&s;pryd,</HI> 25 <HI>a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> yn eu hannog i rodio yn yr Y&s;pryd.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>SEfwch gan hynny yn y rhydd|did &acirc;'r hon y ryddhaodd Chri&s;t ni, ac na ddalier chwi dra|chefn dan iau caethiwed.</P>
<P N="2">2 Wele, myfi Paul &wcirc;yf yn dy|wedyd wrthych, os enwaedir chwi, ni le&s;-h&acirc; Chri&s;t ddim i chwi.</P>
<P N="3">3 Ac yr &wcirc;yf yn ty&s;tiolaethu drachefn i b&ocirc;b d&ycirc;n a'r a enwae|dir, ei f&ocirc;d efe yn ddyledwr i ga|dw yr holl Ddeddf.</P>
<P N="4">4 Chwi a aethoch yn ddifudd oddi wrth Gri&s;t, y rhai ydych yn ymgyfiawnhau yn y Ddeddf: chwi a fyrthia&s;och ymmaith oddi wrth r&acirc;s.</P>
<P N="5">5 Canys nyni yn yr Y&s;pryd drwy ffydd ydym yn di&s;gwil go|baith cyfiawnder.</P>
<P N="6">6 Canys yn Ghri&s;t Ie&s;u ni all enwaediad ddim, na di-enwaedi|ad, ond ffydd yn gweithio trwy gariad.</P>
<P N="7">7 Chwi a reda&s;och yn dda, pwy a'ch rhwy&s;trodd chwi, fel nad u|fyddhaech i'r gwirionedd?</P>
<P N="8">8 Y cyngor <HI>hyn</HI> nid yw oddi wrth yr hwn &s;ydd yn eich galw chwi.</P>
<P N="9">9 Y mae ychydig lefein yn le|feinio yr holl does.</P>
<P N="10">10 Y mae gennifi hyder am da|noch yn yr Arglwydd, na &s;yniwch chwi ddim arall: ond y neb fydd yn eich trallodi a ddwg farnedi|gaeth, pwy bynnag fyddo.</P>
<P N="11">11 A myfi, frodyr, os yr Enwae|diad etto yr &wcirc;yf yn ei bregethu, pa ham i'm erlidir etto? yn wir tynnwyd ymmaith dramgwydd y groes.</P>
<P N="12">12 Mi a fynnwn, i&ecirc; pe torrid ymmaith y rhai &s;y yn aflonyddu arnoch.</P>
<P N="13">13 Canys i rydd-did i'ch gal|wyd chwi, frodyr: yn unic nac <HI>ar|ferwch</HI> y rhydd-did yn achly&s;ur i'r cnawd, ond trwy gariad gwa&s;a|naethwch ei gilydd.</P>
<P N="14">14 Canys yr holl Ddeddf a gy|flawnir mewn un gair, <HI>&s;ef</HI> yn hwn, C&acirc;r dy gymmydog fel ti dy hun.</P>
<P N="15">15 Ond os cnoi a thraflyngce<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> ei gilydd yr ydych, gwiliwch n<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> ddifether chwi gan ei gilydd.</P>
<P N="16">16 Ac yr &wcirc;yf yn dywedyd, Rhodiwch yn yr Y&s;pryd, ac na chyflawnwch drachwant y cnawd.</P>
<P N="17">17 Canys y mae y cnawd yn chwennychu yn erbyn yr Y&s;pryd, a'r Y&s;pryd yn erbyn y cnawd: a'r rhai hyn a wrth-wynebant ei gi|lydd fel na alloch wneuthur beth bynnag a ewylly&s;ioch.</P>
<P N="18">18 Ond os gan yr Y&s;pryd i'ch arweinir, nid ydych tan y Ddeddf.</P>
<P N="19">19 Hefyd amlwg yw gweithre|doedd y cnawd, y rhai yw, tor|priodas, godineb, aflendid, anllad|rwydd,</P>
<P N="20">20 Delw-addoliaeth, &s;wyn-gy|faredd, ca&s;ineb, cynhennau, gw&ycirc;n fydau, ll&icirc;d, ymry&s;onau, ymblei|dio, here&s;iau.</P>
<PB REF="223">
<P N="21">21 Cenfigennau, llofruddiaeth, meddwdod, cyfeddach; a chy|ffelyb i'r rhai hyn, <HI>am</HI> y rhai yr &wcirc;yfi yn rhag-ddywedyd wrthych, megis ac y rhag-ddywedais, na chaiff y rhai &s;y yn gwneuthur y cyfryw bethau etifeddu teyrnas Dduw.</P>
<P N="22">22 Eithr ffrwyth yr Y&s;pryd, yw cariad, llawenydd, tangne|ddyf, h&icirc;r-ymaros, cymmwyna&s;|garwch, daioni, ffydd, addfwyn|der, dirwe&s;t.</P>
<P N="23">23 Yn erbyn y cyfryw nid oes Ddeddf.</P>
<P N="24">24 A'r rhai <HI>&s;ydd</HI> yn eiddo Chri&s;t, a groe&s;-hoelia&s;ant y cnawd, a'i wy|<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">iau, a'i chwantau.</P>
<P N="25">25 Os byw yr ydym yn yr Y&s;|pryd, rhodiwn hefyd yn yr Y&s;|pryd.</P>
<P N="26">26 Na fyddwn w&acirc;g-ogonedd|gar, gan ym-annog ei gilydd, gan ymgenfigennu wrth ei gilydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y mae efe yn eu hannog hwy i ym|ddwyn yn llariaidd tuac at frawd a lithrodd,</HI> 2 <HI>ac i ddwyn b&ocirc;b un faich ei gilydd:</HI> 6 <HI>i f&ocirc;d yn hael tuag at eu dy&s;cawdwyr,</HI> 9 <HI>ac na ddeffygiont yn gwneuthur da.</HI> 12 <HI>Y mae efe yn dangos pa beth yw amcan y rhai &s;y'n pregethu 'r Enwaediad.</HI> 14 <HI>Nad yw efe yn gorfoleddu mewn dim ond yn|groes Chri&s;t.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>Y Brodyr, os goddiweddir d&ycirc;n ar ryw fai, chwy-chwi y rhai y&s;prydol adgyweiriwch y cyfryw un, mewn y&s;pryd addfwynder: gan dy y&s;tyried dy hun, rhag dy demptio ditheu.</P>
<P N="2">2 Dygwch feichiau ei gilydd, ac felly cyflawnwch gyfraith Chri&s;t.</P>
<P N="3">3 Oblegid os tybia neb ei f&ocirc;d yn rhyw beth, ac yntef heb f&ocirc;d yn ddim y mae efe yn ei dwyllo ei hun.</P>
<P N="4">4 Eithr profed p&ocirc;b un ei waith ei hun: ac yna y caiff orfoledd yn|ddo ei hun yn unic, ac nid mewn arall.</P>
<P N="5">5 Canys p&ocirc;b un a ddwg ei faich ei hun.</P>
<P N="6">6 A chyfranned yr hwn a ddy|&s;cwyd yn y gair, &acirc;'r hwn fydd yn ei ddy&s;cu, ym-mh&ocirc;b peth da.</P>
<P N="7">7 Na thwyller chwi: ni wat|worir Duw: canys beth bynnac a hauo d&ycirc;n, hynny hefyd a f&ecirc;d efe.</P>
<P N="8">8 Oblegid yr hwn &s;ydd yn hau iw gnawd ei hun, o'r cnawd a f&ecirc;d lygredigaeth: eithr yr hwn &s;ydd yn hau i'r Y&s;pryd, o'r Y&s;pryd a f&ecirc;d fywyd tragwyddol.</P>
<P N="9">9 Eithr yn gwneuthur daioni na ddiogwn: canys yn ei iawn br&ycirc;d y medwn, oni ddeffygiwn.</P>
<P N="10">10 Am hynny tra ydym yn cael am&s;er cyfaddas, gwnawn dda i bawb, ond yn enwedig i'r rhai fy o deulu 'r ffydd.</P>
<P N="11">11 Gwelwch cyhyd y llythyr a &s;crifennais attoch, a'm llaw fy hun.</P>
<P N="12">12 Cynnifer ac &s;y yn ewylly&s;io ymdecc&acirc;u yn y cnawd, y rhai hyn &s;y yn eich cymmell i'ch en|waedu, yn unic fel nad erlidier hwy oblegid croes Chri&s;t.</P>
<P N="13">13 Canys nid yw y rhai a enwae|dir, eu hunain yn cadw y Ddeddf: ond ewylly&s;io y maent enwaedu arnoch chwi, fel y gorfoleddont yn eich cnawd chwi.</P>
<P N="14">14 Eithr na utto Duw i mi
<PB REF="224"> ymffro&s;tio, ond ynghroes ein Har|glwydd Ie&s;u Gri&s;t; drwy yr hwn y croe&s;-hoeliwyd y b&ycirc;d i mi, a minneu i'r b&ycirc;d.</P>
<P N="15">15 Canys yn Ghri&s;t Ie&s;u ni di|chon Enwaediad ddim, na di-en|waediad, ond creadur newydd.</P>
<P N="16">16 A chynnifer ac a rodiant yn &ocirc;l y rheol hon, tangneddyf arnynt a thrugaredd, ac ar I&s;rael Duw.</P>
<P N="17">17 O hyn allan, na flined neb fi: canys dwyn yr &wcirc;yf yn fy nghorph nodau'r Arglwydd Ie&s;u.</P>
<P N="18">18 Gr&acirc;s ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t <HI>a fyddo</HI> gyd &acirc;'ch y&s;pryd chwi frodyr. Amen.</P>
<P>&para;At y Galatiaid yr &s;crifen|nwyd o Rufain.</P>
</DIV2>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="book">
<HEAD>EPISTOL PAUL YR APOSTOL at yr EPHESIAID.</HEAD>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Ar &ocirc;l cyfarch yr Ephe&s;iaid,</HI> 3 <HI>a di|olch tro&s;tynt,</HI> 4 <HI>y mae efe yn cry|bwyll am ein etholedigaeth ni,</HI> 6 <HI>a'n mabwy&s;iad trwy r&acirc;s,</HI> 11 <HI>yr hyn yw gw&icirc;r ffynnon iechydwri|aeth dyn:</HI> 13 <HI>ac am na ellir yn bawdd gyrhaeddyd uchder y dirge|lwch hwn,</HI> 16 <HI>y mae efe yn gwe|ddio a'r iddynt ddyfod,</HI> 18 <HI>i gy|flawn wybodaeth, a</HI> 20 <HI>meddi|ant o hono yn Ghri&s;t.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>PAUL Apo&s;tol Ie&s;u Gri&s;t trwy ewyllys Duw, at y Sainct &s;ydd yn Ephe&s;us, a'r ffyddloniaid yn Ghri&s;t Ie&s;u.</P>
<P N="2">2 Gr&acirc;s <HI>fyddo</HI> i chwi a thangne|ddyf oddi wrth Dduw ein T&acirc;d a'r Arglwydd Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="3">3 Bendigedig <HI>fyddo</HI> Duw, a Th&acirc;d ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t yr hwn a'n bendithiodd ni &acirc; ph&ocirc;b bendith y&s;prydol, yn y nefolion <HI>leoedd</HI> yn Ghri&s;t,</P>
<P N="4">4 Megis yr etholodd efe ni yn|ddo ef cyn &s;eiliad y b&ycirc;d, fel y by|ddem yn &s;anctaidd ac yn ddifeius ger ei fron ef mewn cariad:</P>
<P N="5">5 Wedi iddo ein rhagluniae|thu ni i fabwy&s;iad trwy Ie&s;u Ghri&s;t iddo ei hun, yn &ocirc;l bodlonrwydd ei ewyllys ef.</P>
<P N="6">6 Er mawl gogoniant ei r&acirc;s ef, trwy yr hwn y gwnaeth ni yn gymmeradwy yn yr anwylyd:</P>
<P N="7">7 Yn yr hwn y mae i ni bryne|digaeth trwy ei waed ef, <HI>fef</HI> ma|ddeuant pechodau, yn &ocirc;l cyfoeth ei r&acirc;s ef:</P>
<P N="8">8 Trwy yr hwn y bu efe he|laeth i ni ym mh&ocirc;b doethineb a deall:</P>
<P N="9">9 Gwedi iddo y&s;py&s;u i ni ddirge|lwch ei ewyllys, yn &ocirc;l ei fodlon|rwydd ei hun, yr hon a arfaetha|&s;ei efe ynddo ei hun:</P>
<P N="10">10 Fel yngorchwiliaeth cy|flawnder yr am&s;eroedd, y gallai grynhoi ynghyd yn Ghri&s;t yr holl bethau &s;ydd yn y nefoedd, ac ar y ddaiar, ynddo ef;</P>
<P N="11">11 Yn yr hwn i'n dewi&s;wyd hefyd, wedi ein rhagluniaethu yn &ocirc;l arfaeth yr hwn &s;ydd yn gwei|thio p&ocirc;b peth wrth gyngor ei e|wyllys ei hun.</P>
<PB REF="224">
<P N="12">12 Fel y byddem ni er mawl iw ogoniant ef, y rhai o'r blaen a obeithia&s;om yn Ghri&s;t.</P>
<P N="13">13 Yn yr hwn <HI>y gobeithia&s;och</HI> chwithau hefyd, wedi i chwi gly|wed gair y gwirionedd, Efengyl eich iechydwriaeth, yn yr hwn hefyd, wedi i chwi gredu, i'ch &s;eliwyd trwy l&acirc;n Y&s;pryd yr adde|wid:</P>
<P N="14">14 Yr hwn yw ernes ein etife|ddiaeth ni, hyd bryniad y pwrcas, i fawl ei ogoniant ef.</P>
<P N="15">15 O herwydd hyn, minneu he|fyd wedi clywed eich ffydd yn yr Arglwydd Ie&s;u, a'ch cariad tu ac at yr holl Sainct,</P>
<P N="16">16 Nid wyf yn peidio &acirc; diolch tro&s;och, gan wneuthur coffa am danoch yn fy ngweddiau:</P>
<P N="17">17 Ar i Dduw ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t, T&acirc;d y gogoniant, ro|ddi i chwi Y&s;pryd doethineb, a datcuddiad, trwy ei adnabod ef:</P>
<P N="18">18 Wedi goleuo llygaid eich meddyliau: fel y gwypoch beth yw gobaith ei alwedigaeth ef, a pheth <HI>yw</HI> golud gogoniant ei eti|feddiaeth ef yn y Sainct:</P>
<P N="19">19 A pheth yw rhagorol faw|redd ei nerth ef, tu ac attom ni y rhai &ycirc;m yn credu, yn &ocirc;l gwei|thrediad nerth ei gadernid ef:</P>
<P N="20">20 Yr hon a weithredoedd efe yn Ghri&s;t, pan y cyfododd ef o feirw; ac a'i go&s;ododd i ei&s;tedd ar ei ddeheu-law ei hun, yn y ne|folion <HI>leoedd,</HI></P>
<P N="21">21 Goruwch p&ocirc;b tywy&s;ogaeth, ac awdurdod, a gallu, ac arglwy|ddiaeth, a ph&ocirc;b enw a henwir, nid yn unic yn y b&ycirc;d hwn, ond hefyd yn yr hwn a ddaw;</P>
<P N="22">22 Ac a ddaro&s;tyngodd b&ocirc;b peth tan ei draed ef: ac a'i rho|ddes ef yn ben, uwch law pob peth i'r Eglwys.</P>
<P N="23">23 Yr hon yw ei gorph ef, ei gyflawnder ef, yr hwn &s;ydd yn cy|flawni oll yn oll.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Trwy gyffelybu yr hyn oeddym ni wrth,</HI> 3 <HI>naturiaeth, a'r hyn ydym ni</HI> 5 <HI>trwy r&acirc;s: Y mae efe yn dangos ddarfod ein creu ni i wei|thredoedd da, a</HI> 13 <HI>chan ein b&ocirc;d ni wedi ein dwyn yn agos trwy Ghri&s;t, na ddylem ni fyw megis</HI> 11 <HI>Cenhedloedd, ac</HI> 12 <HI>e&s;troniaid gynt, ond megis</HI> 19 <HI>cyd-ddina&s;y|ddion &acirc;'r Sainct, a theulu Duw.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A Chwithau <HI>a fywhaodd efe,</HI> pan oeddych feirw mewn camweddau, a phechodau,</P>
<P N="2">2 Yn y rhai y rhodia&s;och gynt yn &ocirc;l helynt y b&ycirc;d hwn, yn &ocirc;l ty|wy&s;og llywodraeth yr awyr; yr Y&s;pryd &s;ydd yr awron yn gwei|thio ym-mhlant anufydd-dod:</P>
<P N="3">3 Ym my&s;c y rhai hefyd y bu ein ymarweddiad ni oll gynt yn chwantau ein cnawd, gan wneu|thur ewylly&s;iau y cnawd, a'r me|ddyliau: ac yr oeddym ni wrth na|turiaeth yn blant digofaint, megis eraill.</P>
<P N="4">4 Eithr Duw, yr hwn &s;ydd gy|foethog o drugaredd, o herwydd ei fawr gariad trwy yr hwn y ca|rodd efe ni,</P>
<P N="5">5 Ie pan oeddym feirw mewn camweddau, a'n cyd-fywhaodd ni gyd &acirc; Chri&s;t: (trwy r&acirc;s yr ydych yn gadwedig:)</P>
<P N="6">6 Ac a'n cyd-gyfododd, ac a'n go&s;ododd i gyd-ei&s;tedd yn y nefo|lion <HI>leoedd</HI> yn Ghri&s;t Ie&s;u.</P>
<PB REF="225">
<P N="7">7 Fel y gallei ddangos yn yr oe&s;oedd a ddeuei ragorol olud ei r&acirc;s ef, trwy ei gymmwyna&s;car|wch i ni yn Ghri&s;t Ie&s;u.</P>
<P N="8">8 Canys trwy r&acirc;s yr ydych yn gadwedig trwy ffydd: a hynny nid o honoch eich hunain; rh&ocirc;dd Duw <HI>ydyw:</HI></P>
<P N="9">9 Nid o weithredoedd, fel nad ymffro&s;tiai n&ecirc;b.</P>
<P N="10">10 Canys ei waith ef ydym, wedi ein creu yn Ghri&s;t Ie&s;u i weithredoedd da, y rhai a rag|ddarparodd Duw, fel y rhodiem ni ynddynt.</P>
<P N="11">11 Am hynny cofiwch, a chwi gynt yn Genhedloedd yn y cnawd, y rhai a elwid yn ddienwaediad gan yr hyn a elwir Enwaediad o waith llaw yn y cnawd:</P>
<P N="12">12 Eich b&ocirc;d chwi y pryd hyn|ny heb Gri&s;t, wedi eich dieithro oddi-wrth wladwriaeth I&s;rael, ac yn e&s;troniaid oddi wrth ammodau yr addewid, heb obaith gennych, ac heb Dduw yn y b&ycirc;d:</P>
<P N="13">13 Eithr yr awron yn Ghri&s;t Ie&s;u, chwy chwi y rhai oeddych gynt ym-mhell, a wnaethpwyd yn agos trwy waed Chri&s;t.</P>
<P N="14">14 Canys efe yw ein tangne|ddyf ni, yr hwn a wnaeth y ddau yn un, ac a ddattododd ganolf&ucirc;r y gwahaniaeth rhyngom ni:</P>
<P N="15">15 Ac a ddirymmodd, drwy ei gnawd ei hun, y gelyniaeth, <HI>&s;ef</HI> Deddf y Gorchymmynion mewn ordeiniadau: fel y creai y ddau ynddo ei hun yn un d&ycirc;n newydd, gan wneuthur heddwch,</P>
<P N="16">16 Ac fel y cymmodei y ddau &acirc; Duw, yn un corph, trwy 'r groes, wedi lladd y gelyniaeth trwyddi hi.</P>
<P N="17">17 Ac efe a ddaeth, ac a bre|gethodd dangneddyf i chwi y rhai pell, ac i'r rhai agos.</P>
<P N="18">18 Oblegid trwyddo ef y mae i ni ein dau ddyfodfa mewn un Y&s;|pryd at y T&acirc;d.</P>
<P N="19">19 Weithian gan hynny nid ydych chwi mwyach yn ddieith|riaid a dyfodiaid, ond yn gyd|ddina&s;yddion &acirc;'r Sainct, ac yn deulu Duw.</P>
<P N="20">20 Wedi eich goruwch adei|ladu ar &s;ail yr Apo&s;tolion a'r Pro|phwydi, ac Ie&s;u Gri&s;t ei hun yn ben-congl-faen:</P>
<P N="21">21 Yn yr hwn y mae yr holl adeilad wedi ei chymmwys gyd|gy&s;&s;ylltu yn cynnyddu yn Deml &s;anctaidd yn yr Arglwydd:</P>
<P N="22">22 Yn yr hwn i'ch cyd-adei|ladwyd chwithau yn bre&s;wylfod i Dduw trwy yr Y&s;pryd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Darfod y&s;py&s;&s;u i Paul trwy ddat|cuddiad, guddiedig ddirgelwch</HI> 6 <HI>cadwedigaeth y Cenhedloedd:</HI> 8 <HI>ac mai iddo efe y rhoe&s;id y gr&acirc;s iw</HI> 9 <HI>bregethu ef.</HI> 13 <HI>Y mae efe yn dymuno arnynt n&acirc; lwfrhaont ob|legid ei flinderau ef,</HI> 14 <HI>ac yn gweddio</HI> 19 <HI>ar iddynt wybod mawr gariad Duw tu ag attynt.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>ER mwyn hyn myfi Paul, car|charor Ie&s;u Gri&s;t tro&s;och chwi y Cenhedloedd,</P>
<P N="2">2 Os clyw&s;och am orch wili|aeth gr&acirc;s Duw, yr hon a rodd|wyd i mi tu ac attoch chwi:</P>
<P N="3">3 Mai trwy ddatcuddiad yr Y&s;|py&s;odd efe i mi y dirgelwch, (me|gis yr &s;crifennais o'r blaen ar y|chydig <HI>eiriau:</HI></P>
<P N="4">4 Wrth yr hyn y gellwch, pan
<PB REF="225"> ddarllennoch, &wcirc;ybod fy neall i yn nirgelwch Chri&s;t.)</P>
<P N="5">5 Yr hwn yn oe&s;oedd eraill nid eglurwyd i feibion dynion, fel y mae yr awron wedi ei ddatcuddio iw &s;anctaidd Apo&s;tolion a'i Bro|phwydi trwy 'r Y&s;pryd;</P>
<P N="6">6 Y byddai y Cenhedloedd yn gyd-etifeddion, ac yn gyd-gorph, ac yn gyd-gyfrannogion o'i adde|wid ef yn Ghri&s;t, trwy 'r Efengyl:</P>
<P N="7">7 I'r hon i'm gwnaed i yn wei|nidog, yn &ocirc;l rh&ocirc;dd gr&acirc;s Duw, yr hwn a roddwyd i mi, yn &ocirc;l grymmus weithrediad ei allu ef.</P>
<P N="8">8 I mi y llai n&acirc;'r lleiaf o'r holl Sainct y rhoddwyd y gr&acirc;s hyn, i efangylu ym my&s;c y Cenhedloedd anchwiliadwy olud Chri&s;t;</P>
<P N="9">9 Ac i egluro i bawb beth <HI>yw</HI> cymdeithas y dirgelwch, yr hwn oedd guddiedig o ddechreuad y b&ycirc;d yn Nuw, yr hwn a greawdd b&ocirc;b peth trwy Ie&s;u Ghri&s;t:</P>
<P N="10">10 Fel y byddei yr awron yn hy&s;pys i'r tywy&s;ogaethau, ac i'r awdurdodau, yn y nefolion <HI>leoedd,</HI> trwy 'r Eglwys, fawr amryw ddoe|thineb Duw:</P>
<P N="11">11 Yn &ocirc;l yr arfaeth dragywy|ddol, yr hon a wnaeth efe yn Ghri&s;t Ie&s;u ein Harglwydd ni:</P>
<P N="12">12 Yn yr hwn y mae i ni hyf|dra, a dyfodfa mewn hyder, trwy ei ffydd ef.</P>
<P N="13">13 O herwydd pa ham yr w&ycirc;f yn dymuno na lwfrhaoch oble|gid fy mlinderau i tro&s;och, yr hyn yw eich gogoniant chwi.</P>
<P N="14">14 O herwydd hyn yr &wcirc;yf yn plygu fy ngliniau at D&acirc;d ein Har|glwydd Ie&s;u Gri&s;t,</P>
<P N="15">15 O'r hwn yr henwir yr holl deulu yn y nefoedd, ac ar y ddaiar;</P>
<P N="16">16 A'r roddi o honaw ef i chwi yn &ocirc;l cyfoeth ei ogoniant, f&ocirc;d wedi ymgadarnhau mewn nerth, trwy ei Y&s;pryd ef, yn y d&ycirc;n oddi|mewn:</P>
<P N="17">17 Ar f&ocirc;d Chri&s;t yn trigo trwy ffydd yn eich calonnau chwi;</P>
<P N="18">18 Fel y galloch wedi eich gw|reiddio, a'ch &s;eilio mewn cariad, ymgyffred gyd &acirc;'r holl Sainct, beth yw 'r ll&ecirc;d, a'r h&ycirc;d, a'r dyfn|der, a'r uchder:</P>
<P N="19">19 A gwybod cariad Chri&s;t, yr hwn &s;ydd uwch-law g&wcirc;ybodaeth: fel i'ch cyflawner &acirc; holl gyflawn|der Duw.</P>
<P N="20">20 Ond i'r hwn a ddichon wneuthur yn drarhagorol, y tu hwnt i b&ocirc;b peth yr ydym ni yn eu dymuno, neu yn eu meddwl, yn &ocirc;l y nerth &s;ydd yn gweithredu ynom ni.</P>
<P N="21">21 Iddo efe <HI>y byddo</HI> y gogoni|ant yn yr Eglwys trwy Ghri&s;t Ie&s;u, tros yr holl genhedlaethau, hyd yn oes oe&s;oedd. Amen.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y mae yn eu hannoc hwynt i un|deb:</HI> 7 <HI>ac yn dangos b&ocirc;d Duw yn rhoddi amryw</HI>11 <HI>ddoniau i ddy|nion er mwyn</HI> 13 <HI>adeiladaeth ei Eglwys, a'i</HI> 16 <HI>chynnydd yn Ghri&s;t.</HI> 18 <HI>Y mae efe yn eu galw hwynt oddiwrth amhurdeb y Cenhedloedd,</HI> 24 <HI>i wi&s;co y dyn newydd,</HI> 25 <HI>ac i fwrw ymaith gelwydd, ac</HI> 29 <HI>ymadrodd llygredic.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>DEi&s;yf gan hynny arnoch yr wyfi y carcharor yn yr Ar|glwydd, ar rodio o honoch yn addas i'r alwedigaeth i'ch gal|wyd iddi:</P>
<PB REF="226">
<P N="2">2 Gyd &acirc; phob go&s;tyngeidd|rwydd ac addfwynder, yngh&ycirc;d a hir-ymaros, gan oddef ei gilydd mewn cariad:</P>
<P N="3">3 Gan f&ocirc;d yn ddyfal i gadw un|deb yr Y&s;pryd, ynghwlwm tang|neddyf.</P>
<P N="4">4 Un corph &s;ydd, ac un Y&s;|pryd, megis ac i'ch galwyd yn un gobaith eich galwedigaeth.</P>
<P N="5">5 Un Arglwydd, un ffydd, un bedydd.</P>
<P N="6">6 Un Duw a Th&acirc;d oll, yr hwn &s;ydd goruwch oll, a thrwy oll, ac ynoch oll.</P>
<P N="7">7 Eithr i b&ocirc;b un o honom y rhoed gr&acirc;s, yn &ocirc;l me&s;ur dawn Chri&s;t.</P>
<P N="8">8 O herwydd pa ham, y mae efe yn dywedyd, Pan dderchafodd i'r uchelder, efe a gaethiwodd gae|thiwed, ac a roddes roddion i ddynion.</P>
<P N="9">9 (Eithr, efe a dderchafodd, beth yw ond darfod iddo hefyd dde&s;cyn yn gyntaf i barthau i&s;af y ddaiar?</P>
<P N="10">10 Yr hwn a dde&s;cynnodd, yw yr hwn hefyd a e&s;cynnodd goru|wch yr holl nefoedd, fel y cy|flawnei b&ocirc;b peth.)</P>
<P N="11">11 Ac efe a roddes rai yn Apo|&s;tolion, a rhai yn Brophwydi, a rhai yn Efangylw&ycirc;r, a rhai yn Fugeiliaid ac yn Athrawon:</P>
<P N="12">12 I berffeithio y Sainct, i waith y weinidogaeth, i adeilad corph Chri&s;t:</P>
<P N="13">13 Hyd oni ymgyfarfyddom oll yn undeb ffydd, a g&wcirc;ybodaeth M&acirc;b Duw, yn &wcirc;r perffaith, at fe|&s;ur oedran cyflawnder Chri&s;t.</P>
<P N="14">14 Fel na byddom mwyach yn blantos, yn bwhwmman ac yn ein cylch-arwain &acirc; phob awel dy&s;cei|diaeth, trwy hocced dynion, trwy gyfrwy&s;dra, i gynllwyn i dwyllo:</P>
<P N="15">15 Eithr gan f&ocirc;d yn gywir mewn cariad, cynyddu o honom iddo ef ym-mh&ocirc;b peth, yr hwn yw 'r pen, <HI>&s;ef</HI> Chri&s;t:</P>
<P N="16">16 O'r hwn y mae yr holl gorph wedi ei gydymgynnull a'i gyd|gy&s;&s;ylltu, trwy b&ocirc;b cymmal cyn|haliaeth, yn &ocirc;l y nerthol weith|rediad ym me&s;ur p&ocirc;b rhan, yn gwneuthur cynnydd y corph, iw adeilad ei hun mewn cariad.</P>
<P N="17">17 Hyn gan hynny yr wyf yn ei ddywedyd, ac yn ei dy&s;tiolae|thu yn yr Arglwydd, na rodioch chwi mwyach, fel y mae y Cen|hedloedd eraill yn rhodio yn oferedd eu meddwl:</P>
<P N="18">18 Wedi tywyllu eu deall, wedi ymddieithro oddi wrth fu|chedd Dduw, drwy 'r anwyboda|eth &s;ydd ynddynt trwy ddallineb eu calon:</P>
<P N="19">19 Y rhai wedi diddarbodi, a ymroe&s;ant i drythyllwch, i wneu|thur p&ocirc;b aflendid yn un chwant:</P>
<P N="20">20 Eithr chwy-chwi nid felly y dy&s;ca&s;och Gri&s;t:</P>
<P N="21">21 Os bu i chwi ei glywed ef, ac os dy&s;cwyd chwi ynddo, me|gis y mae 'r gwirionedd yn yr Ie&s;u:</P>
<P N="22">22 Dodi o honoch heibio, o ran yr ymarweddiad cyntaf, yr h&ecirc;n dd&ycirc;n, yr hwn &s;ydd lygredig yn &ocirc;l y chwantau twyllodrus:</P>
<P N="23">23 Ac ymadnewyddu yn Y&s;|pryd eich meddwl,</P>
<P N="24">24 A gwi&s;co y d&ycirc;n newydd yr hwn yn &ocirc;l Duw a grewyd mewn cyfiawnder a gwir &s;ancteidd|rwydd.</P>
<P N="25">25 O herwydd pa ham, gan fwrw ymmaith gelwydd, dywed|wch
<PB REF="226"> y gw&icirc;r b&ocirc;b un wrth ei gym|mydog: oblegid aelodau ydym iw gilydd.</P>
<P N="26">26 Digiwch, ac na phechwch: na fachluded yr haul ar eich di|gofaint chwi:</P>
<P N="27">27 Ac na roddwch le i ddiafol.</P>
<P N="28">28 Yr hwn a ledratt&acirc;odd, na ledratted mwyach, eithr yn hy|trach cymmered boen, gan wei|thio &acirc;'i ddwylo yr hyn &s;ydd dda, fel y byddo ganddo beth iw gy|frannu, i'r hwn y mae angen arno.</P>
<P N="29">29 Na ddeued un ymadrodd llygredig allan o'ch genau chwi: ond y cyfryw un ac a fyddo da i adeiladu yn fuddiol, fel y paro r&acirc;s i'r gwrandaw&ycirc;r.</P>
<P N="30">30 Ac na thri&s;t&ecirc;wch l&acirc;n Y&s;|pryd Duw, trwy 'r hwn i'ch &s;eli|wyd hyd ddydd prynedigaeth.</P>
<P N="31">31 Tynner ymmaith oddi wr|thych b&ocirc;b chwerwedd, a ll&icirc;d, a d&icirc;g, a llefain, a chabledd, gyd &acirc; ph&ocirc;b drygioni.</P>
<P N="32">32 A byddwch gymmwyna&s;|gar iw gilydd, yn do&s;turiol, yn maddeu iw gilydd, megis y ma|ddeuodd Duw er mwyn Chri&s;t i chwithau.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Ar &ocirc;l cynghorion cyffredinawl i garu ei gilydd,</HI> 3 <HI>ac i ochelyd godineb, a</HI> 4 <HI>phob aflendid,</HI> 7 <HI>ac i beidio a chyttal &acirc;'r annu|wiol,</HI> 15 <HI>ac i rodio yn ddie&s;ceu|lus,</HI> 18 <HI>ac i fod yn llawn o'r Y&s;pryd:</HI> 22 <HI>y mae efe yn dyfod at ddledion gwahanredol, pa fodd y dylai wragedd ufuddhau iw gwyr,</HI> 25 <HI>a gwyr garu eu gw|ragedd,</HI> 32 <HI>megis y mae Chri&s;t yn caru ei Eglwys.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>BYddwch gan hynny ddilyn|w&ycirc;r Duw, fel plant anwyl:</P>
<P N="2">2 A rhodiwch mewn cariad, megis y carodd Chri&s;t ninnau, ac a'i rhoddodd ei hun tro&s;om ni yn offrwm ac yn aberth i Dduw, o arogl peraidd.</P>
<P N="3">3 Eithr godineb, a ph&ocirc;b aflen|did, neu gybydd-dra, na henwer chwaith yn eich plith, megis y gweddei i Sainct:</P>
<P N="4">4 Na &s;erthedd, nac ymadrodd ff&ocirc;l, na choeg-ddigrifwch, pethau nid ydynt weddus: eithr yn hy|trach rhoddi diolch.</P>
<P N="5">5 Canys yr ydych chwi yn gw&ycirc;bod hyn, am b&ocirc;b puttein-&wcirc;r, neu aflan, neu gybydd, yr hwn &s;ydd ddelw addolwr, nad oes i|ddynt etifeddiaeth yn nheyrnas Chri&s;t a Duw.</P>
<P N="6">6 Na thwylled neb chwi &acirc; gei|riau ofer: canys oblegid y pethau hyn y mae digofaint Duw yn dy|fod ar blant yr anufydd-dod.</P>
<P N="7">7 Na fyddwch gan hynny gy|frannogion &acirc; hwynt.</P>
<P N="8">8 Canys yr oeddych chwi gynt yn dywyllwch, ond yr awron go|leuni <HI>ydych</HI> yn yr Arglwydd: rho|diwch fel plant y goleuni,</P>
<P N="9">9 (Canys ffrwyth yr Y&s;pryd <HI>&s;ydd</HI> ym mh&ocirc;b daioni, a chyfi|awnder, a gwirionedd.)</P>
<P N="10">10 Gan brofi beth &s;ydd gym|meradwy gan yr Arglwydd:</P>
<P N="11">11 Ac na fydded i chwi gyd|gyfeillach &acirc; gweithredoedd an|ffrwythlgwn y tywyllwch, eithr yn hytrach argyoeddwch <HI>hwynt.</HI></P>
<P N="12">12 Canys brwnt yw adrodd y pethau a wneir ganddynt hwy yn ddirgel.</P>
<P N="13">13 Eithr p&ocirc;b peth, wedi 'r ar|gyoedder, a eglurir gan y goleuni:
<PB REF="227"> canys beth bynnag &s;ydd yn eglu|ro, goleuni yw.</P>
<P N="14">14 O herwydd pa ham y mae efe yn dywedyd, Deffro di yr hwn wyt yn cy&s;cu, a chyfod oddi wrth y meirw; a Chri&s;t a oleua i ti.</P>
<P N="15">15 Gwelwch gan hynny, pa f&ocirc;dd y rhodioch yn ddie&s;ceulus: nid fel annoethion, ond fel doe|thion;</P>
<P N="15">15 Gan brynu 'r am&s;er, oble|gid y dyddiau &s;y ddrwg.</P>
<P N="17">17 Am hynny na fyddwch an|noethion, eithr yn deall beth <HI>yw</HI> ewyllys yr Arglwydd.</P>
<P N="18">18 Ac na feddwer chwi gan w&icirc;n, yn yr hyn y mae gormo|dedd, eithr llanwer chwi a'r Y&s;|pryd:</P>
<P N="19">19 Gan lefaru wrth ei gilydd mewn P&s;almau, a Hymnau, ac odlau y&s;prydol: gan ganu a phyng|cio yn eich calon i'r Arglwydd:</P>
<P N="20">20 Gan ddiolch yn wa&s;tad i Dduw a'r T&acirc;d, am b&ocirc;b peth, yn enw ein Harglwydd Ie&s;u Ghri&s;t:</P>
<P N="21">21 Gan ymddaro&s;twng iw gi|lydd yn ofn Duw.</P>
<P N="22">22 Y gwragedd, ymo&s;tyngwch i'ch gw&ycirc;r priod, megis i'r Ar|glwydd:</P>
<P N="23">23 Oblegid y g&wcirc;r yw pen y wraig, megis ac <HI>y mae</HI> Chri&s;t yn ben i'r Eglwys, ac efe yw iachaw|dur y corph.</P>
<P N="24">24 Ond fel y mae yr Eglwys yn ddaro&s;tyngedig i Gri&s;t, felly he|fyd <HI>bydded</HI> y gwragedd iw g&wcirc;yr priod, ym mh&ocirc;b peth.</P>
<P N="25">25 Y gw&ycirc;r, cerwch eich gw|ragedd, megis ac y carodd Chri&s;t yr Eglwys, ac a'i rhoddes ei hun tro&s;ti:</P>
<P N="26">26 Fel y &s;ancteiddiei efe hi, a'i gl&acirc;nhau &acirc;'r olchfa ddwfr, trwy 'r gair.</P>
<P N="27">27 Fel y go&s;odei efe hi yn o|goneddus iddo ei hun, yn Eglwys heb arni na brycheuyn na chry|chni, na dim o'r cyfryw, ond fel y byddei yn &s;anctaidd, ac yn ddi|feius.</P>
<P N="28">28 Felly y dylei y gw&ycirc;r garu eu gwragedd megis eu cyrph eu hunain: yr hwn a garo ei wraig, &s;ydd yn ei garu ei hun:</P>
<P N="29">29 Canys ni cha&s;aodd neb eti|oed ei gnawd ei hun, eithr ei fa|gu, a'i feithrin y mae, megis ac <HI>y mae</HI> 'r Arglwydd am yr Eglwys:</P>
<P N="30">30 Oblegid aelodau ydym o'i gorph ef, o'i gnawd ef, ac o'i e&s;|cyrn ef.</P>
<P N="31">31 Am hynny y g&acirc;d d&ycirc;n ei d&acirc;d a'i fam, ac y gl&ycirc;n wrth ei wraig, a hwy a fyddant ill dau yn un cnawd.</P>
<P N="32">32 Y dirgelwch hwn &s;ydd fawr: eithr am Ghri&s;t, ac am yr Eglwys yr wyfi yn dywedyd.</P>
<P N="33">33 Ond chwithau hefyd cym|main un, felly cared p&ocirc;b un o ho|noch ei wraig, fel ef ei hunan: a'r wraig <HI>edryched</HI> ar iddi berchi ei g&wcirc;r.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Dled-&s;wydd plant tuagat eu rhi|eni: a gwei&s;ion tuac at eu har|glwyddi.</HI> 10 <HI>Mai milwriaeth yw ein bywyd ni,</HI> 12 <HI>nid yn unic yn erbyn c&icirc;g &acirc; gwaed, eithr hefyd yn erbyn gelynion y&s;prydawl.</HI> 13 <HI>Cy|flawn arfogaeth Cri&s;tion,</HI> 18 <HI>a'r modd yr arferir.</HI> 21 <HI>Canmol Ty|chicus.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>Y Plant, ufyddhewch i'ch rhi|eni yn yr Arglwydd: canys hyn &s;ydd gyfiawn.</P>
<PB REF="227">
<P N="2">2 Anrhydedda dy d&acirc;d a'th fam (yr hwn yw y gorchymmyn cyn|taf mewn addewid.)</P>
<P N="3">3 Fel y byddo yn dda i ti, ac fel y byddech h&icirc;r-hoedlog ar y ddaiar.</P>
<P N="4">4 A <HI>chwithau</HI> dadau, na yrrwch eich plant i ddigio, ond maeth|wch hwynt yn addy&s;c ac athrawi|aeth yr Arglwydd.</P>
<P N="5">5 Y gwei&s;io<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">fyddhewch i'r rhai <HI>&s;ydd</HI> Arglwyddi <HI>i chwi</HI> yn &ocirc;l y cnawd, g&ycirc;d ag ofn a dychryn, yn &s;ymlrwydd eich calon, megis i Gri&s;t,</P>
<P N="6">6 Nid a golwg-wa&s;anaeth, fel bodlon w&ycirc;r dynion: ond fel gwei|&s;ion Chri&s;t, yn gwneuthur ewy|llys Duw o'r galon:</P>
<P N="7">7 Trwy ewyllys da yn gwneu|thur gwa&s;anaeth, megis i'r Ar|glwydd, ac nid i ddynion.</P>
<P N="8">8 Gan wybod mai pa ddaioni bynnag a wnelo p&ocirc;b un, hynny a dderbyn <HI>efe</HI> gan yr Arglwydd, pa un bynnag ai caeth ai rhydd <HI>fyddo.</HI></P>
<P N="9">9 A <HI>chwithau</HI> fei&s;tred gwnewch yr un pethau tu ac attynt hwy, gan roddi bygwth heibio: gan w&ycirc;|bod f&ocirc;d eich Arglwydd chwi a hwythau yn y nefoedd, ac nid oes derbyn wyneb gyd ag ef.</P>
<P N="10">10 Heb law hyn, fy mrodyr, ymner thwch yn yr Arglwydd, ac ynghadernid ei allu ef:</P>
<P N="11">11 Gwi&s;cwch oll-arfogaeth Duw, fel y galloch &s;efyll yn erbyn cynllwynion diafol.</P>
<P N="12">12 Oblegid nid yw ein hym|drech ni yn erbyn gwaed a chnawd, ond yn erbyn tywy&s;o|gaethau, yn erbyn awdurdodau, yn erbyn bydol-lywiawdw&ycirc;r ty|wyllwch y b&ycirc;d hwn, yn erbyn drygau Y&s;prydol yn y nefolion <HI>le|oedd.</HI></P>
<P N="13">13 Am hynny cymmerwch at|toch holl arfogaeth Duw, fel y galloch wrth-&s;efyll yn y dydd drwg, ac wedi gorphen p&ocirc;b peth, &s;efyll.</P>
<P N="14">14 Sefwch gan hynny wedi amgylch-wregy&s;u eich lwynau &acirc; gwirionedd, a gwi&s;co dwyfron|neg cyfiawnder:</P>
<P N="15">15 A gwi&s;co am eich traed e&s;|cidiau parat&ocirc;ad Efengyl tangne|ddyf.</P>
<P N="16">16 Uwch law p&ocirc;b dim, wedi cymmeryd tarian y ffydd, &acirc;'r hwn y gellwch ddiffoddi holl bicce|llau tanllyd y fall.</P>
<P N="17">17 Cymmerwch hefyd helm yr iechydwriaeth, a chleddyf yr Y&s;|pryd, yr hwn yw gair Duw:</P>
<P N="18">18 Gan weddio b&ocirc;b am&s;er, &acirc; phob rhyw weddi a dei&s;yfiad yn yr Y&s;pryd, a b&ocirc;d yn wiliadwrus at hyn ymma, trwy b&ocirc;b dyfal|bara, a dei&s;yfiad tros yr holl Sainct:</P>
<P N="19">19 A thro&s;of finneu, fel y rho|dder i mi ymadrodd drwy ago|ryd fy ngenau yn h&ycirc;, i y&s;py&s;u dir|gelwch yr Efengyl:</P>
<P N="20">20 Tros yr hon yr &wcirc;yf yn gen|nad mewn cadwyn: fel y traeth|wyf yn h&ycirc; am deni, fel y perthyn i mi draethu.</P>
<P N="21">21 Ond fel y gwypoch chwi|thau hefyd fy helynt, beth yr &wcirc;yf yn ei wneuthur, Tychicus y brawd anwyl, a'r gwenidog ffyddlon yn yr Arglwydd, a y&s;py&s;a i chwi b&ocirc;b peth.</P>
<P N="22">22 Yr hwn a anfonais attoch er mwyn hyn ymma, fel y caech &wcirc;ybod ein helynt ni, ac fel y di|ddanai efe eich calonnau chwi.</P>
<PB REF="228">
<P N="23">23 Tangneddyf i'r brodyr, a chariad gyd &acirc; ffydd oddi wrth Dduw T&acirc;d, a'r Arglwydd Ie&s;u Ghri&s;t.</P>
<P N="24">24 Gr&acirc;s fyddo gyd &acirc; phawb &s;y yn caru ein Harglwydd Ie&s;u Ghri&s;t mewn purdeb. Amen.</P>
<P>&para;At yr Ephe&s;iaid yr &s;crifennwyd o Rufein gyd &acirc; Tychicus.</P>
</DIV2>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="book">
<HEAD>EPISTOL PAUL YR APOSTOL at y PHILIPPIAID.</HEAD>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y mae efe yn ty&s;tiolaethu ei ddi|olchgarwch i Dduw, a'i &s;erch tuag attynt hwythau, am ffrwy|thau ei ffydd hwynt, a'u cym|deithas yn ei ddioddefiadau ef,</HI> 9 <HI>gan weddio beunydd, ar iddynt gynnyddu mewn gr&acirc;s:</HI> 12 <HI>Y mae efe yn dangos pa ddaioni a ddaeth i ffydd Ghri&s;t trwy ei flin|derau ef yn Rhufain,</HI> 21 <HI>ac mor barod ydyw ef i ogoneddu Chri&s;t, pa un bynnac ai trwy fywyd, a'i trwy farwolaeth:</HI> 27 <HI>gan eu han|nog hwy i undeb,</HI> 28 <HI>ac i fod yn gryfion mewn erlid.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>PAUL a Thimotheus gwei|&s;ion Ie&s;u Ghri&s;t, at yr holl Sainct yn Ghri&s;t Ie&s;u, y rhai &s;y yn Philippi, gyd &acirc;'r E&s;cobion a'r Diaconiaid.</P>
<P N="2">2 Gr&acirc;s i chwi a thangneddyf oddi wrth Dduw ein T&acirc;d ni, a'r Arglwydd Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="3">3 I'm Duw yr ydwyf yn di|olch, ym mh&ocirc;b coffa am danoch,</P>
<P N="4">4 B&ocirc;b am&s;er ym mh&ocirc;b dei&s;y|fiad o'r eiddof tro&s;och chwi oll, gan wneuthur fy nei&s;yfiad gyd &acirc; llawenydd:</P>
<P N="5">5 Oblegid eich cymdeithas chwi yn yr Efengyl, o'r dydd cyntaf hyd yr awr hon:</P>
<P N="6">6 Gan f&ocirc;d yn hyderus yn hyn, y bydd i'r hwn a ddechreuodd ynoch waith da, ei orphen hyd ddydd Ie&s;u Gri&s;t:</P>
<P N="7">7 Megis y mae yn iawn i mi &s;ynied hyn am danoch &ocirc;ll, am eich b&ocirc;d gennif yn fy nghalon, yn gymmaint a'ch b&ocirc;d chwi oll, yn gy&s;tal yn fy rhwymau, ac yn fy amddiffyn, a chadarnh&acirc;d yr Efeng|yl, yn gyfrannogion &acirc; mi o r&acirc;s.</P>
<P N="8">8 Canys Duw &s;ydd d&ycirc;&s;t i mi, mor hiraethus &wcirc;yf am danoch oll yn ymy&s;caroedd Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="9">9 A hyn yr &wcirc;yf yn ei weddio, ar amlhau o'ch cariad chwi etto fwy-fwy, mewn gwybodaeth, a ph&ocirc;b &s;ynwyr.</P>
<P N="10">10 Fel y profoch y pethau &s;y a gwahaniaeth rhyngddynt: fel y byddoch b&ucirc;r a didramgwydd hyd ddydd Chri&s;t.</P>
<P N="11">11 Wedi eich cyflawni &acirc; ffrwy|thau cyfiawnder, y rhai <HI>&s;ydd</HI> trwy Ie&s;u Gri&s;t, er gogoniant a moli|ant i Dduw.</P>
<P N="12">12 Ac mi a ewylly&s;iwn i chwi &wcirc;ybod, frodyr, am y pethau a ddigwyddodd i mi, ddyfod o ho|nynt yn hytrach er llwyddiant i'r Efengyl:</P>
<P N="13">13 Yn gymmaint a b&ocirc;d fy rhwy|mau
<PB REF="228"> i yn Ghri&s;t, yn eglur yn yr holl l&ycirc;s, ac ym mh&ocirc;b <HI>lle</HI> arall:</P>
<P N="14">14 Ac i lawer o'r brodyr yn yr Arglwydd fyned yn hyderus wrth fy rhwymau i, a b&ocirc;d yn hy|fach o lawer i draethu y gair yn ddiofn.</P>
<P N="15">15 Y mae rhai yn w&icirc;r yn prege|thu Chri&s;t trwy genfigen ac ym|ry&s;on: a rhai hefyd o ewyllys da.</P>
<P N="16">16 Y naill &s;y 'n pregethu Chri&s;t o gynnen, nid yn bur, gan feddwl dwyn mwy o flinder i'm rhwymau i.</P>
<P N="17">17 A'r lleill o gariad, gan &wcirc;y|bod mai er amddeffyn yr Efengyl i'm go&s;odwyd.</P>
<P N="18">18 Beth er hynny? etto ym mh&ocirc;b m&ocirc;dd, pa un bynnag ai mewn rhith, ai mewn gwirio|nedd, yr ydys yn pregethu Chri&s;t: ac yn hyn yr ydwyfi yn llawen, ie a llawen fyddaf.</P>
<P N="19">19 Canys mi a wn y digwydd hyn i mi er iechydwriaeth, trwy eich gweddi chwi, a chynnor|thwy Y&s;pryd Ie&s;u Gri&s;t:</P>
<P N="20">20 Yn &ocirc;l fy awydd-fryd a'm gobaith, na'm gwradwyddir mewn dim, eithr mewn p&ocirc;b hy|der, fel b&ocirc;b am&s;er, <HI>felly</HI> yr awron hefyd, y mawrygir Chri&s;t yn fy nghorph i, pa un bynnag ai trwy fywyd, ai trwy farwolaeth.</P>
<P N="21">21 Canys byw i mi <HI>yw</HI> Chri&s;t, a marw <HI>&s;ydd</HI> elw.</P>
<P N="22">22 Ac os byw fyddaf yn y enawd, hyn <HI>yw</HI> ffrwyth <HI>fy</HI> llafur; a pha beth a ddewi&s;af, ni's gwn.</P>
<P N="23">23 Canys y mae yn gyfyng ar|naf o'r ddeu <HI>tu,</HI> gan f&ocirc;d gennif chwant i'm dattod, ac i f&ocirc;d gyd &acirc; Chri&s;t: canys llawer iawn gwell <HI>ydyw:</HI></P>
<P N="24">24 Eithr aros yn y cnawd, <HI>&s;ydd</HI> fwy angenrheidiol o'ch ple|gid chwi.</P>
<P N="25">25 A chennyf yr hyder hyn, yr &wcirc;yf yn g&wcirc;ybod yr arho&s;af, ac y cyd-trigaf gyd &acirc; chwi oll, er cynnydd i chwi, a llawenydd y ffydd,</P>
<P N="26">26 Fel y byddo eich gorfoledd chwi yn helaethach yn Ghri&s;t Ie|&s;u o'm plegid i, drwy fy nyfodi|ad i drachefn attoch.</P>
<P N="27">27 Yn unic ymddygwch yn a|ddas i Efengyl Gri&s;t, fel pa un bynnag <HI>a wnelwyf</HI> ai dyfod a'ch gweled chwi, ai b&ocirc;d yn ab&s;ennol, y clywyf oddiwrth eich helynt chwi, eich b&ocirc;d yn &s;efyll yn un y&s;|pryd, ac un enaid gan gyd-ym|drech gyd &acirc; ffydd yr Efengyl:</P>
<P N="28">28 Ac heb eich dychrynu mewn un dim gan eich gwrthwyneb|w&ycirc;r: yr hyn iddynt hwy yn wir fydd arwydd &s;iccr o golledigaeth, ond i chwi o iechydwriaeth, a hynny gan Dduw.</P>
<P N="29">29 Canys i chwi y rhoddwyd <HI>b&ocirc;d i chwi</HI> er Chri&s;t, nid yn unic gredu ynddo ef, ond hefyd ddio|ddef erddo ef.</P>
<P N="30">30 Gan &s;&ocirc;d i chwi yr un ym|drin ac a wel&s;och ynofi, ac yr aw|ron a glywch ei <HI>f&ocirc;d</HI> ynofi.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y mae efe yn eu hannog hwynt i undeb, ac i b&ocirc;b go&s;tyngeiddrwydd meddwl, trwy &s;iampl ufydd-dod a derchafiad Chri&s;t:</HI> 12 <HI>ac i fyned rhagddynt yn ofalus yn ffordd ie|chydwriaeth, fel y b&ocirc;nt megis yn oleuadau i'r byd annuwiol,</HI> 16 <HI>ac yn ddiddanwch iddo yntef, eu A|po&s;tol hwynt, yr hwn &s;ydd bellach barod iw offrymmu i Dduw.</HI> 19 <HI>Y
<PB REF="229"> mae efe yn gobeithio danfon Timo|theus attynt, yr hwn y mae efe yn ei ganmol yn fawr,</HI> 25 <HI>ac fe|lly Epaphroditus, yr hwn y mae ef ar fedr ei ddanfon attynt yn ddiattreg.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>OD <HI>oes</HI> gan hynny ddim di|ddanwch yn Gri&s;t, od oes dim cy&s;&s;ur cariad, od oes dim cymdei|thas yr Y&s;pryd, od oes dim ymy|&s;caroedd a tho&s;turiaethau;</P>
<P N="2">2 Cyflawnwch fy llawenydd, fel y byddoch yn meddwl yr un peth, a'r un cariad gennych, yn gytt&ucirc;n, yn &s;ynnied yr un peth.</P>
<P N="3">3 Na <HI>wneler</HI> dim drwy gyn|nen, neu w&acirc;g-ogoniant, eithr mewn go&s;tyngeiddrwydd, gan dy|bied ei gilydd yn well n&acirc; chwi eich hunain.</P>
<P N="4">4 Nac edrychwch b&ocirc;b un ar yr eiddoch eich hunain, eithr p&ocirc;b un ar yr eiddo eraill hefyd.</P>
<P N="5">5 Canys bydded ynoch y me|ddwl ymma, yr hwn <HI>oedd</HI> hefyd yn Ghri&s;t Ie&s;u:</P>
<P N="6">6 Yr hwn ac efe yn ffurf Duw, ni thybiodd yn drais fod yn ogy|&s;uwch &acirc; Duw;</P>
<P N="7">7 Eithr efe a'i dibri&s;iodd ei hun, gan gymmeryd arno agwedd gw&acirc;s, ac a wnaed mewn cyffelybiaeth dynion:</P>
<P N="8">8 A'i gael mewn dull fel d&ycirc;n, efe a'i daro&s;tyngodd ei hun, gan f&ocirc;d yn ufydd hyd angeu, ie angeu 'r groes.</P>
<P N="9">9 O herwydd pa ham Duw a'i tra-derchafodd yntef, ac a roddes iddo Enw, yr hwn <HI>&s;ydd</HI> goruwch pob enw:</P>
<P N="10">10 Fel yn Enw Ie&s;u y plygei pob gl&icirc;n o'r nefolion, a'r dai|arolion, a than-ddaiarolion be|thau:</P>
<P N="11">11 Ac y cyffe&s;ei pob tafod <HI>f&ocirc;d</HI> Ie&s;u Gri&s;t yn Arglwydd, er gogo|niant Duw T&acirc;d.</P>
<P N="12">12 Am hynny fy anwylyd, me|gis b&ocirc;b am&s;er yr ufyddha&s;och, nid fel yn fy ngwydd yn unic, eithr yr awron yn fwy o lawer yn fy ab|&s;en, gweithiwch allan eich iechy|dwriaeth eich hunain drwy ofn a dychryn.</P>
<P N="13">13 Canys Duw yw'r hwn &s;ydd yn gweithio ynoch ewylly&s;io a gweithredu, o'i ewyllys da ef.</P>
<P N="14">14 Gwnewch b&ocirc;b dim heb rw|gnach, ac ymddadleu.</P>
<P N="15">15 Fel y byddoch ddiargyoedd, a diniwed, yn blant difeius i Dduw, ynghanol cenhedlaeth ddrygionus a throfaus: ym mhlith y rhai yr ydych yn di&s;clairio, me|gis goleuadau yn y b&ycirc;d;</P>
<P N="16">16 Yn cynnal gair y bywyd; er gorfoledd i mi yn n&ycirc;dd Chri&s;t, na redais yn ofer, ac na chymme|rais boen yn ofer.</P>
<P N="17">17 Ie, a phe i'm hoffrymmid ar aberth a gwa&s;anaeth eich ffydd, llawenhau 'r &wcirc;yf, a chyd-lawen|hau &acirc; chwi oll.</P>
<P N="18">18 Oblegid yr un <HI>peth</HI> hefyd, by|ddwch chwithau lawen, a chyd|lawenhewch &acirc; minneu.</P>
<P N="19">19 Ac yr &wcirc;yf yn gobeithio yn yr Arglwydd Ie&s;u, anfon Timo|theus, ar fyrder attoch, fel i'm cy&s;|&s;urer inneu hefyd, wedi i mi &wcirc;y|bod eich helynt chwi.</P>
<P N="20">20 Canys nid oes gennif n&ecirc;b o gyffelyb feddwl, yr hwn a w&icirc;r ofala am y pethau a berthyn i chwi.</P>
<P N="21">21 Canys pawb &s;y yn cei&s;io yr eiddynt eu hunain, nid yr eiddo Cri&s;t Ie&s;u.</P>
<PB REF="229">
<P N="22">22 Eithr y prawf o honaw ef, chwi a'i g&wcirc;yddoch, mai fel plentyn gyd &acirc; th&acirc;d, a gwa&s;anae|thodd efe gyd &acirc; myfi yn yr E|fengyl.</P>
<P N="23">23 Hwn gan hynny yr ydwyf yn gobeithio ei ddanfon, cyn gyn|ted ac y gwelwyf yr hyn a fydd i mi.</P>
<P N="24">24 Ac y mae gennif hyder yn yr Arglwydd, y deuaf finneu he|fyd ar fyrder attoch.</P>
<P N="25">25 Eithr mi a dybiais yn an|genrheidiol ddanfon attoch Epa|phroditus fy mrawd, a'm cyd|weithwr, a'm cyd-filwr, ond eich cennad chwi, a gwenidog i'm cy|freidiau inneu.</P>
<P N="26">26 Canys yr oedd efe yn hirae|thu am danoch oll, ac yn athri&s;t iawn, oblegid i chwi glywed ei f&ocirc;d ef yn gl&acirc;f.</P>
<P N="27">27 Canys yn w&icirc;r efe a fu gl&acirc;f, yn agos i angeu: ond Duw a dru|garhaodd wrtho: ac nid wrtho ef yn unic, ond wrthif finnau he|fyd, rhag cael o honof dri&s;twch ar dri&s;twch.</P>
<P N="28">28 Yn fwy diwyd gan hynny yr anfonais i ef, fel gwedi i chwi ei weled ef drachefn, y byddech chwi lawen, ac y byddwn inneu yn llai fy nhri&s;twch.</P>
<P N="29">29 Derbyniwch ef gan hynny yn yr Arglwydd, gyd &acirc; ph&ocirc;b lla|wenydd: a'r cyfryw rai gwnewch gyfrif o honynt.</P>
<P N="30">30 Canys oblegid gwaith Chri&s;t y buefe yn agos i angeu, ac y bu di-ddarbod am ei einioes, fel y cyflawnei efe eich diffyg chwi, o'ch gwafanaeth tu ac at|tafi.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y mae efe yn eu rhybuddio hwy i ochelyd gau-Athrawon yr En|waediad, ac</HI> 4 <HI>yn dangos fod i|ddo ef fwy o achos nag iddynt hwy, i hyderu ynghyfiawnder y Ddeddf:</HI> 7 <HI>yr hyn, er hynny y mae efe yn ei gyfrif yn dom ac yn golled, er mwyn ynnill Chri&s;t, a'i gyfiawnder ef,</HI> 12 <HI>gan gydnabod ei amherffeithrwydd ei hun yn hyn.</HI> 15 <HI>Y mae efe yn eu hannog hwy i fod o'r meddwl hwn,</HI> 17 <HI>ac iw ddynwared ef,</HI> 18 <HI>ac i ochelyd ffyrdd Chri&s;tianogion cnawdol.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>VVEithian, fy mrodyr, byddwch lawen yn yr Arglwydd: &s;crifennu yr un pe|thau attoch, gennifi yn w&icirc;r nid <HI>yw</HI> flin, ac i chwithau <HI>y mae</HI> yn ddio|gel.</P>
<P N="2">2 Gochelwch g&wcirc;n. Gochelwch ddrwg-weithw&ycirc;r. Gochelwch y cyd-torriad.</P>
<P N="3">3 Canys yr enwaediad ydym ni y rhai ydym yn gwa&s;anaethu Duw yn yr y&s;pryd, ac yn gorfole|ddu yn Ghri&s;t Ie&s;u, ac nid yn ym|ddiried yn y cnawd.</P>
<P N="4">4 Ac er b&ocirc;d gennif <HI>achos i</HI> ym|ddiried, ie yn y cnawd: os yw neb arall yn tybied <HI>y gall</HI> ymddiri|ed yn y cnawd, myfi yn fwy:</P>
<P N="5">5 Wedi enwaedu arnaf yr wythfed dydd, o genedl I&s;rael, o lwyth Beniamin, yn Hebraewr o'r Hebr&aelig;aid, yn &ocirc;l y Ddeddf yn Pha|ri&s;&aelig;ad:</P>
<P N="6">6 Yn &ocirc;l z&ecirc;l, yn erlyd yr Eglwys: yn &ocirc;l y cyfiawnder &s;ydd yn y Ddeddf, yn ddiargyoedd.</P>
<P N="7">7 Eithr y pethau oedd elw i mi, y rhai hynny y gyfrifais i yn golled er mwyn Chri&s;t.</P>
<P N="8">8 Ie yn ddiammeu yr wyf he|fyd yn cyfrif p&ocirc;b peth yn golled, o
<PB REF="230"> o herwydd ardderchowgrwydd gwybodaeth Chri&s;t Ie&s;u fy Ar|glwydd: er mwyn yr hwn i'm colledwyd ym mh&ocirc;b peth, ac yr wyf yn eu cyfrif yn dom, fel yr ennill wyf Gri&s;t.</P>
<P N="9">9 Ac i'm caer ynddo ef heb fy nghyfiawnder fy hun, yr hwn <HI>&s;ydd</HI> o'r gyfraith, ond yr hwn <HI>&s;ydd</HI> trwy ffydd Gri&s;t, <HI>&s;ef</HI> y cy|fiawnder <HI>&s;ydd</HI> o Dduw trwy ffydd.</P>
<P N="10">10 Fel yr adnabyddwyf ef, a grym ei adgyfodiad ef, a chym|deithas ei ddioddefiadau ef, gan f&ocirc;d wedi fy nghyd-ffurfio &acirc;'i far|wolaeth ef:</P>
<P N="11">11 Os mewn un m&ocirc;dd y gallwn gyrrhaeddyd adgyfodiad y mei|rw;</P>
<P N="12">12 Nid fel pe bawn wedi ei gyrhaeddyd eu&s;ys, neu f&ocirc;d eu&s;ys wedi fy mherffeithio: eithr dilyn yr wyf fel y gallwyf ymaflyd <HI>yn y peth</HI> hwn hefyd yr ymaflwyd ynof gan Gri&s;t Ie&s;u.</P>
<P N="13">13 Y brodyr, nid wyfi yn bw|rw ddarfod i mi gael gafael; ond un peth, gan anghofio y pethau &s;y o'r tu cefn, ac yme&s;tyn at y pethau o'r tu blaen,</P>
<P N="14">14 Yr ydwyf yn cyrchu at y n&ocirc;d, am gamp uchel alwedigaeth Duw yn Ghri&s;t Ie&s;u.</P>
<P N="15">15 Cynnifer gan hynny <HI>ac y|dym</HI> berffaith, &s;yniwn hyn: ac os ydych yn &s;ynnied dim yn amge|nach, hyn hefyd a ddatcuddia Duw i chwi.</P>
<P N="16">16 Er hynny y peth y daethom atto cerddwn wrth yr un rheol, &s;yniwn yr un peth.</P>
<P N="17">17 Byddwch ddilynw&ycirc;r i mi fro|dyr, ac edrychwch ar y rhai &s;y yn rhodio felly, megis yr ydym ni yn &s;iampl i chwi.</P>
<P N="18">18 (Canys y mae llawer yn rho|dio, am y rhai y dywedais i chwi yn fynych, ac yr ydwyf yr aw|ron hefyd, tan wylo yn dywe|dyd, <HI>mai</HI> gelynion croes Chri&s;t <HI>ydynt:</HI></P>
<P N="19">19 Diwedd y rhai <HI>yw</HI> de&s;tryw; duw y rhai <HI>yw</HI> eu bol, a'u gogo|niant yn eu cywilydd: y rhai <HI>&s;ydd</HI> yn &s;ynied pethau daiarol.)</P>
<P N="20">20 Canys ein hymarweddiad ni &s;ydd yn nefoedd, o'r lle hefyd yr ydym yn di&s;gwyl yr Iachawd|wr, yr Arglwydd Ie&s;u Gri&s;t:</P>
<P N="21">21 Yr hwn a gyfnewidia ein corph gwael ni, fel y gwneler ef yr un ffurf &acirc;'i gorph gogoneddus ef, yn &ocirc;l y nerthol weithrediad trwy 'r hwn y dichon efe, ie dda|ro&s;twng p&ocirc;b peth iddo ei hun.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Yn ol rhybuddion nailltuol,</HI> 4 <HI>y mae efe yn myned rhagddo at gy|nghorion cyffredinawl,</HI> 10 <HI>ac yn dangos pa f&ocirc;dd y llawenychodd efe wrth eu haelioni hwy tuag atto e, pan oedd yngharchar, nid yn gymmaint am iddynt borthi ei anghenion ef, ac am y gr&acirc;s Duw oedd ynddynt hwy.</HI> 19 <HI>Ac felly y mae ef yn diweddu, gan weddio, a'i hannerch hwy.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AM hynny, fy mrodyr anwyl a hoff, fy llawenydd a'm co|ron, felly &s;efwch yn yr Arglwydd anwylyd.</P>
<P N="2">2 Yr ydwyf yn attolwg i Euodi|as, ac yn attolwg i Syntyche &s;yni|ed yr un peth yn yr Arglwydd:</P>
<P N="3">3 Ac yr ydwyf yn dymuno arnat titheu fy ngw&icirc;r gymmar, cymmorth <HI>y gwragedd</HI> hynny, y
<PB REF="230"> rhai yn yr Efengyl a gyd-lafuria|&s;ant &acirc; mi, ynghyd a Chlement he|fyd, a'm cydweithw&ycirc;r eraill, y rhai <HI>y mae</HI> eu henwau yn llyfr y bywyd.</P>
<P N="4">4 Llawenhewch yn yr Ar|glwydd yn wa&s;tadol: a thrachefn meddaf, llawenhewch.</P>
<P N="5">5 Bydded eich arafwch yn hy|&s;pys i b&ocirc;b d&ycirc;n. <HI>Y mae</HI> 'r Arglwydd yn agos.</P>
<P N="6">6 Na ofelwch am ddim: eithr ym mh&ocirc;b peth mewn gweddi ac ymbil, gyd &acirc; diolchgarwch gwne|ler eich dei&s;yfiadau chwi yn hy|&s;pys ger bron Duw.</P>
<P N="7">7 A thangneddyf Dduw yr hwn &s;ydd uwch law p&ocirc;b deall, a geidw eich calonnau a'ch meddy|liau yn Ghri&s;t Ie&s;u.</P>
<P N="8">8 Yn ddiweddaf, frodyr, pa bethau bynnag &s;ydd w&icirc;r, pa be|thau bynnag &s;ydd one&s;t, pa be|thau bynnag &s;ydd gyfiawn, pa be|thau bynnag &s;ydd b&ucirc;r, pa bethau bynnag &s;ydd hawddgar, pa bethau bynnag &s;ydd ganmoladwy; od <HI>oes</HI> un rhinwedd, ac od <HI>oes</HI> dim cl&ocirc;d; meddyliwch am y pethau hyn:</P>
<P N="9">9 Y rhai a ddy&s;ca&s;och, ac a dderbynia&s;och, ac a glyw&s;och, ac a wel&s;och ynof fi: y pethau hyn gwnewch, a Duw 'r heddwch a fydd gyd &acirc; chwi.</P>
<P N="10">10 Mi a lawenychais hefyd yn yr Arglwydd yn fawr, oblegid i'ch gofal chwi am danafi, yr aw|rhon o'r diwedd, adnewyddu: yn yr hyn y buoch ofalus hefyd, ond ei&s;ieu am&s;er cyfaddas oedd ar|noch.</P>
<P N="11">11 Nid am fy m&ocirc;d yn dywe|dyd o herwydd ei&s;ieu: canys myfi a ddy&s;cais, ym mha gyflwr bynnag y byddwyf, fod yn fodlon <HI>iddo.</HI></P>
<P N="12">12 Ac mi a fedraf ymo&s;twng, ac a fedraf ymhelaethu: ym mh&ocirc;b lle, ac ym mh&ocirc;b peth, i'm haddy&s;cwyd, i fod yn llawn, ac i fod yn newynog, i fod mewn helaethrwydd, ac i fod mewn prinder.</P>
<P N="13">13 Yr &wcirc;yf yn gallu p&ocirc;b peth trwy Gri&s;t, yr hwn &s;ydd yn fy nerthu i.</P>
<P N="14">14 Er hynny da y gwnaeth|och gyd-gyfrannu &acirc;'m gorthrym|der i.</P>
<P N="15">15 A chwithau Philippiaid he|fyd, a wyddoch, yn nechreuad yr Efengyl, pan aethym i ymmaith o Macedonia, na chyfrannodd un Eglwys &acirc; mi, o ran rhoddi a der|byn, ond chwy-chwi yn unic.</P>
<P N="16">16 Oblegid yn The&s;&s;alonica he|fyd yr anfona&s;och i mi unwaith, ac eilwaith wrth fy anghen|rhaid.</P>
<P N="17">17 Nid o herwydd fy m&ocirc;d i yn cei&s;io rh&ocirc;dd, eithr yr ydwyf yn cei&s;io ffrwyth yn amlhau erbyn eich cyfrif chwi.</P>
<P N="18">18 Ond y mae gennif b&ocirc;b peth, ac y mae gennif helaethrwydd; mi a gyflawnwyd, wedi i mi dder|byn gan Epaphroditus, y pethau <HI>a ddaethant</HI> oddi wrthych chwi, <HI>&s;ef</HI> argol peraidd, aberth cymerad|wy, bodlon gan Dduw.</P>
<P N="19">19 A'm Duw i a gyflawna eich holl raid chwi, yn &ocirc;l ei olud ef mewn gogoniant, yn Ghri&s;t Ie&s;u.</P>
<P N="20">20 Ond i Dduw, a'n T&acirc;d ni, y <HI>byddo</HI> gogoniant yn oes oe&s;oeddd. Amen.</P>
<P N="21">21 Anherchwch yr holl Sainct yn Ghri&s;t Ie&s;u: y mae y brodyr
<PB REF="231"> &s;y gyd &acirc; mi, yn eich annerch.</P>
<P N="22">22 Y mae y Sainct oll yn eich annerch chwi, ac yn bennaf y rhai &s;ydd o deulu Cae&s;ar.</P>
<P N="23">23 Gr&acirc;s ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t fyddo gyd &acirc; chwi oll. Amen.</P>
<P>&para;At y Philippiaid yr &s;crifen|nwyd, o Rufein gyd ag Epa|phroditus.</P>
</DIV2>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="book">
<HEAD>EPISTOL PAUL YR APOSTOL at y COLOSSIAID.</HEAD>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Ar &ocirc;l cyfarch iddynt, y mae efe yn diolch i Dduw am eu ffydd hwy;</HI> 7 <HI>ac yn cadarnhau dy&s;ceidiaeth Epaphras:</HI> 9 <HI>ac yn gweddio ym|hellach ar iddynt gynnyddu mewn gr&acirc;s:</HI> 14 <HI>yn portreiadu y gwir Gri&s;t,</HI> 21 <HI>ac yn eu hanog hwy i dderbyn Ie&s;u Gri&s;t, ac yn canmol ei weinidogaeth ei hun.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>PAUL Apo&s;tol Ie&s;u Gri&s;t trwy ewyllys Duw, a Thi|motheus ein brawd,</P>
<P N="2">2 At y Sainct a'r ffydd|lon frodyr yn Ghri&s;t, y rhai <HI>&s;ydd</HI> yn Colo&s;&s;a: gr&acirc;s i chwi a thang|neddyf oddi wrth Dduw ein T&acirc;d, a'r Arglwydd Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="3">3 Yr ydym yn diolch i Dduw a Th&acirc;d ein Arglwydd Ie&s;u Gri&s;t, gan weddio tro&s;och chwi yn wa|&s;tadol.</P>
<P N="4">4 Er pan glyw&s;om am eich ffydd yn Ghri&s;t Ie&s;u, ac am y cariad <HI>&s;ydd gennych</HI> tu ac at yr holl Sainct.</P>
<P N="5">5 Er mwyn y gobaith a rodd|wyd i gadw i chwi yn y nefo|edd, am yr hon y clyw&s;och o'r blaen yngair gwirionedd yr Efe|ngyl,</P>
<P N="6">6 Yr hon &s;ydd wedi dyfod attoch chwi, megis ac <HI>y mae</HI> yn yr holl f&ycirc;d: ac &s;ydd yn dwyn ffrwyth, megis ac yn eich plith chwithau, er y dydd y clyw&s;och, ac y gwybuoch r&acirc;s Duw mewn gwirionedd.</P>
<P N="7">7 Megis ac y dy&s;ca&s;och gan E|paphras ein hanwyl gyd-was, yr hwn &s;ydd tro&s;och chwi yn ffydd|lon weinidog i Gri&s;t:</P>
<P N="8">8 Yr hwn hefyd a amlygodd i ni eich cariad chwi yn yr Y&s;|pryd.</P>
<P N="9">9 O herwydd hyn, ninnau he|fyd, er y dydd y clyw&s;om, nid y|dym yn peidio &acirc; gweddio tro&s;och, a dei&s;yf eich cyflawni chwi &acirc; gwy|bodaeth ei ewyllys ef, ym mh&ocirc;b doethineb a deall y&s;prydol:</P>
<P N="10">10 Fel y rhodioch yn addas i'r Arglwydd, i bob rhyngu bodd, gan ddwyn ffrwyth ym mhob gw|eithred dda, a chynnyddu yng|wybodaeth am Dduw:</P>
<P N="11">11 Wedi eich nerthu a phob nerth, yn ol ei gadernid gogone|ddus ef, i bob dioddefgarwch a h&icirc;r ymaros, gyd &acirc; llawenydd:</P>
<P N="12">12 Gan ddiolch i'r T&acirc;d yr hwn a'n gwnaeth ni yn gymmwys i <HI>gael</HI> rhan o etifeddiaeth y Sainct yn y goleuni:</P>
<PB REF="231">
<P N="13">13 Yr hwn a'n gwaredodd ni allan o feddiant y tywyllwch, ac a'n &s;ymmudodd i deyrnas ei an|wyl F&acirc;b:</P>
<P N="14">14 Yn yr hwn y mae i ni bry|nedigaeth trwy ei waed ef, <HI>&s;ef</HI> ma|ddeuant pechodau:</P>
<P N="15">15 Yr hwn yw delw y Duw anweledig, cyntaf-anedig pob crea|dur:</P>
<P N="16">16 Canys trwyddo ef y crewyd pob dim a'r <HI>&s;ydd</HI> yn y nefoedd, ac <HI>&s;ydd</HI> ar y ddaiar yn weledig, ac yn anweledig: <HI>pa un bynnag</HI> ai thronau, ai arglwyddiaethau, ai tywy&s;ogaethau, ai meddiannau: pob dim a grewyd trwyddo ef, ac erddo ef.</P>
<P N="17">17 Ac y mae efe cyn pob peth, ac ynddo ef y mae pob peth yn cyd|&s;efyll.</P>
<P N="18">18 Ac efe yw pen corph yr Eglwys, efe yr hwn yw'r dech|reuad, y cyntaf-anedig oddiwrth y meirw, fel y byddei efe yn blae|nori ym mhob peth.</P>
<P N="19">19 Oblegid rhyngodd bodd <HI>i'r <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">id</HI> drigo o bob cyflawnder ynddo ef:</P>
<P N="20">20 Ac (wedi iddo wneuthur heddwch trwy waed ei groes ef) trwyddo ef gymmodi pob peth ag ef ei hun, trwyddo ef <HI>meddaf,</HI> pa <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">n bynnag ai pethau ar y ddaiar, ai pethau yn y nefoedd.</P>
<P N="21">21 A chwithau y rhai oeddych <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">dieithraid, a gelynion mewn me|ddwl, trwy weithredoedd drwg, <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">r awron hefyd a gymmododd efe.</P>
<P N="22">22 Yngorph ei gnawd ef, trwy farwolaeth, i'ch cyflwyno chwi <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">n &s;anctaidd, ac yn ddifeius, ac yn <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">diargyoedd ger ei fron ef.</P>
<P N="23">23 Os ydych yn parhau yn y ffydd, wedi eich &s;eilio a'ch &s;iccr|hau, ac heb eich &s;ymmud oddi wrth obaith yr Efengyl, yr hon a glyw&s;och ac a bregethwyd ym my&s;c p&ocirc;b creadur a'r &s;ydd tan y nef: i'r hon i'm gwnaethpwyd i Paul yn wenidog:</P>
<P N="24">24 Yr hwn ydwyf yn awr yn llawenychu yn fy nioddefiadau tro&s;och, ac yn cyflawni yr hyn <HI>&s;ydd</HI> yn ol o gy&s;tuddiau Chri&s;t yn fy nghnawd i, er mwyn ei gorph ef, yr hwn yw 'r Eglwys:</P>
<P N="25">25 I'r hon i'm gwnaethpwyd i yn wenidog, yn ol gorchwyli|aeth Duw, yr hon a roddwyd i mi tu ac attoch chwi, i gyflawni gair Duw:</P>
<P N="26">26 <HI>Sef</HI> y dirgelwch oedd gu|ddiedig er oe&s;oedd, ac er cenhed|laethau, ond yr awrhon, a eglur|wyd iw Sainct ef:</P>
<P N="27">27 I'r rhai yr ewylly&s;iodd Duw hy&s;py&s;u beth yw golud gogoni|ant y dirgelwch hyn, ymmhlith y Cenhedloedd: yr hwn yw Chri&s;t ynoch chwi, gobaith y go|goniant:</P>
<P N="28">28 Yr hwn yr ydym ni yn <HI>ei</HI> bregethu, gan rybuddio pob d&ycirc;n, a dy&s;cu pob d&ycirc;n, ym mhob doe|thineb, fel y cyflwynom bob d&ycirc;n yn berffaith yn Ghri&s;t Ie&s;u.</P>
<P N="29">29 Am yr hyn yr ydwyf hefyd yn llafurio, gan ymdrechu yn ol ei weithrediad ef, yr hon &s;ydd yn gweithio ynofi yn nerthol.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y mae efe etto yn eu hannog hwy i f&ocirc;d yn ddianwadal yn-Gri&s;t,</HI> 8 <HI>ac i ochelyd Phylo&s;ophy|ddiaeth, a thraddodiadau ofer:</HI> 18 <HI>ac addoli Angylion,</HI> 20 <HI>a Ce|remoniau
<PB REF="232"> y gyfraith, y rhai &s;y we|di terfynu yn Ghri&s;t.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>CAnys mi a ewylly&s;iwn i chwi &wcirc;ybod pa faint o ymdrech &s;ydd arnaf er eich mwyn chwi, a'r rhai yn Laodicea, a chynnifer ac ni wel&s;ant fy wyneb i yn y cnawd:</P>
<P N="2">2 Fel y cy&s;&s;urid eu calonnau hwy, wedi eu cydgy&s;&s;ylltu mewn cariad, ac i b&ocirc;b golud &s;iccrwydd deall, i gydnabyddiaeth dirgelwch Duw, a'r T&acirc;d, a Chri&s;t:</P>
<P N="3">3 Yn yr hwn y mae holl dry&s;|&s;orau doethineb a gwybodaeth yn guddiedig.</P>
<P N="4">4 A hyn yr ydwyf yn ei ddy|wedyd, fel na thwyllo neb chwi ag ymadrodd hygoel.</P>
<P N="5">5 Canys er fy m&ocirc;d i yn ab&s;en|nol yn y cnawd, er hynny yr yd|wyf gyd &acirc; chwi yn yr y&s;pryd, yn llawenychu, ac yn gweled eich trefn chwi, a chadernid eich ffydd yn Ghri&s;t.</P>
<P N="6">6 Megis gan hynny y derbyni|a&s;och Ghri&s;t Ie&s;u yr Arglwydd, <HI>felly</HI> rhodiwch ynddo:</P>
<P N="7">7 Wedi eich gwreiddio, a'ch adeiladu ynddo ef a'ch cadarnhau yn y ffydd, megis i'ch dy&s;cwyd, gan gynnyddu ynddi mewn di|olchgarwch.</P>
<P N="8">8 Edrychwch na bo neb yn eich anrheithio trwy philo&s;ophi, a gw&acirc;g dwyll, yn &ocirc;l traddodiad dynion, yn &ocirc;l gwyddorion y b&ycirc;d, ac nid yn &ocirc;l Chri&s;t.</P>
<P N="9">9 Oblegid ynddo ef y mae holl gyflawnder y Duwdod yn pre&s;|wylio yn gorphorol.</P>
<P N="10">10 Ac yr ydych chwi wedi eich cyflawni ynddo ef, yr hwn yw pen p&ocirc;b tywy&s;ogaeth ac awdur|dod:</P>
<P N="11">11 Yn yr hwn hefyd i'ch en|waedwyd, ag Enwaedlad nid o waith llaw, trwy ddio&s;c corph pechodau y cnawd, yn Enwaediad Chri&s;t;</P>
<P N="12">12 Wedi eich cyd-gladdu ag ef yn y bedydd, yn yr hwn hefyd i'ch cyd-gyfodwyd trwy ffydd gweithrediad Duw, yr hwn a'i cyfodes ef o feirw.</P>
<P N="13">13 A chwithau, pan oeddych yn feirw mewn camweddau, a dien|waediad eich cnawd, a gydfywh&acirc;|odd efe gyd ag ef, gan faddeu i chwi yr holl gamweddau,</P>
<P N="14">14 Gan ddileu y&s;crifen law yr ordeiniadau, yr hon <HI>oedd</HI> i'n herbyn ni, yr hon oedd yngwrth|wyneb i ni, ac a'i cymmerodd hi oddi ar y ffordd, gan ei hoelio wrth y groes:</P>
<P N="15">15 Gan y&s;peilio y tywy&s;ogae|thau, a'r awdurdodau, efe a'u har|ddango&s;odd hwy ar gyhoedd, gan ymorfoleddu arnynt arni hi.</P>
<P N="16">16 Am hynny na farned neb arnoch chwi am fwyd, neu am ddiod, neu o ran dydd gwyl, neu newydd-loer, neu Sabbathau:</P>
<P N="17">17 Y rhai ydynt gy&s;cod pe|thau i ddyfod: ond y corph <HI>&s;ydd</HI> o Gri&s;t.</P>
<P N="18">18 Na thwylled neb chwi am eich gwobr, wrth ei ewyllys, mewn go&s;tyngeiddrwydd, ac addoliad Angelion, gan ruthro i bethau ni's gwelodd, wedi ymchwyddo yn ofer gan ei feddwl cnawdol ei hun:</P>
<P N="19">19 Ac heb gyfattal y pen, o'r hwn y mae yr holl gorph, trwy 'r cymmalau a'r cy&s;&s;ylltiadau, yn derbyn llyniaeth, ac wedi ei gyd|gy&s;&s;ylltu, yn cynnyddu gan gyn|nydd Duw.</P>
<PB REF="232">
<P N="20">20 Am hynny os ydych wedi meirw gyd &acirc; Chri&s;t oddi wrth wyddorion y b&ycirc;d, pa ham yr y|dych megis pettych yn byw yn y b&ycirc;d, yn ymroi i ordeiniadau?</P>
<P N="21">21 Na chyffwrdd, ac na arch|waetha, ac na theimla,</P>
<P N="22">22 Y rhai ydynt oll yn llygredi|gaeth wrth eu harfer, yn &ocirc;l gor|chymynnion ac athrawiaethau dynion.</P>
<P N="23">23 Yr hyn bethau &s;ydd gan|ddynt r&icirc;th doethineb mewn e|wylly&s;-grefydd, a go&s;tyngeidd|rwydd, a bod heb arbed y corph, nid mewn bri, i ddigoni y cnawd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y mae efe yn dangos pa le y dy|lem ni gei&s;io Chri&s;t.</HI> 5 <HI>Ac yn ein hannog i'n marwolaethu ein hu|nain,</HI> 10 <HI>i ddio&s;c yr h&ecirc;u ddyn, ac i wi&s;co Chri&s;t am danom,</HI> 12 <HI>yn ein cynghori ni i gariad perffaith, a go&s;tyngeiddrwydd, ac amryw rinweddau eraill.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AM hynny os cyd-gyfoda&s;och gyd a Chri&s;t, cei&s;iwch y pe|thau <HI>&s;ydd</HI> uchod: lle mae Chri&s;t yn ei&s;tedd ar ddeheu-law Duw.</P>
<P N="2">2 Rhoddwch eich &s;erch ar be|thau <HI>&s;ydd</HI> uchod, nid ar bethau <HI>&s;y</HI> ar y ddaiar.</P>
<P N="3">3 Canys meirw ydych, a'ch bywyd a guddiwyd gyd &acirc; Chri&s;t, yn Nuw.</P>
<P N="4">4 Pan ymddango&s;o Chri&s;t, ein bywyd ni, yna hefyd yr ymddan|go&s;wch chwithau gyd ag ef mewn gogoniant.</P>
<P N="5">5 Marwhewch gan hynny eich aelodau y rhai &s;y ar y ddaiar, go|dineb, aflendid, gw&ycirc;n, dryg|chwant, a chybydd-dod, yr hon &s;ydd eulyn-addoliaeth:</P>
<P N="6">6 O achos yr hyn bethau y mae digofaint Duw yn dyfod ar blant yr anufydd-dod.</P>
<P N="7">7 Yn y rhai hefyd y rhodia|&s;och chwithau gynt, pan oeddych yn byw ynddynt.</P>
<P N="8">8 Ond yr awrhon rhoddwch chwithau ymmaith yr holl be|thau <HI>hyn,</HI> digter, llid, drygioni, cabledd, &s;erthedd, allan o'ch ge|nau.</P>
<P N="9">9 Na ddywedwch gelwydd wrth ei gilydd, gan ddarfod i chwi ddio&s;c yr h&ecirc;n dd&ycirc;n, ynghyd a'i weithredoedd:</P>
<P N="10">10 A gwi&s;co 'r newydd, yr hwn a adnewyddir mewn gwy|bodaeth, yn &ocirc;l delw yr hwn a'i creawdd ef.</P>
<P N="11">11 Lle nid oes na Groegwr nac Iddew, enwaediad na di-en|waediad, Barbariad na Scythiad, caeth, na rhydd: ond Chri&s;t &s;ydd b&ocirc;b peth, ac ym mh&ocirc;b peth.</P>
<P N="12">12 Am hynny megis etholedigi|on Duw, &s;anctaidd ac anwyl, gwi&s;|cwch amdanoch ymy&s;caroedd trugareddau, cymmwyna&s;garwch, go&s;tyngeiddrwydd, addfwynder, ymaros:</P>
<P N="13">13 Gan gyd-ddwyn &acirc;'i gilydd, a maddeu iw gilydd, os bydd gan neb gweryl yn erbyn neb: megis ac y maddeuodd Chri&s;t i chwi, felly <HI>gwnewch</HI> chwithau.</P>
<P N="14">14 Ac am ben hyn oll, <HI>gwi&s;|chwch</HI> gariad, yr hwn yw rhwy|myn perffeithrwydd.</P>
<P N="15">15 A llywodraethed tangne|ddyf Dduw yn eich calonnau, i'r hwn hefyd i'ch galwyd yn un corph: a byddwch ddiolchgar.</P>
<P N="16">16 Pre&s;wylied gair Cri&s;t ynoch
<PB REF="233"> yn helaeth, ym mhob doethineb: gan ddy&s;cu, a rhybuddio bawb ei gilydd, mewn p&s;almau, a hymnau, ac odlau y&s;prydol, gan ganu trwy r&acirc;s yn eich calonnau i'r Arglwydd.</P>
<P N="17">17 A pha beth bynnag a wne|loch, ar air neu ar weithred, <HI>gw|newch</HI> b&ocirc;b peth yn enw 'r Ar|glwydd Ie&s;u, gan ddiolch i Dduw a'r T&acirc;d trwyddo ef.</P>
<P N="18">18 Y gwragedd, ymo&s;tyngwch i'ch gw&ycirc;r priod megis y mae yn weddus yn yr Arglwydd.</P>
<P N="19">19 Y gw&ycirc;r, cerwch eich gwra|gedd, ac na fyddwch chwerwon wrthynt.</P>
<P N="20">20 Y plant, ufyddhewch i'ch rhieni, ym mh&ocirc;b peth: canys hyn &s;ydd yn rhyngu bodd i'r Ar|glwydd yn dda.</P>
<P N="21">21 Y tadau, na chyffrowch eich plant, fel na ddigalonnont.</P>
<P N="22">22 Y gwei&s;ion, ufyddhewch ym mh&ocirc;b peth i'ch mei&s;tred yn &ocirc;l y cnawd, nid &acirc; llygad-wa&s;anaeth, fel bodlon-w&ycirc;r dynion, eithr mewn &s;ymlrwydd calon, yn ofni Duw.</P>
<P N="23">23 A pha beth bynnag a wne|loch, gwnewch o'r galon, megis i'r Arglwydd, ac nid i ddynion:</P>
<P N="24">24 Gan wybod mai gan yr Ar|glwydd y derbyniwch daledigaeth yr etifeddiaeth: canys yr Ar|glwydd Gri&s;t yr ydych yn ei wa|&s;anaethu.</P>
<P N="25">25 Ond yr hwn &s;ydd yn gw|neuthur cam, a dderbyn <HI>am</HI> y cam a wnaeth: ac nid oes derbyn wy|neb.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y mae efe yn eu hanog hwy i f&ocirc;d yn wre&s;og mewn gweddi,</HI> 5 <HI>i ro|dio yn ddoeth tu ac at y rhai ni ddaethant etto i wir wybodaeth am Gri&s;t: </HI>10 <HI>Ac yn eu hannerch hwy, ac yn ewylly&s;io iddynt b&ocirc;b rhyw lwyddiant.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>Y Mei&s;tred, gwnewch i'ch gwei&s;ion yr hyn &s;ydd gyfi|awn, ac uniawn, gan &wcirc;ybod f&ocirc;d i chwithau fei&s;tr yn y nefoedd.</P>
<P N="2">2 Parhewch mewn gweddi, gan wilied ynddi gyd &acirc; diolch|garwch.</P>
<P N="3">3 Gan weddio hefyd tro&s;om ninnau, ar i Dduw agori i ni ddrws ymadrodd, i adrodd dir|gelwch Chri&s;t, am yr hwn yr yd|wyf hefyd mewn rhwymau:</P>
<P N="4">4 Fel yr eglurhawyf ef, me|gis y mae yn rhaid i mi <HI>ei</HI> drae|thu,</P>
<P N="5">5 Rhodiwch mewn doethi|neb tu ac at y rhai <HI>&s;y</HI> allan, gan brynu 'r am&s;er,</P>
<P N="6">6 <HI>Bydded</HI> eich ymadrodd b&ocirc;b am&s;er yn ra&s;ol, wedi ei dymheru &acirc; halen, fel y gwypoch pa fodd y mae yn rhaid i chwi atteb i b&ocirc;b d&ycirc;n.</P>
<P N="7">7 Fy holl helynt i a fynega Ty|chicus i chwi, y brawd anwyl, a'r gwenidog ffyddlon, a'r cydwas yn yr Arglwydd:</P>
<P N="8">8 Yr hwn a ddanfonais attoch er mwyn hyn, fel y gwybyddei eich helynt chwi, ac y diddanei eich calonnau chwi:</P>
<P N="9">9 Gyd ag One&s;imus y ffyddlon a'r anwyl frawd, yr hwn &s;ydd o honoch chwi: hwy a y&s;py&s;ant i chwi b&ocirc;b peth <HI>a wneir</HI> ymma.</P>
<P N="10">10 Y mae Ari&s;tarchus fy nghyd|garcharor yn eich annerch, a Marcus nai Barnabas f&acirc;b ei
<PB REF="233"> chwaer, (am yr hwn y derbynia|&s;och orchymynnion: os daw efe attoch, derbyniwch ef:)</P>
<P N="11">11 A Ie&s;us yr hwn a elwir Iu|&s;tus, y rhai ydynt o'r Enwaedi|ad: y rhai, hyn yn unic <HI>yw</HI> fy nghydweith-w&ycirc;r i deyrnas Dduw, y rhai a fuant yn gy&s;&s;ur i mi.</P>
<P N="12">12 Y mae Epaphras, yr hwn &s;ydd o honoch, gw&acirc;s Chri&s;t, yn eich annerch, gan ymdrechu yn wa&s;tadol tro&s;och mewn gweddi|au, ar i chwi &s;efyll yn berffaith ac yn gyflawn, ynghwbl o ewyllys Duw.</P>
<P N="13">13 Canys yr ydwyf yn d&ycirc;&s;t i|ddo, f&ocirc;d ganddo z&ecirc;l mawr tro|&s;och chwi, a'r rhai o Laodicea, a'r rhai o Hierapolis.</P>
<P N="14">14 Y mae Luc y phy&s;ygwr an|wyl, a Demas yn eich annerch.</P>
<P N="15">15 Anherchwch y brodyr <HI>&s;ydd</HI> yn Laodicea, a Nymphas, a'r Eg|lwys <HI>&s;ydd</HI> yn ei d&ycirc; ef.</P>
<P N="16">16 Ac wedi darllein yr Epi&s;tol <HI>hwn</HI> gyd &acirc; chwi, perwch ei ddar|llen hefyd yn Eglwys y Laodice|aid: a darllen o honoch chwithau yr un o Laodicea.</P>
<P N="17">17 A dywedwch wrth Archip|pus, edrych ar y wenidogaeth a dderbyniai&s;t yn yr Arglwydd, ar i ti ei chyflawni hi:</P>
<P N="18">18 Yr annerch &acirc;'m llaw i Paul fy hun. Cofiwch fy rhwymau. Gr&acirc;s fyddo gyd &acirc; chwi. Amen.</P>
<P>&para;At y Colo&s;&s;iaid yr &s;crifen|nwyd o Rufein gyd &acirc; Tychi|cus ac One&s;imus.</P>
</DIV2>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="book">
<HEAD>EPISTOL CYNTAF PAUL YR Apo&s;tol at y THESSALONIAID.</HEAD>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Paul yn dwyn ar ddeall i'r The&s;&s;a|loniaid nid yn unic mor feddylgar oedd efe am danynt hwy b&ocirc;b am|&s;er, mewn diolchgarwch a gwe|ddi:</HI> 5 <HI>Eithr hefyd gy&s;tal yr oedd ef yn tybied am wirion<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">dd a phur|deb eu &s;&s;ydd hwynt, a'i dychweli|ad at Duw.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>PAUL a Siluanus a Thi|motheus at Eglwys y The&s;&s;aloniaid, yn Nuw T&acirc;d, a'r Arglwydd Ie&s;u Gri&s;t: gr&acirc;s i chwi a thangneddyf, oddi wrth Dduw ein T&acirc;d, a'r Ar|glwydd Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="2">2 Yr ydym yn diolch i Dduw yn wa&s;tadol tro&s;och chwi oll, gan wneuthur coffa am danoch yn ein gweddiau:</P>
<P N="3">3 Gan gofio yn ddibaid waith eich ffydd chwi, a llafur <HI>eich</HI> cari|ad, ac ymaros <HI>eich</HI> gobaith yn ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t, ger bron Duw a'n T&acirc;d:</P>
<P N="4">4 Gan wybod, frodyr anwyl, eich etholedigaeth chwi gan Dduw.</P>
<P N="5">5 Oblegid ni bu ein Efengyl ni tu ac attoch mewn gair yn unic, eithr hefyd mewn nerth, ac yn yr Y&s;pryd gl&acirc;n, ac mewn &s;iccrwydd mawr, megis y gwyddoch chwi pa fath rai a fuom ni yn eich
<PB REF="234"> plith, er eich mwyn chwi,</P>
<P N="6">6 A chwi a aethoch yn ddilyn|w&ycirc;r i ni, ac i'r Arglwydd, wedi derbyn y gair mewn gor|thrymder mawr, gyd &acirc; llawenydd yr Y&s;pryd gl&acirc;n.</P>
<P N="7">7 Hyd onid aethoch yn &s;iam|plau i'r rhai oll &s;ydd yn credu ym Macedonia ac yn Achaia.</P>
<P N="8">8 Canys oddi wrthych chwi y &s;einiodd gair yr Arglwydd, nid yn unic ym Macedonia ac yn A|chaia, ond ym mh&ocirc;b man hefyd eich ffydd chwi ar Dduw, a aeth ar l&ecirc;d, fel nad rhaid i ni ddywedyd dim.</P>
<P N="9">9 Canys y maent hwy yn my|negi am danom ni, pa ryw ddy|fodiad i mewn a gaw&s;om ni at|toch chwi, a pha fodd y troe&s;och at Dduw oddi wrth eulynnod, i wa&s;anaethu 'r bywiol a'r gwir Dduw:</P>
<P N="10">10 Ac i ddi&s;gwyl am ei Fab ef o'r nefoedd, yr hwn a gyfododd efe o feirw, <HI>&s;ef</HI> Ie&s;u, yr hwn a'n gwaredodd ni oddi wrth y digo|faint &s;ydd ar ddyfod.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Pa fodd y daeth, ac y pregeth|wyd yr Efengyl i'r The&s;&s;aloniaid, a pha fodd y derbynia&s;ant hwy|thau hi.</HI> 18 <HI>Yr achos pa ham y bu S. Paul cyhyd yn ab&s;ennol o|ddi wrthynt hwy, a pha ham yr ydoedd efe mor chwannoc iw gwe|led hwynt.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>CAnys chwi eich hunain a wyddoch, frodyr, ein dyfo|diad ni i mewn attoch, nad ofer fu:</P>
<P N="2">2 Eithr wedi i ni ddioddef o'r blaen, a chael ammharch, fel y gwyddoch chwi, yn Philippi, ni <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> fuom h&ycirc; yn ein Duw, i lefaru wr|thych chwi Efengyl Duw trwy fawr ymdrech.</P>
<P N="3">3 Canys ein cyngor ni nid <HI>oell</HI> o hudoliaeth, nac o aflendid, nac mewn twyll.</P>
<P N="4">4 Eithr megis i'n cyfrifwyd ni gan Dduw yn addas i ymddiriedl ni am yr Efengyl, felly yr ydym yn llefaru: nid megis yn rhyngu bodd i ddynion, ond i Dduw, yr hwn &s;ydd yn profi ein calonnau ni.</P>
<P N="5">5 Oblegid ni buom ni un am&s;er mewn ymadrodd gweniaithus, fel y gwyddoch chwi, nac mewn rhith cybydd-dod: Duw yn dy&s;t:</P>
<P N="6">6 Nac yn cei&s;io moliant gan ddy|nion na chennych chwi, na chan eraill: lle y galla&s;em bwy&s;o <HI>arnoch</HI> fel Apo&s;tolion Chri&s;t.</P>
<P N="7">7 Eithr ni a fuom addfwyn yn eich my&s;c chwi, megis mammaeth yn maethu ei phlant.</P>
<P N="8">8 Felly, gan eich hoffi chwi, ni a wel&s;om yn dda gyfrannu a chwi, nid yn unic Efengyl Dduw, ond ein heneidiau ein hunain he|fyd, am eich b&ocirc;d yn anwyl gen|nym.</P>
<P N="9">9 Canys cof yw gennych fro|dyr, ein llafur a'n lludded ni: canys gan weithio n&ocirc;s a dydd, fel na phwy&s;em ar neb o honoch, ni a bregetha&s;om i chwi Efengyl Dduw.</P>
<P N="10">10 Ty&s;tion <HI>ydych</HI> chwi, a Duw <HI>hefyd,</HI> mor &s;anctaidd, ac mor gy|fiawn, a diargyoedd yr ymddyga|&s;om yn eich my&s;c chwi, y rhai ydych yn credu.</P>
<P N="11">11 Megis y gwyddoch, y modd <HI>y buom</HI> yn eich cynghori, ac yn
<PB REF="234"> eich cy&s;&s;uro b&ocirc;b un o honoch, fel t&acirc;d ei blant ei hun:</P>
<P N="12">12 Ac yn ymbil ar rodio o ho|noch yn deilwng i Dduw, yr hwn a'ch galwodd chwi iw deyrnas a'i ogoniant.</P>
<P N="13">13 Oblegit hyn yr ydym nin|nau hefyd yn diolch i Dduw yn ddibaid, o herwydd i chwi pan dderbynia&s;och air Duw, yr hwn a glyw&s;och gennym ni, ei dder|byn ef nid <HI>fel</HI> gair d&ycirc;n, eithr (fel y mae yn w&icirc;r) yn air Duw, yr hwn hefyd &s;ydd yn nerthol|weithio ynoch chwi y rhai &s;ydd yn credu.</P>
<P N="14">14 Canys chwy-chwi, frodyr, a wnaethpwyd yn ddilyn-w&ycirc;r i Eglwy&s;i Duw, y rhai yn Jud&aelig;a &s;ydd yn Ghri&s;t Ie&s;u; oblegid chwi|thau a ddioddefa&s;och y pethau hyn gan eich cyd-genedl, megis hwythau gan yr Iddewon:</P>
<P N="15">15 Y rhai a ladda&s;ant yr Ar|glwydd Ie&s;u, a'i prophwydi eu hunain, ac a'n herlidia&s;ant nin|neu ymmaith; ac <HI>ydynt</HI> heb ryn|gu bodd Duw, ac yn erbyn p&ocirc;b d&ycirc;n:</P>
<P N="16">16 Gan warafun i ni lefaru wrth y Cenhedloedd, fel yr ia|cheid hwy, i gyflawni eu pecho|dau hwynt yn wa&s;tadol: canys di|gofaint <HI>Duw</HI> a ddaeth arnynt hyd yr eithaf.</P>
<P N="17">17 A ninnau, frodyr, wedi ein gwneuthur yn ymddifaid am da|noch dros ennyd awr, yngolwg, nid ynghalon; a fuom fwy a&s;tud i weled eich wyneb chwi mewn awydd mawr.</P>
<P N="18">18 Am hynny 'r ewylly&s;ia&s;om ddyfod attoch, (myfi Paul) yn ddiau un-waith a dwy-waith he|fyd, eithr Satan a'n lluddiodd ni.</P>
<P N="19">19 Canys beth <HI>yw</HI> ein gobaith ni, neu ein llawenydd, neu goron ein gorfoledd? onid chwy chwi, ger bron ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t, yn ei ddyfodiad ef?</P>
<P N="20">20 Canys chwy-chwi yw ein gogoniant a'n llawenydd ni.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>S. Paul yn ty&s;tiolaethu ei fawr ga|riad tuac at y The&s;&s;aloniaid, trwy anfon Timotheus attynt hwy, iw cadarnhau, ac iw diddanu: trwy lawenychu yn eu gweithredoedd da hwy:</HI> 10 <HI>a thrwy weddio tro|&s;tynt, a dymuno cael dyfod yn ddi|ogel attynt.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AM hynny gan na allem ym|mattal yn hwy, ni a wel&s;om yn dda ein gadel ni ein hunain yn Athen.</P>
<P N="2">2 Ac a ddanfona&s;om Timothe|us ein brawd, a gwenidog Duw, a'n cyd-weithwr yn Efengyl Gri&s;t, i'ch cadarnhau chwi, ac i'ch di|ddanu ynghylch eich ffydd.</P>
<P N="3">3 Fel na chynhyrfid neb yn y gorthrymderau hyn: canys chwy-chwi eich hunain a wyddoch, mai i hyn i'n go&s;odwyd ni.</P>
<P N="4">4 Canys yn wir pan oeddym gyd &acirc; chwi, ni a rag-ddyweda&s;om <HI>i chwi</HI> y gorthrymmid ni: megis y bu, ac y gwyddoch chwi.</P>
<P N="5">5 O herwydd hyn, minneu heb allu ymattal yn hwy, a ddanfo|nais i <HI>gael</HI> gw&ycirc;bod eich ffydd chwi: rhag darfod i'r temtiwr eich temtio chwi, a myned ein lla|fur ni yn ofer.</P>
<P N="6">6 Eithr yr awron wedi dyfod Timotheus attom oddi wrthych, a dywedyd i ni newyddion da am
<PB REF="235"> eich ffydd chwi a'ch cariad, a b&ocirc;d gennych goffa da am danom ni yn wa&s;tadol, gan hiraethu am ein gweled ni, megis <HI>yr ydym</HI> ninneu am <HI>eich gweled</HI> chwithau:</P>
<P N="7">7 Am hynny y caw&s;om gy&s;&s;ur frodyr, am danoch chwi, yn ein holl orthrymder a'n hangenoctid, trwy eich ffydd chwi:</P>
<P N="8">8 Oblegid yr awron byw y|dym ni, os ydych chwi yn &s;efyll yn yr Arglwydd.</P>
<P N="9">9 Canys pa ddiolch a allwn <HI>ni</HI> ei adtalu i Dduw am danoch chwi, am yr holl lawenydd, &acirc;'r hwn yr ydym ni yn llawen o'ch achos chwi, ger bron ein Duw ni?</P>
<P N="10">10 Gan weddio mwy n&acirc; mwy, n&ocirc;s a dydd, ar <HI>gael</HI> gweled eich wyneb chwi, a chyflawni diffygi|on eich ffydd chwi.</P>
<P N="11">11 A Duw ei hun, a'n T&acirc;d ni, a'n Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t, a gyfar|wyddo ein ffordd ni attoch chwi.</P>
<P N="12">12 A'r Arglwydd a'ch lluo&s;ogo, ac a'ch chwanego ym mh&ocirc;b cari|ad iw gilydd ac i bawb, megis ac <HI>yr ydym</HI> ninnau i chwi.</P>
<P N="13">13 I gadarnhau eich calonnau chwi yn ddiargyoedd mewn &s;an|cteiddrwydd, ger bron Duw a'n T&acirc;d, yn nyfodiad ein Harglwydd Ie&s;u Ghri&s;t gyd &acirc;'i holl Sainct.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN IV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y mae efe yn eu hannog hwynt i fyned rhagddynt mewn p&ocirc;b m&acirc;th ar dduwioldeb,</HI> 6 <HI>i fyw yn &s;an|ctaidd ac yn gyfiawn,</HI> 9 <HI>i garu ei gilydd,</HI> 11 <HI>a thrwy lonyddwch i wneuthur y pethau a berthyn i|ddynt eu hunain:</HI> 13 <HI>ac yn ddi|weddaf i dri&s;t&acirc;u yn gymhedrol tros y meirw.</HI> 17 <HI>A chyd&acirc; 'r cyn|gor diwaethaf hwn y mae of yn cy&s;&s;ylltu do&s;parth byrr o'r Adgyfo|diad, ac o ail-dyfodiad Chri&s;t i'r farn.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>YM mhellach gan hynny, fro|dyr, yr ydym yn attolwg i chwi, ac yn dei&s;yf yn yr Arglwydd Ie&s;u, megis y derbynia&s;och gen|nym pa fodd y dylech rodio a bodloni Duw, ar i chwi gynny|ddu fwy fwy.</P>
<P N="2">2 Canys chwi a wyddoch pa orchymynnion a rodda&s;om i chwi trwy 'r Arglwydd Ie&s;u.</P>
<P N="3">3 Canys hyn yw ewyllys Duw, <HI>&s;ef</HI> eich &s;ancteiddiad chwi, ar ym|gadw o honoch rhag godineb:</P>
<P N="4">4 Ar fedru o b&ocirc;b un o honoch feddiannu ei le&s;tr ei hun mewn &s;ancteiddrwydd, a pharch.</P>
<P N="5">5 Nid mewn gw&ycirc;n trachwant, megis y Cenhedloedd y rhai nid adwaenant Dduw.</P>
<P N="6">6 Na byddo <HI>i neb</HI> orthrymmu na thwyllo ei frawd mewn dim: canys dialudd <HI>yw</HI> 'r Arglwydd ar y rhai hyn oll, megis y dy|weda&s;om i chwi o'r blaen, ac y ty&s;tia&s;om.</P>
<P N="7">7 Canys ni alwodd Duw nyni i aflendid, ond i &s;ancteiddrwydd.</P>
<P N="8">8 Am hynny, y neb &s;ydd yn dirmygu, nid d&ycirc;n y mae yn ei ddirmygu, ond Duw, yr hwn hefyd a roddes ei Y&s;pryd gl&acirc;n ynom ni.</P>
<P N="9">9 Ond am frawdgarwch, nid rhaid i chwi &s;crifennu <HI>o honof</HI> at|toch: canys yr ydych chwi, eich hunain wedi eich dy&s;cu gan Dduw i garu ei gilydd.</P>
<P N="10">10 Oblegid yr ydych yn gw|neuthur hyn i bawb o'r brodyr, y rhai &s;y trwy holl Macedonia:
<PB REF="235"> ond yr ydym yn attolwg i chwi, frodyr, gynnyddu o honoch fwy fwy:</P>
<P N="11">11 A rhoddi o honoch eich br&ycirc;d ar f&ocirc;d yn llonydd, a gwneu|thur <HI>eich gorchwilion</HI> eich hunain, a gweithio &acirc;'ch dwylo eich hu|nain, (megis y gorchymynna&s;om i chwi:)</P>
<P N="12">12 Fel y rhodioch yn weddaidd tu ac at y rhai <HI>&s;y</HI> oddi allan, ac na byddo arnoch ei&s;ieu dim.</P>
<P N="13">13 Ond ni ewylly&s;iwn, frodyr, i chwi f&ocirc;d heb wybod am y rhai a huna&s;ant, na thri&s;laoch, megis eraill, y rhai nid oes ganddynt o|baith.</P>
<P N="14">14 Canys os ydym yn credu farw Ie&s;u a'i adgyfodi, felly y rhai a huna&s;ant yn yr Ie&s;u, a ddwg Duw hefyd gyd ag ef.</P>
<P N="15">15 Canys hyn yr ydym yn el ddywedyd wrthych yngair yr Ar|glwydd, na bydd i ni y rhai byw, y rhai a adewir hyd ddyfodiad yr Arglwydd, ragflaenu y rhai a hu|na&s;ant.</P>
<P N="16">16 Oblegid yr Arglwydd ei hun a dde&s;cyn o'r nef gyd &acirc; bloedd, &acirc; llef yr Arch-angel, ac ag udcorn Duw: a'r meirw yn Ghri&s;t a gyfo|dant yn gyntaf:</P>
<P N="17">17 Yna ninnau y rhai byw, y thai adawyd, a gippir i fynu gyd &acirc; hwynt yn y cymmylau, i gyfar|fod &acirc;'r Arglwydd yn yr awyr: ac felly y byddwn yn wa&s;tadol gyd &acirc;'r Arglwydd.</P>
<P N="18">18 Am hynny diddenwch ei gilydd &acirc;'r ymadroddion hyn.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y mae efe yn myned rhagddo, ac yn dangos (fel o'r blaen) ddull dyfodiad Chri&s;t i'r faru,</HI> 16 <HI>ac yn rhoddi amryw orchymynnion,</HI> 23 <HI>ac felly yn diweddu ei Epi&s;tol.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>EIthr am yr am&s;erau a'r pridiau, frodyr, nid rhaid i chwi &s;cri|fennu <HI>o honof</HI> attoch.</P>
<P N="2">2 Oblegid chwi a wyddoch eich hunain yn hy&s;pys, mai felly y daw dydd yr Arglwydd, fel llidr yn y n&ocirc;s.</P>
<P N="3">3 Canys pan ddywedant, Tang|neddyf, a diogelwch; yna y mae dini&s;tr di&s;ymmwth yn dyfod ar eu gwartha, megis gwewyr e&s;cor ar un a fo beichiog; ac ni ddiang|ant hwy ddim.</P>
<P N="4">4 Ond chwy-chwi, frodyr, nid ydych mewn tywyllwch, fel y goddiweddo y dydd hwnnw chwi megis lleidr.</P>
<P N="5">5 Chwy-chwi oll plant y go|leuni ydych, a phlant y dydd: nid ydym ni o'r n&ocirc;s, nac o'r ty|wyllwch.</P>
<P N="6">6 Am hynny na chy&s;ewn, fel rhai eraill, eithr gwiliwn, a by|ddwn &s;obr.</P>
<P N="7">7 Canys y rhai a gy&s;cant, y n&ocirc;s y cy&s;cant: a'r rhai a feddwant, y n&ocirc;s y meddwant.</P>
<P N="8">8 Eithr nyni, gan ein b&ocirc;d o'r dydd, byddwn &s;obr, wedi ymwi|&s;co &acirc; dwyfronneg ffydd a chariad, ac &acirc; gobaith iechydwriaeth yn lle helm.</P>
<P N="9">9 Canys nid appwyntiodd Duw nyni i ddigofaint, ond i ga|ffael iechydwriaeth trwy ein Har|glwydd Ie&s;u Ghri&s;t.</P>
<P N="10">10 Yr hwn a fu farw tro&s;om, fel pa un bynnag a wnelom a'i gwi|lied, ai cy&s;cu, y byddom fyw gyd ag ef.</P>
<P N="11">11 O herwydd pa ham cyng|horwch
<PB REF="236"> ei gilydd, ac adeiledwch b&ocirc;b un ei gilydd, megis ac yr y|dych yn gwneuthur.</P>
<P N="12">12 Ac yr ydym yn attolwg i chwi, frodyr, adnabod y rhai &s;y yn llafurio yn eich my&s;c, ac yn eich llywodraethu chwi yn yr Ar|glwydd, ac yn eich rhybuddio:</P>
<P N="13">13 A gwneuthur cyfrif mawr o honynt mewn cariad er mwyn eu gwaith: byddwch dangneddefus yn eich plith eich hunain.</P>
<P N="14">14 Ond yr ydym yn dei&s;yf ar|noch, frodyr, rhybuddiwch y rhai afreolus, diddenwch y gwan eu meddwl, cynheliwch y gweiniaid, byddwch ymarhous wrth bawb.</P>
<P N="15">15 Gwelwch na thalo neb ddrwg dros ddrwg i neb: eithr yn wa&s;tadol dilynwch yr hyn &s;ydd dda, tu ac attoch ei gilydd, a thu ac at bawb.</P>
<P N="16">16 Byddwch lawen yn wa&s;tadol.</P>
<P N="17">17 Gweddiwch yn ddibaid.</P>
<P N="18">18 Ym mh&ocirc;b dim diolchwch: canys hyn <HI>yw</HI> ewyllys Duw yn-Ghri&s;t Ie&s;u tu ac attoch chwi.</P>
<P N="19">19 Na ddiffoddwch yr y&s;pryd.</P>
<P N="20">20 Na ddirmygwch brophwy|doliaethu.</P>
<P N="21">21 Profwch b&ocirc;b peth; deli|wch yr hyn &s;y dda.</P>
<P N="22">22 Ymged wch rhag pob rhith drygioni.</P>
<P N="23">23 A gwir Dduw y tangneddyf a'ch &s;ancteiddio yn gwbl oll: a chadwer eich y&s;pryd oll, ach e|naid, a'ch corph, yn ddiargyoedd yn nyfodiad ein Harglwydd Ie&s;u Ghri&s;t.</P>
<P N="24">24 Efyddlon <HI>yw</HI> 'r hwn a'ch gal|wodd, yr hwn hefyd a'i gwna.</P>
<P N="25">25 O frodyr, gweddiwch dro|&s;om.</P>
<P N="26">26 Anherchwch yr holl frodyr &acirc; chu&s;an &s;ancteiddiol.</P>
<P N="27">27 Yr ydwyf yn eich tynghe|du yn yr Arglwydd, ar ddarllen y llythr hwn i'r holl frodyr &s;an|ctaidd.</P>
<P N="28">28 Gr&acirc;s ein Harglwydd Ie&s;u Chri&s;t fyddo gyd &acirc; chwi. Amen.</P>
<P>&para;Y cyntaf at y The&s;&s;aloniaid a &s;crifennwyd o Athen.</P>
</DIV2>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="book">
<HEAD>AIL EPISTOL PAUL YR APOSTOL at y THESSALONIAID.</HEAD>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y mae S. Paul yn y&s;py&s;u iddynt ddaied yr oedd efe yn meddwl am eu ffydd, a'i cariad, a'i hamynedd hwynt:</HI> 11 <HI>a chyd&acirc; hynny yn go&s;od llawer o re&s;ymmau ar lawr, iw cy&s;uro hwy mewn erlid; a'r pennaf o'r rhai hyn a gymmerir oddiwrth gyfiawn farn Duw.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>PAUL, a Siluanus, a Thimo|theus, at Eglwys y The&s;&s;alo|niaid, yn Nuw ein T&acirc;d, a'r Arglwydd Ie&s;u Gri&s;t:</P>
<P N="2">2 Gr&acirc;s i chwi, a thangneddyfo|ddi wrth Dduw ein T&acirc;d ni, a'r Arglwydd Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="3">3 Diolch a ddylem ni i Dduw yn wa&s;tadol dro&s;och, frodyr, fel y mae yn addas, oblegid b&ocirc;d eich ffydd chwi yn mawr gynnyddu, a cha|riad p&ocirc;b un o honoch oll tu ac at ei gilydd yn chwanegu:</P>
<P N="4">4 Hyd onid ydym ni ein hu|nain yn gorfoleddu ynoch chwi yn Eglwy&s;i Duw, o herwydd eich
<PB REF="236"> amynedd chwi a'ch ffydd, yn eich oll erlidiau, a'r gorthrym|derau yr ydych yn eu goddef.</P>
<P N="5">5 <HI>Yr hyn &s;ydd</HI> argoel goleu, o gyfiawn farn Duw, fel i'ch cyfri|fer yn deilwng i deyrnas Dduw, er mwyn yr hon yr ydych hefyd yn goddef:</P>
<P N="6">6 Canys cyfiawn <HI>yw</HI> ger bron Duw, dalu cy&s;tudd i'r rhai &s;y yn eich cy&s;tuddio chwi:</P>
<P N="7">7 Ac i chwithau y rhai a gy&s;tu|ddir, e&s;mwythdra gyd &acirc; ni, yn ymddango&s;iad yr Arglwydd Ie&s;u o'r nef, gyd &acirc;'i angelion nerthol,</P>
<P N="8">8 A th&acirc;n fflamllyd, gan roddi dial i'r &s;awl nid adwaenant Dduw, <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">c nid ydynt yn ufyddhau i E|fengyl ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t:</P>
<P N="9">9 Y rhai a ddioddefant yn go|&s;pedigaeth, ddini&s;tr tragwyddol oddi ger bron yr Arglwydd, ac oddiwrth ogoniant ei gadernid ef:</P>
<P N="10">10 Pan dd&ecirc;l efe iw ogoneddu yn ei Sainct, ac i f&ocirc;d yn rhyfe|ddol yn y rhai oll &s;y'n credu (o <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">erwydd i'n ty&s;tiolaeth ni yn eich my&s;c chwi gael ei chredu) yn y <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ydd hwnnw.</P>
<P N="11">11 Am ba achos yr ydym he|<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">yd yn gweddio yn wa&s;tadol tro|<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">och, ar f&ocirc;d i'n Duw ni eich cy|<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">rif chwi yn deilwng o'r alwedi|gaeth <HI>hon,</HI> a chyflawni holl fod|<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">onrwydd <HI>ei</HI> ddaioni, a gwaith <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ydd, yn nerthol:</P>
<P N="12">12 Fel y gogonedder Enw ein <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">arglwydd Ie&s;u Gri&s;t ynoch <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">hwi, a chwithau ynddo yntef, <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">n &ocirc;l gr&acirc;s ein Duw ni a'r Ar|<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">lwydd Ie&s;u Gri&s;t.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> <HI>Mae efe yn ewylly&s;io iddynt bar|hau yn ddi&s;igl yn y gwirionedd a dderbynia&s;ant,</HI> 3 a<HI>c yn dangos y bydd ymadawiad oddiwrth y ffydd,</HI> 9 <HI>ac y datcuddir Anghri&s;t, cyn dyfod dydd yr Arglwydd:</HI> 15 <HI>ac yno yn ail adrodd ei gyngor o'r blaen, ac yn gweddio tro&s;tynt hwy.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC yr ydym yn attolwg i chwi, frodyr, er dyfodiad ein Har|glwydd Ie&s;u Gri&s;t, an cydgynhu|lliad ninneu atto ef,</P>
<P N="2">2 Na'ch &s;igler yn fuan oddi|wrth <HI>eich</HI> meddwl, ac na'ch cyn|hyrfer, na chan Y&s;pryd, na chan air, na chan lythyr megis oddi wrthym ni, fel pe bai ddydd Chri&s;t yn gyfagos.</P>
<P N="3">3 Na thwylled neb chwi mewn un modd: oblegid <HI>ni ddaw y dydd hwnnw</HI> hyd oni dd&ecirc;l yma|dawiad yn gyntaf, a datcuddio d&ycirc;n pechod, m&acirc;b y golledigaeth,</P>
<P N="4">4 Yr hwn &s;ydd yn gwrthwyne|bu, ac yn ymdderchafu goruwch p&ocirc;b peth a elwir yn Dduw, neu a addolir; hyd onid yw efe megis Duw, yn ei&s;tedd yn-Nheml Dduw, ac yn ei ddangos ei hun mai Duw ydyw.</P>
<P N="5">5 Onid c&ocirc;f gennych chwi, pan oeddwn i etto gyd &acirc; chwi, ddy|wedyd o honof y pethau hyn I chwi?</P>
<P N="6">6 Ac yr awron chwi a &wcirc;y|ddoch yr hyn &s;ydd yn attal, fel y datcuddier ef yn ei bryd ei hun.</P>
<P N="7">7 Canys y mae dirgelwch yr anwiredd yn gweithio eu&s;ys: yn unic yr hwn &s;ydd yr awron yn at|tal, <HI>a ettyl</HI> nes ei dynnu ymmaith.</P>
<P N="8">8 Ac yna y datcuddir yr anwir <HI>hwnnw,</HI> yr hwn a ddifetha 'r Ar|glwydd ag y&s;pryd ei enau, ac a ddilea &acirc; di&s;cleirdeb ei ddyfodiad:</P>
<P N="9">9 <HI>Sef</HI> yr hwn y mae ei ddyfo|diad
<PB REF="237"> yn &ocirc;l gweithrediad Satan gyd &acirc; phob nerth, ac arwyddion, a rhyfeddodau gau,</P>
<P N="10">10 A ph&ocirc;b dichell anghyfiawn|der, yn y rhai colledig: am na dderbynia&s;ant gariad y gwitio|nedd, fel y byddent gadwedig.</P>
<P N="11">11 Ac am hynny y denfyn Duw iddynt hwy amryfu&s;edd cadarn, fel y credont gelwydd:</P>
<P N="12">12 Fel y barner yr holl rai nid oeddynt yn credu i'r gwirionedd, ond yn ymfodloni mewn anghy|fiawnder.</P>
<P N="13">13 Eithr nyni a ddylem ddi|olch yn wa&s;tad i Dduw tro&s;och chwi, frodyr caredig gan yr Ar|glwydd, oblegid i Dduw o'r de|chreuad eich ethol chwi i iechyd|wriaeth, trwy &s;ancteiddiad yr Y&s;|pryd, a ffydd i'r gwirionedd:</P>
<P N="14">14 I'r hyn y galwodd efe chwi trwy ein Efengyl ni, i feddian|nu gogoniant ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="15">15 Am hynny, frodyr, &s;efwch, a deliwch y traddodiadau a ddy&s;|ca&s;och, <HI>pa un bynnag</HI> ai trwy y|madrodd, ai trwy ein Epi&s;tol ni.</P>
<P N="16">16 A'n Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t ei hun, a Duw a'n T&acirc;d, yr hwn a'n carodd ni, ac a roddes <HI>i ni</HI> ddi|ddanwch tragwyddol, a gobaith da trwy r&acirc;s,</P>
<P N="17">17 A ddiddano eich calonnau chwi, ac a'ch &s;iccrh&acirc;o ym mhob gair, a gwreithred dda.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y mae efe yn dei&s;yfu eu gwe|ddiau hwy tro&s;to ei hun,</HI> 3 <HI>yn ty|&s;tiolaethu pa hyder oedd gantho ar|nynt,</HI> 5 <HI>ac yn gweddio ar Dduw tro&s;tynt hwy,</HI> 6 <HI>ac yn rhoddi am|ryw orchymynnion, yn enwedic i ochelyd &s;eguryd, a chymdeithas rhai drwg,</HI> 16 <HI>ac yn diweddu trwy weddio, a'i hannerch hwy.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>BEllach, frodyr, gweddiwch tro&s;om ni, ar fod i air yr Ar|glwydd redeg, a chael gogonedd, megis gyd &acirc; chwithau:</P>
<P N="2">2 Ac ar ein gwared ni oddi wrth ddynion anhywaith a dry|gionus; canys nid <HI>oes</HI> ffydd gan bawb.</P>
<P N="3">3 Eithr ffyddlon yw 'r Ar|glwydd, yr hwn a'ch &s;iccrh&acirc; chwi, ac <HI>a'ch</HI> ceidw rhac drwg.</P>
<P N="4">4 Ac y mae gennym hyder yn yr Arglwydd am danoch, eich b&ocirc;d yn gwneuthur, ac y gwne|wch, y pethau yr ydym yn eu gorchymmyn i chwi.</P>
<P N="5">5 A'r Arglwydd a gyfarwyddo eich calonnau chwi at gariad Duw, ac i ymaros am Gri&s;t.</P>
<P N="6">6 Ac yr ydym yn gorchymmyn i chwi, frodyr, yn enw ein Har|glwydd Ie&s;u Gri&s;t, dynnu o ho|noch ymmaith oddi wrth bob brawd a'r &s;ydd yn rhodio yn a|freolus, ac nid yn &ocirc;l y traddodiad a dderbyniodd <HI>efe</HI> gennym ni.</P>
<P N="7">7 Canys <HI>chwi</HI> a wyddoch eich hunain, pa fodd y dylech ein di|lyn ni; oblegid ni buom afreol<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> yn eich plith chwi:</P>
<P N="8">8 Ac ni fwytta&s;om fara neb yn rh&acirc;d: ond trwy weithio mewn llafur a lludded, n&ocirc;s a dydd, fel na phwy&s;em ar neb o honoch chwi.</P>
<P N="9">9 Nid o herwydd nad oes gen|nym awdurdod, ond fel i'n rho|ddem ein hunain yn &s;iampl i chwi i'n dilyn.</P>
<P N="10">10 Canys pan oeddym hefyd gyd &acirc; chwi, hyn a orchymynna|&s;om
<PB REF="237"> i chwi, os byddai n&ecirc;b ni fyn|nai weithio, na chai fwytta chwaith.</P>
<P N="11">11 Canys yr ydym yn clywed f&ocirc;d rhai yn rhodio yn eich plith chwi yn afreolus, heb weithio dim, ond b&ocirc;d yn rhodre&s;gar.</P>
<P N="12">12 Ond i'r cyfryw gorch ymyn yr ydym, a'u hannog trwy ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t, ar <HI>iddynt</HI> weithio trwy lonyddwch, a bwyt|ta eu bara eu hunain.</P>
<P N="13">13 A chwithau, frodyr, na dde|ffygiwch yn gwneuthur daioni.</P>
<P N="14">14 Ond od oes neb heb ufydd|hau i'n gair, trwy 'r llythyr <HI>ym|ma,</HI> y&s;py&s;wch hwnnw: ac na fy|dded i chwi gymdeithas ag ef, megis y cywilyddio efe.</P>
<P N="15">15 Er hynny na chymmerwch <HI>of</HI> megis gelyn, eithr cynghorwch <HI>of</HI> fel brawd.</P>
<P N="16">16 Ac Arglwydd y tangneddyf ei hun a roddo i chwi dangneddyf yn wa&s;tadol, ym mh&ocirc;b modd. Yr Arglwydd a <HI>fyddo</HI> gyd &acirc; chwi oll.</P>
<P N="17">17 Yr annerch &acirc;'m llaw i Paul fy hun: yr hyn &s;ydd arwydd ym mh&ocirc;b Epi&s;tol: fel hyn yr ydwyf yn &s;crifennu.</P>
<P N="18">18 Gr&acirc;s ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t gyd &acirc; chwi oll. Amen.</P>
<P>&para;Yr ail at y The&s;&s;aloniaid a &s;crifennwyd o Athen.</P>
</DIV2>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="book">
<HEAD>EPISTOL CYNTAF PAUL yr APO|STOL at TIMOTHEUS.</HEAD>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> <HI>Y mae Paul yn dwyn ar g&ocirc;f i Timotheus y &s;iars a rodda&s;ei efe iddo, wrth fyned i Macedonia.</HI> 5 <HI>Iawn arfer a diwedd y Gy|fraith.</HI> 11 <HI>ynghylch galw S. Paul i fod yn Apo&s;tol.</HI> 20 <HI>Am Hymenaeus ac Alexander.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>PAUL Apo&s;tol Ie&s;u Ghri&s;t yn &ocirc;l gorchymmyn Duw ein Iachawdr, a'r Ar|glwydd Ie&s;u Gri&s;t, ein gobaith:</P>
<P N="2">2 At Timotheus <HI>fy</HI> mab naturiol <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">n y ffydd; gr&acirc;s, trugaredd, <HI>a</HI> tha|ngneddyf oddi wrth Dduw ein T&acirc;d, a Chri&s;t Ie&s;u ein Harglwydd,</P>
<P N="3">3 Megis y dei&s;yfiais arnot aros yn Ephe&s;us, pan aethym i Mace|donia, fel y gellit rybyddio rhai na ddy&s;cont ddim amgen:</P>
<P N="4">4 Ac na ddaliont ar chwedlau, ac achau anorphen, y rhai &s;y'n peri cwe&s;liwnau yn hytrach nag adeiladaeth dduwiol, yr hon &s;ydd trwy ffydd; <HI>gwna felly.</HI></P>
<P N="5">5 Eithr diwedd y gorchymmyn yw cariad o galon bur, a chydwy|bod dda, a ffydd ddiragrith.</P>
<P N="6">6 Oddi wrth yr hyn bethau y g&wcirc;yrodd rhai, ac y troe&s;ant hei|bio at ofer &s;iarad:</P>
<P N="7">7 Gan ewylly&s;io b&ocirc;d yn athra|won o'r Ddeddf, heb ddeall na pha bethau y maent yn eu ddywedyd, nac am ba bethau y maent yn taeru.</P>
<P N="8">8 Eithr <HI>nyni</HI> a &wcirc;yddom mai da yw 'r Gyfraith, os arfer d&ycirc;n hi yn gyfreithlon:</P>
<PB REF="238">
<P N="9">9 Gan &wcirc;ybod hyn, nad i'r cy|fiawn y rhoddwyd y Gyfraith, eithr i'r <HI>rhai</HI> digyfraith, ac anu|fydd, i'r rhai annuwiol, a phe|chaduriaid, i'r <HI>rhai</HI> di&s;anctaidd a halogedig, i d&acirc;d-leiddiaid, a mam-leiddiaid, i leiddiaid dynion,</P>
<P N="10">10 I buttein-w&ycirc;r, i wrryw|gydw&ycirc;r, i ladron dynion, i gel|wydd-w&ycirc;r, i anudon-w&ycirc;r: ac os <HI>oes</HI> dim arall yn wrth-wyneb i athrawiaeth iachus:</P>
<P N="11">11 Yn &ocirc;l Efengyl gogoniant y bendigedig Dduw, am yr hon yr ymddiriedwyd i mi.</P>
<P N="12">12 Ac yr ydwyf yn diolch i'r hwn a'm nerthodd i, <HI>&s;ef</HI> Chri&s;t Ie&s;u ein Harglwydd, am iddo fy nghyfrif yn ffyddlon, gan fy ngo|lod yn y weinidogaeth:</P>
<P N="13">13 Yr hwn oeddwn o'r blaen yn gablwr, ac yn erlidiwr, ac yn drahaus: eithr mi a gefais druga|redd, am i mi yn ddiarwybod ei wneuthur trwy anghrediniaeth:</P>
<P N="14">14 A gr&acirc;s ein Harglwydd ni a dra-amlh&acirc;odd gyd &acirc; ffydd a cha|riad, yr hwn &s;ydd yn Gri&s;t Ie&s;u.</P>
<P N="15">15 Gw&icirc;r <HI>yw'r</HI> gair, ac yn hae|ddu p&ocirc;b derbyniad, ddyfod Chri&s;t Ie&s;u i'r b&ycirc;d i gadw pechaduriaid, o ba rai pennaf ydwyfi.</P>
<P N="16">16 Eithr o achos hyn y cefais drugaredd, fel y dango&s;ei Ie&s;u Gri&s;t ynofi yn gyntaf, b&ocirc;b hir|oddef, er &s;iampl i'r rhai a gre|dant rhag-llaw ynddo ef, i fywyd tragwyddol.</P>
<P N="17">17 Ac i'r brenin tragwyddol, anfarwol, anweledig, i'r Duw unic ddoeth, <HI>y byddo</HI> anrhydedd, a gogoniant yn oes oe&s;oedd. Amen.</P>
<P N="18">18 Y gorchymmyn hwn yr yd|wyf yn ei roddi i ti, <HI>fy</HI> m&acirc;b Ti|motheus, yn &ocirc;l y prophwydoli|aethau a gerdda&s;ant o'r blaen am|danat, ar filwrio o honot ynddynt filwriaeth dda:</P>
<P N="19">19 Gan f&ocirc;d gennit ffydd, a chyd|wybod dda, yr hon a wrthododd rhai, ac a wnaethant long ddey|lliad am y ffydd.</P>
<P N="20">20 O ba rai y mae Hymenaeus ac Alexander: y rhai a roddais i Satan, fel y dy&s;cent na chablent.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Bod yn iawn gweddio a diolch tros bob dyn;</HI> 9 <HI>pa fodd y dylei gwragedd ymdrw&s;io.</HI> 12 <HI>Nad y|dys yn canhiadu iddynt na dy&s;cu na bod yn ben:</HI> 15 <HI>y byddant hwy gadwedig, er bod ynddynt arwydd o ddigofaint Duw, wrth ddwyn plant i'r byd, os hwy a arho&s;ant yn y ffydd.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>CYnghori yr ydwyf am hynny ym mlaen p&ocirc;b peth f&ocirc;d ym|biliau, gweddiau, dei&s;yfiadau, a thalu diolch, dros b&ocirc;b d&ocirc;n:</P>
<P N="2">2 Dros frenhinoedd, a phawb &s;y mewn goruchafiaeth: fel y ga|llom ni fyw yn llonydd ac yn he|ddychol, mewn p&ocirc;b duwioldeb ac hone&s;trwydd.</P>
<P N="3">3 Canys hyn &s;ydd dda a chym|meradwy ger bron Duw ein Ceid|wad,</P>
<P N="4">4 Yr hwn &s;ydd yn ewylly&s;io b&ocirc;d p&ocirc;b dyn yn gadwedig, a'i dy|fod i wybodaeth y gwirionedd.</P>
<P N="5">5 Canys un Duw &s;ydd, ac un cy|fryng&wcirc;r hefyd rhwng Duw a dy|nion, y d&ycirc;n Chri&s;t Ie&s;u.</P>
<P N="6">6 Yr hwn a'i rhoddes ei hunan yn bridwerth dros bawb, iw dy&s;ti|olaethu yn yr am&s;eroedd priawd.</P>
<P N="7">7 I'r hyn i'm go&s;odwyd i yn bregethwr ac yn Apo&s;tol, (y gw&icirc;t yr wyf yn ei ddywedyd yn Ghri&s;t,
<PB REF="238"> nid wyf yn dywedyd celwydd) yn Athro y Cenhedloedd, mewn ffydd a gwirionedd.</P>
<P N="8">8 Am hynny yr wyf yn ewylly|&s;io i'r gw&ycirc;r weddio ym mh&ocirc;b man, gan dderchafu dwylo &s;an|ctaidd, heb na digter na dadl.</P>
<P N="9">9 Yr un m&ocirc;dd hefyd, bod i'r gwragedd eu trefnu eu hunain mewn dillad gweddus, gyd &acirc; gwyl|der a fobrwydd, nid &acirc; gwallt ple|thedig, neu aur, neu gemmau, neu ddillad gwerthfawr:</P>
<P N="10">10 Ond (yr hyn &s;ydd yn gwe|ddu i wragedd a fo yn proffe&s;&s;u du|wioldeb) &acirc; gweithredoedd da.</P>
<P N="11">11 Dy&s;ced gwraig mewn di|&s;tawrwydd gyd &acirc; phob go&s;tyngei|ddrwydd.</P>
<P N="12">12 Ond nid wyf yn canbiadu i wraig athrawiaethu, nac ymaw|durdodi ar y g&wcirc;r, eithr b&ocirc;d mewn di&s;tawrwydd:</P>
<P N="13">13 Canys Addaf a luniwyd yn gyntaf, yna Efa.</P>
<P N="14">14 Ac nid Addaf a dwyllwyd: eithr y wraig wedi ei thwyllo, oedd yn y camwedd.</P>
<P N="15">15 Etto cadwedig fydd, wrth ddwyn plant, os arho&s;ant hwy mewn ffydd, a chariad, a &s;ancteidd|rwydd, ynghyd &acirc; &s;obrwydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Cynneddfau E&s;cobion, a Diaco|niaid, a'i gwragedd;</HI> 14 <HI>A pha ham y mae 'r Apo&s;tol yn &s;crifennu 'r pethau hyn at Timotheus,</HI> 15 <HI>Ynghylch yr Eglwys, a'r gwirio|nedd a ddy&s;cir ynddi.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>GW&icirc;r <HI>yw</HI> 'r gair, Od yw neb yn chwennych &s;wydd E&s;cob, gwaith da y mae yn ei chwen|<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ych.</P>
<P N="2">2 Rhaid gan hynny i E&s;cob f&ocirc;d yn ddi-argyoedd, yn &wcirc;r un wraig, yn wiliadwrus, yn &s;obr, yn weddaidd, yn lletteugar, yn ath|rawaidd:</P>
<P N="3">3 Nid yn w&icirc;n-gar, nid yn da|rawudd, nid yn budr-elwa: eithr yn dirion, yn anymladdgar, yn ddi-arian-gar:</P>
<P N="4">4 Yn llywodraethu ei d&ycirc; ei hun yn dda, yn dal ei blant mewn ufydd-dod, ynghyd &acirc; phob ho|ne&s;trwydd:</P>
<P N="5">5 (Oblegid oni feidr un lywo|draethu ei d&ycirc; ei hun, pa f&ocirc;dd y cymmer efe ofal dros Eglwys Dduw?)</P>
<P N="6">6 Nid yn newyddian <HI>yn y ffydd,</HI> rhag iddo ymchwyddo, a &s;yrthio i ddamnedigaeth diafol.</P>
<P N="7">7 Ac y mae yn rhaid iddo ef he|fyd gael ty&s;tiolaeth dda gan y rhai oddi allan: rhag iddo &s;yrthio i wradwydd, ac i fagl diafol.</P>
<P N="8">8 <HI>Rhaid</HI> i'r Diaconiaid yr un ffunyd, <HI>f&ocirc;d</HI> yn hone&s;t, nid yn ddau-eiriog, nid yn ymroi i w&icirc;n lawer, nid yn budr-elwa:</P>
<P N="9">9 Yn dala dirgelwch y ffydd mewn cydwybod bur.</P>
<P N="10">10 A phrofer y rhai hynny he|fyd yn gyntaf, yna gwa&s;anaethant &s;wydd Diaconiaid, os byddant ddiargyoedd.</P>
<P N="11">11 <HI>Y mae yn rhaid iw</HI> gwragedd yr un m&ocirc;dd <HI>f&ocirc;d</HI> yn hone&s;t, nid yn enllibaidd, yn &s;obr, yn ffyddlon ym mhob peth.</P>
<P N="12">12 Bydded y Diaconiaid yn w&ycirc;r un wraig, yn llywodraethu eu plant, a'u tai eu hunain, yn dda.</P>
<P N="13">13 Canys y rhai a wa&s;anae|thant &s;wydd Diaconiaid yn dda, ydynt yn ennill iddynt eu hu|nain r&acirc;dd dda, a hyfder mawr
<PB REF="239"> yn y ffydd <HI>&s;ydd</HI> yn Ghri&s;t Ie&s;u.</P>
<P N="14">14 Y pethau hyn yr ydwyf yn eu &s;crifennu attat, gan obeithio dyfod attat ar fyrder.</P>
<P N="15">15 Ond os tariaf yn hir fel y gwypech pa f&ocirc;dd y mae yn rhaid <HI>i ti</HI> ymddwyn yn nh&ycirc; Dduw, yr hwn yw Eglwys y Duw byw, co|lofn a &s;ylfacn y gwirionedd.</P>
<P N="16">16 Ac yn ddi-ddadl, mawr yw dirgelwch duwioldeb: Duw a ymddango&s;odd yn y cnawd, a gy|fiawnhawyd yn yr Y&s;pryd, a wel|wyd gan Angelion, a bregethwyd i'r Cenhedloedd, a gredwyd iddo yn y b&ycirc;d, a gymmerwyd i fynu mewn gogoniant.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y mae efe yn prophwydo ymada|wiad oddi wrth y ffydd, yn yr am|&s;eroedd diwaethaf:</HI> 6 <HI>Ac er mwyn na byddei i Timotheus ballu yn ei &s;wydd, y mae efe yn rhoi iddo amryw gynghorion ynghylch hyn|ny.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC y mae 'r Y&s;pryd yn eglur yn dywedyd yr ymedy rhai yn yr am&s;eroedd diweddaf oddi wrth y ffydd, gan roddi coel i y&s;|prydion cyfeiliornus, ac i athra|wiaethau cythreuliaid,</P>
<P N="2">2 Yn dywedyd celwydd mewn rhagrith, a'u cydwybod eu hunain wedi ei &s;erio &acirc; haiarn poeth.</P>
<P N="3">3 Yn gwahardd Priodi, <HI>ac yn erchi</HI> ymattal oddiwrth fwydydd, y rhai a greawdd Duw i'w derbyn trwy roddi diolch gan y ffyddlo|niaid, a'r rhai a adwaenant y gwi|rionedd.</P>
<P N="4">4 Oblegid <HI>y mae</HI> pob peth a gre|odd Duw yn dda, ac nid <HI>oes</HI> dim iw wrthod, os cymmerir trwy dalu diolch.</P>
<P N="5">5 Canys y mae wedi ei &s;anctei|ddio gan air Duw, a gweddi.</P>
<P N="6">6 Os go&s;odi y pethau hyn o flaen y brodyr, ti a fyddi wenidog da i Ie&s;u Gri&s;t, wedi dy fagu yng|eiriau 'r ffydd, ac athrawiaeth dda, yr hon a ddilynai&s;t.</P>
<P N="7">7 Eithr g&acirc;d heibio halogedig, a gwrachiaidd chwedlau: ac ymar|fer dy hun i dduwioldeb.</P>
<P N="8">8 Canys i ychydig y mae ymar|fer corphorol yn fuddiol: eithr duwioldeb &s;ydd fuddiol i b&ocirc;b peth, a chenddi addewid o'r by|wyd y <HI>&s;ydd</HI> yr awron, ac o'r hwn a fydd.</P>
<P N="9">9 Gwir <HI>yw</HI> 'r gair, ac yn hae|ddu p&ocirc;b derbyniad.</P>
<P N="10">10 Canys er mwyn hyn yr y|dym yn poeni, ac yn cael ein gw|radwyddo, o herwydd i ni obei|thio yn y Duw byw, yr hwn yw achubydd p&ocirc;b d&ycirc;n, yn enwedig y ffyddloniaid.</P>
<P N="11">11 Y pethau hyn gorchymmyn a dy&s;c.</P>
<P N="12">12 Na ddiy&s;tyred neb dy ieu|engctid ti, eithr bydd yn e&s;ampl i'r ffyddloniaid, mewn gair, mewn ymarweddiad, mewn cariad, mewn y&s;pryd, mewn ffydd, mewn purdeb.</P>
<P N="13">13 Hyd oni ddelwyf, gl&ycirc;n wrth ddarllein, wrth gynghori, wrth athrawiaethu.</P>
<P N="14">14 Nac e&s;ceulu&s;a y dawn &s;ydd ynot, yr hwn a rodded i ti trwy brophwydoliaeth, gyd ag arddo|diad dwylo yr Henuriaeth.</P>
<P N="15">15 Myfyria ar y pethau hyn, ac yn y pethau hyn aros: fel y byddo dy gynnydd yn eglur i bawb.</P>
<P N="16">16 Gwilia arnat dy hun, ac ar yr athrawiaeth: aros ynddynt: canys os gwnei hyn, ti a'th ged|wi
<PB REF="239"> dy hun, a'r rhai a wrandawant arnat.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Rheolau i'w dilyn wrth geryddu.</HI> 3 <HI>Ynghylch gwragedd gwedd|won,</HI> 17 <HI>a Henuriaid.</HI> 23 <HI>Cyn|gor ynghylch iechyd Timotheus.</HI> 24 <HI>Bod pechodau rhai yn myned o'r blaen i farn, a'r eiddo eraill yn canlyn.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>NA cherydda Henaf-g&wcirc;r eithr cynghora <HI>ef</HI> megis t&acirc;d, a'r rhai ieuaingc, megis brodyr:</P>
<P N="2">2 Yr h&ecirc;n wragedd, megis mam|mau: y rhai ieuaingc, megis chwi|orydd, gyd &acirc; phob purdeb.</P>
<P N="3">3 Anrhydedda 'r gwragedd gwe|ddwon, y rhai fy w&icirc;r weddwon.</P>
<P N="4">4 Eithr o bydd un weddw ac iddi blant neu wyrion, dy&s;cant yn gyntaf arfer duwioldeb gartref, a thalu 'r pwyth iw rhieni: canys hynny &s;ydd dda, a chymmeradwy ger bron Duw.</P>
<P N="5">5 Eithr yr hon <HI>&s;ydd</HI> w&icirc;r we|ddw ac unic, &s;ydd yn gobeithio yn Nuw, ac yn parhau mewn ym|biliau, a gweddiau, n&ocirc;s a dydd.</P>
<P N="6">6 Ond yr hon <HI>&s;ydd</HI> drythyll, a fu farw, er ei b&ocirc;d yn fyw.</P>
<P N="7">7 A gorchymmyn y pethau hyn, fel y byddont ddiargyoedd.</P>
<P N="8">8 Ac od oes n&ecirc;b heb ddarbod tros yr eiddo, ac yn enwedig ei deulu, efe a wadodd y ffydd, a gwaeth yw n&acirc;'r di-ff&ycirc;dd.</P>
<P N="9">9 Na ddewi&s;er yn weddw <HI>un</HI> a fo tan driugein-mlwydd oed, yr hon fu wraig i un g&wcirc;r:</P>
<P N="10">10 Yn dda ei gair am weithredo|edd da: os dygodd hi blant i fynu, os bu letteugar, o golchodd hi dra|ed y Sainct, o chynhorthwyodd hi y rhai cy&s;tuddiol, o dilynodd hi b&ocirc;b gorchwyl da.</P>
<P N="11">11 Eithr gwrthodd y gweddwon ieuaingc: canys pan ddechreuont ymdrythyllu yn erbyn Chri&s;t, priodi y fynnant:</P>
<P N="12">12 Gan gael barnedigaeth, am iddynt ddirmygu y ffydd gyn|taf.</P>
<P N="13">13 A hefyd y maent yn dy&s;cu <HI>b&ocirc;d</HI> yn &s;egur, gan rodio o amgylch o d&ycirc; i d&ycirc;: ac nid yn &s;egur yn u|nic, ond hefyd yn w&acirc;g-&s;iaradus, ac yn rhodre&s;gar, gan adrodd pe|thau nid &ycirc;nt gymmwys.</P>
<P N="14">14 Yr &wcirc;yf yn ewylly&s;io gan hynny i'r rhai ieuaingc briodi, planta, gwarchod y t&ycirc;, heb roi dim achly&s;ur i'r gwrthwyneb&wcirc;r i ddifenwi.</P>
<P N="15">15 Canys y mae rhai eu&s;us wedi g&wcirc;yro ar &ocirc;l Satan.</P>
<P N="16">16 Od oes gan &wcirc;r n&ecirc;u wraig ffyddlon, <HI>wragedd</HI> gweddwon, cynnorthwyant hwynt, ac na phwy&s;er ar yr Eglwys, fel y gallo hi ddiwallu y gw&icirc;r weddwon.</P>
<P N="17">17 Cyfrifer yr Henuriaid &s;y'n llywodraethu yn dda, yn deilwng o barch dau ddyblyg: yn enwedig y rhai &s;y yn poeni yn y gair a'r athrawiaeth.</P>
<P N="18">18 Canys y mae yr Scrythur yn dywedyd, Na chae &s;afn yr &ycirc;ch &s;ydd yn dyrnu yr &ycirc;d: Ac, Y mae'r gweithi&wcirc;r yn haeddu ei gyflog.</P>
<P N="19">19 Yn erbyn Henuriad na dder|byn achwyn oddieithr tan ddau neu dri o dy&s;tion.</P>
<P N="20">20 Y rhai &s;y'n pechu, cerydda yngwydd pawb, fel y byddo ofn ar y llaill.</P>
<P N="21">21 Gorchymmyn yr ydwyf ger bron Duw, a'r Arglwydd Ie&s;u
<PB REF="240"> Gri&s;t, a'r etholedig Angelion, gadw o honot y pethau hyn heb rag-farn, heb wneuthur dim o gydbartiaeth.</P>
<P N="22">22 Na dd&ocirc;d ddwylo yn ebrwydd ar neb, ac na fydd gyfrannog o be|chodau rhai eraill: cadw dy hun yn b&ucirc;r.</P>
<P N="23">23 Nac &ycirc;f ddwfr yn hwy: eithr arfer ychydig w&icirc;n, er mwyn dy gylla, a'th fynych wendid.</P>
<P N="24">24 Pechodau rhyw ddynion &s;ydd amlwg o'r blaen, yn rhag|flaenu i farn: eithr rhai &s;ydd yn eu canlyn hefyd.</P>
<P N="25">25 Yn un ffunyd hefyd y mae gweithredoedd da yn amlwg o'r blaen: a'r rhai &s;y amgenach, ni's gellir eu cuddio.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Dyled gwei&s;ion i'w mei&s;tred.</HI> 3 <HI>Am ochelud athrawon newydd.</HI> 6 <HI>Duwioldeb &s;ydd elw mawr.</HI> 10 <HI>a chwant arian ydyw gwrei|ddyn pob drwg.</HI> 11 <HI>Beth a ddylei Timotheus i ochelyd a'i ddilyn:</HI> 17 <HI>Am ba beth yr oedd iddo rybuddio y cyfoethogion.</HI> 20 <HI>Am gadw yr athrawiaeth iawn: a gochelud &s;i|aradach ofer.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>CYnnifer ac &s;y wa&s;anaethw&ycirc;r tan yr iau, tybiant eu mei|&s;tred eu hun yn deilwng o b&ocirc;b anrhydedd; fel na chabler Enw Duw, a'i athrawiaeth ef.</P>
<P N="2">2 A'r rhai &s;y a mei&s;tred ganddynt yn credu, na ddiy&s;tyrant <HI>hwynt,</HI> o herwydd eu b&ocirc;b yn frodyr: eithr yn hytrach gwa&s;anaethant <HI>hwynt,</HI> am eu b&ocirc;d yn credu, ac yn anwyl, yn gyfrannogion o'r lle&s;&acirc;d. Y pe|thau hyn dy&s;c, a chynghora.</P>
<P N="3">3 Od oes neb yn dy&s;cu yn am|genach, ac heb gytt&ucirc;no ag iachus eiriau ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t, ac &acirc;'r athrawiaeth &s;ydd ar &ocirc;l du|wioldeb,</P>
<P N="4">4 Chwyddo y mae, heb &wcirc;ybod dim, eithr ammhwyllo ynghylch cwe&s;tiwnau, ac ymry&s;on ynghylch geiriau: o'r rhai y mae cenfigen, ymry&s;on, cableddau, drwg dybiau yn dyfod,</P>
<P N="5">5 Cyndyn ddadlau dynion lly|gredig eu meddwl, heb f&ocirc;d y gwi|rionedd ganddynt; yn tybied mai elw yw duwioldeb; cilia oddi wrth y cyfryw.</P>
<P N="6">6 Ond elw mawr yw duwiol|deb gyd &acirc; bodlonrwydd.</P>
<P N="7">7 Canys ni ddyga&s;om ni ddim i'r b&ycirc;d, <HI>ac</HI> eglur <HI>yw</HI> na allwn ddwyn dim allan chwaith.</P>
<P N="8">8 Ac o bydd gennym ymborth a dillad, ymfodlonwn ar hynny.</P>
<P N="9">9 Ond y rhai <HI>&s;ydd</HI> yn ewylly&s;io ymgyfoethogi, &s;ydd yn &s;yrthio i brofedigaeth a magl, a llawer o chwantau ynfyd, a niweidiol, y rhai &s;y yn boddi dynion i ddini&s;tr a cholledigaeth.</P>
<P N="10">10 Canys gwreiddyn p&ocirc;b drwg yw arian-garwch: yr hon, a rhai yn chwannog iddi, hwy a gyfei|liorna&s;ant oddi wrth y ffydd, ac a'u gwana&s;ant eu hunain &acirc; llawer o ofidiau.</P>
<P N="11">11 Eithr tydi, g&wcirc;r Duw, go|chel y pethau hyn: a dilyn gyfi|awnder, duwioldeb, ffydd, cariad, ammynedd, addfwyndra.</P>
<P N="12">12 Ymdrecha hardd-deg ym|drech y ffydd, cymmer afael ar y bywyd tragwyddol, i'r hwn hefyd i'th alwyd, ac y proffe&s;&s;ai&s;t broffes dda ger bron llawer o dy&s;tion.</P>
<P N="13">13 Yr ydwyf yn gorchymmyn i
<PB REF="240"> ti ger bron Duw, yr hwn &s;ydd yn bywhau p&ocirc;b peth, a <HI>cher bron</HI> Chri&s;t Ie&s;u yr hwn tan Pontius Pilat a dy&s;tiodd broffe&s;&s; dda:</P>
<P N="14">14 Gadw o honot y gorchym|myn <HI>hwn,</HI> yn ddifeius, yn ddiar|gyoedd, hyd ymddango&s;iad ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="15">15 Yr hwn yn ei am&s;erau priod a ddengys y bendigedig a'r unic Bennaeth, Brenin y brenhinoedd, ac Arglwydd yr arglwyddi.</P>
<P N="16">16 Yr hwn yn unic &s;ydd gan|ddo anfarwoldeb, <HI>&s;ydd</HI> yn trigo yn y goleuni ni ellir dyfod atto: yr hwn ni's gwelodd un d&ycirc;n, ac ni's dichon ei weled: i'r hwn <HI>y byddo</HI> anrhydedd, a gallu tragywyddol. Amen.</P>
<P N="17">17 Gorchymmyn i'r rhai &s;y oludog yn y b&ycirc;d ymma, na by|ddont uchel-feddwl, ac na obei|thiont mewn golud anwadal, ond yn y Duw byw, yr hwn &s;ydd yn helaeth yn rhoddi i ni b&ocirc;b peth iw mwynhau:</P>
<P N="18">18 A'r iddynt wneuthur daio|ni, ymgyfoethogi mewn gwei|thredoedd da, f&ocirc;d yn hawdd gan|ddynt roddi <HI>a</HI> chyfrannu:</P>
<P N="19">19 Yn try&s;&s;ori iddynt eu hu|nain &s;ail dda erbyn <HI>yr am&s;er</HI> &s;ydd ar ddyfod, fel y caffont afael ar y bywyd tragwyddol.</P>
<P N="20">20 O Timotheus, cadw yr hyn a roddwydd iw gadw attat, gan droi oddi wrth halogedig ofer&s;ain, a gwrthwyneb gwybodaeth, a gam-henwir <HI>felly:</HI></P>
<P N="21">21 Yr hon tra yw rhai yn ei phroffe&s;&s;u, hwy a gyfeiliorna&s;ant o ran y ffydd. Gr&acirc;s fyddo gyd &acirc; thi. Amen.</P>
<P>&para;Y cyntaf at Timotheus a &s;crifennwyd o Laodicea, yr hon yw prif ddinas Phry|gia Pacatiana.</P>
</DIV2>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="book">
<HEAD>AIL EPISTOL PAUL YR APOSTOL at TIMOTHEUS.</HEAD>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN I</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Serch Paul tuag at Timotheus: a'r ffydd ddiffuant oedd yn Timothe|us, ac yn ei fam, a'i nain.</HI> 6 <HI>Ei annog ef i gyffroi rhoddiad Duw oedd ynddo ef:</HI> 8 <HI>I fod yn ddian|wadal, ac yn ddioddefgar mewn erlid: Ac i barhau yn y wir a|thrawiaeth a ddy&s;ca&s;ei ganddo ef.</HI>15 <HI>Ynghylch Phygelus a Hermo|mogenes: a chl&ocirc;d One&s;iphorus.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>PAUL Apo&s;tol Ie&s;u Gri&s;t trwy ewyllys Duw, yn &ocirc;l addewid y bywyd, yr hwn &s;ydd yn Ghri&s;t Ie&s;u.</P>
<P N="2">2 At Timotheus, <HI>fy</HI> mab anwyl; gr&acirc;s, trugaredd, <HI>a</HI> thangneddyf o|ddi wrth Dduw T&acirc;d, a Chri&s;t Ie|&s;u ein Harglwydd.</P>
<P N="3">3 Y mae gennif ddiolch i Dduw, yr hwn yr ydwyf yn ei wa&s;anae|thu o'm rhieni &acirc; chydwybod bur, mor ddibaid y mae gennif goffa am danat ti, yn fy ngweddiau, n&ocirc;s a dydd:</P>
<P N="4">4 Gan fawr ewylly&s;io dy we|led, gan gofio dy ddagrau, fel i'm llanwer o lawenydd:</P>
<P N="5">5 Gan alw i'm c&ocirc;f y ffydd ddi|ffuant &s;ydd ynot ti, yr hon a dri|godd
<PB REF="241"> yn gyntaf yn dy nain Lois, ac yn dy fam Eunice, a diammeu gennif <HI>ei bod</HI> ynot titheu hefyd.</P>
<P N="6">6 O herwydd pa achos yr yd|wyfyn dy goffau i ail ennyn dawn Duw, yr hwn &s;ydd ynot trwy ar|ddodiad fy nwylo i.</P>
<P N="7">7 Canys ni roddes Duw i ni y&s;|pryd ofn, onid <HI>y&s;pryd</HI> nerth, a cha|riad, a phwyll.</P>
<P N="8">8 Am hynny na fid arnat gy|wilydd o dy&s;tiolaeth ein Har|glwydd, nac o honof finneu ei garcharor ef: eithr cyd-oddef di gy&s;tudd &acirc;'r Efengyl, yn &ocirc;l nerth Duw:</P>
<P N="9">9 Yr hwn a'n hachubodd ni, ac a'n galwodd &acirc; galwedigaeth &s;anctaidd; nid yn &ocirc;l ein gwei|thredoedd ni, ond yn &ocirc;l ei arfaeth ei hun a'i r&acirc;s, yr hwn a roddwyd i ni yn Ghri&s;t Ie&s;u, cyn dechreu 'r b&ycirc;d:</P>
<P N="10">10 Eithr a eglurwyd yr aw|ron trwy ymddango&s;iad ein Ia|chawdr Ie&s;u Gri&s;t, yr hwn a ddi|ddymmodd angeu, ac a ddug fy|wyd ac anllygredigaeth i oleuni, trwy'r Efengyl.</P>
<P N="11">11 I'r hon i'm go&s;odwyd i yn bregeth&wcirc;r ac yn Apo&s;tol, ac yn a|thro y Cenhedloedd.</P>
<P N="12">12 Am ba achos yr ydwyf he|fyd yn dioddef y pethau hyn: ond nid oes arnaf gywilydd; canys mi a wn i bwy y credais, ac y mae yn ddiammeu gennif ei f&ocirc;d ef yn abl i gadw yr hyn a roddais atto erbyn y dydd hwnnw.</P>
<P N="13">13 Bydded gennit ffurf yr y|madroddion iachus, y rhai a gly|wai&s;t gennif fi, yn y ffydd, a'r ca|riad <HI>&s;ydd</HI> yn Ghri&s;t Ie&s;u.</P>
<P N="14">14 Y peth da a rodded iw ga|dw attat, cadw trwy 'r Y&s;pryd gl&acirc;n, yr hwn &s;ydd yn pre&s;wylio ynom.</P>
<P N="15">15 Ti a &wcirc;yddo&s;t hyn, ddarfod i'r rhai oll &s;y yn A&s;ia droi oddi wrthifi: o'r &s;awl y mae Phygelus a Hermogenes.</P>
<P N="16">16 Rhodded yr Arglwydd dru|garedd i d&ycirc; One&s;iphorus: canys efe a'm llonnodd i yn fynych, ac nid oedd gywilydd ganddo fy nghadwyn i.</P>
<P N="17">17 Eithr pan oedd yn Rhufain, <HI>efe</HI> a'm cei&s;iodd yn ddiwyd iawn, ac a'm cafodd.</P>
<P N="18">18 Rhodded yr Arglwydd i|ddo gael trugaredd gan yr Ar|glwydd, yn y dydd hwnnw: a maint a wnaeth efe o wa&s;anaeth yn Ephe&s;us, goreu y gwyddo&s;t ti.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Ei annog ef i ddianwadalwch, ac i barhau, ac i wneuthur rha<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> gwenidog ffyddlon yr Arglwydd, gan gyfrannu gair Duw yn iawn, ac attal &s;iaradach ofer.</HI> 17 <HI>Am Hymenaeus a Philetus.</HI> 19 <HI>Bod &s;ylfaen yr Arglwydd yn &s;icr.</HI> 22 <HI>Y mae yn dy&s;cu iddo beth &s;ydd iw o|chelud ac iw ddilyn, a pha fodd y gweddei i wenidog yr Arglwydd ymddwyn.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>TYdi gan hynny, fy m&acirc;b, ym|nertha yn y gr&acirc;s &s;ydd yn Ghri&s;t Ie&s;u:</P>
<P N="2">2 A'r pethau a glywai&s;t gennif trwy lawer o dy&s;tion, traddoda y rhai hynny i ddynion ffyddlon, y rhai a fyddant gymmwys i ddy&s;cu eraill hefyd.</P>
<P N="3">3 Tydi gan hynny goddef gy&s;tudd, megis mil&wcirc;r da i Ie&s;u Ghri&s;t.</P>
<PB REF="241">
<P N="4">4 Nid yw neb ar &s;ydd yn mil|wrio yn ymrwy&s;tro &acirc; nege&s;euau y bywyd <HI>hwn,</HI> fel y rhyngo fodd i'r hwn a'i dewi&s;odd yn fil-&wcirc;r.</P>
<P N="5">5 Ac od ymdrech neb hefyd, ni choronir ef, onid ymdrech yn gy|freithlon.</P>
<P N="6">6 Y llafur-&wcirc;r &s;ydd yn llafurio, &s;ydd raid iddo yn gyntaf dderbyn y ffrwythau.</P>
<P N="7">7 Y&s;tyria yr hyn yr ydwyf yn ei ddywedyd: a'r Arglwydd a ro|ddo i ti ddeall ym mh&ocirc;b peth.</P>
<P N="8">8 Cofia gyfodi Ie&s;u Gri&s;t o h&acirc;d Dafydd, o feirw, yn &ocirc;l fy Efen|gyl i:</P>
<P N="9">9 Yn yr hon yr ydwyf yn go|ddef ey&s;tudd hyd rwymau, fel drwg-weithred-wr, eithr gair Duw nis rhwymir.</P>
<P N="10">10 Am hynny yr ydwyf yn go|ddef p&ocirc;b peth, er mwyn yr etho|ledigion, fel y gallent hwythau gael yr iechydwriaeth &s;ydd yn-Ghri&s;t Ie&s;u, gyd &acirc; gogoniant tra|gwyddol.</P>
<P N="11">11 Gw&icirc;r yw'r gair: canys os buom feirw <HI>gyd ag ef,</HI> byw fyddwn hefyd <HI>gyd ag ef:</HI></P>
<P N="12">12 Os dioddefwn, ni a deyrna|&s;wn <HI>gyd ag ef:</HI> os gwadwn <HI>ef,</HI> yn|<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">eu hefyd a'n gw&acirc;d ninnau:</P>
<P N="13">13 Os &ycirc;m ni heb gredu, <HI>etto</HI> y mae efe yn aros yn ffyddlon: ni's gall efe ei wadu ei hun.</P>
<P N="14">14 Dwg y pethau hyn ar g&ocirc;f, gan orchymmyn ger bron yr Ar|glwydd na byddo iddynt ymry|&s;on ynghylch geiriau, <HI>yr hyn</HI> nid yw fuddiol i ddim, <HI>ond</HI> i ddad|ymchwelyd y gwrandawyr.</P>
<P N="15">15 Bydd ddyfal i'th o&s;od dy hun yn brofedig gan Dduw, yn weithiwr di-&s;efl, yn iawn-gyfran|nu gair y gwirionedd,</P>
<P N="16">16 Ond halogedig ofer-&s;ain, gochel: canys eynnyddu a wn&acirc;nt i fwy o annuwioldeb.</P>
<P N="17">17 A'u hymadrodd hwy a y&s;&s;a fel cancr: ac o'r cyfryw rai y mae Hymenaeus a Philetus.</P>
<P N="18">18 Y rhai o ran y gwirionedd a gyfeiliorna&s;ant, gan ddywedyd ddarfod yr adgyfodiad eu&s;ys: ac y maent yn dadymchwelyd ffydd rhai:</P>
<P N="19">19 Eithr y mae cadarn &s;ail Duw yn &s;efyll, a chanddo y &s;&ecirc;l hon, Yr Arglwydd a edwyn y rhai &s;ydd eiddo ef: a ph&ocirc;b un &s;ydd yn hen|wi Enw Chri&s;t, ymadawed oddi wrth anghyfiawnder.</P>
<P N="20">20 Eithr mewn t&ycirc; mawr nid oes yn unig le&s;tri o aur ac o arian, ond hefyd o bren ac o bridd: a rhai i barch, a rhai i ammarch.</P>
<P N="21">21 Pwy bynnag gan hynny a'i glanh&acirc;o ei hun oddi wrth y pe|thau hyn, efe a fydd yn lle&s;tr i barch, wedi ei &s;ancteiddio, ac yn gymmwys i'r Arglwydd, wedi ei ddarparu i b&ocirc;b gweithred dda.</P>
<P N="22">22 Ond chwantau ieuengctid, ff&ocirc; <HI>oddi wrthynt:</HI> a dilyn gyfiawnder, ffydd, cariad, tangneddyf, gyd &acirc;'r rhai &s;y yn galw ar yr Arglwydd o galon b&ucirc;r.</P>
<P N="23">23 Eithr gochel ynfyd ac an|ny&s;cedig gwe&s;tiwnau, gan &wcirc;ybod eu bod yn magu ymry&s;onau.</P>
<P N="24">24 Ac ni ddylei gw&acirc;s yr Ar|glwydd ymry&s;on, ond bod yn di|rion wrth bawb, yn athrawus, yn ddioddefgar:</P>
<P N="25">25 Mewn addfwynder yn dy&s;|cu y rhai gwrthwynebus, <HI>i edrych</HI> a roddo Duw iddynt hwy ryw am&s;er, edifeirwch i gydnabod y gwirionedd:</P>
<P N="26">26 A b&ocirc;d iddynt ddyfod i'r
<PB REF="242"> iawn allan o fagl diafol y rhai a ddelid ganddo wrth ei ewyllys ef.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y mae yn ei rybuddio ef am am|&s;eroedd blinion:</HI> 6 <HI>yn dangos pa fath ydyw gelynion y gwirion edd:</HI> 10 <HI>yn ei o&s;od ei hun yn &s;iampl i|ddo:</HI> 16 <HI>Ac yn canmol yr Scrythur l&acirc;n.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>GWybydd hyn hefyd, y daw am&s;eroedd enbyd yn y dyddi|au diweddaf.</P>
<P N="2">2 Canys bydd dynion a'u &s;erch arnynt eu hunain, yn arian|gar, yn ymffro&s;t-wyr, yn feilchi|on, yn gabl-w&ycirc;r, yn anufyddion i rieni, yn anniolchgar, yn annu|wiol,</P>
<P N="3">3 Yn angharedig, yn torri cy|fammod, yn enllibaidd, yn ang|hymhe&s;ur, yn anfwyn, yn ddi|ferch i'r rhai da.</P>
<P N="4">4 Yn fr&acirc;d-w&ycirc;r, yn waed-wyllt, yn chwyddedig, yn caru mely&s;|chwant yn fwy nag yn caru Duw:</P>
<P N="5">5 A chanddynt i&icirc;th duwiol|deb, eithr wedi gwadu ei grym hi: a'r rhai hyn gochel di.</P>
<P N="6">6 Canys o'r rhai hyn y mae y rhai <HI>&s;y</HI> yn ymlu&s;co i deiau, ac yn dwyn yn gaeth wrageddos llwy|thog o bechodau, wedi eu har|wain gan amryw chwantau:</P>
<P N="7">7 Yn dy&s;cu b&ocirc;b am&s;er, ac heb allu dyfod un am&s;er i &wcirc;ybodaeth y gwirionedd.</P>
<P N="8">8 Eithr megis y &s;afodd Iannes a Iambres yn erbyn Mo&s;es, felly y mae y rhai hyn hefyd yn &s;efyll yn erbyn y gwirionedd, dynion o fe|ddwl llygredig, yn anghymmerad|wy o ran y ffydd,</P>
<P N="9">9 Eithr nid &acirc;nt rhagddynt ym mhellach: canys eu hynfyd|rwydd fydd amlwg i bawb, megis y bu yr eiddynt hwythau.</P>
<P N="10">10 Eithr ti a lwyr-adwaeno&s;t fy ny&s;ceidiaeth, fy muchedd, fy arfaeth, ffydd, h&icirc;r-ymaros, cariad, ammynedd:</P>
<P N="11">11 Yr erlidiau, y dioddefiadau, y rhai a ddigwydda&s;ant i mi yn Antiochia, yn Iconium, yn Ly&s;tra; yr erlidiau a ddioddefais; eithr oddi wrthynt oll i'm gwaredodd yr Arglwydd.</P>
<P N="12">12 Ie, a phawb a'r &s;y yn ewy|lly&s;io byw yn dduwiol yn Ghri&s;t Ie&s;u, a erlidir.</P>
<P N="13">13 Eithr drwg-ddynion a thwyll-w&ycirc;r a &acirc;nt rhagddynt waeth-waeth, gan dwyllo a chael eu twyllo.</P>
<P N="14">14 Eithr &acirc;ros di yn y pethau a ddy&s;cai&s;t, ac a ymddiried wyd i ti amdanynt, gan &wcirc;ybod gan bwy y dy&s;cai&s;t:</P>
<P N="15">15 Ac i ti er yn fachgen &wcirc;ybod yr Scythur l&acirc;n, yr hon &s;ydd abl i'th wneuthur di yn ddoeth i ie|chydwriaeth, trwy'r ffydd &s;ydd yn Ghri&s;t Ie&s;u.</P>
<P N="16">16 Yr holl Scrythur <HI>&s;ydd</HI> we|di ei rhoddi gan y&s;prydoliaeth Dduw, ac <HI>&s;ydd</HI> fuddiol i athra|wiaethu, i argyoeddi, i gery|ddu, i hyfforddi mewn cyfiawn|der,</P>
<P N="17">17 Fel y byddo d&ycirc;n Duw yn berffaith, wedi ei berffeithio i bob gweithred dda.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y mae yn ei annog ef i fod yn ofalus ac yn ddiwyd i gwplau ei &s;wydd,</HI> 6 <HI>Yn ei rybuddio nef<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">d
<PB REF="242"> oedd ei farwolaeth ef,</HI> 9 <HI>yn e|wylly&s;io iddo ddyfod atto ef ar fyrder:</HI> 14 <HI>ac yn ei rybuddio ef i ochelud Alexander y g&ocirc;f:</HI> 16 <HI>Yn dangos iddo beth a ddigwydda&s;ei iddo wrth ei atteb cyntaf.</HI> 19 <HI>Ac ar &ocirc;l hynny y mae efe yn di|bennu.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>YR ydwyfi gan hynny yn gor|chymmyn ger bron Duw, a'r Arglwydd Ie&s;u Gri&s;t, yr hwn a farna y by w a'r meirw, yn ei ym|ddango&s;iad a'i deyrnas:</P>
<P N="2">2 Pregetha 'r gair, bydd daer, mewn am&s;er, allan o am&s;er; ar|gyoedda, cerydda, annog, gyd&acirc; ph&ocirc;b h&icirc;r-ymaros ac athrawi|aeth.</P>
<P N="3">3 Canys daw yr am&s;er pryd na ddioddefont athrawiaeth iachus: eithr yn &ocirc;l eu chwantau eu hu|nain, y pentyrrant iddynt eu hu|nain athrawon, gan f&ocirc;d eu clu&s;ti|au yn merwino:</P>
<P N="4">4 Ac oddi wrth y gwirionedd y troant ymmaith eu clu&s;tiau, ac at chwedlau y troant.</P>
<P N="5">5 Eithr gwilia di ym mh&ocirc;b peth, dioddef adfyd: gwna waith Efengyl&wcirc;r, cyflawna dy weini|dogaeth.</P>
<P N="6">6 Canys myfi yr awron a aber|thir, ac am&s;er fy ymdattodiad i a ne&s;aodd.</P>
<P N="7">7. Mi a ymdrechais ymdrech d&ecirc;g, mi a orphennais fy ngyrfa, mi a gedwais y ffydd.</P>
<P N="8">8 O hyn allan rhoddwyd co|ron cyfiawnder iw chadw i mi, yr hon a rydd yr Arglwydd, y bar|nwr cyfiawn, i mi yn y dydd hwnnw: ac nid yn unic i mi, ond hefyd i bawb a garant ei ymddan|go&s;iad ef.</P>
<P N="9">9 Bydd ddyfal i ddyfod attaf yn ebrwydd:</P>
<P N="10">10 Canys Demas a'm gada|wodd, gan garu y byd pre&s;ennol, ac a aeth ymmaith i The&s;&s;alo|nica, Cre&s;cens i Galatia, Titus i Dalmatia.</P>
<P N="11">11 Lucas yn unic &s;ydd gyd &acirc; mi. Cymmer Marc, a d&wcirc;g gyd &acirc; thi: canys buddiol yw <HI>efe</HI> i mi i'r weinidogaeth.</P>
<P N="12">12 Tychicus hefyd a ddanfo|nais i Ephe&s;us.</P>
<P N="13">13 Y cochl a adewais i yn Troas gyd &acirc; Charpus pan ddelych d&wcirc;g <HI>gyd &acirc; thi,</HI> a'r llyfrau, yn enwedig y memrwn.</P>
<P N="14">14 Alexander y g&ocirc;f copr a wnaeth i mi ddrygau lawer: ta|led yr Arglwydd iddo yn &ocirc;l ei weithredoedd.</P>
<P N="15">15 Yr hwn hefyd gochel di|theu: canys efe a &s;afodd yn ddir|fawr yn erbyn ein hymadroddion ni.</P>
<P N="16">16 Yn fy atteb cyntaf ni &s;afodd neb gyd &acirc; mi, eithr pawb a'm ga|daw&s;ant: <HI>mi a archaf i Dduw,</HI> nas cyfrifer iddynt.</P>
<P N="17">17 Eithr yr Arglwydd a &s;afodd gyd &acirc; mi, ac a'm nerthodd: fel trwofi y byddei y pregethiad yn llawn hy&s;pys, ac y clywei yr holl Genhedloedd: ac mi a waredwyd o enau y llew.</P>
<P N="18">18 A'r Arglwydd a'm gwared i rhag p&ocirc;b gweithred ddrwg, ac a'm ceidw iw deyrnas nefol: i'r hwn <HI>y byddo</HI> gogoniant yn oes oe|&s;oedd. Amen.</P>
<P N="19">19 Annerch Pri&s;ca, ac Aquila, a theulu One&s;iphorus.</P>
<P N="20">20 Era&s;tus a arho&s;odd yn Co|rinth: Ond Trophimus a adewais ym Milctum yn gl&acirc;f.</P>
<PB REF="243">
<P N="21">21 Bydd ddyfal i ddyfod cyn y gayaf. Y mae Eubulus yn dy annereh, a Phudens, a Linus, a Chlaudia, a'r brodyr oll.</P>
<P N="22">22 Yr Arglwydd Ie&s;u Gri&s;t <HI>fyddo</HI> gyd &acirc;'th y&s;pryd di, Gr&acirc;s <HI>fyddo</HI> gyd &acirc; chwi. Amen.</P>
<P>&para;Yr ail <HI>Epi&s;tol</HI> at Timotheus, yr E&s;cob cyntaf a ddewi&s;wyd ar Eglwys yr Ephe&s;iaid, a &s;cri|fennwyd o Rufain, pan ddyg|pwyd Paul yr ail waith ger bron C&aelig;&s;ar Nero.</P>
</DIV2>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="book">
<HEAD>EPISTOL PAUL YR APOSTOL at TITUS.</HEAD>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>7 <HI>I ba beth y gadawodd Paul Titus yn Creta.</HI> 6 <HI>Pa gynneddfau a ddylei fod mewn eglwy&s;wyr.</HI> 11 <HI>Rhaid yw cau &s;afnau y rhai a ddy&s;cant y pethau ni ddylent.</HI> 12 <HI>A pha fath wyr ydynt.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>PAUL gw&acirc;s Duw, ac A|po&s;tol Ie&s;u Gri&s;t yn &ocirc;l ffydd etholedigion Duw, ac adnabyddiaeth y gwi|rionedd, yr hon <HI>&s;ydd</HI> yn &ocirc;l duwi|oldeb:</P>
<P N="2">2 I obaith bywyd tragwyddol, yr hon a addawodd y di-gelwy|ddog Dduw cyn dechreu 'r b&ycirc;d:</P>
<P N="3">3 Eithr mewn am&s;eroedd pri|odawl efe a eglurhaodd ei air trwy bregethu, am yr hyn yr ym|ddiriedwyd i mi, yn &ocirc;l gorchy|myn Duw ein Iachawdwr:</P>
<P N="4">4 At Titus fy m&acirc;b naturiol yn &ocirc;l y ffydd gyffredinol, Gr&acirc;s, tru|garedd, a thangneddyf oddi wrth Dduw T&acirc;d, a'r Arglwydd Ie&s;u Gri&s;t ein Iachawdwr ni.</P>
<P N="5">5 Er mwyn hyn i'th adewais yn Creta, fel yr iawn-drefnit y pe|thau &s;y yn &ocirc;l, ac y go&s;odit Henu|riaid ym mh&ocirc;b dinas, megis yr or|deiniais i ti.</P>
<P N="6">6 Os yw neb yn ddi-argyoedd, yn &wcirc;r un wraig, a chanddo blant ffyddlon, heb gael y gair o f&ocirc;d yn afradlon, neu yn anufydd.</P>
<P N="7">7 Canys rhaid i E&s;cob f&ocirc;d yn ddiargyoedd, fel gorchwyliwr Duw: nid yn gyndyn, nid yn ddigllon, nid yn w&icirc;n-gar, nid yn darawudd, nid yn budr-elwa.</P>
<P N="8">8 Eithr yn lletteugar, yn caru daioni, yn &s;obr, yn gyfiawn, yn &s;anctaidd, yn dymmherus:</P>
<P N="9">9 Yn dal yn lew y gair ffyddlon yn &ocirc;l yr addy&s;c, fel y gallo gyng|hori yn yr athrawiaeth iachus, ac argyoeddi y rhai &s;y yn gwrth|ddywedyd.</P>
<P N="10">10 Canys y mae llawer yn anu|fydd, yn ofer&s;iaradus, ac yn dwyll|w&ycirc;r meddyliau, yn enwedig, y rhai o'r Enwaediad.</P>
<P N="11">11 Y rhai y mae yn rhaid cau eu &s;afnau: y rhai &s;y yn dymchwe|lyd tai cyfan, gan athrawiaethu y pethau ni ddylid, er mwyn bu|dr-elw.</P>
<P N="12">12 Un o honynt hwy eu hu|nain, un o'i prophwydi hwy eu hunain a ddywedodd, Y Cretiaid <HI>&s;ydd</HI> b&ocirc;b am&s;er yn gelwyddog, drwg fwy&s;t-filod, boliau gorddi|og:</P>
<P N="13">13 Y dy&s;tiolaeth hon &s;ydd w&icirc;r:
<PB REF="243"> am ba achos argyoedda hwy yn llym, fel y byddont iach yn y ffydd:</P>
<P N="14">14 Heb ddal ar chwedlau I|ddewaidd, a gorchymmynnion dynion yn troi oddi wrth y gwi|rionedd.</P>
<P N="15">15 Pur yn ddiau <HI>yw</HI> p&ocirc;b peth i'r rhai pur: eithr i'r rhai halo|gedig a'r di-ffydd, nid pur dim, eithr halogedig yw hyd yn oed eu meddwl a'u cydwybod hwy.</P>
<P N="16">16 Y maent yn proffe&s;&s;u yr adwaenant Dduw, eithr ar wei|thredoedd ei wadu y maent, gan f&ocirc;d yn ffiaidd, ac yn anufydd, ac at b&ocirc;b gweithred dda yn anghym|meradwy.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y mae efe yn hyfforddi Titus yn ei a|thrawiaeth, ac yn ei fuchedd,</HI> 9 <HI>Rhan gwei&s;ion, a ph&ocirc;b m&acirc;th ar Gri&s;tianogion.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>EIthr llefara di y pethau a we|ddo i athrawiaeth iachus:</P>
<P N="2">2 Bod o'r henaf-gw&ycirc;r yn &s;obr, yn hone&s;t, yn gymhe&s;ur, yn iach yn y ffydd, ynghariad, mewn am|mynedd:</P>
<P N="3">3 Bod o'r henaf-gwragedd yr un ffunyd mewn ymddygiad, fel y gweddai i &s;ancteiddrwydd, nid yn enllibaidd, nid wedi ymroi i w&icirc;n lawer, yn rhoi athrawiaeth o ddaioni:</P>
<P N="4">4 Fel y gallont wneuthur y gwragedd ieuaingc yn bwyllog, i garu eu gw&ycirc;r, i garu eu plant:</P>
<P N="5">5 Yn &s;obr, yn b&ucirc;r, yn gwar|chad gartref, yn dda, yn ddaro|&s;tyngedig iw gw&ycirc;r priod, fel na chabler gair Duw.</P>
<P N="6">6 Y gw&ycirc;r ieuaingc yr un ffu|nyd, cynghora i fod yn &s;obr:</P>
<P N="7">7 Gan dy ddangos dy hun ym mhob peth yn e&s;ampl i weithred|oedd da, <HI>a dangos</HI> mewn athrawi|aeth, anllygredigaeth, gweddeidd|dra, purdeb,</P>
<P N="8">8 Ymadrodd iachus, yr hwn ni aller beio arno: fel y byddo i'r hwn <HI>&s;ydd</HI> yn y gwrthwyneb gywilyddio, heb ganddo ddim drwg iw ddywedyd am danoch chwi.</P>
<P N="9">9 <HI>Cynghora</HI> wei&s;ion i fod yn dda|ro&s;tyngedig iw mei&s;tred eu hun, ac i ryngu bodd <HI>iddynt</HI> ym-mhob peth, nid yn gwrth-ddywedyd:</P>
<P N="10">10 Nid yn darn-guddio, ond yn dangos pob ffyddlondeb da; fel yr harddont athrawiaeth Dduw ein Iachawdur, ym mhob peth.</P>
<P N="11">11 Canys ymddango&s;odd gr&acirc;s Duw, yr hon &s;ydd yn dwyn ie|chydwriaeth i b&ocirc;b d&ycirc;n:</P>
<P N="12">12 Gan ein dy&s;cu ni i wadu annuwioldeb a chwantau bydol, a byw yn &s;obr, ac yn gyfiawn, ac yn dduwiol, yn y b&ycirc;d &s;ydd yr awron:</P>
<P N="13">13 Gan ddi&s;gwil am y gobaith gwynfydedig, ac ymddango&s;iad gogoniant y Duw mawr, a'n Ia|chawdur Ie&s;u Gri&s;t:</P>
<P N="14">14 Yr hwn a'i rhoddes ei hun tro&s;om, i'n prynu ni oddiwrth b&ocirc;b anwiredd, ac i'n puro ni iddo ei hun yn bobl briodol, awyddus i weithredoedd da.</P>
<P N="15">15 Y pethau hyn llefara, a chynghora, ac argyoedda gyd &acirc; phob awdurdod. Na ddiy&s;tyred neb di.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y mae Paul yn hyfforddi Titus pa bethau a ddy&s;e, a pha bethau
<PB REF="244"> ni ddy&s;c efe iddynt.</HI> 10 <HI>Am o|chelud haeretic cyndyn.</HI> 12 <HI>Y mae yn dangos iddo i ba fan, a pha bryd y deuai atto ef: ac felly y mae yn dibennu.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>DWg ar g&ocirc;f iddynt f&ocirc;d yn ddaro&s;tyngedig i'r tywy&s;o|gaethau, a'r awdurdodau, f&ocirc;d yn nfydd, f&ocirc;d yn barod i bob gwei|thred dda:</P>
<P N="2">2 Bod heb gablu neb, yn an|ymladdgar, yn dirion, gan ddang|os pob addfwynder tu ac at bob d&ycirc;n.</P>
<P N="3">3 Canys yr oeddym ninneu hefyd gynt yn annoethion, yn anufydd, yn cyfeiliorni, yn gwa|&s;anaethu chwantau ac amryw fe|ly&s;wedd, gan fyw mewn drygioni a chenfigen, yn ddiga&s;og, yn ca&s;au ei gilydd.</P>
<P N="4">4 Eithr pan ymddango&s;odd daioni a chariad Duw ein Achu|bwr tu ac at dd&ycirc;n.</P>
<P N="5">5 Nid o weithredoedd cyfi|awnder y rhai a wnaethom ni, eithr yn &ocirc;l ei drugaredd yr achu|bodd efe nyni, trwy olchiad yr ad|enedigaeth, ac adnewyddiad yr Y&s;pryd gl&acirc;n,</P>
<P N="6">6 Yr hwn a dywalltodd efe ar|nom ni yn helaeth, trwy Ie&s;u Gri&s;t ein Iachawdwr:</P>
<P N="7">7 Fel gwedi ein cyfiawnhau trwy ei r&acirc;s ef, i'n gwneid yn eti|feddion yn &ocirc;l gobaith bywyd tragwyddol.</P>
<P N="8">8 Gwir <HI>yw</HI> 'r gair: ae am y pethau hyn yr ewylly&s;iwn i ti f&ocirc;d yn daer, fel y byddo i'r &s;awl a greda&s;ant i Dduw ofalu ar flae|nori mewn gweithredoedd da: y pethau hyn &s;ydd dda, a buddiol i ddynion.</P>
<P N="9">9 Eithr gochel gwe&s;tiwnau ff&ocirc;l, ac achau, a chynnhennau, ac ymry&s;onau ynghylch y Ddeddf: canys anfuddiol ydynt, ac ofer.</P>
<P N="10">10 Gochel y dyn a fyddo He|retic, wedi un ac ail rhybydd:</P>
<P N="11">11 Gan &wcirc;ybod f&ocirc;d y cyfryw un wedi ei &wcirc;yrdroi, ac yn pe|chu, gan f&ocirc;d yn ei ddamnio ei hunan.</P>
<P N="12">12 Pan ddanfonwyf Artemas attat, neu Tychicus, bydd ddyfal i dd&ycirc;fod attaf i Nicopolis: canys yno yr arfaethais aiafu.</P>
<P N="13">13 Hebrwng Zenas y cyfreithi|&wcirc;r, ac Apollos yn ddiwyd, fel na byddo arnynt ei&s;ieu dim.</P>
<P N="14">14 A dy&s;ced yr eiddom ninnau flaenori mewn gweithredoedd da i angenrheidiau, fel na byddont yn ddiffrwyth.</P>
<P N="15">15 Y mae yr holl rai &s;y gyd &acirc; mi yn dy annerch. Annerch y rhai &s;y yn ein caru ni yn y ffydd, Gr&acirc;s fyddo gyd &acirc; chwi oll. A|men.</P>
<P>&para;At Titus, yr E&s;cob cyntaf a ddewi&s;wyd ar Eglwys y Cretiaid, yr &s;crifennwyd o Nicopolis ym Mace|donia.</P>
</DIV2>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="book">
<PB REF="244">
<HEAD>EPISTOL S. PAUL AT PHILEMON.</HEAD>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y mae yn wych gantho ef glywed am ffydd a chariad Philemon:</HI> 9 <HI>Ac yn dymuno arno faddeu iw was One&s;imus:</HI> 12 <HI>Ai gymeryd ef adref yn garedig drachefn.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>PAUL carcharor Chri&s;t Ie&s;u, a'r brawd Timothe|us, at Philemon ein han|wylyd, a'n cydweithiwr;</P>
<P N="2">2 Ac at Apphia <HI>ein</HI> hanwylyd, ac at Archippus ein cyd-filwr, ac at yr Eglwys &s;ydd yn dy d&ycirc; di.</P>
<P N="3">3 Gr&acirc;s i chwi a thangneddyf oddi wrth Dduw ein T&acirc;d, a'r Ar|glwydd Ie&s;u Ghri&s;t.</P>
<P N="4">4 Yr &wcirc;yf yn diolch i'm Duw, gan wneuthur coffa am danat yn wa&s;tadol yn fy ngweddiau,</P>
<P N="5">5 Wrth glywed dy gariad, a'r ffydd &s;ydd gennit tu ac at yr Ar|glwydd Ie&s;u, a thu ac at yr holl Sainct:</P>
<P N="6">6 Fel y gwneler cyfranniad dy ffydd di yn nerthol, trwy adnabod p&ocirc;b peth daionus ar &s;ydd ynoch chwi yn Ghri&s;t Ie&s;u.</P>
<P N="7">7 Canys y mae gennym lawer o lawenydd, a diddanwch yn dy ga|riad ti, herwydd bod ymy&s;caroedd y Sainct wedi eu llonni trwot ti, frawd.</P>
<P N="8">8 O herwydd pa ham, er b&ocirc;d gennif hyfdra lawer yn Ghri&s;t, i orchymmyn i ti y peth &s;ydd we|ddus,</P>
<P N="9">9 Etto o ran cariad yr ydwyf yn hytrach yn attolwg, er fy m&ocirc;d yn gyfryw un a Phaul yr henaf-g&wcirc;r, ac yr awron hefyd yn garcharor Ie&s;u Ghri&s;t.</P>
<P N="10">10 Yr ydwyf yn attolwg i ti dros fy mab One&s;imus, yr hwn a genhedlais i yn fy rhwymau:</P>
<P N="11">11 Yr hwn gynt <HI>a fu</HI> i ti yn anfuddiol, ond yr awron yn fu|ddiol i ti ac i minneu hefyd.</P>
<P N="12">12 Yr hwn a ddanfonais dra|chefn: a derbyn ditheu ef, yr hwn yw fy ymy&s;caroedd i.</P>
<P N="13">13 Yr hwn yr oeddwn i yn e|wylly&s;io ei ddal gyd &acirc; mi, fel tro|&s;ot ti y gwa&s;anaethei efe fi yn rhwymau yr Efengyl.</P>
<P N="14">14 Eithr heb dy feddwl di, ni ewylly&s;iais wneuthur dim; fel na byddei dy ddaioni di megis o ang|henrhaid, onid o f&ocirc;dd.</P>
<P N="15">15 Canys y&s;catfydd er mwyn hyn yr ymadawodd tros am&s;er, fel y derbynnit ef yn dragywydd:</P>
<P N="16">16 Nid fel gw&acirc;s bellach, eithr uwchlaw gw&acirc;s, yn frawd anwyl, yn enwedig i mi, eithr pa faint mwy i ti, yn y cnawd, ac yn yr Arglwydd hefyd?</P>
<P N="17">17 Os wyti gan hynny yn fy nghymeryd i yn gydymmaith, derbyn ef fel myfi.</P>
<P N="18">18 Ac os gwnaeth efe ddim cam &acirc; thi, neu <HI>os</HI> yw yn dy ddy|led, cyfrif hynny arnafi.</P>
<P N="19">19 Myfi Paul a'i &s;crifennais &acirc;'m llaw fy hun, myfi a'i talaf: fel na ddywedwyf wrthit dy f&ocirc;d yn fy
<PB REF="245"> nyled i ym mhellach am danat dy hun hefyd.</P>
<P N="20">20 Ie frawd, g&acirc;d i mi dy fwyn|hau di yn yr Arglwydd: llonna fy ymy&s;caroedd i yn yr Arglwydd.</P>
<P N="21">21 Gan hyderu ar dy ufydd|dod yr &s;crifennais attat, gan &wcirc;y|bod y gwnei, ie mwy nag yr &wcirc;yf yn ei ddywedyd.</P>
<P N="22">22 Heb law hyn hefyd, paratoa i mi lett&ycirc;: canys yr ydwyf yn go|beithio trwy eich gweddiau chwi, y rhoddir fi i chwi.</P>
<P N="23">23 Y mae yn dy annerch Epa|phras fy ngh&ycirc;d-garcharor yn-Ghri&s;t Ie&s;u,</P>
<P N="24">24 Marcus, Ari&s;tarchus, De|mas, Lucas, fy ngh&ycirc;d-weith|w&ycirc;r.</P>
<P N="25">25 Gr&acirc;s ein Harglwydd Ie&s;u Ghri&s;t gyd &acirc;'ch y&s;pryd chwi. Amen.</P>
<P>&para;At Philemon yr &s;crifennwyd o Rufain g&ycirc;d &acirc;'r gw&acirc;s One|&s;imus.</P>
</DIV2>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="book">
<HEAD>EPISTOL PAUL yr APOSTOL at yr HEBR&AElig;AID.</HEAD>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Duw yn y dyddiau diweddaf a lefarodd wrthym ni trwy ei Fab ei hun: yr hwn o ran ei ber&s;on a'i &s;wydd &s;ydd yn rhagori ar yr An|gelion.</HI> 14 <HI>Swydd yr angelion.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>DUw wedi iddo lefaru la|wer gwaith, a llawer m&ocirc;dd gynt wrth y ta|dau trwy y prophwydi, yn y dyddiau diweddaf hyn a le|farodd wrthym ni yn <HI>ei</HI> Fab,</P>
<P N="2">2 Yr hwn a wnaeth efe yn eti|fedd p&ocirc;b peth, trwy 'r hwn hefyd y gwnaeth efe y bydoedd.</P>
<P N="3">3 Yr hwn ac efe yn ddi&s;clair|deb ei ogoniant ef, ac yn w&icirc;r lun ei ber&s;on ef, ac yn cynnal p&ocirc;b peth trwy air ei nerth, wedi puro ein pechodau ni trwyddo ef ei hun, a ei&s;teddodd ar ddeheu-law y maw|redd, yn y goruwch-leoedd:</P>
<P N="4">4 Wedi ei wneuthur o hynny yn well n&acirc;'r Angelion, o gym|maint ac yr etifeddodd efe Enw mwy rhagorol n&acirc; hwynt hwy.</P>
<P N="5">5 Canys wrth bwy o'r Ange|lion y dywedodd efe un am&s;er? fy M&acirc;b ydwyt ti, myfi heddyw a'th genhedlais di. A thrachefn, Myfi a fyddaf iddo ef yn D&acirc;d, ac efe a fydd i mi yn F&acirc;b.</P>
<P N="6">6 A thrachefn, pan yw yn dwyn y cyntaf-anedig i'r byd, y mae yn dywedyd, Ac, addoled holl Ange|lion Duw ef.</P>
<P N="7">7 Ac am yr Angelion y mae yn dywedyd, Yr hwn &s;ydd yn gwneu|thur ei Angelion yn y&s;prydion, a'i weinidogion yn fflam d&acirc;n:</P>
<P N="8">8 Ond wrth y M&acirc;b, Dy or&s;edd|faingc di, o Dduw, <HI>&s;ydd</HI> yn oes oe|&s;oedd: teyrnwialen uniondeb, <HI>yw</HI> teyrn-wialen dy deyrnas di.</P>
<P N="9">9 Ti a gerai&s;t gyfiawnder, ac a ga&s;eai&s;t anwiredd, am hynny i'th eneiniodd Duw, <HI>&s;ef</HI> dy Dduw di, ag olew gorfoledd tu hwnt i'th gyfeillion.</P>
<P N="10">10 Ac, Tydi yn y dechreuad, Arglwydd, a &s;ylfaenai&s;t y ddaiar,
<PB REF="245"> a gwaith dy ddwylo di yw y ne|foedd.</P>
<P N="11">11 Hwynt-hwy a ddarfyddant, ond tydi &s;ydd yn parhau: a <HI>hwynt-hwy</HI> oll fel dilledyn a heneiddiant.</P>
<P N="12">12 Ac megis gwi&s;c y plygi di hwynt, a <HI>hwy</HI> a newidir: ond tydi yr un ydwyt, a'th flynyddoedd ni phallant.</P>
<P N="13">13 Ond wrth ba un o'r Ange|lion y dywedodd efe un am&s;er, Ei&s;tedd ar fy neheulaw, hyd oni o&s;odwyf dy elynion yn droed|faingc i'th draed?</P>
<P N="14">14 Onid y&s;prydion gwa&s;anaeth|gar ydynt hwy oll, wedi eu danfon i wa&s;anaethu er mwyn y rhai a g&acirc;nt etifeddu iechydwriaeth?</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y dylem ni f&ocirc;d yn ufydd i Ghri&s;t Ie&s;u,</HI> 5 <HI>gau fod yn wiw gantho ef ei hun gymmeryd ein naturiaeth ni arno</HI> 14 <HI>fel yr oedd yn anghen|rhaid.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AM hynny y mae yn rhaid i ni ddal yn well ar y pethau a glyw&s;om, rhag un am&s;er i ni eu gollwng hwy i golli.</P>
<P N="2">2 Canys os bu gadarn y gair a lefarwyd trwy Angelion, ac os derbyniodd pob tro&s;edd ac anu|fydd-dod gyfiawn daledigaeth:</P>
<P N="3">3 Pa f&ocirc;dd y diangwn ni, os e&s;ceulu&s;wn iechydwriaeth gym|maint, yr hon wedi dechreu ei thraethu trwy 'r Arglwydd, a &s;iccr|hawyd i ni, gan y rhai a'i clyw|&s;ant <HI>ef:</HI></P>
<P N="4">4 A Duw hefyd yn cyd-ty&s;ti|olaethu trwy arwyddion a rhy|feddodau, ac amryw nerthoedd, a doniau yr Y&s;pryd gl&acirc;n, yn &ocirc;l ei ewyllys ei hun?</P>
<P N="5">5 Canys nid i'r Angelion y da|ro&s;tyngodd efe y byd a ddaw, am yr hwn yr ydym yn llefaru.</P>
<P N="6">6 Eithr vn mewn rhyw fan a dy&s;tiolaethodd, gan ddywedyd, Pa beth yw d&ycirc;n, i ti feddwl am dano? neu f&acirc;b d&ycirc;n i ti i ymweled ag ef?</P>
<P N="7">7 Ti a'i gwnaetho&s;t ef ychy|dig &icirc;s n&acirc;'r Angelion: &acirc; go|goniant ac anrhydedd y coro|nai&s;t i ef, ac a'i go&s;odai&s;t ef ar wei|thredoedd dy ddwylo.</P>
<P N="8">8 Ti a ddaro&s;tyngai&s;t bob peth tan ei draed ef. Canys wrth dda|ro&s;twng pob peth iddo, ni ada|wodd efe ddim heb ddaro&s;twng iddo: ond yr awron nid ydym ni etto yn gweled pob peth wedi eu daro&s;twng iddo.</P>
<P N="9">9 Eithr yr ydym ni yn gweled Ie&s;u yr hwn a wnaed ychydig yn &icirc;s n&acirc;'r Angelion o her|wydd dioddef marwolaeth: wedi ei goroni &acirc; gogoniant ac anrhy|dedd: fel trwy r&acirc;s Duw y profei efe farwolaeth tros bob d&ycirc;n.</P>
<P N="10">10 Canys gweddus oedd iddo ef, o herwydd yr hwn <HI>y mae</HI> pob peth, a thrwy 'r hwn <HI>y mae</HI> pob peth, wedi <HI>iddo</HI> ddwyn meibion lawer i ogoniant, berffeithio ty|wy&s;og eu hiechydwriaeth hwy trwy ddioddefiadau.</P>
<P N="11">11 Canys yr hwn &s;ydd yn &s;an|cteiddio, a'r rhai a &s;ancteiddir, o'r vn <HI>y maent</HI> oll: am ba achos nid yw gywilyddus ganddo eu galw hwy yn frodyr,</P>
<P N="12">12 Gan ddywedyd, Myfi a fy|negaf dy Enw di i'm brodyr, yng|hanol yr Eglwys i'th folaf di.</P>
<P N="13">13 A thrachefn, Myfi a fyddaf yn ymddiried ynddo. A thra|chefn, Wele fi a'r plant a roddes Duw i mi.</P>
<PB REF="246">
<P N="14">14 Oblegid hynny, gan f&ocirc;d y plant yn gyfrannogion o g&icirc;g a gwaed, yntef hefyd yr un m&ocirc;dd a fu gyfrannog o'r un pethau: fel trwy farwolaeth y dini&s;triei efe yr hwn oedd &acirc; nerth marwolaeth ganddo, hynny yw diafol:</P>
<P N="15">15 Ac y gwaredei hwynt, y rhai trwy ofn marwolaeth oeddynt tros eu holl fywyd tan gaethiwed.</P>
<P N="16">16 Canys ni chymmerodd efe <HI>naturiaeth</HI> Angelion, eithr h&acirc;d Abraham a gymmerodd efe.</P>
<P N="17">17 Am ba achos y dylei <HI>efe</HI> ym mhob peth f&ocirc;d yn gyffelyb iw frodyr, fel y byddei drugarog, ac Arch-offeiriad ffyddlon mewn pe|thau yn perthyn i Dduw, i wneu|thur cymmod tros bechodau 'r bobl.</P>
<P N="18">18 Canys yn gymmaint a dio|ddef o honaw ef, gan gael ei dem|tio, efe a dichon gynnorthwyo y rhai a demtir.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Bod Chri&s;t yn rhagori ar Mo&s;es:</HI> 7 <HI>am hynny oni chredwn ni iddo ef, yr ydym ni yn haeddu ychwa|neg go&s;pedigaeth n&acirc;'r I&s;raeliaid gwrthny&s;ig.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>OHerwydd pa ham, frod yr &s;anctaidd, cyfrannogion o'r galwedigaeth nefol, y&s;tyriwch A|po&s;tol ac Arch-offeiriad ein cyffes ni, Chri&s;t Ie&s;u:</P>
<P N="2">2 Yr hwn &s;ydd ffyddlon i'r hwn a'i hordeiniodd ef, megis ac <HI>y bu</HI> Mo&s;es yn ei holl d&ycirc; ef:</P>
<P N="3">3 Canys fe a gyfrifwyd hwn yn haeddu mwy gogoniant n&acirc; Mo&s;es, o gymmaint ac y mae 'r hwn a adeiladodd y t&ycirc;, yn cael mwy o barch n&acirc;'r t&ycirc;.</P>
<P N="4">4 Canys p&ocirc;b t&ycirc; a adeiledir gan ryw un: ond yr hwn a adeiladodd bob peth <HI>yw</HI> Duw.</P>
<P N="5">5 A Mo&s;es yn w&icirc;r <HI>a fu</HI> ffydd|lon yn ei holl d&ycirc; ef, megis gw&acirc;s, er ty&s;tiolaeth i'r pethau oedd iw llefaru:</P>
<P N="6">6 Eithr Chri&s;t, megis m&acirc;b ar ei d&ycirc; ei hun: t&ycirc; yr hwn ydym ni, os nyni a geidw ein hyfder, a gorfoledd ein gobaith, yn &s;iccr hyd y diwedd.</P>
<P N="7">7 Am hynny megis y mae yr Y&s;pryd gl&acirc;n yn dywedyd, Heddyw os gwrandewch ar ei leferydd ef,</P>
<P N="8">8 Na chaledwch eich calon|nau, megis yn y cyffroad, yn nydd y profedigaeth yn y diffaethwch:</P>
<P N="9">9 Lle y temptiodd eich tadau fyfi, y profa&s;ant fi, ac y gwel&s;ant fy ngweithredoedd ddeugain mhlynedd.</P>
<P N="10">10 Am hynny y digiais wrth y genhedlaeth honno, a cy dywe|dais, Y maent bob am&s;er yn cy|feiliorni yn eu calonnau: ac nid adnabuant fy ffyrdd i:</P>
<P N="11">11 Fel y tyngais yn fy llid, na chaent ddyfod i mewn i'm gorph|wysfa.</P>
<P N="12">12 Edrychwch, frodyr, na by|ddo un am&s;er yn neb o honoch galon ddrwg o anghrediniaeth, gan ymado oddi wrth Dduw byw.</P>
<P N="13">13 Eithr cynghorwch ei gilydd b&ocirc;b dydd, tra y gelwir hi he|ddyw; fel na chaleder neb o ho|noch trwy dwyll pechod.</P>
<P N="14">14 Canys fe a'n gwnaed ni yn gyfrannogion o Ghri&s;t, os daliwn ddechreuad ein hyder yn &s;iccr hyd y diwedd.</P>
<P N="15">15 Tra y dywedir, Heddyw os gwrandewch ar ei leferydd ef, na chaledwch eich calonnau, megis yn y cyffroad.</P>
<PB REF="246">
<P N="16">16 Canys rhai wedi gwrando a'i digia&s;ant ef, ond nid pawb a'r a ddaethant o'r Aipht trwy Mo&s;es.</P>
<P N="17">17 Ond wrth bwy y digiodd efe ddeugain mhlynedd? onid wrth y rhai a becha&s;ant, y rhai y &s;yrthiodd eu cyrph yn y diffae|thwch;</P>
<P N="18">18 Ac wrth bwy y tyngodd efe, na chaent hwy fyned i mewn iw orphwysfa ef, onid wrth y rhai ni chreda&s;ant?</P>
<P N="19">19 Ac yr ydym ni yn gweled na allent hwy fyned i mewn o her|wydd anghrediniaeth.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P><HI>Trwy ffydd y mae cael gorphywysfa y Chri&s;tianogion.</HI> 12 <HI>Gallu gair Duw.</HI> 14 <HI>Trwy ein Arch-offeiriad Ie&s;u f&acirc;b Duw, yr hwn oedd heb pechod, ond nid heb ei wendid, </HI>16 <HI>y mae i ni gyrchu yn hyf at or|&s;eddfaingc gras.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>OFnwn gan hynny gan fod addewid wedi ei adel i ni i fyned i mewn iw orphwysfa ef, rhac bod neb o honoch yn debyg i fod yn &ocirc;l.</P>
<P N="2">2 Canys i ninneu y pregeth|wyd yr Efengyl, megis ac iddynt hwythau: eithr y gair a glybu|wyd ni bu fuddiol iddynt hwy, am nad oedd wedi ei gyd-tymheru &acirc; ffydd yn y rhai a'i clyw&s;ant.</P>
<P N="3">3 Canys yr ydym ni, y rhai a greda&s;om, yn myned i mewn i'r orphywysfa, megis y dywedodd efe, Fel y tyngais yn fy llid, os &acirc;nt i mewn i'm gorphywysfa i: er b&ocirc;d y gweithredoedd wedi eu gwneuthur er &s;eiliad y b&ycirc;d.</P>
<P N="4">4 Canys efe a ddywedodd mewn man am y &s;eithfed <HI>dydd</HI> fel hyn, A gorphywy&s;odd Duw y &s;eithfed dydd oddi wrth ei holl weithre|doedd.</P>
<P N="5">5 Ac ymma drachefn, Os &acirc;nt i mewn i'm gorphywysfa i.</P>
<P N="6">6 Gan hynny gan f&ocirc;d <HI>hyn</HI> wedi ei adel, f&ocirc;d rhai yn myned i mewn iddi, ac nad aeth y rhai y pregethwyd yn gyntaf iddynt i mewn, o herwydd anghrediniaeth:</P>
<P N="7">7 Trachefn y mae efe yn pen|nu rhyw ddiwrnod, gan ddywe|dyd yn Nafydd, Heddyw, ar ol cymmaint o am&s;er; megis y dy|wedir, Heddyw os gwrandewch ar ei leferydd ef, na chaledwch eich calonnau.</P>
<P N="8">8 Canys pe dyga&s;ei Ie&s;us hwynt i orphywysfa, ni &s;onia&s;ei efe ar &ocirc;l hynny am ddiwrnod arall.</P>
<P N="9">9 Y mae gan hynny orphywys|fa etto yn &ocirc;l i bobl Dduw.</P>
<P N="10">10 Canys yr hwn a aeth i mewn iw orphywysfa ef, hwnnw hefyd a orphywy&s;odd oddi wrth ei wei|thredoedd ei hun, megis <HI>y gw|naeth</HI> Duw oddi wrth yr eiddo yntef.</P>
<P N="11">11 Byddwn ddyfal gan hynny i fyned i mewn i'r orphywysfa honno: fel na &s;yrthio neb, yn &ocirc;l yr un &s;iampl o anghrediniaeth.</P>
<P N="12">12 Canys bywiol <HI>yw</HI> gair Duw a nerthol, a llymmach nag un cle|ddyf dau-finiog, ac yn cyrhaeddyd trwodd hyd wahaniad yr enaid a'r y&s;pryd, a'r cymmalau a'r m&ecirc;r; ac yn barnu meddyliau, a bwria|dau y galon.</P>
<P N="13">13 Ac nid oes greadur anamlwg yn ei olwg ef: eithr pob peth <HI>&s;ydd</HI> yn noeth, ac yn agored iw lygaid ef, am er hwn yr ydym yn &s;&ocirc;n.</P>
<P N="14">14 Gan fod wrth hynny i ni
<PB REF="247"> Arch-offeiriad mawr, yr hwn a aeth i'r nefoedd, Ie&s;u Mab Duw, glynwn yn ein pr&ocirc;ffe&s;&s;.</P>
<P N="15">15 Canys nid oes i ni Arch-offeiriad, heb fedru cyd-ddioddef gyd &acirc;'n gwendid ni, ond wedi ei demptio ym mhob peth yr un ffunyd <HI>a ninneu, etto</HI> heb pechod.</P>
<P N="16">16 Am hynny, awn yn hyde|rus at or&s;edd-faingc y gr&acirc;s, fel y derbyniom drugaredd, ac y ca|ffom r&acirc;s, yn gymmorth cyfam&s;e|rol.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P><HI>Awdurdod a braint Offeiriadaeth ein Hachubwr.</HI> 11 <HI>Y mae efe yn beio arnynt am eu bod mor e&s;ceu|lus, ac mor ddiwybod yn y pe|thau hynny.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>CAnys pob Arch-offeiriad we|di ei gymmeryd o blith dy|nion, a o&s;odir tros ddynion yn y pethau &s;y tu ac at Dduw, fel yr offrymmo roddion ac aberthau tros bechodau.</P>
<P N="2">2 Yr hwn a ddichon do&s;turio wrth y rhai &s;y mewn anwyboda|eth ac amryfu&s;edd: am ei f&ocirc;d yn|teu hefyd wedi ei amgylchu &acirc; gwendid:</P>
<P N="3">3 Ac o achos hyn y dylei, megis tros y bobl, felly hefyd tro&s;to ei hun offrymmu tros bechodau.</P>
<P N="4">4 Ac nid yw neb yn cymmeryd yr anrhydedd <HI>hwn</HI> iddo ei hun, ond yr hwn a alwyd gan Dduw, megis Aaron:</P>
<P N="5">5 Felly Chri&s;t hefyd ni's gogo|neddodd ei hun i fod yn Arch-offeiriad; ond yr hwn a ddywe|dodd wrtho, Tydi yw fy Mab, my|fi heddyw a'th genhedlais di.</P>
<P N="6">6 Megis y mae yn dywedyd mewn <HI>lle</HI> arall, Offeiriad <HI>wyt</HI> ti yn dragywydd, yn &ocirc;l urdd Mel|chi&s;edec.</P>
<P N="7">7 Yr hwn yn nyddiau ei gnawd, gwedi iddo trwy lefain cryf a dagrau, offrwm gweddiau ac erfyniau at yr hwn oedd abl iw achub ef oddi wrth farwol|aeth, a chael ei wrando yn yr hyn a ofnodd:</P>
<P N="8">8 Er ei fod yn Fab, a ddy&s;codd ufydd-dod, trwy y pethau a ddi|oddefodd:</P>
<P N="9">9 Ac wedi ei berffeithio, efe a wnaethbwyd yn awdur iechyd|wriaeth dragwyddol, i'r rhai oll a ufuddh&acirc;nt iddo:</P>
<P N="10">10 Wedi ei gyfenwi gan Dduw yn Arch-offeiriad yn &ocirc;l urdd Mel|chi&s;edec.</P>
<P N="11">11 Am yr hwn y mae i ni lawer iw ddywedyd: ac anhawdd en traethu: o achos eich bod chwi yn hwyr-drwm eich clu&s;tiau.</P>
<P N="12">12 Canys lle dylech fod yn ath|rawon o ran am&s;er, mae arnoch drachefn ei&s;ieu dy&s;cu i chwi beth <HI>ydyw</HI> gwyddorion dechreuad y|madroddion Duw: ac yr ydych yn rhaid i chwi wrth laeth ac nid bwyd cryf.</P>
<P N="13">13 Canys pob un ac &s;y yn y|marfer &acirc; llacth, <HI>&s;ydd</HI> anghynefin &acirc; gair cyfiawnder: canys maban yw.</P>
<P N="14">14 Eithr bwyd cryf a berthyn i'r rhai perffaith, y rhai o her|wydd cynnefindra y mae gan|ddynt &s;ynhwyr, wedi ymarfer i ddo&s;parthu drwg a da.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P><HI>Y mae efe yn eu cynghori hwy na chilient oddi wrth y ffydd:</HI> 11 <HI>ond bod yn ddianwadal,</HI> 22 <HI>yn
<PB REF="247"> ddiwyd, ac yn ddioddefgar, i ddi&s;|gwyl wrth Dduw:</HI> 13 <HI>Am fod Duw yn &s;iccr yn ei addewid.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AM hynny gan roddi heibio yr ymadrodd &s;ydd yn dech|reu rhai yn Ghri&s;t, awn rhagom at berffeithrwydd: heb o&s;od i lawr drachefn &s;ail i edifeirwch oddi wrth weithredoedd meir|won, ac i ffydd tu ac at Dduw:</P>
<P N="2">2 I athrawiaeth bedyddiadau, ac arddodiad dwylo, ac adgy|fodiad y meirw, a'r farn dragwy|ddol.</P>
<P N="3">3 A hyn a wnawn, os caniad|h&acirc; Duw.</P>
<P N="4">4 Canys amho&s;&s;ibl <HI>yw</HI> i'r rhai a oleuwyd unwaith, ac a brofa|&s;ant y rh&ocirc;dd nefol, ac a wnaeth|bwyd yn gyfrannogion o'r Y&s;|pryd gl&acirc;n.</P>
<P N="5">5 Ac a brofa&s;ant ddaionus air Duw, a nerthoedd y byd a ddaw;</P>
<P N="6">6 Ac a &s;yrthiant ymaith; y|madnewyddu drachefn i edifeir|wch, gan eu b&ocirc;d yn ail-croe&s;-hoe|lio iddynt eu hunain Fab Duw, ac yn ei o&s;od yn watwor.</P>
<P N="7">7 Canys y ddaiar, yr hon &s;ydd yn yfed y glaw &s;y yn mynych ddyfod arni, ac yn dwyn lly&s;iau cymmwys i'r rhai y llafurir hi ganddynt; &s;ydd yn derbyn ben|dith gan Dduw:</P>
<P N="8">8 Eithr yr hon &s;ydd yn dwyn drain a mieri, <HI>&s;ydd</HI> anghymme|radwy, ac agos i felldith, diwedd yr hon <HI>yw</HI> ei llo&s;ci.</P>
<P N="9">9 Eithr yr ydym ni yn coelio am danoch chwi, anwylyd, be|thau gwell, a <HI>phethau</HI> yngl&ycirc;n wrth iechydwriaeth, er ein b&ocirc;d yn dy|wedyd fel hyn,</P>
<P N="10">10 Canys nid yw Duw yn ang|hyfiawn, fel yr anghofio eich gwaith, a'r llafurus gariad, yr hwn a ddango&s;a&s;och tu ac at ei Enw ef, y rhai a weinia&s;och i'r Sainct, ac ydych yn gweini.</P>
<P N="11">11 Ac yr ydym yn chwennych f&ocirc;d i b&ocirc;b un o honoch ddangos yr un diwydrwydd, er mwyn llawn &s;iccrwydd gobaith hyd y diwedd:</P>
<P N="12">12 Fel na byddoch fu&s;crell, ei|thr yn ddilynwyr i'r rhai, trwy ffydd ac ammynedd, &s;y yn etifeddu yr addewidion.</P>
<P N="13">13 Canys Duw wrth wneuthur addewid i Abraham, oblegid na allei dyngu i neb <HI>oedd</HI> fwy a dyngodd iddo ei hun,</P>
<P N="14">14 Gan ddywedyd, Yn ddian gan fendithio i'th fendithiaf, a chan amlhau i'th amlha&acirc;f.</P>
<P N="15">15 Ac felly wedi iddo h&icirc;r-yma|ros efe a gafodd yr addewid.</P>
<P N="16">16 Canys dynion yn w&icirc;r &s;ydd yn tyngu i un a fo mwy; a ll&wcirc; er &s;icrwydd <HI>&s;ydd</HI> derfyn iddynt ar b&ocirc;b ymry&s;on.</P>
<P N="17">17 Yn yr hyn, Duw yn ewy|lly&s;io yn helaethach ddangos i eti|feddion yr addewid, ddianwada|lwch ei gyngor ef, a gyfryngodd trwy l&wcirc;:</P>
<P N="18">18 Fel trwy ddan beth dianwa|dal, yn y rhai <HI>yr oedd</HI> yn ammho&s;|&s;ibl i Dduw f&ocirc;d yn gelwyddog, y gallem ni gael cy&s;&s;ur cr&ycirc;f, y rhai a ffoe&s;om i gymmeryd ga|fael yn y gobaith a o&s;odwyd o'n blaen:</P>
<P N="19">19 Yr hwn &s;ydd gennynr na megis angor yr enaid, yn ddio|gel ac yn &s;iccr, ac yn myned i mewn hyd at yr hyn &s;ydd o'r tu fewn i'r llen:</P>
<PB REF="248">
<P N="20">20 I'r man yr aeth y rhag-flaenor tro&s;om ni, <HI>&s;ef</HI> Ie&s;u, yr hwn a wnaethbwyd yn Arch-offeiriad yn dragwyddol, ar &ocirc;l urdd Mel|chi&s;edec.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P><HI>Chri&s;t Ie&s;u &s;ydd Offeiriad yn &ocirc;l urdd Melchi&s;edec:</HI> 11 <HI>Ac felly yn rhagori llawer ar yr Offeiriaid oedd ar &ocirc;l urdd Aaron.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>CAnys y Melchi&s;edec hwn, bre|nin Salem, Offeiriad y Duw Goruchaf, yr hwn a gyfarfu ag Abraham wrth ddychwclyd o ladd y brenhinoedd, ac a'i bendi|godd ef:</P>
<P N="2">2 I'r hwn hefyd y cyfrannodd Abraham ddegwm o b&ocirc;b peth: yr hwn yn gyntaf, o'i gyfieithu, <HI>yw</HI> brenin cyfiawnder, ac wedi hynny hefyd brenin Salem: yr hyn yw brenin heddwch:</P>
<P N="3">3 Heb d&acirc;d, heb fam, heb achau, heb f&ocirc;d iddo na dechreu dyddiau, na diwedd enioes: eithr wedi ei wneuthur yn gyffelyb i f&acirc;b Duw, &s;ydd yn aros yn Offeiriad yn dragywydd.</P>
<P N="4">4 Edrychwch faint oedd hwn, i'r hwn hefyd y rhoddodd A|braham y patriarch ddegwm o'r anrhaith.</P>
<P N="5">5 A'r rhai yn w&icirc;r <HI>&s;y</HI> o feibion Lefi yn derbyn &s;wydd yr Offeiria|daeth, y mae ganddynt orchym|myn i gymmeryd degwm gan y bobl, ar &ocirc;l y Gyfraith, &s;ef gan eu brod yr, er eu b&ocirc;d wedi dyfod o lwynau Abraham:</P>
<P N="6">6 Eithr yr hwn nid <HI>oedd</HI> ei a|chau o honynt hwy a gymmerodd ddegwm gan Abraham, ac a fendi|thiodd yr hwn yr oedd yr adde|widion iddo.</P>
<P N="7">7 Ac yn ddi-ddadl, yr hwn <HI>&s;ydd</HI> leiaf a fendithir gan ei well.</P>
<P N="8">8 Ac ymma y mae dynion, y rhai &s;y yn meirw, yn cymmeryd degymmau: eithr yno, yr hwn y ty&s;tiolaethwyd am dano ei f&ocirc;d efe yn fyw.</P>
<P N="9">9 Ac (fel y dywedwyf felly) yn Abraham y talodd Lefi hefyd ddegwm, yr hwn oedd yn cym|meryd degymmau.</P>
<P N="10">10 Oblegid yr ydoed efe etto yn lwynau ei d&acirc;d: pan gyfarfu Melchi&s;edec ag ef.</P>
<P N="11">11 Os ydoedd gan hynny ber|ffeithrwydd trwy offeiriadaeth Lefi (oblegid tan honno y rhodd|wyd y gyfraith i'r bobl) pa raid oedd mwyach godi offeiriad arall ar &ocirc;l urdd Melchi&s;edec, ac na's gelwid ef ar &ocirc;l urdd Aaron?</P>
<P N="12">12 Canys wedi newidio yr O|ffeiriadaeth, angenrhaid <HI>yw</HI> b&ocirc;d cyfnewid ar y gyfraith hefyd.</P>
<P N="13">13 Oblegid am yr hwn y dy|wedir y pethau hyn, efe a berthyn i lwyth arall, o'r hwn nid oedd neb yn gwa&s;anaethu yr allor.</P>
<P N="14">14 Canys hy&s;pys yw mae o Iuda y cododd ein Harglwydd ni: am yr hwn lwyth ni ddywedodd Mo&s;es ddim tu ag at offeiriadaeth.</P>
<P N="15">15 Ac y mae yn eglurach o la|wer etto, od oes ar &ocirc;l cyffelyb|rwydd Melchi&s;edec, Offeiriad arall yn codi,</P>
<P N="16">16 Yr hwn a wnaed, nid yn &ocirc;l cyfraith gorchymmyn cnawdol, eithr yn &ocirc;l nerth bywyd annher|fynol.</P>
<P N="17">17 Canys ty&s;tiolaethu y mae, O|ffeiriad wyt ti yn dragywydd, ar &ocirc;l urdd Melchi&s;edec.</P>
<PB REF="248">
<P N="18">18 Canys yn ddiau y mae di|rymmiad i'r gorchymmyn &s;ydd yn myned o'r blaen, o herwydd ei le&s;cedd a'i afles.</P>
<P N="19">19 Oblegid ni pherffeithiodd y Gyfraith ddim, namyn dwyn go|baith gwell i mewn <HI>a berffeithiodd,</HI> trwy yr hwn yr ydym yn ne&s;au at Dduw.</P>
<P N="20">20 Ac yn gymmaint nad heb l&wcirc;: <HI>y gwnaethbwyd ef yn offei|riad.</HI></P>
<P N="21">21 (Canys y rhai hynny yn w&icirc;r, ydynt wedi eu gwneuthur yn offeiriaid heb l&wcirc;, ond hwn, trwy l&wcirc;, gan yr hwn a ddywedodd wr|tho, Tyngodd yr Arglwydd, ac ni bydd edifar ganddo, Ti <HI>&s;ydd</HI> Offeiriad yn dragywydd ar &ocirc;l urdd Melchi&s;edec.)</P>
<P N="22">22 Ar De&s;tament gwell o hyn|ny y gwnaethpwyd Ie&s;u yn fach|niudd.</P>
<P N="23">23 A'r rhai hynny yn w&icirc;r, llawer &s;ydd wedi eu gwneuthur yn offeiriaid, o herwydd lluddio iddynt gan farwolaeth barhau:</P>
<P N="24">24 Ond hwn, am ei f&ocirc;d ef yn aros yn dragywydd, &s;ydd ag offei|riadaeth dragwyddol ganddo.</P>
<P N="25">25 Am hynny efe a ddichon hefyd yn gwbl iachau y rhai trwy|ddo ef, &s;y yn dyfod at Dduw gan ei f&ocirc;d ef yn byw b&ocirc;b am&s;er, i eiri|ol tro&s;tynt hwy.</P>
<P N="26">26 Canys y cyfryw Arch-offei|riad &s;anctaidd, diddrwg, dihalog, didoledig oddi wrth bechadu|riaid, ac wedi ei wneuthur yn uwch n&acirc;'r nefoedd, oedd weddus i ni:</P>
<P N="27">27 Yr hwn nid yw raid iddo beunydd, megis i'r offeiriaid <HI>hyn|ny,</HI> offrymmu aberthau yn gyntaf tros ei bechodau ei hun, ac yna tros yr eiddo 'r bobl: canys hyn|ny a wnaeth efe unwaith, pan o|ffrymmodd efe ef ei hun.</P>
<P N="28">28 Canys y gyfraith &s;ydd yn gwneuthur dynion &acirc; gwendid ynddynt, yn Arch-offeiriaid, eithr gair y ll&wcirc;, yr hwn <HI>a fu</HI> wedi y gyfraith, <HI>&s;ydd yn gwneuthur</HI> y M&acirc;b, yr hwn a berffeithiwyd yn dragy|wydd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P><HI>Offeiriadaeth Aaron a ddiflannodd, pau ddaeth Chri&s;t yr Offeiriad tragwyddol.</HI> 7 <HI>A'r ammod a w|naed &acirc;'r tadau tros am&s;er a ro|ddes le i gyfammod tragwyddol yr Efengyl.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A Phen ar <HI>y pethau</HI> a ddywed|wyd, <HI>yw hyn:</HI> y mae gen|nym y f&acirc;th Arch-offeiriad, yr hwn a ei&s;teddodd ar ddeheulaw gor&s;eddfaingc y mawredd yn y nefoedd,</P>
<P N="2">2 Yn wenidog y Gy&s;&s;egrfa, a'r gw&icirc;r Dabernacl, yr hwn a o&s;odes yr Arglwydd, ac nid d&ycirc;n.</P>
<P N="3">3 Canys p&ocirc;b Arch-offeiriad a o&s;odir i offrymmu rhoddion ac a|berthau: o herwydd pa ham rhaid <HI>oedd</HI> b&ocirc;d gan hwn hefyd yr hyn a offrymmei.</P>
<P N="4">4 Canys yn w&icirc;r pe bai efe ar y ddaiar, ni byddei yn offeiriad chwaith, gan fod offeiriaid, y rhai &s;ydd yn offrymmu rhoddion yn &ocirc;l y Ddeddf.</P>
<P N="5">5 Y rhai &s;y yn gwa&s;anaethu i &s;iampl a chy&s;cod y pethau nefol, megis y rhybuddiwyd Mo&s;es gan Dduw, pan oedd efe ar fedr gor|phen y babell. Canys gw&ecirc;l, medd <HI>efe,</HI> ar wneuthur o honot b&ocirc;b peth
<PB REF="249"> ar &ocirc;l y portreiad a ddango&s;wyd i ti yn y mynydd.</P>
<P N="6">6 Ond yn awr efe a gafodd weinidogaeth mwy rhagorol; o gymmaint ac y mae yn gy|fryng&wcirc;r Cyfammod gwell, yr hwn fydd wedi ei ofod ar addewidion gwell.</P>
<P N="7">7 Oblegid yn w&icirc;r pe bua&s;ei y cyntaf hwnnw yn ddifeius, ni chei&s;ia&s;id lle i'r ail.</P>
<P N="8">8 Canys yn beio arnynt hwy y dywed <HI>efe,</HI> Wele, y mae y dyddi|au yn dyfod, medd yr Arglwydd, ac mi a wnaf &acirc; th&ycirc; I&s;rael, ac &acirc; th&ycirc; Iuda, gyfammod newydd:</P>
<P N="9">9 Nid fel y cyfammod a wneu|thum &acirc;'u tadau hwynt, yn y dydd yr ymaflais yn eu llaw hwynt, iw dwyn hwy o d&icirc;r yr Aipht: ob|legid ni thriga&s;ant hwy yn fy nghyfammod i, minneu a'u he|&s;ceulu&s;ais hwythau medd yr Ar|glwydd.</P>
<P N="10">10 Oblegid hwn <HI>yw</HI> y cyfam|mod a ammodafi &acirc; th&ycirc; I&s;rael ar &ocirc;l y dyddiau hynny, medd yr Ar|glwydd, Myfi a ddodaf &s;y nghy|freithiau yn eu meddwl, ac yn eu calonnau yr &s;crifennaf hwynt: mi a fyddaf iddynt hwy yn Dduw, a hwythau a fyddant i minneu yn bobl;</P>
<P N="11">11 Ac ni ddy&s;cant b&ocirc;b un ei gymmydog, a ph&ocirc;b un ei frawd, gan ddywedyd, Adnebydd yr Ar|glwydd: oblegid hwynt hwy oll a'm adnabyddant i, o'r lleiaf o ho|nynt, hyd y mwyaf o honynt.</P>
<P N="12">12 Canys trugarog fyddaf wrth eu hanghyfiawnderau, a'u pechodau hwynt, a'u hanwire|ddau ni chofiaf ddim o honynt mwyach.</P>
<P N="13">13 Wrth ddywedyd, <HI>Cy&s;ammod</HI> newydd, efe a farnodd y cyntaf yn h&ecirc;n: eithr yr hyn aeth yn h&ecirc;n ac yn oedrannus <HI>&s;ydd</HI> agos i ddi|flannu.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y mae yn dangos dull ceremoniau, ac aberthau gwaedlyd y Gyfraith:</HI> 11 <HI>A'i bod yn llai eu teilyngdod a'i perffetthrwydd, nag Aberth Chri&s;t, a'i waed.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AM hynny yn w&icirc;r yr ydoedd hefyd i'r Tabernacl cyntaf ddefodau gwa&s;anaeth Duw, a chy|&s;&s;egr bydol.</P>
<P N="2">2 Canys yr oedd Tabernacl wedi ei wneuthur, y cyntaf, yn yr hwn yr oedd y canhwyllbren, a'r bwrdd, a'r bara go&s;od; yt hwn <HI>Dabernacl</HI> a elwyd y Cy&s;|&s;egr.</P>
<P N="3">3 Ac yn &ocirc;l yr ail llen, <HI>yr oedd</HI> y Babell, yr hon a elwid y Cy&s;&s;egr &s;ancteiddiolaf:</P>
<P N="4">4 Yr hwn yr oedd y thu&s;&s;er aur ynddo, ac Arch y Cyfammod wedi ei goreuro o amgylch: yn yr hon <HI>yr oedd</HI> y crochan aur, a'r Manna ynddo, a gwialen Aaron, yr hon a flagura&s;ei, a llechau y Cyfammod.</P>
<P N="5">5 Ac uwch ei phen Cherubi|aid y gogoniant, yn cy&s;codi y Drugareddfa: am y rhai ni ellir yn awr ddywedyd bob yn rhan.</P>
<P N="6">6 A'r pethau hyn wedi eu tre|fnu felly, i'r Tabernacl cyntaf yn ddiau yr ai b&ocirc;b am&s;er yr offeiri|aid, y rhai oedd yn cyflawni gwa|&s;anaeth Duw:</P>
<P N="7">7 Ac i'r ail, unwaith b&ocirc;b blwy|ddyn yr ai yr Arch-offeiriad yn unic: nid heb waed, yr hwn a o|ffrymmer
<PB REF="249"> mei efe tro&s;to ei hun, a thros an|wybodaeth y bobl.</P>
<P N="8">8 A'r Y&s;pryd gl&acirc;n yn y&s;py&s;u hyn, nad oedd y ffordd i'r Cy&s;&s;e|gr &s;ancteiddiolaf yn agored etto, tra fyddei y Tabernacl cyntaf yn &s;efyll.</P>
<P N="9">9 Yr hwn <HI>ydoedd</HI> gyffelybiaeth tros yr am&s;er pre&s;ennol, yn yr hwn yr offiymmid rhoddion ac aberthau, y rhai ni allent o ran cydwybod berffeithio yr a|ddoludd,</P>
<P N="10">10 <HI>Y rhai oedd yn &s;efyll</HI> yn unic ar fwydydd, a diodydd, ac am|ryw olchiadau, a defodau cnaw|dol, wedi eu go&s;od arnynt hyd am&s;er y diwygiad.</P>
<P N="11">11 Eithr Chri&s;t wedi dyfod yn Arch-offeiriad y daionus berhau a fyddent, trwy Dabernacl mwy a pherffeithiach, nid o waith llaw, hynny yw, nid o'r adeila|daeth ymma,</P>
<P N="12">12 Nid chwaith trwy waed geifr a lloi, eithr trwy ei waed ei hun yr aeth efe unwaith i mewn i'r Cy&s;&s;egr, gan gael <HI>i ni</HI> dragwy|ddol ryddh&acirc;d.</P>
<P N="13">13 Oblegid os ydyw gwaed teirw a geifr, a lludw anner wedl ei daenellu ar y rhai a halogwyd, yn &s;ancteiddio i bureiddiad y cnawd.</P>
<P N="14">14 Pa faint mwy y bydd i waed Chri&s;t, yr hwn trwy yr Y&s;pryd tragwyddol a'i hoffrymmodd ei hun yn ddifai i Dduw, buro eich cydwybod chwi oddi wrth wei|thredoedd meirwon, i wa&s;anaethu y Duw byw?</P>
<P N="15">15 Ac am hynny y mae efe yn Gyfryngwr y Cyfammod ne|wydd, megis trwy f&ocirc;d marwo|heth yn ymwared oddi wrth y tro&s;&s;eddau oedd tan y Cyfammod cyntaf, y cai y rhai a alwyd dder|byn addewid yr etifeddiaeth dragwyddol.</P>
<P N="16">16 Oblegid lle <HI>byddo</HI> Te&s;tament, rhaid <HI>yw</HI> digwyddo marwolaeth y Te&s;tament-&wcirc;r.</P>
<P N="17">17 Canys wedi marw <HI>dynion y mae</HI> Te&s;tament mewn grym, oble|gid nid oes etto nerth ynddo, tra fyddo y te&s;tament-&wcirc;r yn fyw.</P>
<P N="18">18 O ba achos ni chy&s;&s;egrwyd y cyntaf heb waed.</P>
<P N="19">19 Canys gwedi i Mo&s;es adrodd yr holl orchymmyn, yn &ocirc;l y gy|fraith, wrth yr holl bobl, ef a gym|merodd waed lloi a geifr, gyd &acirc; dwfr, a gwl&acirc;n porphor, ac y&s;&s;op, ac a'i taenellodd ar y llyfr, a'r bobl oll:</P>
<P N="20">20 Gan ddywedyd, Hwn yw gwaed y Te&s;tament a orchymyn|nodd Duw i chwi.</P>
<P N="21">21 Y Tabernacl hefyd, a holl le&s;tri y gwa&s;anaeth, a daenellodd efe &acirc; gwaed yr un m&ocirc;dd,</P>
<P N="22">22 A chan mwyaf trwy waed y purir pob peth wrth y Gyfraith, ac heb ollwng gwaed nid oes ma|ddeuant.</P>
<P N="23">23 Rhaid <HI>oedd</HI> gan hynny i bortreiadau y pethau &s;y yn y ne|foedd, gael eu puro &acirc;'r pethau hyn: a'r pethau nefol eu hunain ag aberthau gwell n&acirc;'r rhai hyn,</P>
<P N="24">24 Canys nid i'r Cy&s;&s;egr o waith llaw portreiad y gw&icirc;r <HI>Gy&s;|&s;egr,</HI> yr aeth Chri&s;t i mewn, ond i'r nef ei hun, i ymddangos yn awr ger bron Duw tro&s;om ni:</P>
<P N="25">25 Nac fel yr offrymmei ef ei hun yn fyn ych, megis y mae yr Arch-offeiriad yn myned i mewn i'r Cy&s;&s;egr b&ocirc;b blwyddyn, &acirc; gwaed arall:</P>
<PB REF="250">
<P N="26">26 Oblegid yna rhaid fua&s;ei i|ddo yn fynych ddioddef er de|chreuad y b&ycirc;d: eithr yr awron unwaith yn niwedd y b&ycirc;d yr ym|ddango&s;es efe, i ddeleu pechod trwy ei aberthu ei hun.</P>
<P N="27">27 Ac megis y go&s;odwyd i ddy|nion farw unwaith, ac wedi hyn|ny <HI>bod</HI> barn:</P>
<P N="28">28 Felly Chri&s;t hefyd, wedi ei offrymmu unwaith i ddwyn ym|maith bechodau llawer, a ym|ddengys yr ail waith heb pechod, i'r rhai fy yn ei ddi&s;gwyl, er ie|chydwriaeth.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P><HI>Gwendid aberthau y Gyfraith.</HI> 10 <HI>A|berth corph Christ a offrymmwyd unwaith,</HI> 14 <HI>&s;ydd byth yn tyn|nu ymmaith bechodau.</HI> 19 <HI>Cyngor i lynu yn lew yn y ffydd, trwy ammynedd a diolch.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>OBlegid y Gyfraith, yr hon &s;ydd ganddi gy&s;cod daionus bethau i ddyfod, ac nid gw&icirc;r dde|lw y pethau, ni's gall trwy yr a|berthau hynny, y rhai y maent b&ocirc;b blwyddyn yn eu hoffrymmu yn wa&s;tadol, byth berffeithio y rhai a dd&ecirc;l atti.</P>
<P N="2">2 Oblegid yna hwy a beidia|&s;ent &acirc;'u hoffrymmu, am na bua&s;ei gydwybod pechod mwy gan y rhai a addola&s;ent, wedi eu glan|hau unwaith:</P>
<P N="3">3 Eithr yn <HI>yr aberthau</HI> hynny <HI>y mae</HI> adcoffa pechodau b&ocirc;b blwy|ddyn.</P>
<P N="4">4 Canys amho&s;&s;ibl <HI>yw</HI> i waed teirw a geifr, dynnu ymmaith be|chodau.</P>
<P N="5">5 O herwydd pa ham y mae efe wrth ddyfod i'r b&ycirc;d, yn dy|wedyd, Aberth ac offrwn ni's mynnai&s;t, eithr corph a gym|mhwy&s;ai&s;t i mi.</P>
<P N="6">6 Offrymmau poeth, a thros bechod, ni buo&s;t fodlon iddynt.</P>
<P N="7">7 Yna y dywedais, Wele fi yn dyfod (y mae yn &s;crifennedig yn nechreu y llyfr am danaf) i wneu|thur dy ewyllys di, o Dduw.</P>
<P N="8">8 Wedi iddo ddywedyd u|chod, Aberth, ac offrwn, ac offrym|mau poeth, a thros bechod ni's mynnai&s;t, ac nid ymfodlonai&s;t yn|ddynt, y rhai yn &ocirc;l y Gyfraith a offrymmir;</P>
<P N="9">9 Yna y dywedodd, Wele fi yn dyfod i wneuthur dy ewyllys di, &ocirc; Dduw: y mae yn tynnu ym|maith y cyntaf, fel y go&s;odei yr ail.</P>
<P N="10">10 Trwy yr hwn ewyllys yr ydym ni wedi ein &s;ancteiddio, trwy offrymmiad corph Ie&s;u Gri&s;t unwaith.</P>
<P N="11">11 Ac y mae pob offeiriad yn &s;efyll beunydd yn gwa&s;anaethu, ac yn offrymmu yn fynych, yr un aberthau, y rhai ni allant fyth dde|leu pechodau.</P>
<P N="12">12 Eithr hwn, wedi offrym|mu un aberth dros bechodau, yn dragywydd a ei&s;teddodd ar dde|heu-law Dduw:</P>
<P N="13">13 O hyn allan yn di&s;gwil hyd oni o&s;oder ei elynion ef yn droed|faingc iw draed ef.</P>
<P N="14">14 Canys ag un offrwm y per|ffeithiodd efe yn dragwyddol y rhai &s;y wedi eu &s;ancteiddio.</P>
<P N="15">15 Ac y mae yr Y&s;pryd gl&acirc;n hefyd yn ty&s;tiolaethu i ni: canys wedi iddo ddywedyd o'r blaen,</P>
<P N="16">16 Dymma'r Cyfammod, y<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> hwn a ammodafi &acirc; hwynt ar &ocirc;l y
<PB REF="250"> dyddiau hynny, medd yr Ar|glwydd, Myfi a o&s;odaf fy nghy|freithiau yn eu calonnau, ac a'u &s;crifennaf yn eu meddyliau:</P>
<P N="17">17 A'u pechodau, a'u hanwi|reddau, ni chofiaf mwyach.</P>
<P N="18">18 A lle <HI>y mae</HI> maddeuant am y rhai hyn, nid <HI>oes</HI> mwyach offrwm tros bechod.</P>
<P N="19">19 Am hynny, frodyr, gan f&ocirc;d i ni rydd-did i fyned i mewn i'r Cy&s;&s;egr trwy waed Ie&s;u,</P>
<P N="20">20 Ar h&ycirc;d ffordd newydd, a by|wiol, yr hon a gy&s;&s;egrodd efe i ni, trwy'r llen, &s;ef ei gnawd ef:</P>
<P N="21">21 A <HI>bod i ni</HI> Offeiriad mawr ar d&ycirc; Dduw:</P>
<P N="22">22 Ne&s;awn &acirc; chalon gywir, mewn llawn hyder ffydd, wedi gl&acirc;nhau ein calonnau oddi wrth gydwybod ddrwg, a golchi ein corph &acirc; dwfr gl&acirc;n.</P>
<P N="23">23 Daliwn gyffes ein gobaith yn ddi&s;igl, (canys ffyddlon yw 'r hwn a addawodd:)</P>
<P N="24">24 A chyd-y&s;t yriwn bawb ei gilydd, i ymannog i gariad a gwei|thredoedd da:</P>
<P N="25">25 Heb e&s;ceulu&s;o ein cyd-gyn|hulliad ein hunain, megis <HI>y mae</HI> arfer rhai, ond annog bawb ei gilydd, a hynny yn fwy, o gym|maint a'ch bod yn gweled y dydd yn ne&s;au.</P>
<P N="26">26 Canys os o'n gw&icirc;r fodd y pechwn, ar &ocirc;l derbyn gwybo|daeth y gwirionedd, nid oes a|berth tros bechodau wedi ei adel mwyach.</P>
<P N="27">27 Eithr rhyw ddi&s;gwyl of|nad wy am farnedigaeth, ac ang|erdd t&acirc;n, yr hwn a ddifa y gwrth|wyneb-w&ycirc;r.</P>
<P N="28">28 Yr un a ddirmygai Gyfraith Mo&s;es, a fyddei farw heb druga|redd tan ddau neu dri o dy&s;tion.</P>
<P N="29">29 Pa faint mwy co&s;pedigaeth (dybygwch chwi) y bernir hae|ddu o'r hwn a fathrodd F&acirc;b Duw, ac a farnodd yn aflan waed y Cy|fammod, trwy'r hwn y &s;anctei|ddiwyd ef, ac a ddifenwodd Y&s;|pryd y gr&acirc;s?</P>
<P N="30">30 Canys nyni a adwaenom y neb a ddywedodd, myfi pieu dial, myfi a dalaf, medd yr Arglwydd. A thrachefn, Yr Arglwydd a far|na ei bobl.</P>
<P N="31">31 Peth ofnadwy <HI>yw</HI> &s;yrthio yn nwylo, y Duw byw.</P>
<P N="32">32 Ond gelwch i'ch c&ocirc;f y dy|ddiau o'r blaen, yn y rhai wedi eich goleuo, y dioddefa&s;och ym|drech mawr o helbulon;</P>
<P N="33">33 Wedi eich gwneuthur wei|thieu yn wawd, trwy wradwydd|iadau, a chy&s;tuddiau; ac weithieu yn b&ocirc;d yn gyfrannogion &acirc;'r rhai a drinid felly.</P>
<P N="34">34 Canys chwi a gyd-ddiodde|fa&s;och &acirc;'m rhwymau i hefyd, ac a gymmera&s;och eich y&s;peilio am y pethau oedd gennych, yn llawen: gan &wcirc;ybod f&ocirc;d gennych i chwi eich hunain olud gwell yn y ne|foedd, ac un parhaus.</P>
<P N="35">35 Am hynny na fwriwch ym|maith eich hyder, yr hon &s;ydd iddi fawr wobr.</P>
<P N="36">36 Canys rhaid i chwi wrth ammynedd: fel wedi i chwi wneu|thur ewyllys Duw, y derbynioch yr addewid.</P>
<P N="37">37 Oblegid ychydig bachigyn etto, a'r hwn &s;ydd yn dyfod a ddaw, ac nid oeda.</P>
<P N="38">38 A'r cyfiawn a fydd byw trwy ffydd: eithr o thynn <HI>neb</HI> yn &ocirc;l, nid yw fy enaid yn ymfodlo|ni ynddo.</P>
<PB REF="251">
<P N="39">39 Eithr nid ydym ni o'r rhai &s;y 'n tynnu yn &ocirc;l i golledigaeth, namyn o ffydd i gadwedigaeth yr enaid.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Beth ydyw ffydd.</HI> 6 <HI>Heb ffydd ni allwn ni ryngu bodd Duw.</HI> 7 <HI>Ei ffrwythau rhagorol hi yn yr h&ecirc;n dadau gynt.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>FFydd yn w&icirc;r yw &s;ail y pethau yr ydys yn eu gobeithio, a &s;icr|wydd y pethau nid ydys yn eu gweled.</P>
<P N="2">2 Oblegid trwyddi hi y cafodd yr Henuriaid air da.</P>
<P N="3">3 Wrth ffydd yr ydym yn de|all wneuthur y bydoedd trwy air Duw, yn gymmaint nad o bethau gweledig y gwnaed y pethau a welir.</P>
<P N="4">4 Trwy ffydd yr offrymmodd Abel i Dduw aberth rhagorach n&acirc; Chain, trwy 'r hon y cafodd efe dy&s;tiolaeth ei f&ocirc;d yn gyfiawn, gan i Dduw ddwyn ty&s;tiolaeth iw ro|ddion ef: a thrwyddi hi y mae e|fe wedi marw, yn llefaru etto.</P>
<P N="5">5 Trwy ffydd y &s;ymmudwyd Enoch, fel na welei farwolaeth: ac ni chaed ef, am ddarfod i Dduw ei &s;ymmud ef: canys cyn ei &s;ymmud, efe a gaw&s;ei dy&s;tio|laeth, ddarfod iddo ryngu b&ocirc;dd Duw.</P>
<P N="6">6 Eithr heb ffydd amho&s;&s;ibl <HI>yw</HI> rhyngu ei fodd ef: oblegid rhaid yw i'r neb &s;ydd yn dyfod at Dduw gredu ei f&ocirc;d ef, a'i fod yn obrwywr i'r rhai &s;y yn ei gei&s;io ef.</P>
<P N="7">7 Trwy ffydd Noe wedi ei ry|buddio gan Dduw am y pethau ni's gwel&s;id etto, gyd &acirc; pharche|dig ofn a ddarparodd arch i a|chub ei d&ycirc;: trwy 'r hon y con|demnodd <HI>efe</HI> y b&ycirc;d, ac a wnaeth|pwyd yn etifedd y cyfiawnder &s;ydd o ffydd.</P>
<P N="8">8 Trwy ffydd Abraham pan ei galwyd a ufyddh&acirc;odd, gan fy|ned i'r man yr oedd efe iw dder|byn yn etifeddiaeth: ac a aeth a|llan heb &wcirc;ybod i ba le yr oedd yn myned.</P>
<P N="9">9 Trwy ffydd yr ymdeithiodd efe yn-nhir yr addewid, megis <HI>mewn tir</HI> dieithr, gan drigo mewn llue&s;tai, gyd ag I&s;aac, ac Iacob, cyd-etifeddion o'r un a|ddewid.</P>
<P N="10">10 Canys di&s;gwyl yr ydoedd am ddinas ac iddi &s;ylfeini, &s;aer ac adeiladydd yr hon <HI>yw</HI> Duw.</P>
<P N="11">11 Trwy ffydd, Sara hitheu yn ammhlantadwy, a dderbyniodd nerth i ymddwyn h&acirc;d, ac wedi am&s;er oedran a e&s;corodd, oblegid ffyddlon y barnodd hi yr hwn a addaw&s;ei.</P>
<P N="12">12 O herwydd pa ham he|fyd y cenhedlwyd o un, a hwn|nw yn gy&s;tal a marw, cynnifer a &s;&ecirc;r y nef mewn lliaws, ac megis y tywod ar lan y m&ocirc;r, <HI>y &s;ydd</HI> yn an|eirif.</P>
<P N="13">13 Mewn ffydd y bu farw y rhai hyn oll, heb dderbyn yr a|ddewidion, eithr o bell eu gweled hwynt, a chredu a chyfarch, a chyfaddef mai dieithriaid a phe|rerinion oeddynt ar y ddaiar.</P>
<P N="14">14 Canys y mae y rhai &s;y yn dywedyd y cyfryw bethau, yn dangos yn eglur eu b&ocirc;d yn cei&s;io gwl&acirc;d.</P>
<P N="15">15 Ac yn w&icirc;r pe bua&s;ent yn
<PB REF="251"> meddwl am <HI>y wl&acirc;d</HI> honno, o'r hon y daethant allan, hwy a alla|&s;ent gael am&s;er i ddychwelyd:</P>
<P N="16">16 Eithr yn awr <HI>gwl&acirc;d</HI> well y maent hwy yn ei chwennych, hynny ydyw <HI>un</HI> nefol: o achos pa ham nid cyw lydd gan Dduw ei alw yn Dduw iddynt hwy: oble|gid efe a barat&ocirc;dd ddinas iddynt.</P>
<P N="17">17 Trwy ffydd yr offrymmodd Abraham I&s;aac, pan ei profwyd, a'i unic anedig f&acirc;b a offrymmodd <HI>efe,</HI> yr hwn y dderbynia&s;ei yr a|ddewidion.</P>
<P N="18">18 Wrth yr hwn y dyweda&s;id, Yn I&s;aac y gelwir i ti h&acirc;d:</P>
<P N="19">19 Gan gyfrif b&ocirc;d Duw yn abl iw gyfodi <HI>ef</HI> o feirw: o ba le y caw&s;ei efe ef hefyd mewn cyffe|lybiaeth.</P>
<P N="20">20 Trwy ffydd y bendithiodd I&s;aac Iacob ac E&s;au, am bethau a fyddent.</P>
<P N="21">21 Trwy ffydd, Iacob wrth fa|rw a fendithiodd b&ocirc;b un o feibi|on Io&s;eph: ac a addolodd <HI>a'i bwys</HI> ar ben ei ffon.</P>
<P N="22">22 Trwy ffydd, Io&s;eph wrth farw a goffaodd am ymadawiad plant I&s;rael, ac a roddodd orchym|myn am ei e&s;cyrn.</P>
<P N="23">23 Trwy ffydd, Mo&s;es pan an|wyd a guddiwyd dri mis gan ei rieni, o achos eu b&ocirc;d yn ei we|led yn fachgen tlws: ac nid ofna|&s;ant orchymmyn y brenin.</P>
<P N="24">24 Trwy ffydd, Mo&s;es wedi my|ned yn fawr, a wrthodes ei alw yn fab merch Pharao:</P>
<P N="25">25 Gan ddewis yn hytrach o|ddef adfyd gyd &acirc; phobl Dduw, n&acirc; chael mwyniant pechod tros am|&s;er:</P>
<P N="26">26 Gan farnu yn fwy golud ddirmyg Chri&s;t, n&acirc; thry&s;&s;orau yr Aipht: canys edrych yr oedd efe a'r daledigaeth y gobrwy.</P>
<P N="27">27 Trwy ffydd y gadawodd efe yr Aipht, heb ofni llid y brenin: canys efe a ymwrolodd fel un yn gweled yr anweledig.</P>
<P N="28">28 Trwy ffydd y gwnaeth efe y Pa&s;c a gollyngiad y gwaed, rhag i'r hwn ydoedd yn dini&s;trio y rhai cyntaf-anedig, gyffwrdd &acirc; hwynt.</P>
<P N="29">29 Trwy ffydd, yr aethant trwy'r m&ocirc;r c&ocirc;ch, megis ar hyd t&icirc;r &s;ych: yr hyn pan brofodd yr Aiphtiaid, boddi a wnaethant.</P>
<P N="30">30 Trwy ffydd y &s;yrthiodd cae|rau Iericho, wedi eu amgylchu tros &s;aith niwrnod.</P>
<P N="31">31 Trwy ffydd ni ddifethwyd Rahab y buttain gyd &acirc;'r rhai ni chredent, pan dderbyniodd hi yr y&s;piwyr yn heddychol.</P>
<P N="32">32 A pheth mwy a ddywedaf? canys yr am&s;er a ballei i mi i fy|negi am Gedeon, am Barac, ac am Sam&s;on, ac am Iephthae, am Ddafydd hefyd a Samuel, a'r Prophwydi:</P>
<P N="33">33 Y rhai trwy ffydd a ore&s;|cynna&s;ant deyrna&s;oedd, a wnae|thant gyfiawnder, a gaw&s;ant a|ddewidion, a gaua&s;ant &s;afnau llewod:</P>
<P N="34">34 A ddiffodda&s;ant angerdd y t&acirc;n, a ddianga&s;ant rhag m&icirc;n y cleddyf, a nerthwyd o wendid, a wnaethpwyd yn gryfion mewn rhyfel, a yrra&s;ant fyddinoedd yr e&s;troniaid i gilio:</P>
<P N="35">35 Gwragedd a dderbyniodd eu meirw trwy adgyfodiad: ac eraill a ddirdynnwyd, heb dderbyn ymwared, fel y gallent hwy gael adgyfodiad gwell.</P>
<P N="36">36 Ac eraill a gaw&s;ant bro|fedigaeth
<PB REF="252"> trwy watwar a fflan|gellau, ie trwy rwymau hefyd a charchar.</P>
<P N="37">37 <HI>Hwynt hwy</HI> a labyddiwyd, a dorrwyd &acirc; ll&icirc;f, a demtiwyd, a laddwyd yn feirw &acirc;'r cleddyf, a grwydra&s;ant mewn crwyn de|faid, a chrwyn geifr, yn ddiddym, yn gy&s;tuddiol, yn ddrwg eu cy|flwr;</P>
<P N="38">38 (Y rhai nid oedd y b&ycirc;d yn deilwng o honynt) yn crwydro mewn anialwch, a mynydd|oedd, a thyllau, ac ogofeydd y ddaiar.</P>
<P N="39">39 A'r rhai hyn oll, wedi cael ty&s;tiolaeth trwy ffydd, ni dderby|nia&s;ant yr addewid:</P>
<P N="40">40 Gan f&ocirc;d Duw yn rhag-we|led rhyw beth gwell am danom ni, fel na pherffeithid hwynt he|bom ninnau.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Cyngor i ffydd ddianwadal, am|mynedd, a duwuioldeb.</HI> 22 <HI>Can|mol y Te&s;tament newydd rhagor yr b&ecirc;n.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>OBlegid hynny, ninnau hefyd gan f&ocirc;d cymmaint cwmmwl o dy&s;tion wedi ei o&s;od o'n ham|gylch, gan roi heibio b&ocirc;b pwys, a'r pechod &s;ydd barod i'n ham|gylchu, trwy ammynedd rhedwn yr yrfa a o&s;odwyd o'n blaen ni.</P>
<P N="2">2 Gan edrych ar Ie&s;u penty|wy&s;og a pherffeithydd <HI>ein</HI> ffydd <HI>ni,</HI> yr hwn yn lle y llawen|ydd a o&s;odwyd iddo, a ddiodde|fodd y groes, gan ddiy&s;tyru gw|radwydd, ac a ei&s;teddodd ar dde|heu-law gor&s;edd-faingc Duw.</P>
<P N="3">3 Y&s;tyriwch am hynny yr hwn a ddioddefodd gyfryw ddywedyd yn ei erbyn gan bechaduriaid, fel na flinoch, ac nad ymollyngoch yn eich eneidiau.</P>
<P N="4">4 Ni wrthwyneba&s;och etto hyd at waed, gan ymdrech yn erbyn pechod.</P>
<P N="5">5 A chwi a ollynga&s;och tros g&ocirc;f y cyngor, yr hwn &s;ydd yn dy|wedyd wrthych megis wrth blant, Fy m&acirc;b, na ddirmyga gerydd yr Arglwydd, ac nac ymollwng pan i'th argyoedder ganddo.</P>
<P N="6">6 Canys y neb y mae yr Ar|glwydd yn ei garu, y mae yn ei ge|ryddu: ac yn fflangellu p&ocirc;b mab a dderbynio.</P>
<P N="7">7 Os goddefwch gerydd, y mae Duw yn ymddwyn tu ac attoch, megis tu ac at feibion; canys pa f&acirc;b &s;ydd, yr hwn nid yw ei d&acirc;d yn ei geryddu?</P>
<P N="8">8 Eithr os heb gerydd yr y|dych, o'r hon y mae pawb yn gy|frannog, yna ba&s;tardiaid ydych, ac nid meibion.</P>
<P N="9">9 Heb law hyny, ni a gaw&s;om dadau ein cnawd i'n ceryddu, ac <HI>a'u</HI> parcha&s;om hwy: onid mwy o lawer y byddwn ddaro&s;tyngedig i D&acirc;d yr y&s;prydoedd, a byw?</P>
<P N="10">10 Canys hwynt hwy yn w&icirc;r tros ychydig ddyddiau a'n cery|ddent, fel y gwelent hwy yn dda: eithr hwn er lle&s;&acirc;d <HI>i ni,</HI> fel y by|ddem gyfrannogion o'i &s;ancteidd|rwydd ef.</P>
<P N="11">11 Etto ni welir un cerydd tros yr am&s;er pre&s;ennol yn hyfryd, ei|thr yn anhyfryd: ond gwedi <HI>hyn|ny</HI> y mae yn rhoi heddychol ffrwyth cyfiawnder i'r rhai &s;y wedi eu cynnefino ag ef.</P>
<P N="12">12 O herwydd pa ham, cyfodwch i fynu y dwylo a lae&s;a&s;ant, a'r gli|niau a ymollynga&s;ant:</P>
<PB REF="252">
<P N="13">13 A gwnewch lwybrau uni|awn i'ch traed: fel na throer y cloff allan <HI>o'r ffordd,</HI> ond yr ia|chaer efe yn hytrach.</P>
<P N="14">14 Dilynwch heddwch &acirc; phawb, a &s;ancteiddrwydd, heb yr hwn ni chaiff neb weled yr Arglwydd:</P>
<P N="15">15 Gan edrych yn ddyfal na <HI>bo</HI> neb yn pallu oddi wrth r&acirc;s Duw: rhag b&ocirc;d un gwreiddyn chwerwedd yn tyfu i fynu, ac yn peri blinder, a thrwy hwnnw lly|gru llawer:</P>
<P N="16">16 Na <HI>bo</HI> un putteiniwr, neu halogedig, megis E&s;au, yr hwn am un &s;aig o fwyd, a werthodd ei enedigaeth-fraint.</P>
<P N="17">17 Canys chwi a wyddoch ddarfod wedi hynny hefyd ei wr|thod ef, pan oedd efe yn ewylly|&s;io etifeddu y fendith: oblegid ni chafodd efe le i edifeirwch, er iddo trwy ddagrau ei thaer-gei&s;io hi.</P>
<P N="18">18 Canys ni ddaethoch chwi at y mynydd teimladwy, &s;ydd yn llo&s;ci gan d&acirc;n a chwmwl a thy|wyllwch, a thyme&s;tl,</P>
<P N="19">19 A &s;ain vdcorn, a llef geiriau: yr hon pwy bynnac a'i clyw&s;ant, a ddei&s;yfia&s;ant na chwanegid yr ymadrodd wrthynt.</P>
<P N="20">20 Oblegid ni allent hwy oddef yr hyn a orchymynna&s;id. Ac os bwylifil a gyffyrddei &acirc;'r mynydd, <HI>efe</HI> a labyddir, neu a wenir &acirc; phic|cell.</P>
<P N="21">21 Ac mor ofnadwy oedd y golwg, ac y dywedodd Mo&s;es, Yr ydwyf yn ofni ac yn crynu.</P>
<P N="22">22 Eithr chwi a ddaethoch i fynydd Sion, ac i ddinas y Duw byw, y Ieru&s;alem nefol, ac at fyr|ddiwn o Angelion,</P>
<P N="23">23 I gymmanfa a chynnulleid|fa y rhai cyntaf-anedig, y rhai a &s;crifennwyd yn y nefoedd, ac at Dduw barnwr pawb, ac at y&s;pry|doedd y cyfiawn, y rhai a berffei|thiwyd,</P>
<P N="24">24 Ac at Ie&s;u cyfryngwr y Te|&s;tament newydd, a gwaed y tae|nelliad, yr hwn &s;ydd yn dywedyd pethau gwell n&acirc;'r eiddo Abel.</P>
<P N="25">25 Edrychwch na wrthodoch yr hwn &s;ydd yn llefaru. Oblegid oni ddiangodd y rhai a wrthoda|&s;ant, yr hwn oedd yn llefaru ar y ddaiar, mwy o lawer <HI>ni's diangwn</HI> ni, y rhai ydym yn troi ymmaith oddiwrth yr hwn <HI>&s;ydd yn llefaru</HI> o'r nef.</P>
<P N="26">26 Llef yr hwn y pryd hyn|ny a e&s;cydwodd y ddaiar: ac yn awr a addawodd, gan ddywedyd, Etto unwaith yr wyf yn cynnhyr|fu, nid yn unic y ddaiar, ond y nef hefyd.</P>
<P N="27">27 A'r Etto-unwaith hynny, &s;ydd yn y&s;py&s;u &s;ymmudiad y pe|thau a y&s;cydwir, megis pethau wedi eu gwneuthur, fel yr arho&s;o y pethau nid y&s;cydwir.</P>
<P N="28">28 O herwydd pa ham, gan ein b&ocirc;d ni yn derbyn teyrnas ddi|&s;igl, bydded gennym r&acirc;s, drwy 'r hwn y gwa&s;anaethom Dduw wrth ei f&ocirc;dd, gyd&acirc; gwylder, a phar|chedig ofn.</P>
<P N="29">29 Oblegid ein Duw ni &s;ydd d&acirc;n y&s;&s;ol.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Amryw gynghorion, megis i garu ei gilydd:</HI> 4 <HI>i fyw yn hone&s;t:</HI> 5 <HI>i ochelyd cybydd-dra:</HI> 7 <HI>i berchi pregethwyr Duw:</HI> 9 <HI>i ochel ath|rawon dieithr:</HI> 10 <HI>i gyfaddef Cri&s;t:</HI> 16 <HI>i roi elu&s;en</HI> 17 <HI>i ufydd|hau
<PB REF="253"> i &s;wyddogion:</HI> 18 <HI>i weddio tros yr Apo&s;tol. Y diwedd.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>PArhaed brawd-garwch.</P>
<P N="2">2 Nac anghofiwch letteugar|wch: canys wrth hynny y lletteu|odd rhai Angelion yn ddiarwy|bod.</P>
<P N="3">3 Cofiwch y rhai &s;y yn rhwym, fel pettech yn rhwym gyd &acirc; hwynt: y rhai cy&s;tuddiol, megis yn b&ocirc;d eich hunain hefyd yn y corph.</P>
<P N="4">4 Anrhydeddus <HI>yw</HI> priodas ym mhawb, a'r gwel&ycirc; dihalogedig: eithr putteinw&ycirc;r a godinebw&ycirc;r a farna Duw.</P>
<P N="5">5 <HI>Bydded</HI> eich ymarweddiad yn ddiariangar: gan f&ocirc;d yn fodlon i'r hyn &s;ydd gennych. Canys efe a ddywedodd, Ni'th roddaf di i fynu, ac ni'th lwyr adawaf chwaith.</P>
<P N="6">6 Fel y gallom ddywedyd yn h&ycirc;, Yr Arglwydd <HI>&s;ydd</HI> gymmorth i mi, ac nid ofnaf beth a wnel d&ycirc;n i mi.</P>
<P N="7">7 Meddyliwch am eich blaeno|riaid, y rhai a draetha&s;ant i chwi air Duw: ffydd y rhai, dilynwch, gan y&s;tyried diwedd eu hymarwe|ddiad hwynt.</P>
<P N="8">8 Ie&s;u Gri&s;t ddoe, a heddyw yr un, ac yn dragywydd.</P>
<P N="9">9 Na'ch arweinier oddi am|gylch ag athrawiaethau amryw a dieithr: canys da yw b&ocirc;d y galon wedi ei chryfh&acirc;u &acirc; gr&acirc;s, nid &acirc; bwydydd, yn y rhai ni chafodd y &s;awl a rodia&s;ant ynddynt, fudd.</P>
<P N="10">10 Y mae gennym ni allor, o'r hon nid oes awdurdod i'r rhai &s;y yn gwa&s;anaethu y Tabernacl i fwytta.</P>
<P N="11">11 Canys cyrph yr anifeiliaid hynny, y rhai y dygir eu gwaed gan yr Arch-offeiriad i'r Cy&s;&s;egr tros bechod, a lo&s;cir y tu allan i'r gwer&s;yll.</P>
<P N="12">12 O herwydd pa ham Ie&s;u he|fyd, fel y &s;ancteiddiei y bobl trwy ei waed ei hun, a ddioddefodd y tu allan i'r porth.</P>
<P N="13">13 Am hynny awn atto ef o'r tu allan i'r gwer&s;yll, gan ddwyn ei wradwydd ef.</P>
<P N="14">14 Canys nid oes i ni ymma ddinas barhaus, eithr un i ddyfod yr &ycirc;m ni yn ei di&s;gwil.</P>
<P N="15">15 Trwyddo ef gan hynny, <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> offrymmwn aberth moliant yn wa&s;tadol i Dduw, yr hyn yw ffrwyth gwefu&s;au yn cyffe&s;&s;u iw Enw ef.</P>
<P N="16">16 Ond gwneuthur daioni a chyfrannu nac anghofiwch: ca|nys &acirc; chyfryw ebyrth y rhyngir b&ocirc;dd Duw.</P>
<P N="17">17 Ufyddhewch i'ch blaeno|riaid, ac ymddaro&s;tyngwch: ob|legid y maent hwy yn gwilio tros eich eneidiau chwi, megis rhai a fydd rhaid iddynt roddi cyfrif: fel y gallont wneuthur hynny yn llawen, ac nid yn dri&s;t: canys di|fudd i chwi yw hynny.</P>
<P N="18">18 Gweddiwch tro&s;om ni: ca|nys yr ydym yn credu f&ocirc;d gen|nym gydwybod dda, gan ewylly|&s;io byw yn one&s;t ym mhob peth.</P>
<P N="19">19 Ond yr ydwyf yn helaethach yn dymuno gwneuthur o honoch hyn, i gael fy rhoddi i chwi dra|chefn yn gynt.</P>
<P N="20">20 A Duw 'r heddwch, yr hwn a ddug drachefn oddi wrth y mei|rw ein Harglwydd Ie&s;u, bugail mawr y defaid, trwy waed y Cy|fammod tragywyddol,</P>
<P N="21">21 A'ch perffeithio ym mhob
<PB REF="253"> gweithred dda, i wneuthur ei e|wyllys ef: gan weithio ynoch yr hyn &s;ydd gymmeradwy yn ei olwg ef, trwy Ie&s;u Gri&s;t: i'r hwn <HI>y byddo</HI> y gogoniant yn oes oe&s;oedd, Amen.</P>
<P N="22">22 Ac yr ydwyf yn attolwg i chwi, frodyr, goddefwch air y cyngor: oblegid ar fyrr <HI>eiriau</HI> yr &s;crifennais attoch.</P>
<P N="23">23 Gwybyddwch ollwng ein brawd Timotheus yn rhydd, gyd &acirc;'r hwn, os daw efe ar fyrder, yr ymwelaf &acirc; chwi.</P>
<P N="24">24 Anherchwch eich holl flae|noriaid, a'r holl Sainct. Y mae y rhai o'r Ital yn eich annerch.</P>
<P N="25">25 Gr&acirc;s fyddo gyd &acirc; chwi oll, Amen.</P>
<P>&para;At yr Hebr&aelig;aid yr &s;crifen|nwyd o'r Ital gyd &acirc; Thimo|theus.</P>
</DIV2>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="book">
<HEAD>EPISTOL CYFFREDINOL IACO YR APOSTOL.</HEAD>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Cyngor i lawenychu mewn blin|der,</HI> 5 <HI>i ofyn doethineb gan Dduw:</HI> 13 <HI>Na fwrier y bai arno ef o ran ein gwendid na'n pechodau ni:</HI> 22 <HI>I wrando ac i fyfyrio ar air Duw: ac i wneuthur ar ei &ocirc;l.</HI> 26 <HI>Os amgen fe all rhai ymddan|gos yn grefyddol oddi allan, ond ni allant fod felly mewn gwirionedd.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>IAco, gwa&s;anaethwr Duw, a'r Arglwydd Ie&s;u Gri&s;t, at y deu|ddeg-llwyth &s;ydd ar wa&s;car, annerch.</P>
<P N="2">2 Cyfrifwch yn b&ocirc;b llawenydd, fy mrodyr, pan &s;yrthioch mewn amryw brofedigaethau:</P>
<P N="3">3 Gan &wcirc;ybod f&ocirc;d profiad eich ffydd chwi yn gweithredu am|mynedd,</P>
<P N="4">4 Ond caffed ammynedd ei pher|ffaith waith, fel y byddoch ber|ffaith a chyfan, heb ddeffygio mewn dim.</P>
<P N="5">5 O bydd ar neb o honoch ei|&s;ieu doethineb, gofynned gan Dduw yr hwn &s;ydd yn rhoi yn haelionus i bawb, ac heb ddan|nod: a hi a roddir iddo ef.</P>
<P N="6">6 Eithr gofynned mewn ffydd, heb ammeu dim. Canys yr hwn &s;ydd yn ammeu, &s;ydd gyffelyb i donn y m&ocirc;r, a chwelir ac a deflir gan y gwynt.</P>
<P N="7">7 Canys na feddylied y d&ycirc;n hwnnw, y derbyn efe ddim gan yr Arglwydd.</P>
<P N="8">8 Gwr dau ddyblyg ei feddwl, <HI>&s;ydd</HI> anwa&s;tad yn ei holl ffyrdd.</P>
<P N="9">9 Y brawd o r&acirc;dd i&s;el, llaweny|ched yn ei oruchafiaeth:</P>
<P N="10">10 A'r cyfoethog, yn ei ddaro|&s;tyngiad: canys megis blodeuyn y gl&acirc;&s;-welltyn y diflanna efe.</P>
<P N="11">11 Canys cyfododd yr haul gyd &acirc; gwres, a gwywodd y gl&acirc;&s;-well|tyn, a'i flodeuyn a gwympodd, a thegwch ei br&ycirc;d ef a gollodd: felly hefyd y diflanna y cyfoethog yn ei ffrydd.</P>
<P N="12">12 Gwyn ei fyd y g&wcirc;r &s;ydd yn goddef profedigaeth: canys pan fyddo profedig, efe a dderbyn goron y bywyd, yr hon a adda|wodd
<PB REF="254"> yr Arglwydd i'r rhai a'i ca|rant ef.</P>
<P N="13">13 Na ddyweded neb pan dem|ptier ef, gan Dduw i'm temptir: canys Duw ni's gellir ei demptio &acirc; drygau, ac nid yw efe yn tem|ptio neb.</P>
<P N="14">14 Canys yna y temptir pob un, pan y tynner ef, ac y llithier, gan ei chwant ei hun:</P>
<P N="15">15 Yna chwant wedi ymddwyn, a e&s;cor ar bechod: pechod hefyd pan orphenner, a e&s;cor ar farwo|laeth.</P>
<P N="16">16 Fy mrodyr anwyl, na chy|feiliornwch.</P>
<P N="17">17 P&ocirc;b rhoddiad daionus, a ph&ocirc;b rh&ocirc;dd berffaith, oddi uchod y mae, yn di&s;cyn oddiwrth D&acirc;d y goleuni, gyd &acirc;'r hwn nid oes gyfnewidiad, na chy&s;cod troedi|gaeth.</P>
<P N="18">18 O'i w&icirc;r ewyllys yr ennillodd efe nyni, trwy air y gwirionedd, fel y byddem ryw flaen-ffrwyth o'i greaduriaid ef.</P>
<P N="19">19 O achos hyn, fy mrodyr an|wyl, bydded p&ocirc;b d&ycirc;n e&s;cud i wr|ando, diog i lefaru, diog i ddigo|faint.</P>
<P N="20">20 Canys digofaint g&wcirc;r, nid yw yn cyflawni cyfiawnder Duw.</P>
<P N="21">21 O herwydd pa ham, rhodd|wch heibio b&ocirc;b budreddi, a he|laethrwydd malis, a thrwy add|fwynder derbyniwch yr impiedig air, yr hwn a ddichon gadw eich eneidiau.</P>
<P N="22">22 A byddwch wneuthur-w&ycirc;r y gair, ac nid gwrandaw&ycirc;r yn u|nic, gan eich twyllo eich hunain.</P>
<P N="23">23 Oblegid os yw neb yn wr|anda&wcirc;r y gair, a heb fod yn wneuthur-&wcirc;r, y mae hwn yn de|byg i &wcirc;r yn edrych ei wyneb|pryd naturiol mewn drych.</P>
<P N="24">24 Canys efe a'i hedrychodd ei hun, ac a aeth ymmaith, ac yn y man efe a anghofiodd pa fath y|doedd.</P>
<P N="25">25 Eithr yr hwn a edrych ar berffaith gyfraith rhydd did, ac a barhao <HI>ynddi,</HI> hwn heb f&ocirc;d yn wranda&wcirc;r anghofus, ond gwneu|thur-&wcirc;r y weithred, efe a fydd dedwydd yn ei weithred.</P>
<P N="26">26 Os yw neb yn eich my&s;c yn cymmeryd arno f&ocirc;d yn grefyddol, heb attal ei dafod, ond twyllo ei galon ei hun, ofer <HI>yw</HI> crefydd hwn.</P>
<P N="27">27 Crefydd bur a dihalogedig ger bron Duw a'r T&acirc;d, yw hyn, ymweled a'r ymddifaid, a'r gw|ragedd gweddwon, yn eu hadfyd, a'i gadw ei hun yn ddifrycheulyd oddi wrth y b&ycirc;d.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Nad gweddol i Gri&s;tianogion ddi|y&s;tyru eu brodyr tlodion:</HI> 13 <HI>Ond bod yn gariadus, ac yn drugaro|gion. </HI>14 <HI>Na ddylid ymffro&s;tio o ffydd lle ni bytho gweithredoedd|da:</HI> 17 <HI>nad yw 'r ffydd honno ond ffydd farw,</HI> 19 <HI>a ffydd y cythreu|liaid:</HI> 21 <HI>Ac nid ffydd Abraham,</HI> 25 <HI>a Rahab.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>FY mrodyr, na fydded gennych ffydd ein Harglwydd ni Ie&s;u Gri&s;t, <HI>&s;ef Arglwydd</HI> y gogoniant, gyd&acirc; derbyn wyneb.</P>
<P N="2">2 Oblegid os daw i mewn i'ch cynnulleidfa chwi, &wcirc;r &acirc; modrwy aur, mewn dillad gwychion, a dyfod hefyd <HI>un</HI> tlawd mewn di|llad gwael,</P>
<P N="3">3 Ac edrych o honoch ar yr
<PB REF="254"> hwn &s;ydd yn gwi&s;co y dillad gwy|chion, a dywedyd wrtho, Ei&s;tedd di ymma mewn lle da: a dywe|dyd wrth y tlawd, Saf di yna, neu ei&s;tedd ymma i&s;law fy &s;t&ocirc;l droed i:</P>
<P N="4">4 Onid ydych chwi dueddol y|noch eich hunain, ac <HI>onid</HI> aethoch yn farn-w&ycirc;r meddyliau drwg?</P>
<P N="5">5 Gwrandewch, fy mrodyr an|wyl, oni ddewi&s;odd Duw dlodion y byd hwn, yn gyfoethogion mewn ffydd, ac yn etifeddion y deyrnas, yr hon a addawodd efe i'r rhai &s;ydd yn ei garu ef?</P>
<P N="6">6 Eithr chwithau a ammhar|cha&s;och y tlawd. Onid yw y cy|foethogion yn eich gorthrymmu chwi, ac yn eich tynnu ger bron brawdleoedd?</P>
<P N="7">7 Onid ydynt hwy yn cablu yr Enw rhagorol, yr hwn a elwir ar|noch chwi?</P>
<P N="8">8 Os cyflawni yr ydych y G&ycirc;|fraith frenhinol, yn &ocirc;l yr Scry|thur, C&acirc;r dy gymmydog fel ti dy hun, da yr ydych yn gwneuthur.</P>
<P N="9">9 Eithr os derbyn wyneb yr y|dych, yr ydych yn gwneuthur pe|chod, ac yn cael eich argyoeddi gan y Gyfraith, megis tro&s;edd|w&ycirc;r.</P>
<P N="10">10 Canys pwy bynnag a gatwo 'r Gyfraith i gyd oll, ac a ballo mewn un pwnge, y mae efe yn euog o'r cwbl.</P>
<P N="11">11 Canys y neb a ddywedodd, Na odineba, a ddywedodd hefyd, na ladd. Ac os ti ni odinebi, erto a leddi, yr wyt ti yn tro&s;eddu y Gyfraith.</P>
<P N="12">12 Felly dywedwch, ac felly gwnewch, megis rhai a fernir wrth Gyfraith rhydd-did.</P>
<P N="13">13 Canys barn ddi-drugaredd, <HI>fydd</HI> i'r hwn ni wnaeth druga|redd, ac y mae trugaredd yn gor|foleddu yn erbyn barn.</P>
<P N="14">14 Pa fudd yw, fy mrodyr, o dywed n&ecirc;b f&ocirc;d ganddo ffydd, ae heb f&ocirc;d ganddo weithredoedd? &acirc; ddichon ffydd ei gadw ef?</P>
<P N="15">15 Eithr os bydd brawd neu chwaer yn noeth, ac mewn ei&s;ieu beunyddol ymborth,</P>
<P N="16">16 A dywedyd o un o honoch wrthynt, Ewch mewn heddwch, ymdwymnwch, ac ymddigonwch, etto heb roddi iddynt angenrhei|diau 'r corph, pa l&ecirc;s <HI>fydd?</HI></P>
<P N="17">17 Felly ffydd hefyd, oni bydd genddi weithredoedd, marw y|dyw, <HI>a hi</HI> yn unic.</P>
<P N="18">18 Eithr rhyw un a ddywed, Tydi, ffydd &s;ydd gennit, minneu, gweithredoedd &s;y gennif: dangos i mi dy ffydd di heb dy weithre|doedd, a minneu wrth fy ngweith|redoedd i a ddango&s;af i ti fy ffydd in neu.</P>
<P N="19">19 Credu yr wyt ti mai un Duw &s;ydd: da yr wyti yn gwneuthur: y mae y cythreuliaid hefyd yn credu, ac yn crynu.</P>
<P N="20">20 Eithr a fynni di &wcirc;ybod, o ddyn ofer, am ffydd heb weith|redoedd, ma&iuml; marw yw?</P>
<P N="21">21 Abraham ein T&acirc;d ni, onid o weithredoedd y cyfiawnhawyd ef, pan offrymmodd efe I&s;aac ei fab ar yr allor?</P>
<P N="22">22 Ti a weli f&ocirc;d ffydd yn cyd|weithio &acirc;'i weithredoedd ef, a thrwy weithredoedd f&ocirc;d ffydd wedi pherffeithio.</P>
<P N="23">23 A chyflawnwyd yr Scry|thur, yr hon &s;ydd yn dywedyd, Credodd Abraham i Dduw, a chy|frifwyd iddo yn gyfiawnder, a chyfaill Duw y galwyd <HI>ef.</HI></P>
<P N="24">24 Chwi a welwch gan hyn|ny
<PB REF="255"> mae o weithredoedd y cyfi|awnheir d&ycirc;n, ac nid o ffydd yn unic.</P>
<P N="25">25 Yr un ffunyd hefyd, Rahab y buttain, onid o weithredoedd y cyfiawnhawyd hi, pan dderbyni|odd hi y cennadau, a'u danfon ymmaith ffordd arall?</P>
<P N="26">26 Canys megis y mae y corph heb yr y&s;pryd yn farw, felly he|fyd ffydd heb weithredoedd, ma|rw yw.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Na ddylem ni fod yn bry&s;ur i feio ar eraill:</HI> 5 <HI>ond yn hytrach ffrwyno y tafod, yr hwn er nad ydyw ond aelod bychan, etto y mae efe yn achos llawer o ddaioni, ac o ddrygioni.</HI> 13 <HI>Y rhai &s;ydd w&icirc;r &s;ynhwyrol, y maent yn fwy|nion, yn heddychlon, heb gynfi|gennu, a heb ymry&s;on.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>NA fyddwch fei&s;tred lawer, fy mrodyr, gan &wcirc;ybod y der|byniwn ni farnedigaeth fwy.</P>
<P N="2">2 Canys mewn llawer o bethau yr ydym ni bawb yn llithro: od oes neb heb lithro ar air, g&wcirc;r perffaith <HI>yw</HI> hwnnw, yn gallu ffrwyno 'r holl gorph hefyd.</P>
<P N="3">3 Wele, yr ydym <HI>ni</HI> yn rhoddi ffrwynau ymmhennau 'r meirch, i'w gwneuthur yn ufydd i ni, ac yr ydym yn troi eu holl gorph hwy oddi amgylch.</P>
<P N="4">4 Wele, y llongau hefyd er eu maint, ac er eu gyrru gan wyn|toedd creulon, a droir oddi am|gylch &acirc; llyw bychan, lle y mynno 'r llywydd.</P>
<P N="5">5 Felly hefyd y tafod, aelod by|chan yw, ac yn ffro&s;tio pethau mawrion: wele faint o ddefnydd y mae ychydig d&acirc;n yn ei ennyn.</P>
<P N="6">6 A'r tafod, t&acirc;n <HI>ydyw,</HI> b&ycirc;d o anghyfiawnder: felly y mae y ta|fod wedi ei o&s;od ym-mhlith ein haelodau ni, fel y mae yn halogi 'r holl gorph, ac yn go&s;od troell naturiaeth yn fflamm, ac wedi wneuthur yn fflamm gan uffern.</P>
<P N="7">7 Canys holl natur gwyllt-filod, ac adar, ac ymlu&s;ciaid, a'r pethau yn y m&ocirc;r, a ddofir, ac a ddofwyd gan natur ddynol:</P>
<P N="8">8 Eithr y tafod ni ddichon un d&ycirc;n ei ddofi. Drwg anllywodrae|thus <HI>ydyw:</HI> yn llawn gwenwyn marwol.</P>
<P N="9">9 Ag ef yr ydym yn bendithio Duw, a'r T&acirc;d: ag ef hefyd yr y|dym yn melldithio dynion a wna|ethpwyd ar lun Duw.</P>
<P N="10">10 O'r un genau y mae yn dy|fod allan fendith a melldith; fy mrodyr, ni ddylai y pethau hyn fod felly.</P>
<P N="11">11 A ydyw ffynnon, o'r un llygad, yn rhoi <HI>dwfr</HI> melus a chwerw?</P>
<P N="12">12 A ddichon y pren ffigys, fy mrodyr, ddwyn olifaid? neu win|wydden ffigys? felly ni <HI>dichon</HI> un ffynnon roddi dwfr hallt a chroyw.</P>
<P N="13">13 Pwy <HI>&s;ydd</HI> &wcirc;r doeth a dea|llus yn eich plith? dango&s;ed drwy ymarweddiad da, ei weithredo|edd mewn mwyneidd-dra doe|thineb.</P>
<P N="14">14 Eithr od oes gennych gen|figen chwerw; ac ymry&s;on yn eich calon, na fyddwch ffro&s;t-w&ycirc;r, a chelwyddog yn erbyn y gwirio|nedd</P>
<P N="15">15 Nid yw y doethineb hyn yn de&s;cyn oddi uchod: ond daiarol, anianol, cythreulig <HI>yw.</HI></P>
<PB REF="255">
<P N="16">16 Canys lle <HI>mae</HI> eenfigen ac ymry&s;on, yno y mae terfy&s;c, a phob gweithred ddrwg.</P>
<P N="17">17 Eithr y doethineb <HI>&s;ydd</HI> oddi uchod, yn gyntaf p&ucirc;r ydyw, wedi hynny heddychol, boneddigaidd, hawdd ei thr&icirc;n, llawn trugaredd a ffrwythau da, di-duedd, a di-ra|grith.</P>
<P N="18">18 A ffrwyth cyfiawnder a heuir mewn heddwch, i'r rhai &s;y'n gw|neuthur heddwch.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P><HI>Rhaid i ni ymry&s;&s;on yn erbyn trach|want:</HI> 4 <HI>ac anghymmedrolder:</HI> 5 <HI>a balchder:</HI> 11 <HI>ac enllib a barnu ar eraill:</HI> 13 <HI>ac na roddom ormod hyder ar lwyddiant bydol: nac ar einioes dyn: ond rhoi y cwbl ar Dduw.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>O Ba le y mae rhyfeloedd, ac ymladdau yn eich plith chwi? onid oddi wrth hyn, <HI>&s;ef</HI> eich mely&s;-chwantau, y rhai &s;ydd yn rhyfela yn eich aelodau?</P>
<P N="2">2 Chwennychu yr ydych, ac nid ydych yn cael: cenfigennu yr ydych, ac eiddigeddu, ac nid y|dych yn gallu cyrhaeddyd: ymladd, a rhyfela yr ydych, ond nid ydych yn cael, am nad ydych yn gofyn.</P>
<P N="3">3 Gofyn yr ydych, ac nid ydych yn derbyn, o herwydd eich b&ocirc;d yn gofyn ar gam, fel y galloch eu treulio ar eich melus chwantau.</P>
<P N="4">4 Chwi odineb-w&ycirc;r, a godi|neb-wragedd, oni &wcirc;yddoch chwi f&ocirc;d cyfeillach y b&ycirc;d, yn elyniaeth i Dduw? pwy bynnag gan hynny a ewylly&s;io f&ocirc;d yn gyfaill i'r b&ycirc;d, y mae yn elyn i Dduw.</P>
<P N="5">5 A ydych chwi yn tybied f&ocirc;d yr Scrythur yn dywedyd yn ofer? At genfigen y mae chwant yr y&s;|pryd a gartrefa ynom ni:</P>
<P N="6">6 Eithr rhoddi gr&acirc;s mwy y mae: o herwydd pa ham y mae yn dywedyd, Y mae Duw yn gwrth|wynebu 'r beilchion, ond yn rho|ddi gr&acirc;s i'r <HI>rhai</HI> go&s;tyngedig.</P>
<P N="7">7 Ymddaro&s;tyngwch gan hynny i Dduw, gwrthwynebwch ddia|fol, ac <HI>efe</HI> a ff&ycirc; oddi wrthych.</P>
<P N="8">8 Ne&s;&s;ewch at Dduw, ac efe a ne&s;&s;&acirc; attoch chwi: gl&acirc;nhewch <HI>eich</HI> dwylo, chwi bechaduriaid, a phurwch <HI>eich</HI> calonnau, <HI>chwi</HI> &acirc;'r meddwl dau-ddyblyg.</P>
<P N="9">9 Ymofidiwch, a galerwch, ac &wcirc;ylwch: troer eich chwerthin chwi yn alar, a'ch llawenydd yn dri&s;twch.</P>
<P N="10">10 Ymddaro&s;tyngwch ger bron yr Arglwydd, ac <HI>efe</HI> a'ch derchafa chwi.</P>
<P N="11">11 Na ddywedwch yn erbyn ei gilydd, frodyr: y neb &s;ydd yn dy|wedyd yn erbyn <HI>ei</HI> frawd, ac yn barnu ei frawd, y mae efe yn dy|wedyd yn erbyn y Gyfraith, ac yn barnu 'r Gyfraith: ac od wyt <HI>ti</HI> yn barnu 'r Gyfraith, nid wyt <HI>ti</HI> wneu|thur-&wcirc;r y Gyfraith, eithr barnwr.</P>
<P N="12">12 Un Go&s;odwr cyfraith &s;ydd, yr hwn a ddichon gadw a cholli: pwy w&ycirc;t ti yr hwn wyt yn barnu arall?</P>
<P N="13">13 Iddo yn awr, y rhai ydych yn dywedyd, Heddyw neu y foru ni a awn i gyfryw ddinas, ac a ar|ho&s;wn yno flwyddyn, ac a farch|nattawn, ac a ennillwn:</P>
<P N="14">14 Y rhai ni &wcirc;yddoch beth <HI>a fydd</HI> y foru: canys beth <HI>ydyw</HI> eich enioes chwi? canys tarth ydyw, yr hwn &s;ydd tros ychydig yn ymddangos, ac wedi hynny yn diflannu.</P>
<P N="15">15 Lie y dylech ddywedyd, Os
<PB REF="256"> yr Arglwydd a'i mynn, ac <HI>os</HI> by|ddwn byw, ni a wnawn hyn neu hynny.</P>
<P N="16">16 Eithr yn awr gorfoleddu yr ydych yn eich ymffro&s;t: p&ocirc;b cy|fryw orfoledd, drwg ydyw.</P>
<P N="17">17 Am hynny i'r neb a feidr wneuthur daioni, ac nid yw yn ei wneuthur, pechod ydyw iddo.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Rhaid i wyr cyfoethogion dry|gionus ofni dialedd Duw.</HI> 7 <HI>Ni a ddylem fod yn ddioddefgar mewn adfyd, yn ol en&s;ampl y Prophwydi a Job:</HI> 11 <HI>a go|chelud tyngu:</HI> 13 <HI>a gweddio mewn adfyd, a chanu mewn hawddfyd:</HI> 16 <HI>a chyfaddef ein beiau iw gilydd, a gweddio tros ei gilydd,</HI>19 <HI>a dwyn i'r iawn y brawd a fytho yn my|ned ar gyfeiliorn.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>IDdo yn awr, <HI>chwi</HI> gofoethogi|on, w&ycirc;lwch ac ydwch am eich trueni &s;ydd yn dyfod arnoch.</P>
<P N="2">2 Eich cyfoeth a bydrodd, a'ch gwi&s;coedd a fwyttawyd gan bry|fed.</P>
<P N="3">3 Eich aur a'ch arian a rydodd, a'u rh&wcirc;d hwynt a fydd yn dy&s;ti|olaeth yn eich erbyn chwi, ac a fwytty eich cnawd chwi fel t&acirc;n: chwi a ga&s;cla&s;och dry&s;&s;or yn y dy|ddiau diweddaf.</P>
<P N="4">4 Wele, y mae cyflog y gweith|w&ycirc;r a feda&s;ant eich meu&s;yddchwi, yr hwn a gamartaliwyd gennych, yn llefain: a llefain y rhai a feda|&s;ant a ddaeth i mewn i glu&s;tiau Arglwydd y lluoedd.</P>
<P N="5">5 Moethus fuoch ar y ddaiar, a thrythyll: meithrin eich calon|nau a wnaethoch, megis mewn dydd lladdedigaeth.</P>
<P N="6">6 Condemna&s;och, a lladda&s;och y cyfiawn, ac ynteu heb &s;efyll i'ch erbyn.</P>
<P N="7">7 Byddwch gan hynny yn y|marhous, frodyr, hyd ddyfodiad yr Arglwydd. Wele, y mae y lla|fur-&wcirc;r yn di&s;gwil am werth fawr ffrwyth y ddaiar, yn dda ei am|mynedd am dano, nes iddo dder|byn y glaw cynnar a'r diweddar.</P>
<P N="8">8 Byddwch chwithau hefyd dda eich ammynedd, cadernhewch eich calonnau, oblegid dyfodiad yr Arglwydd a ne&s;&s;&acirc;odd.</P>
<P N="9">9 Na rwgnechwch yn erbyn ei gilydd, frodyr, fel na'ch condem|ner: wele, y mae y barnwr yn &s;e|fyll wrth y dr&wcirc;s.</P>
<P N="10">10 Cymmerwch, fy mrodyr, y Prophwydi, y rhai a le&s;ara&s;ant yn Enw 'r Arglwydd, yn &s;iampl o ddioddef blinder, ac o h&icirc;r ymaros.</P>
<P N="11">11 Wele, dedwydd yr ydym yn gadel y rhai &s;y ddioddefus. Chwi a glyw&s;och am ammynedd Job, ac a wel&s;och ddiwedd yr Arglwydd, oblegid to&s;turiol iawn yw'r Ar|glwydd, a thrugarog.</P>
<P N="12">12 Eithr o flaen pob peth, fy mrodyr, na thyngwch, nac i'r nef, nac i'r ddaiar, nac un llw arall: either bydded eich &icirc;e chwi, yn &icirc;e, a'ch nag-&ecirc;, yn nag-&ecirc;, fel na &s;yrthioch i farnedigaeth.</P>
<P N="13">13 A oes n&ecirc;b yn eich plith mewn adfyd? gweddied. A oes n&ecirc;b yn e&s;mwyth arno? caned P&s;almau.</P>
<P N="14">14 A oes n&ecirc;b yn eich plith yn gl&acirc;f? galwed atto Henuriaid yr Eglwys, a gweddiant hwy tro&s;to, gan ei enneinio ef ag olew yn Enw 'r Arglwydd:</P>
<P N="15">15 A gweddi 'r ffydd a iach&acirc; 'r
<PB REF="256"> claf, a'r Arglwydd a'i cyfyd ef i fynu: ac os bydd wedi gwneuthur pechodau, hwy a faddeuir iddo.</P>
<P N="16">16 Cyffe&s;wch eich camweddau bawb iw gilydd, a gweddiwch tros ei gilydd, fel i'ch iachaer: llawer a ddichon taer weddi y cyfiawn.</P>
<P N="17">17 Elias oedd dd&ycirc;n yn rhaid iddo ddioddef fel ninneu, ac mewn gweddi <HI>efe</HI> a weddiodd na byddei law; ac ni bu glaw ar y ddaiar dair blynedd a chwe m&icirc;s.</P>
<P N="18">18 Ac <HI>efe</HI> a weddiodd drachefn, a'r n&ecirc;f a roddes law, a'r ddaiar a ddug ei ffrwyth.</P>
<P N="19">19 Fy mrodyr, od aeth n&ecirc;b o honoch ar gyfeiliorn oddi wrth y gwirionedd, a throi o ryw un ef,</P>
<P N="20">20 Gwybydded y bydd i'r hwn a dr&ocirc;dd bechadur oddiwrth gy|feiliorni ei ffordd, gadw enaid, rhag angeu, a chuddio lliaws o bechodau.</P>
</DIV2>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="book">
<HEAD>EPISTOL CYNTAF CYFFREDINOL PETR yr APOSTOL.</HEAD>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y mae efe yn bendithio Duw am ei amryw r&acirc;d y&s;prydol:</HI> 10 <HI>Gan ddangos nad ydyw yr iechydwri|aeth yn Ghri&s;t beth newydd, eithr peth a brophwydwyd am dano er y&s;talm.</HI> 13 <HI>Cyngor i fyw yn ddu|wiol, gan eu bod hwy wedi eu geni o newydd trwy air Duw.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>PETR, Apo&s;tol Ie&s;u Ghri&s;t, at y dieithriaid &s;y ar wa&s;|car ar hyd Pontus Galatia Cappadocia, A&s;ia, a Bi|thynia:</P>
<P N="2">2 Etholedigion yn &ocirc;l rhag-wy|bodaeth Duw T&acirc;d, trwy &s;anctei|ddiad yr Y&s;pryd i ufydd-dod, a thaenelliad gwaed Ie&s;u Ghri&s;t: gr&acirc;s i chwi a heddwch a amlhaer.</P>
<P N="3">3 Bendigedig <HI>fyddo</HI> Duw a Th&acirc;d ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t, yr hwn yn &ocirc;l ei fawr drugaredd a'n had|genhedloedd ni i obaith bywiol trwy adgyfodiad Ie&s;u Gri&s;t oddi wrth y meirw,</P>
<P N="4">4 I etifeddiaeth anllygredig, a dihalogedig, a di-ddiflannedig, ac ynghadw yn y nefoedd i chwi,</P>
<P N="5">5 Y rhai trwy allu Duw ydych gadwedig trwy ffydd, i iechyd|wriaeth parod iw dat-cuddio yn yr am&s;er diweddaf.</P>
<P N="6">6 Yn yr hyn yr ydych yn mawr lawenhau, er eich b&ocirc;d ychydig yr awron (os rhaid yw) mewn tri&s;twch, trwy amryw brofedigae|thau:</P>
<P N="7">7 Fel y caffer profiad eich ffydd chwi, yr hwn &s;ydd werth-fawru|&s;ach n&acirc;'r aur colladwy, cyd pro|fer ef trwy d&acirc;n, er mawl, ac an|rhydedd, a gogoniant, yn ym|ddango&s;iad Ie&s;u Gri&s;t:</P>
<P N="8">8 Yr hwn, er na's gwel&s;och, yr ydych yn ei garu: yn yr hwn heb f&ocirc;d yr awron yn <HI>ei</HI> weled, ond yn credu, yr ydych yn mawr lawen|hau &acirc; llawenydd annhraethadwy, a gogoneddus:</P>
<P N="9">9 Gan dderbyn diwedd eich ffydd, <HI>&s;ef</HI> iechydwriaeth eich e|neidiau:</P>
<PB REF="257">
<P N="10">10 Am yr hon iechydwriaeth yr ymofynnodd, ac y manwl chwiliodd y Prophwydi, y rhai a brophwyda&s;ant am y gr&acirc;s a <HI>ddeuai</HI> i chwi;</P>
<P N="11">11 Gan chwilio pa <HI>br&ycirc;d,</HI> neu pa ryw am&s;er, yr oedd Y&s;pryd Chri&s;t yr hwn oedd ynddynt, yn ei y&s;py&s;u, pan oedd efe yn rhag|dy&s;tiolaethu dioddefaint Chri&s;t, a'r gogoniant ar &ocirc;l hynny.</P>
<P N="12">12 I'r rhai y dadcuddiwyd nad iddynt hwy eu hunain, ond i ni yr oeddynt yn gweini <HI>yn</HI> y pe|thau a fynegwyd yn awr i chwi gan y rhai a efangyla&s;ant i chwi trwy'r Y&s;pryd gl&acirc;n, yr hwn a ddanfonwyd o'r n&ecirc;f, ar yr hyn <HI>be|thau</HI> y mae 'r Angelion yn chwen|nychu edrych.</P>
<P N="13">13 O herwydd pa ham, gan wregy&s;u lwynau eich meddwl <HI>a</HI> bod yn &s;obr, gobeithiwch yn ber|ffaith am y gr&acirc;s a ddygir i chwi yn nat-cuddiad Ie&s;u Ghri&s;t:</P>
<P N="14">14 Fel plant ufydd-dod, heb gyd-ymagweddu &acirc;'r trachwan|tau o'r blaen yn eich an&wcirc;ybo|daeth:</P>
<P N="15">15 Eithr megis y mae y neb a'ch galwodd chwi yn &s;anctaidd byddwch chwithau hefyd &s;anct|aidd ym mh&ocirc;b ymarweddiad:</P>
<P N="16">16 Oblegid y mae yn &s;crifen|nedig, Byddwch &s;anctaidd, ca|nys &s;anctaidd ydwyfi.</P>
<P N="17">17 Ac os ydych yn galw ar y T&acirc;d, yr hwn &s;ydd, heb dderbyn wyneb, yn barnu yn &ocirc;l gwei|thred p&ocirc;b un, ymddygwch mewn ofn tros am&s;er eich ymdeithiad:</P>
<P N="18">18 Gan &wcirc;ybod nad &acirc; phethau llygredig, megis arian neu aur, i'ch prynwyd oddi wrth eich o|fer ymarweddiad, <HI>yr hon a gaw|&s;och</HI> trwy draddodiad y tadau:</P>
<P N="19">19 Eithr &acirc; gwerthfawr waed Chri&s;t, megis oen difeius a difry|cheulyd.</P>
<P N="20">20 Yr hwn yn w&icirc;r a rag-ordel|niwyd cyn &s;ylfaenu y b&ycirc;d, eithr a eglurwyd yn yr am&s;eroedd di|weddaf, er eich mwyn chwi,</P>
<P N="21">21 Y rhai ydych trwyddo ef yn credu yn Nuw, yr hwn a'i cy|fododd ef oddi wrth y meirw, ae a roddodd iddo ef ogoniant, fel y byddei eich ffydd chwi a'ch go|baith yn Nuw.</P>
<P N="22">22 Gwedi puro eich eneidiau, gan ufyddhau i'r gwirionedd trwy'r Y&s;pryd, i frawdgarwch di|ragrith, cerwch ei gilydd o galon bur yn helaeth:</P>
<P N="23">23 Wedi eich ail-eni, nid o h&acirc;d llygredig, eithr anllygredig, trwy air Duw, yr hwn <HI>&s;ydd</HI> yn byw, ac yn parhau yn dragy|wydd.</P>
<P N="24">24 Canys p&ocirc;b cnawd fel gl&acirc;&s;|welltyn <HI>yw,</HI> a holl ogoniant d&ycirc;n fel blodeuyn y gla&s;-welltyn: gwy|wodd y gla&s;-welltyn, a'i flodeuyn a &s;yrthiodd.</P>
<P N="25">25 Eithr gair yr Arglwydd &s;ydd yn aros yn dragywydd: a hwn yw 'r gair a bregethwyd i chwi.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P><HI>Y mae efe yu eu cynghori na wne|lout ddim yn erbyn cariad:</HI> 4 <HI>ac yn dangos mai Chri&s;t ydyw 'r &s;yl|faen yr adeiladwyd hwynt arno:</HI> 11 <HI>ac yn dymuno arnynt ymga|dw rhag chwantau cnawdol:</HI> 13 <HI>a bod yn ufydd i &s;wyddogion.</HI> 18 <HI>Ac y mae yn dy&s;cu i wei&s;ion ufydd|hau iw mei&s;tred,</HI> 20 <HI>a bod yn ddio|ddefgar wrth e&s;ampl Chri&s;t, er eu bod yn cael cam.</HI></P>
</ARGUMENT>
<PB REF="257">
<P>VVEdi rhoi heibio gan hynny b&ocirc;b drygioni a ph&ocirc;b twyll, a rhagrith, a chenfi|gen, a ph&ocirc;b gogan-air,</P>
<P N="2">2 Fel rhai bychain newydd e|ni, chwennychwch ddidwyll laeth y gair, fel y cynnydoch trwyddo ef:</P>
<P N="3">3 Os profa&s;och fod yr Arglwydd yn dirion.</P>
<P N="4">4 At yr hwn <HI>yr ydych</HI> yn dyfod <HI>megis</HI> at faen bywiol, a wrthod|wyd gan ddynion, eithr etholedig gan Dduw, <HI>a</HI> gwerthfawr.</P>
<P N="5">5 A chwithau megis meini by|wiol ydych wedi eich adeiladu yn d&ycirc; y&s;prydol, yn offeiriadaeth &s;anctaidd, i offrymmu aberthau y&s;prydol, cymmeradwy gan Dduw trwy Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="6">6 O herwydd pa ham y cyn|nwy&s;ir yn yr Scrythur, Wele yr wyf yn go&s;od yn Sion ben-congl|faen, etholedig, <HI>a</HI> gwerthfawr: a'r hwn a gr&ecirc;d ynddo, ni's gw|radwyddir.</P>
<P N="7">7 I chwi gan hynny y rhai y|dych yn credu, <HI>y mae</HI> yn urddas: eithr i'r anufyddion, y maen a wrthododd yr adeilad-w&ycirc;r, hwnnw a wnaed yn ben y gongl,</P>
<P N="8">8 Ac yn faen tramgwydd, ac yn graig rhwy&s;tr, i'r rhai &s;y yn tram|gwyddo wrth y gair, gan f&ocirc;d yn anufydd; i'r hwn beth yr ordeini|wyd hwynt hefyd.</P>
<P N="9">9 Eithr chwy-chwi <HI>ydych</HI> ry|wogaeth etholedig, brenhinol o|ffeiriadaeth, cenedl &s;anctaidd, pobl briodol <HI>i Dduw:</HI> fel y myne|goch rinweddau-yr hwn a'ch gal|wodd allan o dywyllwch i'w ry|feddol oleuni ef.</P>
<P N="10">10 Y rhai gynt nid <HI>oeddych</HI> bobl, ond yn awr <HI>ydych</HI> bobl i Dduw: y rhai ni chaw&s;ech dru|garedd, ond yr awron a gaw&s;och drugaredd.</P>
<P N="11">11 Anwylyd, yr wyf yn atto|lwg <HI>i chwi</HI> megis dieithriaid a phererinion, ymgedwch oddi wrth chwantau cnawdol, y rhai &s;y yn rhyfela yn erbyn yr enaid:</P>
<P N="12">12 Gan f&ocirc;d a'ch ymarweddi|ad yn hone&s;t ymmy&s;c y Cenhed|loedd: fel, lle maent yn eich go|ganu megis drwg-weithredw&ycirc;r, y gallont o herwydd eich gweith|redoedd da a welant, ogoneddu Duw yn nydd yr ymweliad.</P>
<P N="13">13 Ymddaro&s;tyngwch oblegid hyn i b&ocirc;b dynolord inh&acirc;d, o her|wydd yr Arglwydd: pa un byn|nag ai i'r brenin, megis goru|chaf:</P>
<P N="14">14 Ai i'r llywiawd-w&ycirc;r, megis trwyddo ef wedi eu danfon er dial ar y drwg weithredw&ycirc;r, a mawl i'r gweithredw&ycirc;r da.</P>
<P N="15">15 Canys felly y mae ewyllys Duw, fod i chwi trwy wneuthur daioni, o&s;tegu anwybodaeth dy|nion ffolion:</P>
<P N="16">16 Megis yn rhyddion, ac nid &acirc; rhydd-did gennych megis cochl malis, eithr fel gwa&s;anaethw&ycirc;r Duw.</P>
<P N="17">17 Perchwch bawb. Cerwch y brawdoliaeth. Ofnwch Dduw. Anrhydeddwch y brenin.</P>
<P N="18">18 Y gwei&s;ion, <HI>byddwch</HI> ddaro|&s;tyngedig gyd&acirc; ph&ocirc;b ofn, i'ch mei&s;tred, nid yn unic i'r <HI>rhai</HI> da a chyweithas, eithr i'r <HI>rhai</HI> anghy|weithas he&s;yd.</P>
<P N="19">19 Canys hyn &s;ydd ra&s;ol, os yw neb o herwydd cydwybod i Dduw yn dwyn tri&s;twch, gan ddioddef ar gam.</P>
<P N="20">20 Oblegid pa gl&ocirc;d <HI>yw,</HI> os pan
<PB REF="258"> bechoch a chael eich cernodi|o, y byddwch dda eich ammy|nedd? eithr os a chwi yn gwneu|thur yn dda, ac yn dioddef, y by|ddwch dda eich ammynedd, hyn <HI>&s;ydd</HI> ra&s;ol ger bron Duw.</P>
<P N="21">21 Canys i hyn i'ch galwyd hefyd, oblegid Chri&s;t yntef a ddioddefodd tro&s;om ni, gan adel i ni e&s;ampl, fel y canlynech ei &ocirc;l ef.</P>
<P N="22">22 Yr hwn ni wnaeth be|chod, ac ni chaed twyll yn ei e|hau.</P>
<P N="23">23 Yr hwn pan ddifenwyd, ni ddifenwodd drachefn, pan ddio|ddefodd ni fygythiodd: eithr rhoddodd ar y neb &s;ydd yn barnu yn gyfiawn.</P>
<P N="24">24 Yr hwn ei hun a dd&ucirc;g ein pechodau ni yn ei gorph ar y pren: fel gwedi ein marw i be|chodau, y byddem byw i gyfiawn|der: trwy glei&s;iau yr hwn yr ia|chawyd chwi.</P>
<P N="25">25 Canys yr oeddych megis defaid yn myned ar gyfeiliorn: eithr yn awr chwi a ddychwe|lwyd at fugail ac e&s;cob e&s;ch enei|diau.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y mae yn dy&s;cu i wyr a gwr a|gedd eu dyled iw gilydd;</HI> 8 <HI>yn annog pawb i undeb a chariad;</HI> 14 <HI>ac i ddioddef erlid;</HI> 19 <HI>ac yn adrodd daioni Duw i'r h&ecirc;n fyd gynt.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>YR un ffunyd <HI>bydded</HI> y gwra|gedd o&s;tyngedig iw gw&ycirc;r pri|od: fel od oes rhai heb gredu i'r gair, y galler trwy ymarweddiad y gwragedd, eu hynnill hwy heb y gair,</P>
<P N="2">2 Wrth edrych ar eich ymar|weddiad diwair chwi ynghyd ag ofn.</P>
<P N="3">3 Trw&s;iad y rhai bydded nid yr un oddi allan, o blethiad gwallt, ac amgylch-o&s;odiad aur, neu wi&s;cad dillad:</P>
<P N="4">4 Eithr <HI>bydded</HI> cuddiedig dd&ycirc;n y galon, mewn anllegredigaeth y&s;|pryd addfwyn a llonydd, yr hwn &s;ydd ger bron Duw yn werth|fawr.</P>
<P N="5">5 Canys felly gynt yr oedd y gwragedd &s;anctaidd hefyd, y rhai oedd yn gobeithio yn Nuw, yn ymdrw&s;io, gan f&ocirc;d yn ddaro&s;tynge|dig iw gw&ycirc;r priod:</P>
<P N="6">6 Megis yr ufyddh&acirc;odd Sara i Abraham, gan ei alw ef yn Ar|glwydd: merched yr hon ydych chwi, tra fyddoch yn gwneuthur yn dda, ac heb ofni dim dy|chryn.</P>
<P N="7">7 Y gw&ycirc;r yr un ffunyd, cyd|gyfanneddwch &acirc; hwynt yn &ocirc;l gwybodaeth, gan roddi parch i'r wraig, megis i'r lle&s;tr gwannaf, fel rhai &s;y gyd-etifeddion gr&acirc;s y bywyd, rhag rhwy&s;tro eich gwe|ddiau.</P>
<P N="8">8 Am ben hyn, <HI>byddwch</HI> oll yn unfryd, yn cyd-oddef <HI>&acirc;'i gilydd,</HI> yn caru fel brodyr, yn drugarogion, yn fwynaidd:</P>
<P N="9">9 Nid yn talu drwg am ddrwg, neu &s;enn am &s;enn: eithr yngwrth|wyneb, yn bendithio: gan &wcirc;ybod mai i hyn i'ch galwyd, fel yr eti|feddoch fendith.</P>
<P N="10">10 Canys y neba ewylly&s;io hoffi bywyd, a gweled dyddiau da, attalied ei dafod oddi wrth ddrwg, a'i wefu&s;au rhag adrodd twyll.</P>
<P N="11">11 Gocheled y drwg, a gw|naed
<PB REF="258"> y da: cei&s;ied heddwch, a di|lyned ef.</P>
<P N="12">12 Canys <HI>y mae</HI> llygaid yr Ar|glwydd ar y rhai cyfiawn, a'i glu&s;tiau ef tu ac at eu gweddi hwynt: eithr <HI>y mae</HI> wyneb yr Ar|glwydd yn erbyn y rhai &s;y yn gw|neuthur drwg.</P>
<P N="13">13 A phwy a'ch dryga chwi, os byddwch yn dilyn yr hyn &s;ydd dda.</P>
<P N="14">14 Eithr o bydd i chwi hefyd ddioddef o herwydd cyfiawnder, dedwydd <HI>ydych:</HI> ond nac ofnwch rhac eu hofn hwynt, ac na'ch cynnhyrfer:</P>
<P N="15">15 Eithr &s;ancteiddiwch yr Ar|glwydd Dduw yn eich calonnau: a <HI>byddwch</HI> barod b&ocirc;b am&s;er i atteb i b&ocirc;b un a ofynno i chwi re&s;wm am y gobaith &s;ydd ynoch, gyd ag addfwynder ac ofn:</P>
<P N="16">16 A chennych gydwybod dda: fel yn yr hyn y maent yn eich go|ganu megis drwg-weithredwyr, y cywilyddio y rhai &s;ydd yn beio areich ymarweddiad da chwi yn Ghri&s;t.</P>
<P N="17">17 Canys gwell <HI>ydyw,</HI> os ewy|llys Duw a'i mynn, i chwi ddio|ddef yn gwneuthur daioni nag yn gwneuthur drygioni:</P>
<P N="18">18 Oblegid Chri&s;t hefyd un|waith a ddioddefodd tros becho|dau, y Cyfiawn tros yr anghyfi|awn; fel y dygei ni at Dduw, we|di ei farwolaethu yn y cnawd, eithr ei fywhau yn yr Y&s;pryd:</P>
<P N="19">19 Trwy'r hwn yr aeth efe he|fyd ac a bregethodd i'r y&s;prydion yngharchar,</P>
<P N="20">20 Y rhai a fu gynt anufydd, pan unwaith yr oedd hir-ammy|nedd Duw yn aros yn nyddiau Noe, tra y darperid yr arch, yn yr hon ychydig, &s;ef wyth enaid, a a|chubwyd trwy ddwfr.</P>
<P N="21">21 Cyffelybiaeth cyf attebol i'r hwn, &s;ydd yr awron yn ein hachub ninnau, <HI>&s;ef</HI> bedydd (nid bwrw ym|maith fudreddi y cnawd, eithr ymatteb cydwybod dda tu ac at Dduw,) trwy adgyfodiad Ie&s;u Gri&s;t,</P>
<P N="22">22 Yr hwn &s;ydd ar ddeheulaw Duw, wedi myned i'r nef, a'r An|gelion, a'r awdurdodau, a'r gallu|oedd, wedi eu daro&s;twng iddo.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y mae yn eu hannog hwy i beidio &acirc; phechu, trwy e&s;ampl Chri&s;t, a thrwy y&s;tyried f&ocirc;d diwedd pob peth yn pwy&s;o yn agos.</HI> 12 <HI>Y mae yn eu cy&s;&s;uro yn erbyn erlid.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AM hynny, gan ddioddef o Gri&s;t tro&s;om ni yn y cnawd, chwi|thau hefyd byddwch wedi eich arfogi &acirc;'r un meddwl: oblegid yr hwn a ddioddefodd yn y cnawd, a beidiodd &acirc; phechod;</P>
<P N="2">2 Fel n a byddo mwyach fyw i chwantau dynion, ond i ewyllys Duw, tros yr am&s;er &s;ydd yn &ocirc;l yn y cnawd.</P>
<P N="3">3 Canys digon i ni yr am&s;er a aeth heibio o'r enioes i weithredu ewyllys y Cenhedloedd, gan rodio mewn trythyllwch, trach wantau, meddwdod, cyfeddach, diotta, a ffiaidd eulyn-addoliad.</P>
<P N="4">4 Yn yr hyn y maent yn ddieitht yn eich cablu chwi, am nad ydych yn cyd-redeg gyd &acirc; hwynt i'r un rhyw ormod rhy&s;edd:</P>
<P N="5">5 Y rhai a roddant gyfrif i'r hwn &s;ydd barod i farnu y byw a'r meirw.</P>
<PB REF="259">
<P N="6">6 Canys er mwyn hynny yr e&s;angylwyd i'r meirw hefyd, fel y bernid hwy yn &ocirc;l dynion yn y cnawd, ac y byddent fyw yn &ocirc;l Duw yn yr y&s;pryd.</P>
<P N="7">7 Eithr diwedd p&ocirc;b peth a ne|&s;&acirc;odd: am hynny byddwch &s;obr, a gwiliadwrus i weddiaw.</P>
<P N="8">8 Eithr o flaen p&ocirc;b peth <HI>bydded</HI> gennych gariad helaeth tu ac at ei gilydd: canys cariad a guddia li|aws o bechodau.</P>
<P N="9">9 <HI>Byddwch</HI> letteugar y naill i'r llall, heb rwgnach.</P>
<P N="10">10 P&ocirc;b un megis y derbyniodd r&ocirc;dd, cyfrennwch &acirc;'i gilydd, fel daionus orch wylw&ycirc;r amryw r&acirc;s Duw.</P>
<P N="11">11 Os llefaru a wna n&ecirc;b, <HI>llefa|red</HI> megis geiriau Duw: os gweini y mae neb, <HI>gwnaed</HI> megis o'r gallu y mae Duw yn ei roddi: fel ym mh&ocirc;b peth y gogonedder Duw trwy Ie&s;u Gri&s;t, i'r hwn y byddo yr gogoniant a'r gallu, yn oes oe&s;|oedd, Amen.</P>
<P N="12">12 Anwylyd na fydded ddi|eithr gennwch am y profiad tan|llyd &s;ydd ynoch, yr hwn a wneir er profedigaeth i chwi, fel pe bai beth dieithr yn digwydd i chwi:</P>
<P N="13">13 Eithr llawenhewch, yn gym|maint a'ch b&ocirc;d yn gyfrannogion o ddioddefiadau Chri&s;t, fel pan ddatcuddier ei ogoniant ef, y by|ddoch yn llawen, ac yn gorfoleddu.</P>
<P N="14">14 Os difenwir chwi er mwyn Enw Chri&s;t, gwyn eich b&ycirc;d: oble|gid y mae Y&s;pryd y gogoniant, ac <HI>Y&s;pryd</HI> Duw yn gorphywys ar|noch: ar eu rhan hwynt yn w&icirc;r <HI>efe</HI> a geblir, ond ar eich rhan chwi <HI>efe</HI> a ogoneddir.</P>
<P N="15">15 Eithr na ddioddefed neb o honoch fel llofrudd, neu leidr, neu ddrwg weithred&wcirc;r, neu fel un yn ymmyrreth &acirc; matterioh rhai e|raill:</P>
<P N="16">16 Eithr os fel Chri&s;tion, na fydded gywilydd ganddo, ond go|gonedded Dduw yn hyn o ran.</P>
<P N="17">17 Canys <HI>daeth</HI> yr am&s;er i dde|chreu o'r farn o d&ycirc; Dduw: ac os <HI>dechreu</HI> hi yn gyntaf arnom ni, beth <HI>fydd</HI> diwedd y rhai nid ydynt yn credu i Efengyl Duw?</P>
<P N="18">18 Ac os braidd y mae'r cyfi|awn yn gadwedig, pa le yr ym|ddengys yr annuwiol a'r pechadur?</P>
<P N="19">19 Am hynny y rhai hefyd &s;y yn dioddef yn &ocirc;l ewyllys Duw, gorchymmynnant eu heneidiau <HI>i|ddo ef,</HI> megis i greawdwr ffyddlon, gan wneuthur yn dda.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y mae yn annog yr Henuriaidi borthi defaid Chri&s;t:</HI> 5 <HI>a'r ieuaingc i ufyddhau:</HI> 8 <HI>A phawb i wilied, ac i f&ocirc;d yn &s;obr, ac yn ddianwadal yn y ffydd:</HI> 9 <HI>Ac i wrthwynebu y cythrael, y gwrthwynebwr creulon.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>YR Henuriaid &s;y yn eich plith, attolwg iddynt yr ydwyfi, yr hwn <HI>wyf</HI> gydhenuriad, a th&ycirc;&s;t o ddioddefiadau Chri&s;t, yr hwn he|fyd <HI>wyf</HI> gyfrannog o'r gogoniant a ddad-cuddir,</P>
<P N="2">2 Porthwch braidd Duw, yr hwn &s;ydd yn eich plith, gan fwrw golwg arnynt, nid trwy gymmell, eithr yn ewylly&s;gar, nid er mwyn budr-elw, eithr o barodrwydd me|ddwl:</P>
<P N="3">3 Nid fel rhai yn tra arglwyddi|aethu ar etifeddiaeth <HI>Dduw,</HI> ond gan f&ocirc;d yn e&s;amplau i'r praidd.</P>
<P N="4">4 A phan ymddango&s;o y Pen|bugail, chwi a gewch dderbyn an|niflannedig goron y gogoniant.</P>
<PB REF="259">
<P N="5">5 Yr un ffunyd yr ieuainge, by|ddwch o&s;tyngedig i'r Henuriaid: a <HI>byddwch</HI> bawb yn o&s;tyngedig iw gi|lydd, ac ymdrw&s;iwch oddi fewn &acirc; go&s;tyngeiddrwydd: oblegid y mae Duw yn gwrthwynebu y beilchi|on, ac yn rhoddi gr&acirc;s i'r rhai go|&s;tyngedig:</P>
<P N="6">6 Ymddaro&s;tyngwch gan hyn|ny tan alluog law Dduw, fel i'ch derchafo mewn am&s;er cyfaddas:</P>
<P N="7">7 Gan fwrw eich holl ofal ar|no ef, canys y mae efe yn gofalu tro&s;och chwi.</P>
<P N="8">8 Byddwch &s;obr, gwiliwch: oblegid y mae eich gwrth-wyne|bwr diafol, megis llew rhuadwy, yn rhodio oddi amgylch, gan gei|&s;io y n&ecirc;b a allo ei lyngcu.</P>
<P N="9">9 Yr hwn gwrthwynebwch yn gadarn yn y ffydd, gan &wcirc;ybod f&ocirc;d yn cyflawni yr un blinderau yn eich brodyr, y rhai &s;ydd yn y b&ycirc;d.</P>
<P N="10">10 A Duw p&ocirc;b gr&acirc;s, yr hwn a'ch galwodd chwi iw dragwy|ddol ogoniant trwy Gri&s;t Ie&s;u, we|di i chwi ddioddef ychydig; a'ch perffeithio chwi, a'ch cadarnh&acirc;o, a'ch cryfh&acirc;o, a'ch &s;efydlo.</P>
<P N="11">11 Iddo ef <HI>y byddo</HI> y gogoniant, a'r gallu, yn oes oe&s;oedd. Amen.</P>
<P N="12">12 Gyd &acirc; Silvanus brawd ffydd|lon i chwi (fel yr wyf yn tybied) yr &s;crifennais ar ychydig <HI>eiriau,</HI> gan gynghori a the&s;tiolaethu mai gw&icirc;r r&acirc;s Duw yw yr hwn yr y|dych yn &s;efyll ynddo.</P>
<P N="13">13 Y mae 'r <HI>Eglwys</HI> &s;ydd yn Ba|bylon yn gyd-etholedig &acirc; chwi, yn eich annerch a Marcus fy m&acirc;b i.</P>
<P N="14">14 Anherchwch ei gilydd &acirc; chu&s;an cariad, Tangneddyf i chwi oll, y rhai ydych yn Ghr&icirc;&s;t Ie&s;u. Amen.</P>
</DIV2>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="book">
<HEAD>AIL EPISTOL CYFFREDINOL PETR YR APOSTOL.</HEAD>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y mae efe yn eu cadarnhau mewn gobaith o gynnydd gr&acirc;s Duw: ac yn eu hannog i wneuthur eu gal|wedigaeth yn &s;iccr trwy ffydd a gweithredoedd.</HI> 12 <HI>Y mae yn ofa|lus i ddwyn hynny ar g&ocirc;f iddynt, gan wybod fod ei farwolaeth ef ei hun yn agos.</HI> 16 <HI>Y mae yn eu rhybuddio hwy i fod yn ddianwa|dal yn ffydd Gri&s;t, gwir fab Duw, trwy dy&s;tiolaeth yr Apo&s;tolion a wel&s;ant ei ogoniant ef, a thrwy dy&s;tiolaeth y T&acirc;d, a'r Prophwydi.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>SIMON Petr, gwa&s;anacth-&wcirc;r ac Apo&s;tol Ie&s;u Gri&s;t, at y rhai a gaw&s;ant gyffelyb werth|fawr ffydd &acirc; ninnau, trwy gyfi|awnder ein Duw ni, a'n Achubwr Ie&s;u Gri&s;t:</P>
<P N="2">2 Gr&acirc;s i chwi, a thangneddyf a amlhaer, trwy adnabod Duw, ac Ie&s;u ein Harglwydd ni,</P>
<P N="3">3 Megis y rhoddes ei dduwiol allu ef i ni b&ocirc;b peth <HI>a berthyn</HI> i fy|wyd a duwioldeb, trwy ei adna|bod ef, yr hwn a'n galwodd ni i ogoniant a rhinwedd:</P>
<P N="4">4 Trwy'r hyn y rhoddwyd i ni addewidion mawriawn a gwerth|fawr, fel trwy y rhai hyn y by|ddech gyfrannogion o'r duwiol anian, wedi diangc oddi wrth y llygredigaeth <HI>&s;ydd</HI> yn y b&ycirc;d trwy drach want.</P>
<P N="5">5 A hyn ymma hefyd, gan ro|ddi
<PB REF="260"> cwbl ddiwydrwydd, chwane|gwch at eich ffydd rinwedd, ac at rinwedd &wcirc;ybodaeth;</P>
<P N="6">6 Ac at &wcirc;ybodaeth gymme|drolder, ac at gymmedrolder am|mynedd, ac at ammynedd duwiol|aeb;</P>
<P N="7">7 Ac at dduwioldeb garedig|rwydd brawdol, ac at garedig|rwydd brawdol, cariad.</P>
<P N="8">8 Canys os yw y pethau hyn gennych, ac yn amlhwynt, y maent yn peri na b&ocirc;ch na &s;egur na diffrwyth yngwybodaeth ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="9">9 Oblegid, yr hwn nid yw y rhai hyn ganddo, dall ydyw, heb weled ym-mhell, wedi gollwng tros g&ocirc;f ei lanh&acirc;u oddiwrth ei be|chodau gynt.</P>
<P N="10">10 O herwydd pa ham yn hy|trach, frodyr, byddwch ddiwyd i wneuthur eich galwedigaeth a'ch etholedigaeth yn &s;iccr: ca|nys tra f&ocirc;ch yn gwneuthur y pe|thau hyn, ni lithrwch chwi ddim byth.</P>
<P N="11">11 Canys felly yn helaeth y tref|nir i chwi fynediad i mewn i dragwyddoi deyrnas ein Har|glwydd a'n achubwr Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="12">12 O herwydd pa ham, nid e&s;|ceulu&s;af eich coffau b&ocirc;b am&s;er am y pethau hyn, er eich b&ocirc;d yn eu gwybod, ac wedi eich &s;iccrhau yn y gwirionedd pre|&s;ennol.</P>
<P N="13">13 Eithr yr ydwyf yn tybied <HI>f&ocirc;d</HI> yn iawn, tra fyddwyf yn y taber|nacl hwn, eich cyffroi chwi, trwy ddwyn ar g&ocirc;f <HI>i chwi.</HI></P>
<P N="14">14 Gan wybod y bydd i mi ar fr&ycirc;s roddi &s;y nhabernacl hwn heibio, megis ac yr y&s;py&s;odd ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t i mi.</P>
<P N="15">15 Ac mi a wnaf fy ngoreu he|fyd ar allu o honoch b&ocirc;b am&s;er, ar &ocirc;l fy ymadawiad i wneuthur co|ffa am y pethau hyn.</P>
<P N="16">16 Canys nid gan ddilyn chwe|dlau cyfrwys yr y&s;py&s;a&s;om i chwi nerth a dyfodiad ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t, eithr wedi gweled ei fawredd ef &acirc;'n llygaid.</P>
<P N="17">17 Canys efe a dderbyniodd gan Dduw T&acirc;d barch a gogoni|ant, pan ddaeth y cyfryw l&ecirc;f atto oddi wrth y mawr ragorol ogoni|ant, Hwn yw fy anwyl F&acirc;b i, yn yr hwn i'm bodlonwyd.</P>
<P N="18">18 A'r ll&ecirc;f yma, yr hon a ddaeth o'r nef, a glyw&s;om ni, pan oeddym gyd ag ef yn y my|nydd &s;anctaidd.</P>
<P N="19">19 Ac y mae gennym air &s;ic|crach y prophwydi: yr hwn da y gwnewch f&ocirc;d yn dal arno, megis ar ganwyll yn llewyrchu mewn lle tywyll, hyd oni wawrio'r dydd, ac oni chodo 'r &s;eren ddydd yn eich calonnau chwi:</P>
<P N="20">20 Gan &wcirc;ybod hyn yn gyntaf, nad oes un brophwydoliaeth o'r Scrythur, o ddeongliad priod.</P>
<P N="21">21 Canys nid trwy ewyllys d&ycirc;n y daeth gynt brophwydoliaeth, eithr dynion &s;anctaidd Duw a lefara&s;ant megis y cynnhyrfwyd hwy gan yr Y&s;pryd gl&acirc;n.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y mae efe yn prophwydo am a|thrawon ffeil&s;ion, ac yn dangos eu hanwireda a'i dialedd hwy, a'i dilynwyr:</HI> 7 <HI>oddiwrth y rhai y gwaredir y rhai duwiol, fel y gwa|redwyd Lot o Sodom.</HI> 10 <HI>Y mae efe yn dangos yn helaethach gynnedd|fau y twyllwyr annuwiol hynny,
<PB REF="260"> fel y galler eu hadnabod hwy yn haws, a'i gochelyd.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>EIthr bu gau-brophwydi hefyd ym-mhlith y bobl, megis ac y bydd gau-athrawon yn eich plith chwithau, y rhai yn ddirgel, a ddygant i mewn here&s;iau dini|&s;triol, a chan wadu yr Arglwydd, yr hwn a'u prynodd hwynt, <HI>ydynt</HI> yn tynnu arnynt eu hunain ddi|ni&s;tr buan.</P>
<P N="2">2 A llawer a ganlynant eu de|&s;tryw hwynt, o herwydd y rhai y ceblir ffordd y gwirionedd:</P>
<P N="3">3 Ac mewn cybydd-dod trwy chwedlau gwneuthur, y gwnant far&s;iandiaeth o honoch: barnedi|gaeth y rhai er y&s;talm nid yw &s;e|gur, a'u colledigaeth hwy nid yw yn heppian.</P>
<P N="4">4 Canys onid arbedodd Duw 'r Angelion a becha&s;ent, eithr eu taflu <HI>hwynt</HI> i uffern, a'u rhoddi i gadwynau tywyllwch, iw cadw i farnedigaeth:</P>
<P N="5">5 Ac onid arbedodd efe yr h&ecirc;n f&ycirc;d, eithr Noe pregethwr cyfi|awnder a gadwodd efe ar ei wyth|fed, pan ddug efe y Diluw ar f&ycirc;d y rhai anwir:</P>
<P N="6">6 A chan droi dina&s;oedd So|doma a Gomorrha yn lludw, a'u damnodd <HI>hwy</HI> &acirc; dymchweliad, gan eu go&s;od yn e&s;ampl i'r rhai a fyddent yn annuwiol:</P>
<P N="7">7 Ac a waredodd Lot gyfiawn, yr hwn oedd mewn gofid trwy anniwair ymarweddiad yr anwi|riaid.</P>
<P N="8">8 (Canys y cyfiawn <HI>hwnnw</HI> yn trigo yn eu my&s;c hwynt, yn gwe|led ac yn clywed, ydoedd yn poe|ni ei enaid cyfiawn o ddydd i ddydd, trwy eu hanghyfreithlon weithredoedd hwynt.)</P>
<P N="9">9 Yr Arglwydd a fedr wared y rhai duwiol rhag profedigaeth, a chadw y rhai anghy fiawn i ddydd y farn iw poeni:</P>
<P N="10">10 Ac yn bennaf y rhai &s;y'n rhodio ar &ocirc;l y cnawd, mewn chwant aflendid, ac yn diy&s;tyru llywodraeth: rhyfygus <HI>ydynt,</HI> cyn|dyn, nid ydynt yn ar&s;wydo cablu urddas:</P>
<P N="11">11 Lle nid yw'r Angelion, y rhai &s;y fwy mewn gallu a nerth, yn rhoddi cablaidd farn yn eu her|byn hwynt ger bron yr Arglwydd:</P>
<P N="12">12 Eithr y rhai hyn, megis ani|feiliaid anrhe&s;ymmol, anianol, y rhai a wnaed iw dal ac iw difetha, a gablant y pethau ni wyddant oddi wrthynt, ac a ddifethir yn eu llygredigaeth eu hunain:</P>
<P N="13">13 <HI>Ac</HI> a dderbyniant gyflog ang|hyfiawnder, a hwy yn cyfrif moe|theu beunydd yn hyfrydwch, bry|cheu a meflau <HI>ydynt,</HI> yn ymddigri|fo yn eu twyll eu hunain, gan wledda gyd &acirc; chwi:</P>
<P N="14">14 A llygaid ganddynt yn llawn godineb, ac heb fedru peidio &acirc; phechod: yn llithio eneidiau an|wadal, a chanddynt galon wedi ymgynnefino &acirc; chybydd-dra, plant y felldith:</P>
<P N="15">15 Wedi gadel y ffordd uniawn, <HI>hwy</HI> a aethant ar gyfeiliorn, gan ganlyn ffordd Balaam, <HI>mab</HI> Bo&s;or, yr hwn a garodd wobr anghyfi|awnder:</P>
<P N="16">16 Ond efe a gafodd gerydd am ei gamwedd: <HI>a&s;&s;yn</HI> f&ucirc;d arferol &acirc;'r iau, gan ddywedyd &acirc; llef ddy|nol, a waharddodd ynfydrwydd y Prophwyd.</P>
<P N="17">17 Y rhai hyn ydynt ffynhon|nau diddwfr, cymmylau a yrrid gan dyme&s;tl, i'r rhai y mae niwl
<PB REF="261"> tywyllwch ynghadw yn dragy|wydd.</P>
<P N="18">18 Canys gan ddywedyd chwy|ddedig <HI>eiriau</HI> gorwagedd, y maent hwy trwy chwantau 'r cnawd, <HI>a</HI> thrythyllwch, yn llithio y rhai a ddianga&s;ei yn gwbl oddi wrth y rhai &s;y yn byw ar gyfeiliorn:</P>
<P N="19">19 Gan addo rhydd-did iddynt, a hwythau eu hunain yn wa&s;a|naeth-w&ycirc;r llygredigaeth: canys gan bwy bynnag y gorchfygwyd n&ecirc;b, i hwnnw hefyd yr aeth efe yn gaeth.</P>
<P N="20">20 Canys os wedi iddynt ddi|angc oddiwrth halogedigaeth y b&ycirc;d, trwy adnabyddiaeth yr Ar|glwydd a'r Achubwr Ie&s;u Ghri&s;t, y rhwy&s;trir hwy drachefn &acirc;'r pe|thau hyn, a'u gorchfygu, aeth di|wedd y rhai hynny yn waeth n&acirc;'i dechreuad.</P>
<P N="21">21 Canys gwell fua&s;ei iddynt, f&ocirc;d heb adnabod ffordd cyfiawn|der, nag wedi ei hadnabod, troi oddiwrth y gorchymmyn &s;an|ctaidd, yr hwn a draddodwyd i|ddynt.</P>
<P N="22">22 Eithr digwyddodd iddynt yn &ocirc;l y w&icirc;r ddihareb, Y c&icirc; a ymch|welodd at ei chwdiad ei hun: a'r h&wcirc;ch wedi ei golchi, iw hym|dreiglfa yn y dom.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y mae efe yn eu &s;iccrhau hwy am ddyfodiad Chri&s;t i'r farn, yn er|byn y gwatwarwyr a ymre&s;ym|mai yn y gwrthwyneb:</HI> 8 <HI>gan ry|buddio y rhai duwiol i bry&s;uro eu hedifeirwch, o ran hir ammynedd Duw:</HI> 10 <HI>Ac y mae yn dangos pa fodd y dini&s;trir y byd:</HI> 11 <HI>Ac yn eu hannog hwy i &s;ancteiddrwydd buchedd, trwy ddi&s;gwil hyny:</HI> 15 <HI>A hefyd i feddwl mai er mwyn en iechydwriaeth hwynt y mae Duw yn ddioddefgar, megis yr &s;crifen|nodd Paul attynt.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>YR ail Epi&s;tol hwn anwylyd, yr ydwyf yn awr yn ei &s;cri|fennu attoch, yn yr hwn yr ydwyf yn cyffroi eich meddwl puraidd, trwy ddwyn ar g&ocirc;f i <HI>chwi:</HI></P>
<P N="2">2 Fel y byddo cofus gennych y geiriau a rag-ddywedwyd gan y prophwydi &s;anctaidd, a'n gor|chymmyn ninnau, Apo&s;tolion yr Arglwydd, a'r Jachawdwr:</P>
<P N="3">3 Gan &wcirc;ybod hyn yn gyntaf, y daw yn y dyddiau diweddaf watwar-w&ycirc;r, yn rhodio yn &ocirc;l eu chwantau eu hunain:</P>
<P N="4">4 Ac yn dywedyd, Pa le y mae addewid ei ddyfodiad ef? canys er pan hunodd y tadau, y mae p&ocirc;b peth yn parhau, fel yr oeddynt o|ddechreuad y creaduriaeth.</P>
<P N="5">5 Canys y mae hyn yn ddiar|wybod iddynt o'u gw&icirc;r-fodd, mai trwy air Duw yr oedd y nefoedd er y&s;talm, a'r ddaiar yn cyd-&s;efyll o'r dwfr, a thrwy 'r dwfr.</P>
<P N="6">6 O herwydd pa ham, y b&ycirc;d <HI>a oedd</HI> y pryd hynny, wedi ei orch|guddio &acirc; dwfr a ddifeth wyd.</P>
<P N="7">7 Eithr y nefoedd a'r ddaiar <HI>&s;y</HI> yr awrhon, ydynt trwy 'r un gair wedi eu rhoddi i gadw i d&acirc;n, er|byn dydd y farn, a di&s;tryw yr an|wir ddynion.</P>
<P N="8">8 Eithr yr un peth hyn na fy|dded yn ddiarwybod i chwi, an|wylyd, f&ocirc;d un dydd gyd &acirc;'r Ar|glwydd megis m&icirc;l o flynyddoedd, a m&icirc;l o flynyddoedd megis un dydd.</P>
<P N="9">9 Nid ydyw 'r Arglwydd yn
<PB REF="261"> oedi ei addewid, (fel y mae rhai yn cyfrif oed) ond hir-ymarhous yw efe tu ac attom ni, heb ewylly|&s;io b&ocirc;d n&ecirc;b yn golledig, ond dy|fod o bawb i edifeirwch.</P>
<P N="10">10 Eithr dydd yr Arglwydd a ddaw megis lleidr y n&ocirc;s, yn yr hwn y nefoedd a &acirc;nt heibio gyd&acirc; thwrwf, a'r defnyddiau gan w&icirc;r wres a doddant, a'r ddaiar a'r gwaith <HI>a fyddo</HI> ynddi a lo&s;cir.</P>
<P N="11">11 A chan f&ocirc;d yn rhaid i hyn i g&ycirc;d ymollwng, pa ryw f&acirc;th ddy|nion a ddylech chwi f&ocirc;d, mewn &s;anctaidd ymarweddiad a duwi|oldeb,</P>
<P N="12">12 Yn di&s;gwil ac yn bry&s;&s;io at ddyfodiad dydd Duw, yn yr hwn y nefoedd gan lo&s;ci a ymollyn|gant, a'r defnyddiau gan wir wres a doddant?</P>
<P N="13">13 Eithr nefoedd newydd, a daiar newydd yr ydym <HI>ni,</HI> yn &ocirc;l ei addewid ef, yn eu di&s;gwil, yn y rhai y mae cyfiawnder yn cartrefu.</P>
<P N="14">14 O herwydd pa ham, anwy|lyd, gan eich b&ocirc;d yn di&s;gwyl y pethau hyn, gwnewch eich goreu ar eich cael ganddo ef mewn tang|neddyf, yn ddi-frycheulyd, ac yn ddi-argyoedd:</P>
<P N="15">15 A chyfrifwch hir-ammy|nedd ein Harglwydd, yn iechyd|wriaeth: megis ac yr &s;crifennodd ein hanwyl frawd Paul attoch chwi, yn &ocirc;l y doethineb a rodded iddo ef:</P>
<P N="16">16 Megis yn ei holl epi&s;tolau hefyd, yn llefaru ynddynt am y pethau hyn: yn y rhai y mae rhyw bethau anhawdd eu deall, y rhai y mae yr anny&s;cedig a'r an|wa&s;tad yn eu g&wcirc;yr-droi, megis yr Scrythurau eraill, iw dini&s;tr eu hunain.</P>
<P N="17">17 Chwy-chwi gan hynny, an|wylyd, a chwi yn gwybod <HI>y pe|thau hyn</HI> o'r blaen, ymgedwch rhag eich arwain ymmaith trwy amry|fu&s;edd yr annuwiol, a chwympo o honoch oddiwrth eich &s;iccrwydd eich hun.</P>
<P N="18">18 Eithr cynnyddwch mewn gr&acirc;s a g&wcirc;ybodaeth ein Harglwydd a'n Iachawdwr Ie&s;u Gri&s;t. Iddo ef <HI>y byddo</HI> gogoniant yr awr hon, ac yn dragwyddol. Amen.</P>
</DIV2>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="book">
<HEAD>EPISTOL CYNTAF Cyffredinol IOAN yr Apo&s;tol.</HEAD>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P><HI>Y mae efe yn go&s;od allan ber&s;on Chri&s;t, yn yr hwn y mae i ni fywyd tragwy|ddol, trwy gymdeithas &acirc; Duw.</HI> 5 <HI>Rhaid i ni ymroi i &s;ancteiddrwydd buchedd, i dy&s;tiolaethu gwirionedd y gymdeithas honno, a'n ffydd: a hefyd i'n &s;iccrhau ein hunain o fa|ddeuant pechodau, trwy farwolaeth Cri&s;t.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>YR hyn oedd o'r dechreuad, yr hyn a glyw&s;om, yr hyn a wel|&s;om &acirc;'n llygaid, yr hyn a edrycha|&s;om arno, ac a deimlodd ein dwy|lo am air y bywyd:</P>
<P N="2">2 (Canys y bywyd a eglurha|wyd, ac ni a wel&s;om, ac ydym yn ty&s;tiolaethu, ac yn mynegi i chwi y bywyd tragwyddol, yr hwn oedd gyd &acirc;'r T&acirc;d, ac a eglurhawyd i ni,)</P>
<P N="3">3 Yr hyn a wel&s;om ac a glyw|&s;om, yr ydym yn ei fynegi i chwi, fel y caffoch chwithau hefyd gym|deithas gyd &acirc; ni: a'n cymdeithas ni yn w&icirc;r <HI>&s;ydd</HI> gyd &acirc;'r T&acirc;d, a chyd &acirc;'i Fab ef Ie&s;u Gri&s;t:</P>
<PB REF="262">
<P N="4">4 A'r pethau hyn yr ydym yn eu &s;crifennu attoch, fel y byddo eich llawenydd yn gyflawn.</P>
<P N="5">5 A hon yw 'r gennadwri a glyw&s;om ganddo ef, ac yr ydym yn eu hadrodd i chwi, mai goleu|ni yw Duw, ac nad ces ynddo ddim tywyllwch.</P>
<P N="6">6 Os dywedwn f&ocirc;d i ni gym|deithas ag ef, a rhodio yn y ty|wyllwch, celwyddog ydym, ac nid ydym yn gwneuthur y gwiri|onedd.</P>
<P N="7">7 Eithr os rhodiwn yn y goleu|ni, megis y mae efe yn y goleuni, y mae i ni gymdeithas &acirc;'i gilydd, a gwaed Ie&s;u Gri&s;t ei Fab ef, &s;ydd yn ein gl&acirc;nhau ni oddi wrth b&ocirc;b pechod.</P>
<P N="8">8 Os dywedwn nad oes ynom bechod, yr ydym yn ein twyllo ein hunain, a'r gwirionedd nid yw ynom.</P>
<P N="9">9 Os cyfaddefwn ein pecho|dau, ffyddlon yw efe a chyfiawn, fel y maddeuo i ni ein pechodau, ac i'n glanh&acirc;o oddi wrth b&ocirc;b ang|hyfiawnder.</P>
<P N="10">10 Os dywedwn na phecha|&s;om, yr ydym yn ei wneuthur ef yn gelwyddog, a'i air ef nid yw ynom.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P><HI>Y mae efe yn eu cy&s;&s;uro hwy yn er|byn pechodau o wendid.</HI> 3 <HI>Adna|bod Duw yn iawn yw cadw ei or|chymynnion ef:</HI> 9 <HI>a charu ein bro|dyr:</HI> 15 <HI>ac na roddom ein &s;erch ar y byd.</HI> 15 <HI>Rhaid i ni ochelud twyllwyr:</HI> 20 <HI>y rhai y mae y du|wiol yn ddiogel oddiwrth eu twyll, trwy barh&acirc;u yn y ffydd, ac mewn &s;ancteiddrwydd buchedd.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>FY mhlant bychain, y pethau hyn yr wyf yn eu &s;crifennu at|toch, fel na phechoch: ac o phe|cha n&ecirc;b, y mae i ni eiriolwr gyd &acirc;'r T&acirc;d, Ie&s;u Gri&s;t y Cyfiawn:</P>
<P N="2">2 Ac efe, yw 'r iawn tros ein pechodau ni: ac nid tros yr eidd|om ni yn unig, eithr tros <HI>bechodau</HI> yr holl f&ycirc;d.</P>
<P N="3">3 Ac wrth hyn y gwyddom yr ad waenom ef, os cadwn ni ei or|chymmynion ef.</P>
<P N="4">4 Yr hwn &s;ydd yn dywedyd, Mi a'i hadwaen ef, ac heb gadw ei or|chymmynion ef, celwyddog yw, a'r gwirionedd nid yw ynddo.</P>
<P N="5">5 Eithr yr hwn a gadwo ei air ef, yn w&icirc;r yn hwn y mae cariad Duw yn berffaith: wrth hyn y g&wcirc;yddom ein b&ocirc;d ynddo ef.</P>
<P N="6">6 Yr hwn a ddywed ei f&ocirc;d yn aros ynddo ef, a ddylei yntef fe|lly rodio, megis ac y rhodiodd ef.</P>
<P N="7">7 Y brodyr, nid gorchymmyn newydd yr wyf yn ei &s;crifennu at|toch, eithr gorchymmyn h&ecirc;n, yr hwn oedd gennych o'r dechreu|ad: yr h&ecirc;n orchymmyn yw'r gair a glyw&s;och o'r dechreuad.</P>
<P N="8">8 Trachefn, gorchymmyn ne|wydd yr wyf yn ei &s;crifennu at|toch, yr hyn &s;ydd w&icirc;r ynddo ef, ac ynoch chwithau: oblegid y ty|wyllwch a aeth heibio, a'r gw&icirc;r oleuni &s;ydd yr awron yn ty|wynnu.</P>
<P N="9">9 Yr hwn a ddywed ei f&ocirc;d yn y goleuni, ac a ga&s;&acirc;o ei frawd, yn y tywyllwch y mae hyd y pr&ycirc;d hyn.</P>
<P N="10">10 Yr hwn &s;ydd yn caru ei frawd, &s;ydd yn aros yn y goleuni, ac nid oes rhwy&s;tr ynddo.</P>
<P N="11">11 Eithr yr hwn &s;ydd yn ca&s;au
<PB REF="262"> ei frawd, yn y tywyllwch y mae, ac yn y tywyllwch y mae yn rho|dio: ac ni &wcirc;yr i ba le y mae yn myned, oblegid y mae y tywyllwch wedi dallu ei lygaid ef.</P>
<P N="12">12 Scrifennu yr wyf attoch chwi, blant bychain, oblegid ma|ddeu i chwi eich pechodau, er mwyn ei Enw ef.</P>
<P N="13">13 Scrifennu yr wyf attoch chwi, dadau, am adnabod o ho|noch yr hwn <HI>&s;ydd</HI> o'r dechreuad: &s;crifennu yr wyf attoch chwi, w&ycirc;r ieuaingc, am orchfygu o ho|noch yr un drwg: &s;crifennu yr wyfattoch chwi, rai bychain, am i chwi adnabod y T&acirc;d.</P>
<P N="14">14 Scrifennais attoch chwi, da|dau, am adnabod o honoch yr hwn <HI>&s;ydd</HI> o'r dechreuad: &s;crifen|nais attoch chwi, w&ycirc;r ieuaingc, am eich b&ocirc;d yn gryfion, a b&ocirc;d gair Duw yn aros ynoch, a gorchfygu o honoch yr un drwg.</P>
<P N="15">15 Na cherwch y b&ycirc;d, na'r pe|thau <HI>&s;y</HI> yn y b&ycirc;d: o ch&acirc;r neb y b&ycirc;d, nid yw cariad y T&acirc;d ynddo ef.</P>
<P N="16">16 Canys p&ocirc;b peth a'r y &s;ydd yn y b&ycirc;d, <HI>megis</HI> chwant y cnawd, a chwant y llygaid, a balchder y bywyd; nid yw o'r T&acirc;d, eithr o'r b&ycirc;d y mae.</P>
<P N="17">17 A'r b&ycirc;d &s;ydd yn myned hei|bio, a'i chwant hefyd: ond yr hwn &s;ydd yn gwneuthur ewyllys Duw, &s;ydd yn aros yn dragywydd.</P>
<P N="18">18 O blant bychain, yr awr ddiweddaf ydyw: ac megis y clyw|&s;och y daw Anghri&s;t, yr awron hefyd y mae Anghri&s;tiau lawer: wrth yr hyn y g&wcirc;yddom mai yr awr ddiweddaf ydyw.</P>
<P N="19">19 Oddi wrthym ni yr aethant hwy allan, eithr nid oeddynt o honom ni: canys pe bua&s;ent o ho|nom ni, hwy a arho&s;a&s;ent gyd a ni: eithr <HI>hyn a fu</HI> fel yr eglurid nad ydynt hwy oll o honom ni.</P>
<P N="20">20 Eithr y mae gennych chwi enneiniad oddi wrth y Sanctaidd hwnnw, a chwi a wyddoch b&ocirc;b peth.</P>
<P N="21">21 Ni &s;crifennais attoch oble|gid na &wcirc;yddech y gwirionedd, eithr oblegid eich bod yn ei w&ycirc;|bod, ac nad oes un celwydd o'r gwirionedd.</P>
<P N="22">22 Pwy yw 'r celwyddog, ond yr hwn &s;ydd yn gwadu nad Ie&s;u yw 'r Chri&s;t? Efe yw 'r Anghri&s;t, yr hwn &s;ydd yn gwadu y T&acirc;d &acirc;'r M&acirc;b.</P>
<P N="23">23 P&ocirc;b un ac &s;ydd yn gwadu y M&acirc;b, nid oes ganddo y T&acirc;d chwaith: <HI>yr hwn &s;ydd yn cyffe&s;u y M&acirc;b, y mae y T&acirc;d ganddo hefyd.</HI></P>
<P N="24">24 Arho&s;ed gan hynny ynoch chwi, yr hyn a glyw&s;och o'r de|chreuad: od erys ynoch yr hyn a glyw&s;och o'r dechreuad, chwi|thau hefyd a gewch aros yn y M&acirc;b, ac yn y T&acirc;d.</P>
<P N="25">25 A hwn yw 'r addewid a adda|wodd efe i ni, <HI>&s;ef</HI> bywyd tragwy|ddol.</P>
<P N="26">26 Y pethau hyn a &s;crifennais attoch ynghylch y rhai &s;y yn eich hudo.</P>
<P N="27">27 Ond y mae yr enneiniad a dderbynia&s;och ganddo ef, yn aros ynoch chwi, ac nid oes arnoch ei&s;ieu dy&s;cu o n&ecirc;b chwi: eithr fel y mae yr un enneiniad yn eich dy&s;cu chwi am b&ocirc;b peth, a gw&icirc;r yw, ac nid yw gelwydd: ac me|gis i'ch dy&s;coddi chwi, yr arho&s;|wch ynddo.</P>
<P N="28">28 Ac yr awron, blant bychain, arho&s;wch ynddc: fel pan ymddan|go&s;o
<PB REF="263"> efe, y byddo hyder gen|nym, ac na chywilyddiom ger ei fron ef, yn ei ddyfodiad.</P>
<P N="29">29 Os gwyddoch ei f&ocirc;d ef yn gyfiawn, chwi a wyddoch fod p&ocirc;b un &s;ydd yn gwneuthur cyfiawn|der, wedi ei eni o honaw ef.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y mae efe yn dangos rhagorol ga|riad Duw tuag attom ni, yn ein gwneuthur ni yn blant iddo ei hun.</HI> 3 <HI>Ac am hynny y byddai raid i ninnau fod yn ufydd i gadw ei orchymynnion:</HI> 11 <HI>A charu bawb ei gilydd fel brodyr.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>GWelwch pa f&acirc;th gariad a roes y T&acirc;d arnom, fel i'n gelwid yn feibion i Dduw: oblegid hyn nid edwyn y b&ycirc;d chwi, oblegid nad adnabu efe ef.</P>
<P N="2">2 Anwylyd, yr awrhon meibi|on i Dduw ydym, ac nid amlyg|wyd etto beth a fyddwn: eithr ni a wyddom pan ymddango&s;o ef, y byddwn gyffelyb iddo: oblegid ni a gawn ei weled ef megis ac y mae.</P>
<P N="3">3 Ac y mae p&ocirc;b un &s;ydd gan|ddo y gobaith hyn ynddo ef, yn ei buro ei hun, megis y mae yntef yn b&ucirc;r.</P>
<P N="4">4 P&ocirc;b un ac &s;ydd yn gwneu|thur pechod, &s;ydd hefyd yn gw|neuthur anghyfraith: oblegid ang|hyfraith yw pechod.</P>
<P N="5">5 A chwi a &wcirc;yddoch ym|ddangos o honaw ef, fel y deleai ein pechodau ni: ac ynddo ef nid oes pechod.</P>
<P N="6">6 Pob un ac &s;ydd yn aros yn|ddo ef, nid yw yn pechu: p&ocirc;b un ac &s;ydd yn pechu, ni's gwelodd ef, ae ni's adnabu ef.</P>
<P N="7">7 O blant bychain, na thwy|lled n&ecirc;b chwi: yr hwn &s;ydd yn gwneuthur cyfiawnder, &s;ydd gy|fiawn, megis y mae yntef yn gy|fiawn.</P>
<P N="8">8 Yr hwn &s;ydd yn gwneuthur pechod, o ddiafol y mae: canys y mae diafol yn pechu o'r dechreu|ad: i hyn yr ymddango&s;odd M&acirc;b Duw, fel y dattodai weithredoedd diafol.</P>
<P N="9">9 P&ocirc;b un a aned o Dduw, nid yw yn gwneuthur pechod: oble|gid y mae ei h&acirc;d ef yn aros ynddo ef, ac ni all efe bechu, am ei eni ef o Dduw.</P>
<P N="10">10 Yn hyn y mae yn amlwg plant Duw, a phlant diafol: p&ocirc;b un ac &s;y heb wneuthur cyfiawn|der, nid yw o Dduw, na'r hwn nid yw yn caru ei frawd.</P>
<P N="11">11 Oblegid hon yw'r gennad|wri a glyw&s;och o'r dechreuad, b&ocirc;d i ni garu ei gilydd.</P>
<P N="12">12 Nid fel Cain, <HI>yr hwn</HI> oedd o'r drwg, ac a laddodd ei frawd: a pha ham y lladdodd ef? Oblegid b&ocirc;d ei weithredoedd ef yn ddrwg, ar eiddo ei frawd yn dda.</P>
<P N="13">13 Na ryfeddwch, fy mrodyr, os yw'r b&ycirc;d yn eich ca&s;&acirc;u chwi.</P>
<P N="14">14 Nyni a wyddom ddarfod ein &s;ymmud ni o farwolaeth i fywyd, oblegid ein b&ocirc;d yn caru y brodyr: yr hwn nid yw yn caru ei frawd, y mae yn aros ym marwolaeth.</P>
<P N="15">15 P&ocirc;b un ac &s;ydd yn ca&s;au ei frawd, lleiddiad d&ycirc;n yw: a chwi a wyddoch nad oes i un lleiddiad dyn fywyd tragwyddol yn aros ynddo.</P>
<P N="16">16 Yn hyn yr adnabuom gariad Duw, oblegid dodi o honaw ef ei einioes dro&s;om ni: a ninnau a ddylem ddodi ein heinioes tros y brodyr.</P>
<PB REF="263">
<P N="17">17 Eithr yr hwn &s;ydd ganddo dda 'r b&ycirc;d hwn, ac a w&ecirc;lo ei frawd mewn ei&s;ieu, ac a gaeo ei do&s;turi oddi wrtho, pa f&ocirc;dd y mae cariad Duw yn aros ynddo ef?</P>
<P N="18">18 Fy mhlant bychain, na cha|rwn ar air, nac ar dafod <HI>yn unic,</HI> eithr mewn gweithred a gwirio|nedd.</P>
<P N="19">19 Ac wrth hyn a gwyddom ein b&ocirc;d o'r gwirionedd, ac y &s;ic|crhawn ein calonnau ger ei fron ef.</P>
<P N="20">20 Oblegid os ein calon a'n condemna, mwy yw Duw n&acirc;'n calon, ac efe a &wcirc;yr b&ocirc;b peth.</P>
<P N="21">21 Anwylyd, os ein calon ni'n condemna, y mae gennym hyder ar Dduw:</P>
<P N="22">22 A pha beth bynnag a ofyn|nom, yr ydym yn ei dderbyn gan|ddo ef, oblegid ein b&ocirc;d yn cadw ei orchymynnion ef, ac yn gwneu|thur y pethau &s;y yn rhyngu b&ocirc;dd yn ei olwg ef.</P>
<P N="23">23 A hwn yw ei orchymyn ef, gredu o honom yn Enw ei F&acirc;b ef Ie&s;u Gri&s;t, a charu ei gilydd, megis y rhoes efe orchymmyn i ni.</P>
<P N="24">24 A'r hwn &s;ydd yn cadw ei orchymynnion ef, &s;ydd yn trigo ynddo ef, ac yntef ynddo yntef: ac wrth hyn y gwyddom ei f&ocirc;d ef yn aros ynom, <HI>&s;ef</HI> o'r Y&s;pryd a roddes efe i ni.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P><HI>Y mae efe yn eu rhybuddio hwynt na wnaent goel ar b&ocirc;b athro &s;ydd yn ymffro&s;tio o'r Y&s;pryd, eithr eu profi hwy yn hytrach trwy reolau y ffydd Gatholig.</HI> 7 <HI>Ac y mae efe trwy amryw re&s;ymmau yn eu han|nog hwy i gariad brawdol.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>ANwylyd, na chredwch b&ocirc;b Y&s;pryd, eithr profwch yr Y&s;|prydion ai o Dduw y maent: ob|legid y mae gau brophwydi lawer wedi myned allan i'r b&ycirc;d.</P>
<P N="2">2 Wrth hyn adnabyddwch Y&s;|pryd Duw: p&ocirc;b Y&s;pryd ac &s;ydd yn cyffe&s;u ddyfod Ie&s;u Gri&s;t yn y cnawd, o Dduw y mae.</P>
<P N="3">3 A ph&ocirc;b Y&s;pryd a'r nid yw yn cyffe&s;u ddyfod Ie&s;u Gri&s;t yn y cnawd, nid yw o Dduw: eithr hwn yw <HI>Y&s;pryd</HI> Anghri&s;t, yr hwn y clyw&s;och ei f&ocirc;d yn dyfod, a'r awron y mae <HI>efe</HI> yn y b&ycirc;d eu&s;us.</P>
<P N="4">4 Chwy-chwi ydych o Dduw, blant bychain, ac a'u gorchfyga|&s;och hwy: oblegid mwy yw'r hwn &s;ydd ynoch chwi, n&acirc;'r hwn &s;ydd yn y b&ycirc;d.</P>
<P N="5">5 Hwynt-hwy o'r b&ycirc;d y maent: am hynny y llefarant am y b&ycirc;d, a'r b&ycirc;d a wrendy arnynt.</P>
<P N="6">6 Nyni o Dduw yr ydym: yr hwn &s;ydd yn adnabod Duw, &s;ydd yn ein gwrando ni: yr hwn nid yw o Dduw, nid yw yn ein gw|rando ni: wrth hyn yr adwaenom Y&s;pryd y gwirionedd, ac Y&s;pryd y cyfeiliorni.</P>
<P N="7">7 Anwylyd, carwn ei gilydd: oblegid cariad o Dduw y mae: a ph&ocirc;b un ac &s;ydd yn caru, o Dduw y ganwyd ef, ac y mae efe yn ad|nabod Duw.</P>
<P N="8">8 Yr hwn nid yw yn caru, nid adnabu Dduw: oblegid Duw ca|riad yw.</P>
<P N="9">9 Yn hyn yr eglurwyd cariad Duw tu ac attom ni, oblegid dan|fon o Dduw ei unic-anedig F&acirc;b i'r b&ycirc;d, fel y byddem fyw trwy|ddo ef.</P>
<PB REF="264">
<P N="10">10 Yn hyn y mae cariad, nid am i ni garu Duw, ond am iddo ef ein caru ni, ac anfon ei F&acirc;b <HI>i f&ocirc;d</HI> yn iawn dros ein pechodau.</P>
<P N="11">11 Anwylyd, os felly y carodd Duw ni, ninnau hefyd a ddylem garu ei gilydd.</P>
<P N="12">12 Ni welodd neb Dduw eri|oed: os carwn ni ei gilydd y mae Duw yn trigo ynom, ac y mae ei gariad ef yn berffaith ynom.</P>
<P N="13">13 Wrth hyn y gwyddom ein b&ocirc;d yn trigo ynddo ef, ac yntef y|nom ninnau, am ddarfod iddo roddi i ni o'i Y&s;pryd.</P>
<P N="14">14 A ninnau a wel&s;om, ac y|dym yn ty&s;tiolaethu, ddarfod i'r T&acirc;d ddanfon y M&acirc;b, <HI>i fod</HI> yn Ia|chawdwr i'r b&ycirc;d.</P>
<P N="15">15 Pwy bynnag a gyffe&s;o f&ocirc;d Ie&s;u yn F&acirc;b Duw, y mae Duw yn aros ynddo ef, ac yntef yn Nuw.</P>
<P N="16">16 A nyni a adnabuom, ac a greda&s;om y cariad &s;ydd gan Dduw tu ac attom ni. Duw cariad yw: a'r hwn &s;ydd yn aros mewn cari|ad, &s;ydd yn aros yn Nuw, a Duw ynddo yntef.</P>
<P N="17">17 Yn hyn y perffeithiwyd ein cariad ni, fel y caffom hyder ddydd farn: oblegid megis ac y mae efe, yr ydym ninnau hefyd yn y b&ycirc;d hwn.</P>
<P N="18">18 Nid oes ofn mewn cariad, eithr y mae perffaith gariad yn bwrw allan ofn: oblegid y mae i ofn boenedigaeth: a'r hwn &s;ydd yn ofni ni pherffeithiwyd mewn cariad.</P>
<P N="19">19 Yr ydym ni yn ei garu ef, am iddo ef yn gyntaf ein caru ni.</P>
<P N="20">20 Os dywed n&ecirc;b, yr wyf yn caru Duw, ac efe yn ca&s;au ei frawd, celwyddog yw: canys yr hwn nid yw yn caru ei frawd yr hwn a welodd, pa f&ocirc;dd y gall efe garu Duw yr hwn ni's gwelodd?</P>
<P N="21">21 A'r gorchymmyn hwn &s;ydd gennym oddi wrtho ef, b&ocirc;d i'r hwn &s;ydd yn caru Duw, garu ei frawd hefyd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P><HI>Y neb &s;ydd yn caru Duw &s;ydd yn ca|ru ei blant ef hefyd, ac yn cadw ei orchymynnion ef.</HI> 3 <HI>Y rhai &s;ydd y&s;cafn, ac nid trymion i'r ffydd|loniaid.</HI> 9 <HI>Y mae Ie&s;u yn fab Duw, ac yn abl i'n hachub ni:</HI> 14 <HI>ac i wrando ein gweddiau, y rhai yr ydym yn eu gwneuthur tro&s;om ein hunain, a thros eraill.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>POb un ac &s;ydd yn credu mai Ie&s;u yw'r Chri&s;t, o Dduw y ganed ef, a ph&ocirc;b un ac &s;y yn caru yr hwn a genhedlodd, &s;ydd hefyd yn caru yr hwn a genhedlwyd o honaw.</P>
<P N="2">2 Yn hyn y g&wcirc;yddom ein b&ocirc;d yn caru plant Duw, pan f&ocirc;m yn caru Duw, ac yn cadw ei orchy|mynnion ef:</P>
<P N="3">3 Canys hyn yw cariad Duw, b&ocirc;d i ni gadw ei orchymynnion: a'i orchymynnion ef nid ydynt drymion.</P>
<P N="4">4 Oblegid beth bynnag a aned o Dduw, y mae yn gorchfygu 'r b&ycirc;d: a hon yw 'r oruchafiaeth &s;ydd yn gorchfygu y b&ycirc;d, <HI>&s;ef</HI> ein ffydd ni.</P>
<P N="5">5 Pwy yw yr hwn &s;ydd yn gorchfygu 'r b&ycirc;d, onid yr hwn &s;ydd yn credu mai Ie&s;u yw M&acirc;b Duw?</P>
<P N="6">6 Dymma yr hwn a ddaeth trwy
<PB REF="264"> ddwfr a gwaed, <HI>&s;ef</HI> Ie&s;u Gri&s;t: nid trwy ddwfr yn unic, ond trwy ddwfr a gwaed: a'r Y&s;pryd yw'r hwn &s;ydd yn ty&s;tiolaethu, oblegid yr Y&s;pryd &s;ydd wirio|nedd.</P>
<P N="7">7 Oblegid y mae tri yn ty&s;tio|laethu yn y n&ecirc;f, y T&acirc;d, y Gair, a'r Y&s;pryd gl&acirc;n: a'r tri hyn un y|dynt.</P>
<P N="8">8 Ac y mae tri yn ty&s;tiolaethu ar y ddaiar, yr Y&s;pryd, a'r dwfr, a'r gwaed: a'r tri hyn, yn un y maent <HI>yn cytt&ucirc;no.</HI></P>
<P N="9">9 Os ty&s;tiolaeth dynion yr y|dym yn ei dderbyn, y mae ty&s;tio|laeth Duw yn fwy: canys hyn yw ty&s;tiolaeth Duw, yr hon a dy&s;tio|laethodd efe am ei f&acirc;b.</P>
<P N="10">10 Yr hwn &s;ydd yn credu ym M&acirc;b Duw, &s;ydd ganddo y d&ycirc;&s;tio|laeth ynddo ei hun: hwn nid yw yn credu i Dduw, a'i gwnaeth ef yn gelwyddog, oblegid na chre|dodd y dy&s;tiolaeth a dy&s;tiolaeth|odd Duw am ei F&acirc;b.</P>
<P N="11">11 A hon yw 'r dy&s;tiolaeth, roddi o Dduw i ni fywyd tragy|wyddol: a'r bywyd hwn &s;ydd yn ei F&acirc;b ef.</P>
<P N="12">12 Yr hwn y mae y M&acirc;b gan|ddo, y mae y bywyd ganddo: a'r hwn nid yw ganddo F&acirc;b Duw, nid oes ganddo fywyd.</P>
<P N="13">13 Y pethau hyn a &s;crifennais attoch chwi, y rhai ydych yn credu yn Enw M&acirc;b Duw: fel y gwypoch f&ocirc;d i chwi fywyd tra|gywyddol, ac fel y credoch yn enw M&acirc;b Duw.</P>
<P N="14">14 A hyn yw 'r hyfder &s;ydd gennym tu ac atto ef, ei f&ocirc;d ef yn ein gwrando ni, os gofynnwn ddim yn &ocirc;l ei ewyllys ef.</P>
<P N="15">15 Ac os gwyddom ei f&ocirc;d ef yn ein gwrando ni, pa <HI>beth</HI> byn|nag a ddei&s;yfom, ni a &wcirc;yddom ein b&ocirc;d yn cael y dei&s;yfiadau a ddei&s;yfia&s;om ganddo.</P>
<P N="16">16 Os gw&ecirc;l n&ecirc;b ei frawd yn pechu pechod nid yw i farwo|laeth, efe a ddei&s;yf, ac efe a rydd iddo fywyd, i'r rhai &s;y'n pechu nid i farwolaeth: y mae pechod i farwolaeth, nid am hwnnw yr wyf yn dywedyd ar ddei&s;yf o honaw.</P>
<P N="17">17 P&ocirc;b anghyfiawnder pechod yw: ac y mae pechod nid <HI>yw</HI> i farwolaeth.</P>
<P N="18">18 Ni a wyddom nad yw'r n&ecirc;b a aned o Dduw, yn pechu: eithr y mae yr hwn a aned o Dduw yn ei gadw ei hun, a'r drwg hwnnw nid yw yn cyffwrdd ag ef.</P>
<P N="19">19 Ni a wyddom ein b&ocirc;d o Dduw, ac y mae yr h&ocirc;ll f&ycirc;d yn gorwedd mewn drygioni.</P>
<P N="20">20 Ac a wyddom ddyfod M&acirc;b Duw, ac efe a roes i ni feddwl, fel yr adnabyddom yr hwn &s;ydd gywir: ac yr ydym yn y Cywir hwnnw, <HI>&s;ef</HI> yn ei F&acirc;b ef Ie&s;u Gri&s;t. Hwn yw y gw&icirc;r Dduw, a'r by|wyd tragwyddol.</P>
<P N="21">21 Y plant bychain, ymged|wch oddi wrth eulynnod. Amen.</P>
</DIV2>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="book">
<PB REF="265">
<HEAD>AIL EPISTOL IOAN YR APOSTOL.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P><HI>Y mae efe yn annog rhyw Arglwy|ddes urdda&s;ol a'i phlant. i barh&acirc;u mewn cariad a ffydd Gri&s;t:</HI> 8 <HI>rhac iddynt golli gwobr eu proffe&s;&s; o'r blaen:</HI> 10 <HI>Ac na byddei i|ddynt a wnelent &acirc;'r twyllw&ycirc;r nid oedd yn dy&s;cu gwir athrawiaeth Chri&s;t Ie&s;u.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>YR Henuriad at yr etho|ledig Arglwyddes, a'i phlant, y rhai yr wyfi yn eu caru yn y gwiri|onedd, ac nid myfi yn unic, ond pawb hefyd a adnabuant y gwiri|onedd;</P>
<P N="2">2 Er mwyn y gwirionedd, yr hwn &s;ydd yn aros ynom ni, ac a fydd gyd &acirc; ni yn dragywydd.</P>
<P N="3">3 Bydded gyd &acirc; chwi r&acirc;s, tru|garedd, a thangneddyf, oddi wrth Dduw T&acirc;d, ac oddi wrth yr Ar|glwydd Ie&s;u Gri&s;t, M&acirc;b y T&acirc;d, mewn gwirionedd a chariad.</P>
<P N="4">4 Bu lawen iawn gennif i mi gael o'th blant di <HI>rai</HI> yn rhodio mewn gwirionedd, fel y derbynia|&s;om orchymmyn gan y T&acirc;d.</P>
<P N="5">5 Ac yn awr yr wyf yn attolwg i ti, Arglwyddes, nid fel <HI>un</HI> yn &s;crifennu gorchymmyn newydd i ti, eithr yr hwn oedd gennym o'r dechreuad, garu o honom ei gilydd.</P>
<P N="6">6 A hyn yw 'r cariad, b&ocirc;d i ni rodio yn &ocirc;l ei orchymynnion ef. Hwn yw'r gorchymyn, megis y clyw&s;och o'r dechreuad, f&ocirc;d i chwi rodio ynddo.</P>
<P N="7">7 Oblegid y mae twyll-w&ycirc;r lawer wedi dyfod i mewn i'r b&ycirc;d, y rhai nid ydynt yn cyffe&s;u ddy|fod Ie&s;u Gri&s;t yn y cnawd. Hwn yw 'r twyll-&wcirc;r a'r Anghri&s;t.</P>
<P N="8">8 Edrychwch arnoch eich hu|nain, fel na chollom y pethau a wnaethom, ond b&ocirc;d i ni dderbyn llawn wobr.</P>
<P N="9">9 P&ocirc;b un ac &s;y yn tro&s;&s;eddu, ac heb aros yn ny&s;ceidiaeth Chri&s;t, nid yw Duw ganddo ef; yr hwn &s;ydd yn aros yn ny&s;ceidiaeth Chri&s;t, hwnnw y mae y T&acirc;d a'r M&acirc;b gan|ddo.</P>
<P N="10">10 Od oes n&ecirc;b yn dyfod at|toch, ac heb ddwyn y ddy&s;ceidi|aeth hon, na dderbyniwch ef i d&ycirc;, ac na ddywedwch Duw yn rhwydd wrtho.</P>
<P N="11">11 Canys yr hwn &s;ydd yn dy|wedyd wrtho, Duw yn rhwydd, &s;ydd gyfrannog o'i weithredoedd drwg ef.</P>
<P N="12">12 Er b&ocirc;d gennif lower o be|thau iw &s;crifennu attoch, nid oe|ddwn yn ewylly&s;io <HI>&s;crifennu</HI> &acirc; phapir ac ingc: eithr gobeithio'r ydwyf ddyfod attoch, a llefaru wyneb yn wyneb, fel y byddo ein llawenydd yn gyflawn.</P>
<P N="13">13 Y mae plant dy chwaer etholedig yn dy annerch, A|men,</P>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="book">
<PB REF="265">
<HEAD>TRYDYDD EPISTOL IOAN YR APOSTOL.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P><HI>Y mae efe yn Canmol Gaius am ei dduwioldeb:</HI> 5 <HI>ac am groe&s;awu pregeth-wyr.</HI> 9 <HI>Y mae efe yn a|chwyn rhag angharedigrwydd ac uchder Diotrephes:</HI> 11 <HI>yr hwn ni ddylid dilyn ei ddrwg e&s;ampl.</HI> 12 <HI>Y mae efe yn rhoi canmoliaeth mawr i Demetrius.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>YR Henuriad at yr anwyl Gaius, yr hwn yr wyf yn ei garu mewn gwirionedd.</P>
<P N="2">2 Yr anwylyd, yr ydwyf yn bennaf dim yn dymuno dy f&ocirc;d yn llwyddo, ac yn iach, fel y mae dy enaid yn llwyddo.</P>
<P N="3">3 Canys mi a lawenychais yn fawr, pan ddaeth y brodyr, a thy|&s;tiolaethu am dy wirionedd di, megis ac yr ydwyt yn rhodio mewn gwirionedd.</P>
<P N="4">4 Mwy llawenydd n&acirc; hyn nid oes gennif, &s;ef cael clywed b&ocirc;d fy mhlant yn rhodio mewn gwirio|nedd.</P>
<P N="5">5 Yr anwylyd, yr ydwyt yn gwneuthur yn ffyddlon yr hyn yr ydwyt yn ei wneuthur, tu ac at y brodyr, a thu ac at ddieithri|aid:</P>
<P N="6">6 Y rhai a dy&s;tiolaetha&s;ant am dy gariad di, ger bron yr Eglwys: y rhai os hebryngi, fel y gweddei i Dduw, da y gwnei.</P>
<P N="7">7 Canys er mwyn ei Enw ef yr aethant allan, heb gymmeryd dim gan y Cenhedloedd.</P>
<P N="8">8 Ni a ddylem gan hynny dder|byn y cyfryw rai, fel y byddom gyd-g&ycirc;northwy-w&ycirc;r i'r gwirio|nedd.</P>
<P N="9">9 Mi a &s;crifennais at yr Eg|lwys: eithr Diotrephes, yr hwn &s;ydd yn chwennych y blaen yn eu plith hwy, ni dderbyn ddim o honom.</P>
<P N="10">10 O herwydd hyn, os deuaf, mi a ddygaf ar g&ocirc;f ei weithred|oedd y mae efe yn eu gwneuthur, gan w&acirc;g-&s;iarad i'n herbyn &acirc; gei|riau drygionus: ac heb f&ocirc;d yn fodlon ar hynny, nid yw efe ei hun yn derbyn y brodyr, a'r rhai &s;y yn ewylly&s;io, y mae yn eu gwa|hardd, ac yn eu bwrw allan o'r Eglwys.</P>
<P N="11">11 Anwylyd, na ddilyn yr hyn &s;ydd ddrwg, ond yr hyn &s;ydd dda. Yr hwn &s;ydd yn gwneuthur daio|ni, o Dduw y mae: ond yr hwn &s;ydd yn gwneuthur drygioni, ni welodd Dduw.</P>
<P N="12">12 Y mai i Demetrius air da gan bawb, a chan y gwirionedd ei hun: a ninnau hefyd ein hunain ydym yn ty&s;tiolaethu, a chwi a &wcirc;yddoch f&ocirc;d ein ty&s;tiolaeth ni yn w&icirc;r.</P>
<P N="13">13 Yr oedd gennif lawer o be|thau iw &s;crifennu, ond nid wyf yn chwennych &s;crifennu ag ingc a phin attat ti:</P>
<P N="14">14 Eithr gobeithio yr ydwyf gael dy weled ar fyrder, ac ni a ymddiddanwn wyneb yn wyneb.</P>
<P N="15">15 Tangneddyf i ti. Y mae y cy|feillion i'th annerch. Annerch y cyfeillion wrth en henwau.</P>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="book">
<PB REF="266">
<HEAD>EPISTOL CYFFREDINOL IUDAS yr APOSTOL.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P><HI>Y mae yn eu hannog i broffe&s;&s;u ffydd Gri&s;t yn ddianwadal:</HI> 14 <HI>Bod gau athrawon wedi ymlu&s;co i mewn iw hudo hwynt: a bod dialedd creulon wedi ei ddarparu iw hathrawiaeth a'i cynneddfau melltigedig hwynt:</HI> 20 <HI>Ond b&ocirc;d y rhai duwiol trwy gynhorthwy yr Y&s;pryd gl&acirc;n, a thrwy weddio ar Ddww, yn abl i barhau, ac i gyn|nyddu mewn gr&acirc;s: ac iw cadw eu hunain, ac i achub eraill rhac maglau y twyllwyr hynny.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>IUDAS, gwa&s;aneth wr Ie|&s;u Gri&s;t, a brawd Iaco, at y rhai a &s;ancteiddiwyd gan Dduw T&acirc;d, ac a gadwyd <HI>yn</HI> Ie&s;u Gri&s;t, <HI>ac</HI> a alwyd:</P>
<P N="2">2 Trugaredd i chwi, a thang|neddyf, a chariad a luo&s;oger.</P>
<P N="3">3 Anwylyd, pan roddais b&ocirc;b diwydrwydd ar &s;erifennu attoch, am yr iecnydwriaeth gyffredinol, anghenrhaid oeddi mi &s;crifennu attoch, gan eich annog i ymdrech ym mhlaid y ffydd, yr hon a ro|dded un-waith i'r Sainct.</P>
<P N="4">4 Canys y mae rhyw ddynion wedi ymlu&s;co i mewn, y rhai a rag|ordeiniwyd er y&s;talm i'r farnedi|gaeth hom, annuwiolion, yn troi gr&acirc;s ein Duw ni i drythyllwch, ac yn gwadu yr unic Arglwydd Dduw, a'n Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="5">5 Ewylly&s;io gan hynny yr yd|wyf eich coff&acirc;u chwi, gan eich b&ocirc;d un-waith yn g&wcirc;ybod hyn, i'r Arglwydd wedi iddo waredu y bobl o d&icirc;r yr Aipht, dde&s;trywio eilwaith y rhai ni chreda&s;ant.</P>
<P N="6">6 Yr Angelion hefyd, y rhai ni chadwa&s;ant eu dechreuad, eithr a adaw&s;ant eu trifga eu hun, a gad|wodd efe mewn cadwynau trag|wyddol tan dywyllwch, i farn y dydd mawr.</P>
<P N="7">7 Megis y mae Sodoma a Go|morrha, a'r dina&s;oedd a'u ham|gylch mewn cyffelyb f&ocirc;dd &acirc; hwynt wedi putteinio, a myned ar &ocirc;l cnawd arall, wedi eu go&s;od yn e&s;ampl, gan ddioddef dialedd t&acirc;n tragwyddol.</P>
<P N="8">8 Yr un ffunyd hefyd y mae y breuddwyd-w&ycirc;r hyn, yn halogi'r cnawd, yn diy&s;tyru llywodraeth, ac yn cablu y rhai &s;y mewn aw|durdod.</P>
<P N="9">9 Eithr Michael yr Arch-an|gel, pan oedd efe wrth ymddad|leu &acirc; diafol, yn ymre&s;ymmu yng|hylch corph Mo&s;es, ni feiddiodd ddwyn barn gablaidd arno, eithr efe a ddywedodd, Cerydded yr Ar|glwydd dydi.</P>
<P N="10">10 Eithr y rhai hyn &s;ydd yn cablu y pethau ni's gwyddant; a pha bethau bynnag y maent yn anianawl, fel anifeiliaid di-re&s;wm yn <HI>eu</HI> gwybod, yn y rhai hynny ymlygru y maent.</P>
<P N="11">11 Gwae hwynt-hwy: oblegid hwy a gerdda&s;ant yn ffordd Cain, ac a'u collwyd trwy dwyll gwobr Balaam, ac a'u difethwyd yng|wrthddy wediad Core.</P>
<PB REF="266">
<P N="12">12 Y rhai &s;ydd frychau yn eich cariad-wleddoedd chwi, yn cyd-wledda &acirc; chwi, yn ddiofn yn eu pe&s;ci eu hunain: cymylau diddwfr ydynt, a gylch-arwei|nir gan wyntoedd: preniau di|flannedig, heb ffrwyth, dwy|waith yn feirw, wedi eu di|wreiddio.</P>
<P N="13">13 Tonnau cynddeiriog y m&ocirc;r, yn ewynnu allan eu cywilydd eu hunain: &s;&ecirc;r gwibiog, i'r rhai y cadwyd niwl y tywyllwch yn dragywydd.</P>
<P N="14">14 Ac Enoch hefyd y &s;eithfed o Addaf, a brophwydodd am y rhai hyn gan ddywedyd, wele, y mae'r Arglwydd yn dyfod gyd &acirc; myr|ddiwn o'i Sainct,</P>
<P N="15">15 I wneuthur barn yn erbyn pawb, ac i lwyr-argyoeddi yr holl rai annuwiol o honynt, am holl weithredoedd eu hannuwiol|deb, y rhai a wnaethant hwy yn annuwiol, ac am yr holl <HI>eiriau</HI> caledion, y rhai a lefarodd pe|chaduriaid annuwiol yn ei erbyn ef.</P>
<P N="16">16 Y rhai hyn &s;ydd rwgnach|w&ycirc;r, tuchan-w&ycirc;r, yn cerdded yn &ocirc;l eu chwantau eu hunain: ac y mae eu genau yn llefaru <HI>geiriau</HI> chwyddedig, yn maw|ygu wynebau <HI>dynion</HI> er mwyn b&ucirc;dd.</P>
<P N="17">17 Eithr chwi, o rai anwyl, co|fiwch y geiriau a rag-ddywed|pwyd gan Apo&s;tolion ein Har|glwydd Ie&s;u Gri&s;t:</P>
<P N="18">18 Ddywedyd o honynt i chwi y bydd yn yr am&s;er di|weddaf watwar-w&ycirc;r, yn cerdded yn &ocirc;l eu chwantau annuwiol eu hunain.</P>
<P N="19">19 Y rhai hyn yw y rhai &s;y yn eu didoli eu hunain, yn anianol, heb f&ocirc;d yr Y&s;pryd ganddynt.</P>
<P N="20">20 Eithr chwy-chwi, anwylyd, gan eich adeiladu eich hunain ar eich &s;ancteiddiaf ffydd, a gweddio yn yr Y&s;pryd gl&acirc;n,</P>
<P N="21">21 Ymgedwch ynghariad Duw, gan ddi&s;gwil trugaredd ein Har|glwydd Ie&s;u Gri&s;t, i fywyd trag|wyddol.</P>
<P N="22">22 A thrugarhewch wrth rai, gan wneuthur rhagor:</P>
<P N="23">23 Eithr rhai cedwch trwy ofn, gan <HI>eu</HI> cippio hwy allan o'r t&acirc;n, gan ga&s;&acirc;u hyd yn oed y wi&s;c a halogwyd gan y cnawd.</P>
<P N="24">24 Eithr i'r hwn a ddichon eich cadw chwi yn ddi-gwymp, a'ch go&s;od ger bron ei ogoniant ef yn ddifeius mewn gorfoledd,</P>
<P N="25">25 I'r unic ddoeth Dduw, ein Iachawdwr ni, <HI>y byddo</HI> gogoni|ant a mawredd, gallu ac awdur|dod, yr awrhon ae yn dragywydd. Amen.</P>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="book">
<PB REF="267">
<HEAD>DADCUDDIAD SAINCT IOAN Y DIFINYDD.</HEAD>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PENNOD I.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Ioan yn &s;crifennu ei Ddatcuddiad at y &s;aith Eglwys o A&s;ia, yr rhai a arwyddocceir wrth y &s;aith gan|hwyll-bren aur.</HI> 7 <HI>Dyfodiad Chri&s;t:</HI> 14 <HI>a'i allu gogoneddus, a'i ardderchawgrwydd ef.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>DAd-cuddiad Ie&s;u Gri&s;t, yr hon a roddes Duw i|ddo ef, i ddangos iw wa|&s;anaeth-w&ycirc;r y pethau fy raid eu dyfod i ben ar fyrder: a chan ddanfon trwy ei Angel, <HI>efe a'i</HI> hy&s;py&s;odd iw wa&s;anaeth-wr Ioan:</P>
<P N="2">2 Yr hwn a dy&s;tiolaethodd air Duw, a thy&s;tiolaeth Ie&s;u Gri&s;t, a'r holl bethau a welodd.</P>
<P N="3">3 Dedwydd <HI>yw</HI> 'r hwn &s;ydd yn darllen, a'r rhai &s;y 'n gwran|do geiriau y brophwydoliaeth hon, ac yn cadw y pethau &s;y yn &s;crifennedig ynddi: canys <HI>y mae</HI> 'r am&s;er yn agos.</P>
<P N="4">4 Ioan at y &s;aith Eglwys <HI>&s;ydd</HI> yn A&s;ia; Gr&acirc;s fyddo i chwi a thangneddyf, oddi wrth yr hwn fydd, a'r hwn a fu, a'r hwn &s;ydd ar ddyfod: ac oddi wrth y &s;aith y&s;pryd &s;ydd ger bron ei or&s;edd-faingc ef:</P>
<P N="5">5 Ac oddi wrth Ie&s;u Gri&s;t <HI>yr hwn yw</HI> y t&ycirc;&s;t ffyddlon, y cyntaf a|nedig o'r meirw, a thywy&s;og bren|hinoedd y ddaiar: <HI>iddo <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">f</HI> yr hwn a'n carodd ni, ac a'n golchodd ni oddi wrth ein pechodau yn ei waed ei hun:</P>
<P N="6">6 Ac a'n gwnaeth ni yn fren|hinoedd ac yn offeiriaid i Dduw, a'i D&acirc;d ef, iddo ef <HI>y byddo</HI> y gogo|niant, a'r gallu, yn oes oe&s;oedd. Amen.</P>
<P N="7">7 Wele, y mae efe yn dyfod gyd &acirc;'r cymmylau, a ph&ocirc;b llygad a'i gw&ecirc;l ef, &icirc;e y rhai a'i gwana|&s;ant ef: a holl lwythau y ddaiar a alarant o'i blegid ef: felly. Amen.</P>
<P N="8">8 Mi yw Alpha ac Omega, y de|chreu a'r diwedd, medd yr Ar|glwydd, yr hwn &s;ydd, a'r hwn oedd, ar hwn &s;ydd i ddyfod, yr Hollalluog.</P>
<P N="9">9 Myfi Ioan, yr hwn <HI>wyf</HI> hefyd eich brawd, a'ch cydymaith mewn cy&s;tudd, ac yn nheyrnas ac ammy|nedd Ie&s;u Gri&s;t, oeddwn yn yr y|nys a elwir Patmos, am air Duw, ac am dy&s;tiolaeth Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P N="10">10 Yr oeddwn i yn yr Y&s;pryd a'r ddydd yr Arglwydd; ac a gly|wais o'r tu &ocirc;l i mi, l&ecirc;f fawr, fel <HI>llais</HI> udcorn.</P>
<P N="11">11 Yn dywedyd, Mi yw Alpha ac Omega, y cyntaf a'r diweddaf: a'r Hyn yr wyt yn ei weled, &s;cri|fenna mewn llyfr, a danfon i'r &s;aith eglwys; y rhai &s;y 'n A&s;ia: i Ephe|&s;us, ac i Smyrna, ac i Pergamus, ac i Thyatira, ac i Sardis, a Phi|ladelphia, a Laodicea.</P>
<P N="12">12 Ac mi a droais i weled y ll&ecirc;f a lefarai wrthif: ac wedi i mi droi, mi a welais &s;aith ganhwyll|bren aur,</P>
<PB REF="267">
<P N="13">13 Ac ynghanol y &s;aith gan|hwyllbren, <HI>un</HI> tebyg i F&acirc;b y d&ycirc;n, wedi ymwi&s;co &acirc; gwi&s;c laes hyd ei draed, ac wedi ymwregy&s;u yng|hylch ei fronnau &acirc; gwregys aur.</P>
<P N="14">14 Ei ben ef a'i wallt, <HI>oedd</HI> wy|nion fel gwl&acirc;n cyn wynned a'r ei|ra: a'i lygaid fel fflamm d&acirc;n,</P>
<P N="15">15 A'i draed yn debyg i br&ecirc;s coeth, megis yn lo&s;ci mewn ffwrn: a'i lais fel &s;&wcirc;n llawer o ddy|froedd.</P>
<P N="16">16 Ac <HI>yr oedd</HI> ganddo yn ei law ddehau &s;aith &s;eren: ac o'i e|nau yr oedd cleddau llym dau|finiog yn dyfod allan: a'i wy|neb-pryd fel yr haul yn di&s;cleirio yn ei nerth.</P>
<P N="17">17 A phan welais ef, mi a &s;yr|thiais wrth ei draed ef fel marw: ac efe a o&s;ododd ei law ddehau arnafi, gan ddywedyd wrthif, Nac ofna: myfi yw y cyntaf a'r diweddaf,</P>
<P N="18">18 A'r hwn <HI>wyf</HI> fyw, ac a f&ucirc;m farw: ac wele byw ydwyf yn oes oe&s;oedd, Amen: ac y mae gennifagoriadau uffern a marwo|laeth.</P>
<P N="19">19 Scrifenna y pethau a welai&s;t, a'r pethau &s;ydd, a'r pethau a fydd ar &ocirc;l hyn.</P>
<P N="20">20 Dirgelwch y &s;aith &s;eren a welai&s;t yn fy llaw ddehau, a'r &s;aith ganhwyllbren aur. Y &s;aith &s;eren, Angelion y &s;aith Eglwys ydynt: a'r &s;aith ganhwyllbren a welai&s;t, y &s;aith Eglwys ydynt.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. II.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P><HI>Pa beth a orchymmynnir ei &s;crifen|nu at Angylion, hynny yw, gwei|nidogion Eglwy&s;i Ephe&s;us,</HI> 8 <HI>Smyr|na,</HI> 12 <HI>Pergamus,</HI> 18 <HI>Thyatira: a pha beth &s;ydd ganmoladwy, neu ddeffygiol ynddynt.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AT Angel yr Eglwys &s;ydd yn Ephe&s;us, &s;crifenna. Y pethau hyn y mae yr hwn &s;ydd yn dal y &s;aith &s;eren yn ei law ddehau, yr hwn &s;ydd yn rhodio ynghanol y &s;aith ganhwyll-bren aur, yn eu dywedyd:</P>
<P N="2">2 Mi a adwaen dy weithredoedd di, a'th lafur, a'th ymmynedd, ac na elli oddef y rhai drwg: a phrofi o honot y rhai &s;y'n dywe|dyd eu b&ocirc;d yn Apo&s;tolion, ac nid ydynt: a chael o honot hwynt yn gelwyddog.</P>
<P N="3">3 A thi a oddefai&s;t, ac y mae ymmynedd gennit, ac a gymme|rai&s;t boen er mwyn f&ycirc; Enw i, ac ni ddiffygiai&s;t.</P>
<P N="4">4 Eithr y mae gennif <HI>beth</HI> yn dy erbyn, am i ti ymadel &acirc;'th Ga|riad cyntaf.</P>
<P N="5">5 Cofia gan hynny o ba le y &s;yr|thiai&s;t, ac edifarh&acirc;, a gwna y gwei|thredoedd cyntaf: ac onid &ecirc;, yr wyfi yn dyfod attati ar fr&ycirc;s, ac mi a &s;ymmudaf dy ganhwyll|bren di allan o'i le, oni edifarhei di.</P>
<P N="6">6 Ond hyn &s;ydd gennit, dy f&ocirc;d ti yn ca&s;&acirc;u gweithredoedd y Nicolaiaid, y rhai yr &wcirc;yfi hefyd yn eu ca&s;&acirc;u.</P>
<P N="7">7 Yr hwn &s;ydd ganddo gl&ucirc;&s;t, gwrandawed pa beth y mae 'r Y&s;|pryd yn ei ddywedyd wrth yr Eg|lwy&s;i: i'r hwn &s;ydd yn gorchfy|gu y rhoddaf iddo fwytta o bren y bywyd, yr hwn &s;ydd ynghanol Paradw&ycirc;s Dduw.</P>
<P N="8">8 Ac at Angel yr Eglwys &s;ydd yn Smyrna, &s;crifenna, Y pe|thau hyn y mae y cyntaf, a'r
<PB REF="268"> diweddaf, yr hwn a fu farw, ac &s;ydd fyw, yn eu dywedyd:</P>
<P N="9">9 Mi a adwaen dy weithred|oedd di, a'th gy&s;tudd, a'th dlodi, eithr cyfoethog wyt: ac <HI>mi a ad|waen</HI> gabledd y rhai &s;y yn dywe|dyd eu b&ocirc;d yn Iddewon ac nid y|dynt ond Synagog Satan.</P>
<P N="10">10 Nac ofna ddim o'r pethau yr ydwyt iw dioddef: wele y cy|thraul a fwrw rai o honoch chwi i garchar, fel i'ch profer: a chwi a gewch gy&s;tudd ddeng-nhiwr|nod. Bydd ffyddlon hyd angeu, ac mi a roddaf i ti goron y bywyd.</P>
<P N="11">11 Yr hwn &s;ydd ganddo gl&ucirc;&s;t, gwrandawed beth y mae 'r Y&s;|pryd yn ei ddywedyd wrth yr Eglwy&s;i, Yr hwn &s;ydd yn gorch|fygu ni chaiff ddim niwed gan yr ail farwolaeth.</P>
<P N="12">12 Ac at Angel yr Eglwys &s;ydd yn Pergamus, &s;crifenna, Y pethau hyn y mae yr hwn &s;ydd ganddo y cleddyf llym dau-finiog, yn eu dywedyd.</P>
<P N="13">13 Mi a adwaen dy weithred|oedd di, a pha le yr wyt yn tri|go, &s;ef lle <HI>mae</HI> gor&s;edd-faingc Sa|tan: ac yr wyt yn dal fy Enw i, ac ni wedai&s;t fy ffydd i, &icirc;e yn y dyddiau <HI>y bu</HI> Antipas yn ferthyr ffyddlon i mi, yr hwn a laddwyd yn eich plith chwi lle y mae Sa|tan yn trigo.</P>
<P N="14">14 Eithr y mae gennif ychy|dig bethau yn dy erbyn di, oble|gid b&ocirc;d gennit yno <HI>rai</HI> yn dal a|thrawiaeth Balaam, yr hwn a ddy&s;codd i Balac fwrw rhwy&s;tr ger bron meibion I&s;rael, i fwytta pethau wedi eu haberthu i eulyn|nod, ac i odinebu.</P>
<P N="15">15 Felly y mae gennit titheu hefyd <HI>rai</HI> yn dal athrawiaeth y Nicolaiaid: yr hyn beth yr wyfi yn ei ga&s;&acirc;u.</P>
<P N="16">16 Edifarh&acirc;: ac os amgen, yr wyfi yn dyfod attat ar frys, ac a ryfelaf yn eu herbyn hwynt &acirc; chleddyf fy ngenau.</P>
<P N="17">17 Yr hwn &s;ydd ganddo gl&ucirc;&s;t, gwrandawed beth y mae 'r Y&s;pryd yn ei ddywedyd wrth yr Eglwy&s;i, I'r hwn &s;ydd yn gorchfygu y rhoddaf iddo fwytta o'r Manna cuddiedig, ac a roddaf iddo garreg wen, ac ar y garreg henw newydd wedi ei &s;crifennu, yr hwn nid ed|wyn n&ecirc;b, ond yr hwn &s;ydd yn ei dderbyn.</P>
<P N="18">18 Ac at Angel yr Eglwys &s;ydd yn Thyatira, &s;crifenna, Y pethau hyn y mae M&acirc;b Duw yn eu dy|wedyd, yr hwn &s;ydd a'i lygaid fel fflam d&acirc;n, a'i draed yn debyg i br&ecirc;s coeth:</P>
<P N="19">19 Mi a adwaen dy weithre|doedd di, a'th gariad, a'th wa|&s;anaeth, a'th ffydd, a'th ymmy|nedd di, a'th weithredoedd: a <HI>b&ocirc;d</HI> y rhai diweddaf yn fwy n&acirc;'r rhai cyntaf.</P>
<P N="20">20 Eithr y mae gennif ychydig bethau yn dy erbyn, oblegid dy f&ocirc;d yn gadel i'r wraig honno, Ie|zabel, yr hon &s;ydd yn ei galw ei hun yn brophwydes, ddy&s;cu, a thwyllo fy ngwa&s;anaeth-w&ycirc;r, i odinebu, ac i fwytta pethau wedi eu haberthu i eulynnod.</P>
<P N="21">21 Ac mi a roddais iddi am&s;er i edifarhau am ei godineb; ac nid edifarhaodd hi.</P>
<P N="22">22 Wele, yr &wcirc;yfi yn ei bwrw hi ar wely, a'r rhai &s;ydd yn go|dinebu gyd &acirc; hi, i gy&s;tudd mawr, onid edifarhant am eu gweithre|doedd.</P>
<P N="23">23 A'i phlant hi a laddaf &acirc;
<PB REF="268"> marwolaeth: a'r holl Eglwy&s;i a g&acirc;nt w&ycirc;bod mai myfi yw yr hwn &s;ydd yn chwilio yr arennau a'r ca|lonnau: ac mi a roddaf i b&ocirc;b vn o honoch yn &ocirc;l eich gweithre|doedd.</P>
<P N="24">24 Eithr wrthych chwi yr &wcirc;yf yn dywedyd, ac wrth y lleill yn Thyatira, y &s;awl nid oes ganddynt y ddy&s;ceidiaeth hon, a'r rhai ni adnabuant ddyfnderau Satan, fel y dywedant: ni fwriaf arnoch faich arall:</P>
<P N="25">25 Eithr, yr hyn &s;ydd gennwch, deliwch hyd oni ddelwyf.</P>
<P N="26">26 A'r hwn &s;ydd yn gorchfy|gu, ac yn cadw fy ngweithredo|edd hyd y diwedd, mi a roddaf iddo awdurdod ar y Cenhedlo|edd:</P>
<P N="27">27 (Ac <HI>efe</HI> a'u bugeilia hwy &acirc; gwialen haiarn: fel lle&s;tri pridd y dryllir hwynt;) fel y derbyniais inneu gan fy Nh&acirc;d:</P>
<P N="28">28 Ac mi a roddaf iddo y &s;eren foreu.</P>
<P N="29">29 Yr hwn &s;ydd ganddo gl&ucirc;&s;t, gwrandawed beth y mae 'r Y&s;pryd yn ei ddywedyd wrth yr Eglwy&s;i.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. III.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>2 <HI>Argyoeddi Angel Eglwys Sardis,</HI> 3 <HI>a'i annoc ef i edifarhau, a'i fygwth oni edifarh&acirc;e.</HI> 8 <HI>Angel Eglwys Philadelphia</HI> 10 <HI>yn cael ei ganmol am ei ddiwydrwydd, a'i ammynedd.</HI> 15 <HI>Angel Laodicea yn cael ei geryddu am na bai na brwd nac oer,</HI> 19 <HI>a'i rybuddio i f&ocirc;d yn fwy ei z&ecirc;l.</HI> 20 <HI>Chri&s;t yn &s;efyll wrth y drws, ac yn curo.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC at Angel yr Eglwys &s;ydd yn Sardis, &s;crifenna, Y pe|thau hyn y mae yr hwn &s;ydd &acirc; &s;aith Y&s;pryd Duw, a'r &s;aith &s;eren ganddo, yn eu dywedyd; mi a ad|wen dy weithredoedd di: oblegid y mae gennit enw dy f&ocirc;d yn fyw, a marw ydwyt.</P>
<P N="2">2 Bydd wiliadwrus, a &s;iccrh&acirc; y pethau &s;y yn &ocirc;l, y rhai &s;ydd ba|rod i farw: canys ni chefais dy weithredoedd yn gyflawn ger bron Duw.</P>
<P N="3">3 Cofia gan hynny pa f&ocirc;dd y derbyniai&s;t ac y clywai&s;t; a cha|dw, ac edifarh&acirc;. Os tydi gan hyn|ny ni wili, mi a ddeuaf arnati fel lleidr, ac ni chei di &wcirc;ybod pa awr y denaf arnat.</P>
<P N="4">4 Eithr y mae gennit ychydig enwau, &icirc;e yn Sardis, y rhai ni ha|loga&s;ant eu dillad, a <HI>hwy</HI> a rodiant gyd &acirc; mi mewn <HI>dillad</HI> gwynion: oblegid teilwng ydynt.</P>
<P N="5">5 Yr hwn &s;ydd yn gorchfygu, hwnnw a wi&s;cir mewn dillad gwynion: ac ni ddeleuaf ei enw ef allan o lyfr y bywyd, ond mi a gyffe&s;af ei enw ef ger bron fy Nh&acirc;d, a cher bron ei Angelion ef.</P>
<P N="6">6 Yr hwn &s;ydd ganddo gl&ucirc;&s;t, gwrandawed beth y mae 'r Y&s;|pryd yn ei ddywedyd wrth yr Eg|lwy&s;i.</P>
<P N="7">7 Ac at Angel yr Eglwys &s;ydd yn Philadelphia, &s;crifenna, Y pe|thau hyn y mae y Sanctaidd, y Cywir, yn eu dywedyd, yr hwn &s;ydd ganddo agoriad Dafydd, yr hwn &s;ydd yn agoryd, ac nid yw n&ecirc;b yn cau; ac yn cau, ac nid yw n&ecirc;b yn agoryd;</P>
<P N="8">8 Mi a adwaen dy weithredo|edd: wele, rhoddais ger dy fron ddr&wcirc;s agored, ac ni ddichon n&ecirc;b ei gau: canys y mae gennit ychy|dig nerth, a thi a gedwai&s;t fy
<PB REF="269"> ngair: ac ni wedai&s;t fy Enw.</P>
<P N="9">9 Wele, mi a wnaf iddynt hwy o &s;ynagog Satan, y rhai &s;ydd yn dywedyd eu b&ocirc;d yn Iddewon, ac nid ydynt, ond dywedyd cel|wydd y maent: wele meddaf, gw|naf iddynt ddyfod, ac addoli o flaen dy draed, a g&wcirc;ybod &s;y m&ocirc;d i yn dy garu di.</P>
<P N="10">10 O achos cadw o honot air fy ymmynedd i, minneu a'th gad|waf di oddi wrth awr y brofedi|gaeth, yr hon a ddaw ar yr holl f&ycirc;d, i brofi y rhai &s;ydd yn trigo ar y ddaiar.</P>
<P N="11">11 Wele, yr &wcirc;yf yn dyfod ar fr&ycirc;s: dal yr hyn &s;ydd gennit, fel na ddygo n&ecirc;b dy goron di.</P>
<P N="12">12 Yr hwn &s;ydd yn gorchfygu, mi a'i gwnaf yn golofn yn Nheml fy Nuw i, ac allan nid &acirc; efe mwy|ach: ac mi a &s;crifennaf arno ef henw fy Nuw i, a henw dinas fy Nuw i, yr hon ydyw Ieru&s;alem newydd, yr hon &s;ydd yn de&s;cyn o'r n&ecirc;f oddi wrth fy Nuw i, ac <HI>mi a &s;crifennaf arno ef</HI> fy Enw ne|wydd i.</P>
<P N="13">13 Yr hwn &s;ydd ganddo gl&ucirc;&s;t, gwrandawed beth y mae 'r Y&s;|pryd yn ei ddywedyd wrth yr Eg|lwy&s;i.</P>
<P N="14">14 Ac at Angel Eglwys y Lao|diceaid, &s;crifenna, Y pethau hyn y mae Amen yn eu dywedyd, y r&ycirc;&s;t ffyddlon a chywir, dechreuad creaduriaeth Duw:</P>
<P N="15">15 Mi a adwaen dy weithredo|edd di, nad ydwyt nac oer, na brwd: mi a fynnwn pe pait oer, neu fr&wcirc;d.</P>
<P N="16">16 Felly, am dy f&ocirc;d yn glayar, ac nid yn oer nac yn fr&wcirc;d, mi a'th chwydaf di allan o'm ge|nau:</P>
<P N="17">17 Oblegid dy f&ocirc;d yn dywe|dyd, Goludog &wcirc;yf, ac mi a gy|foethogais, ac nid oes arnaf ei&s;ieu dim: ac ni &wcirc;yddo&s;t dy f&ocirc;d yn druan, ac yn re&s;ynol, ac yn dlawd, ac yn ddall, ac yn noeth.</P>
<P N="18">18 Yr &wcirc;yf yn dy gynghori i brynu gennifi aur wedi eu buro trwy d&acirc;n, fel i'th gyfoethoger: a dillad gwynion, fel i'th wi&s;cer, ac fel nad ymddango&s;o gwarth dy noethder di; &icirc;ra hefyd dy lygaid ag eli llygaid, fel y gwelech.</P>
<P N="19">19 Yr &wcirc;yfi yn argyoeddi, ac yn ceryddu y &s;awl yr &wcirc;yf yn eu caru; am hynny bydded z&ecirc;l gennit, ac edifarh&acirc;.</P>
<P N="20">20 Wele, yr &wcirc;yf yn &s;efyll wrth y dr&wcirc;s ac yn curo: os clyw n&ecirc;b fy llais i, ac agoryd y dr&wcirc;s, mi a ddeuaf i mewn atto ef, ac a &s;wp|peraf gyd ag ef, ac yntef gyd &acirc; minneu.</P>
<P N="21">21 Yr hwn &s;ydd yn gorchfygu, rhoddaf iddo ef ei&s;tedd gyd &acirc; mi ar fy ngor&s;edd-faingc, megis y gorchfygais inneu, ac yr ei&s;teddais gyd &acirc;'m T&acirc;d ar ei or&s;edd-faingc ef.</P>
<P N="22">22 Yr hwn &s;ydd ganddo gl&ucirc;&s;t, gwrandawed beth y mae 'r Y&s;|pryd yn ei ddywedyd wrth yr Eg|lwy&s;i.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. IV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>2 <HI>Joan yn gweled gor&s;edd-faingc Duw yn y Nef:</HI> 4 <HI>Y pedwar He|nuriad ar hugain:</HI> 6 <HI>Y pedwar anifail yn llawn llygaid ymlaen ac yn &ocirc;l:</HI> 10 <HI>Yr Henuriaid yn bwrw i lawr eu coronau, ac yn addoli 'r hwn oedd yn ei&s;tedd ar yr or&s;edd-faingc.</HI></P>
</ARGUMENT>
<PB REF="269">
<P>YN &ocirc;l y pethau hyn yr edry|chais, ac wele ddr&wcirc;s wedi ei agoryd yn y n&ecirc;f, a'r llais cyntaf a glywais, <HI>oedd</HI> fel <HI>llais</HI> vdcorn yn ymddiddan &acirc; mi; gan ddywedyd, Dring i fynu ymma, a mi a ddan|go&s;af i ti y pethau &s;y raid eu b&ocirc;d ar &ocirc;l hyn.</P>
<P N="2">2 Ac yn y man yr oeddwn yn yr Y&s;pryd: ac wele, yr oedd gor|&s;edd-faingc wedi ei go&s;od yn y n&ecirc;f, ac <HI>un</HI> yn ei&s;tedd ar yr or&s;edd-faingc:</P>
<P N="3">3 A'r hwn oedd yn ei&s;tedd oedd yn debyg yr olwgarno i faen Ja&s;pis a Sardin: ac <HI>yr oedd</HI> enfys o amgylch yr or&s;edd-faingc, yn de|byg yr olwg arno i Smaragdus.</P>
<P N="4">4 Ac ynghylch yr or&s;edd-faingc <HI>yr oedd</HI> pedair gor&s;edd-faingc ar hugain: ac ar y gor&s;edd-feingciau y gwelais bedwar Henuriad ar hu|gain yn ei&s;tedd, wedi eu gwi&s;co mewn dillad gwynion: ac yr oedd ganddynt ar eu pennau goronau aur.</P>
<P N="5">5 Ac yr oedd yn dyfod allan o'r or&s;edd-faingc, fellt, a tharanau, a llei&s;iau: ac <HI>yr oedd</HI> &s;aith o lam|pau t&acirc;n yn llo&s;ci ger bron yr or|&s;edd-faingc, y rhai yw &s;aith Y&s;|pryd Duw.</P>
<P N="6">6 Ac o flaen yr or&s;edd-faingc <HI>yr ydoedd</HI> m&ocirc;r o wydr, yn debyg i gry&s;tal: ac ynghanol yr or&s;edd-faingc, ae ynghylch yr or&s;edd-faingc, <HI>yr oedd</HI> pedwar anifail yn llawn o lygaid o'r tu blaen ac o'r tu &ocirc;l.</P>
<P N="7">7 A'r anifail cyntaf <HI>oedd</HI> de|byg i lew, a'r ail anifail yn de|byg i l&ocirc;, a'r trydydd anifail oedd ganddo wyneb fel d&ycirc;n, a'r ped|werydd anifail <HI>oedd</HI> debyg i eryr yn ehedeg.</P>
<P N="8">8 A'r pedwar anifail oedd gan|ddynt, b&ocirc;b un o honynt, chwech o adenydd o'u hamgylch, ac <HI>yr oeddynt</HI> oddi fewn yn llawn lly|gaid: ac nid oeddynt yn gorphy|wys ddydd a n&ocirc;s, gan ddywe|dyd, Sanct, Sanct, Sanct, Ar|glwydd Dduw Holl-alluog, yr hwn oedd, a'r hwn &s;ydd, a'r hwn &s;ydd i ddyfod.</P>
<P N="9">9 A phan fyddo yr anifeiliaid yn rhoddi gogoniant, ac anrhy|dedd, a diolch, i'r hwn oedd yn ei&s;tedd ar yr or&s;edd-faingc, yr hwn &s;ydd yn byw yn oes oe&s;oedd,</P>
<P N="10">10 Y mae y pedwar Henuriad ar hugain yn &s;yrthio ger bron yr hwn oedd yn ei&s;tedd ar yr or&s;edd-faingc, ac yn addoli yr hwn &s;ydd yn byw yn oes oe&s;oedd: ac yn bw|rw ei coronau ger bron yr or&s;edd-faingc, gan ddywedyd,</P>
<P N="11">11 Teilwng &wcirc;yt &ocirc; Arglwydd i dderbyn gogoniant, ac anrhy|dedd, a gallu: canys ti a greai&s;t b&ocirc;b peth, ac o herwydd dy ewy|llys di y maent, ac y crewyd hwynt.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. V.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y llyfr wedi &s;elio &acirc; &s;aith &s;&ecirc;l:</HI> 9 <HI>yr hwn yr oedd yr Oen a ladde&s;id yn unic yn deilwng iw agoryd.</HI> 12 <HI>Yr Henuriaid, o ran hynny yn ei foliannu ef, ac yn cyfaddef mae efe a'i pryna&s;ei hwy &acirc;'i waed.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC mi a welais yn neheulaw yr hwn oedd yn ei&s;tedd ar yr or&s;edd-faingc, lyfr wedi ei &s;cri|fennu oddi fewn ac oddi allan, wedi ei &s;elio &acirc; &s;aith &s;&ecirc;l.</P>
<P N="2">2 Ac mi a welais Angel cr&ycirc;f yn cyhoeddi &acirc; llef vchel, Pwy &s;ydd deilwng i agoryd y llyfr, ac i ddattod ei &s;eliau ef?</P>
<PB REF="270">
<P N="3">3 Ac nid oedd n&ecirc;b yn y n&ecirc;f, nac yn y ddaiar, na than y ddaiar, yn gallu agoryd y llyfr, nac edrych arno.</P>
<P N="4">4 Ac mi a &wcirc;ylais lawer, o achos na chaed n&ecirc;b yn deilwng i ago|ryd, ac i ddarllen y llyfr, nac i e|drych arno.</P>
<P N="5">5 Ac vn o'r Henuriaid a ddy|wedodd wrthif, Nac &wcirc;yla; wele, y Llew yr hwn &s;ydd o lwyth Iuda, gwreiddyn Dafydd, a orchfygodd i agoryd y llyfr, ac i ddattod ei &s;aith &s;&ecirc;l ef.</P>
<P N="6">6 Ac mi a edrychais, ac wele, ynghanol yr or&s;edd-faingc a'r ped|war anifail, ac ynghanol yr He|nuriaid, <HI>yr oedd</HI> Oen yn &s;efyll, me|gis wedi ei l&acirc;dd, a chanddo &s;aith gorn, a &s;aith lygad: y rhai ydyw &s;aith Y&s;pryd Duw, wedi eu dan|fon allan i'r holl ddaiar.</P>
<P N="7">7 Ac efe a ddaeth, ac a gym|merth y llyfr o ddeheu-law yr hwn oedd yn ei&s;tedd ar yr or&s;edd-faingc.</P>
<P N="8">8 A phan gymmerth efe y llyfr, &ycirc; pedwar anifail, a'r pedwar He|nuriad ar hugain, a &s;yrthia&s;ant ger bron yr Oen, a chan b&ocirc;b yn o ho|nynt yr oedd telynau, a phialau aur, yn llawn o arogl-darth: y rhai ydyw gweddiau 'r Sainct.</P>
<P N="9">9 A hwy a gana&s;ant ganiad ne|wydd, gan ddywedyd, Teilwng &wcirc;yt ti i gymmeryd y llyfr, ac i a|goryd ei &s;elau ef: oblegid ti a la|ddwyd, ac a'n prynai&s;t ni i Dduw trwy dy waed, allan o b&ocirc;b llwyth, ac iaith, a phobl, a chenedl:</P>
<P N="10">10 Ac a'n gwnaetho&s;t ni i'n Duw ni, yn frenhinoedd, ac yn offei|riaid: ac ni a deyrna&s;wn ar y ddaiar.</P>
<P N="11">11 Ac mi a edrychais, ac a gly|wais lais Angelion lawer yng|hylch yr or&s;edd-faingc, a'r ani|feiliaid, a'r Henuriaid: a'u rhifedi hwynt oedd fyrddiwnau o fyr|ddiwnau, a miloedd o filoedd:</P>
<P N="12">12 Yn dywedyd &acirc; ll&ecirc;f vchel, Teilwng yw 'r Oen, yr hwn a laddwyd, i dderbyn gallu, a chy|foeth, a doethineb, a chadernid, ac anrhydedd, a gogoniant, a ben|dith.</P>
<P N="13">13 A ph&ocirc;b creadur ac &s;ydd yr y n&ecirc;f, ac ar y ddaiar, a than y ddai|ar, a'r pethau &s;ydd yn y m&ocirc;r, ac oll ac &s;y ynddynt, a glywais i yn dywedyd, I'r hwn &s;ydd yn ei|&s;tedd ar yr or&s;edd-faingc, ac i'r Oen <HI>y byddo</HI> y fendith, a'r anrhy|dedd, a'r gogoniant, a'r gallu, yn oes oe&s;oedd.</P>
<P N="14">14 A'r pedwar anifail a ddy|weda&s;ant, Amen. A'r pedwar He|nuriad ar hugain a &s;yrthia&s;ant i <HI>lawr,</HI> ac a addola&s;ant yr hwn &s;ydd yn byw yn oes oe&s;oedd.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Agoryd y &s;eliau, y naill ar ol y llall, a pha beth a ddigwyddodd ar hynny, yr hyn &s;ydd yn cynwy prophwydoliaeth hyd ddiwedd y byd.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC mi a welais pan agorodd yr Oen vn o'r &s;eliau, ac mi a glywais vn o'r pedwar anifail yn dywedyd, fel tr&wcirc;&s;t taran, Tyred a gw&ecirc;l.</P>
<P N="2">2 Ac mi a welais, ac wele farch gwyn, a'r hwn oedd yn ei&s;tedd arno, a bwa ganddo: a rhoddwyd iddo goron, ac efe a aeth allan yn gorchfygu, ac i orchfygu.</P>
<P N="3">3 A phan agorodd efe yr ail &s;el, mi a glywais yr ail anifail
<PB REF="270"> yn dywedyd, Tyred a gw&ecirc;l.</P>
<P N="4">4 Ac fe aeth allan farch arall, <HI>un</HI> c&ocirc;ch: a'r hwn oedd yn ei&s;tedd arno y rhoddwyd iddo gymmeryd heddwch oddi ar y ddaiar, fel y lladdent ei gilydd: a rhoddwyd iddo ef gleddyf mawr.</P>
<P N="5">5 A phan agorodd efe y dry|dedd &s;&ecirc;l, mi a glywais y trydydd anifail yn dywedyd, Tyred a gw&ecirc;l. Ac mi a welais, ac wele farch d&ucirc;, a'r hwn oedd yn ei&s;tedd arno, &acirc; chlorian ganddo yn ei law.</P>
<P N="6">6 Ac mi a glywais lais yngha|nol y pedwar anifail yn dywedyd, Me&s;ur o wenith er ceiniog, a thri me&s;ur o haidd er ceiniog: a'r olew a'r gw&icirc;n, na wna niwed i|ddynt.</P>
<P N="7">7 A phan agorodd efe y bed|waredd &s;&ecirc;l, mi a glywais lais y pedwerydd anifail yn dywedyd, Tyred a gw&ecirc;l.</P>
<P N="8">8 Ac mi a edrychais, ac wele farch gwelwlas: a henw yr hwn oedd yn ei&s;tedd arno oedd Marwola|eth; ac yr oedd Uffern yn can|lyn gyd ag ef: a rhoddwyd i|ddynt awdurdod ar y bedwaredd <HI>ran</HI> o'r ddaiar, i l&acirc;dd &acirc; chleddyf, ac &acirc; newyn, ac &acirc; marwolaeth, ac &acirc; bwy&s;t-filod y ddaiar.</P>
<P N="9">9 A phan agorodd efe y bum|med &s;&ecirc;l, mi a welais tan yr allor eneidiau y rhai a ladde&s;id am air Duw, ac am y dy&s;tiolaeth oedd ganddynt.</P>
<P N="10">10 A hwy a lefa&s;ant &acirc; ll&ecirc;f v|chel, gan ddywedyd, Pa hyd Ar|glwydd, &s;anctaidd a chywir, nad ydwyt yn barnu, ac yn dial ein gwaed ni, ar y rhai &s;y yn trigo ar y ddaiar?</P>
<P N="11">11 A g&ycirc;nau gwynion a roed i b&ocirc;b un o honynt, a dywedpwyd wrthynt ar iddynt orphywys etto ychydig am&s;er, hyd oni chy|flawnid <HI>rh&icirc;f</HI> eu cyd-wei&s;ion, a'u brodyr, y rhai oedd <HI>i gael</HI> eu ll&acirc;dd, megis ac <HI>y caw&s;ent</HI> hwy|thau.</P>
<P N="12">12 Ac mi a edrychais pan a|gorodd efe y chweched &s;&ecirc;l, ac wele, bu daiar-gryn mawr: a'r haul a aeth yn dd&ucirc; fel &s;ach|len flew, a'r lleuad a aeth fel gwaed.</P>
<P N="13">13 A &s;&ecirc;r y n&ecirc;f a &s;vrthia&s;ant ar y ddaiar, fel y mae 'r ffigy&s;-bren yn bwrw ei ffigys glei&s;ion, pan ei he&s;cydwer gan wynt mawr.</P>
<P N="14">14 A'r n&ecirc;f a aeth heibio fel llyfr wedi ei blygu ynghyd, a ph&ocirc;b mynydd, ac ynys a &s;ymmudwyd allan o'u lleoedd.</P>
<P N="15">15 A brenhinoedd y ddaiar, a'r gw&ycirc;r mawr, a'r cyfoethogion, a'r pen-capteniaid, a'r gw&ycirc;r ce|dyrn, a ph&ocirc;b g&wcirc;r caeth, a ph&ocirc;b g&wcirc;r rhydd, a ymguddia&s;ant yn yr ogfeydd, ac ynghreigiau y myny|ddoedd;</P>
<P N="16">16 Ac a ddyweda&s;ant wrth y mynyddoedd a'r creigiau, Syr|thiwch arnom ni, a chuddiwch ni o &wcirc;ydd yr hwn &s;ydd yn ei&s;tedd ar yr or&s;edd-faingc, ac oddiwrth l&icirc;d yr Oen:</P>
<P N="17">17 Canys daeth dydd mawr ei ddigter ef; a phwy a ddichon &s;efyll?</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Angel yn &s;elio gwa&s;anaethwyr Duw yn eu talcennau.</HI> 4 <HI>Ni|fer y rhai a &s;eliwyd: o lwythau I&s;rael rhifedi y&s;py&s;awl:</HI> 9 <HI>o b&ocirc;b Cenhedloedd eraill tyrfa aneirif, y rhai &s;ydd yn &s;efyll ger bron yr or|&s;edd-faingc,
<PB REF="271"> a gynau gwynion am danynt, ac &acirc; phalmwydd yn eu dwylaw.</HI> 14 <HI>B&ocirc;d eu g&ycirc;nau wedi eu golchi yngwaed yr Oen.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC yn &ocirc;l y pethau hyn, mi a welais bedwar Angel yn &s;e|fyll ar bedair congl y ddaiar, yn dal pedwar gwynt y ddaiar, fel na chwythei 'r gwynt ar y ddaiar, nac ar y m&ocirc;r, nac ar vn pren.</P>
<P N="2">2 Ac mi a welais Angel arall yn dyfod i fynu oddi wrth go|diad haul, a &s;el y Duw byw gan|ddo: ac efe a lefodd &acirc; ll&ecirc;f vchel ar y pedwar Angel, i'r rhai y rho|dda&s;id <HI>gallu</HI> i ddrygu'r ddaiar a'r m&ocirc;r,</P>
<P N="3">3 Gan ddywedyd, Na ddryg|wch y ddaiar, na'r m&ocirc;r, na'r pre|niau, nes darfod i ni &s;elio gwa&s;a|naeth-w&ycirc;r ein Duw ni yn eu tal|cennau.</P>
<P N="4">4 Ac mi a glywais nifer y rhai a &s;eliwyd: <HI>yr oedd</HI> wedi eu &s;elio gant a phedair a deugain o filo|edd, o holl lwythau meibion I&s;|rael.</P>
<P N="5">5 O lwyth Juda, yr oedd deu|ddeng-mil wedi eu &s;elio: o lwyth Ruben, yr oedd deuddeng-mil wedi eu &s;elio: o lwyth G&acirc;d, yr oedd deuddeng-mil wedi eu &s;elio:</P>
<P N="6">6 O lwyth A&s;er, yr oedd deu|ddeng-mil wedi eu &s;elio: o lwyth Nephthali, yr oedd deuddeng-mil wedi eu &s;elio: o lwyth Ma|na&s;&s;es, yr oedd deuddeng-mil we|di eu &s;elio:</P>
<P N="7">7 O lwyth Simeon yr oedd deu|ddeng-mil wedi eu &s;elio: o lwyth Lefi, yr oedd deuddeng-mil wedi eu &s;elio: o lwyth I&s;achar, yr oedd deuddeng-mil wedi eu &s;elio:</P>
<P N="8">8 O lwyth Zabulon, yr oedd deuddeng-mil wedi eu &s;elio: O lwyth Jo&s;eph, yr oedd deuddeng-mil wedi eu &s;elio: o lwyth Ben|jamin yr oedd deuddeng-mil we|di eu &s;elio.</P>
<P N="9">9 Wedi hyn mi a edrychais, ac wele dyrfa fawr, yr hon ni allei neb ei rhifo, o b&ocirc;b cenedl, a llwy|thau, a phobloedd, ac ieithoedd, yn &s;efyll ger bron yr or&s;edd-faingc, a cher bron yr Oen, wedi eu gwi&s;co mewn gynau gwynion, a phalmwydd yn eu dwylo:</P>
<P N="10">10 Ac yn llefain &acirc; ll&ecirc;f vchel, gan ddywedyd, Jechydwriaeth i'n Duw ni, yr hwn &s;ydd yn ei&s;tedd ar yr or&s;edd-faingc, ac i'r Oen.</P>
<P N="11">11 A'r holl Angelion a &s;afa&s;ant o amgylch yr or&s;edd-faingc, a'r Henuriaid, a'r pedwar anifail: ac a &s;yrthia&s;ant ger bron yr or&s;edd-faingc ar eu hwynebau, ac a addo|la&s;ant Dduw,</P>
<P N="12">12 Gan ddywedyd, Amen: y fendith, a'r gogoniant, a'r doethi|neb, a'r diolch, a'r anrhydedd, a'r galiu, a'r nerth, <HI>a fyddo</HI> i'n Duw ni yn oes oe&s;oedd. Amen.</P>
<P N="13">13 Ac vn o'r Henuriaid a atte|bodd, gan ddywedyd wrthif, Pwy ydyw y rhai hyn &s;y wedi eu gwi|&s;co mewn gynau gwynion? ac o ba le y daethant?</P>
<P N="14">14 Ac mi a ddywedais wrtho ef, Arglwydd, ti a &wcirc;yddo&s;t. Ac <HI>efe</HI> a ddywedodd wrthif, Y rhai hyn yw y rhai a ddaethant allan o'r cy&s;tudd mawr: ac a olcha&s;ant eu g&ycirc;nau, ac a'u canna&s;ant hwy yn gwaed yr Oen.</P>
<P N="15">15 O herwydd hynny y maent ger bron gor&s;edd-faingc Duw, ac yn ei wa&s;anaethu ef ddydd a n&ocirc;s yn ei Deml: a'r hwn &s;ydd yn ei|&s;tedd
<PB REF="271"> ar yr or&s;edd-faingc, a dr&icirc;g yn eu plith hwynt.</P>
<P N="16">16 Ni fydd arnynt na newyn mwyach, na &s;yched mwyach: ac ni dde&s;cyn arnynt na'r haul, na dim gwr&ecirc;s.</P>
<P N="17">17 Oblegid yr Oen, yr hwn <HI>&s;ydd</HI> ynghanol yr or&s;edd-faingc, a'i bugeilia hwynt, ac a'u har|wain hwynt at ffynnhonnau by|wiol o ddyfroedd: a Duw a &s;&ycirc;ch ymmaith b&ocirc;b deigr oddiwrth eu llygaid hwynt.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. VIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Wrth agoryd y &s;eithfed &s;&ecirc;l,</HI> 2 <HI>y rhoddwyd &s;aith o udcyrn i &s;aith o Angylion.</HI> 6 <HI>Pedwar o honynt yn udcanu &acirc;'i hudcyrn, a phlaau mawr yn canlyn.</HI> 3 <HI>Angel arall yn rhoddi arogl-darth at weddiau y Sainct ar yr Allor aur.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A Phan agorodd efe y &s;eithfed &s;&ecirc;l, yr ydoedd go&s;teg yn y n&ecirc;f, megis tros hanner awr.</P>
<P N="2">2 Ac mi a welais y &s;aith Angel, y rhai oedd yn &s;efyll ger bron Duw: a rhoddwyd iddynt &s;aith o vdcyrn.</P>
<P N="3">3 Ac Angel arall a ddaeth, ac a &s;afodd ger bron yr allor, a thu&s;&s;er aur ganddo: a rhoddwyd iddo a|rogl darth lawer, fel yr offrym|mei ef gyd &acirc; gweddiau yr holl Sainct ar yr allor aur, yr hon <HI>oedd</HI> ger bron yr or&s;edd-faingc.</P>
<P N="4">4 Ac fe aeth m&wcirc;g yr arogl|darth gyd &acirc; gweddiau 'r Sainct, o law 'r Angel, i fynu ger bron Duw.</P>
<P N="5">5 A'r Angel a gymmerth y thu|&s;&s;er, ac a'i llanwodd hi o d&acirc;n yr allor, ac a'i bwriodd i'r ddaiar: a bu llei&s;iau, a tharanau, a mellt, a daiar-gryn.</P>
<P N="6">6 A'r &s;aith Angel, y rhai oedd &acirc;'r faith vdcorn ganddynt, a ym|baratoe&s;ant i vdcanu.</P>
<P N="7">7 A'r Angel cyntaf a vdcanodd, a bu cenlly&s;c, a th&acirc;n wedi eu cym|my&s;cu &acirc; gwaed, a hwy a fwri|wyd i'r ddaiar: a thraian y pre|niau a lo&s;cwyd, a'r holl l&acirc;&s;wellt a lo&s;cwyd.</P>
<P N="8">8 A'r ail Angel a vdcanodd, a megis mynydd mawr yn llo|&s;ci gan d&acirc;n a fwriwyd i'r m&ocirc;r: a thraian y m&ocirc;r a aeth yn waed.</P>
<P N="9">9 A bu farw traian y creadu|riad, y rhai oedd yn y m&ocirc;r, ac &acirc; byw ynddynt: a thraian y llongau a ddini&s;triwyd.</P>
<P N="10">10 A'r trydydd Angel a vd|canodd, a &s;yrthiodd o'r n&ecirc;f &s;e|ren fawr, yn llo&s;ci fel lamp, a hi a &s;yrthiodd ar draian yr afo|nydd, ac ar ffynhonnau y dyfro|edd:</P>
<P N="11">11 A henw 'r &s;eren a elwir Wermod, ac aeth traian y dyfro|edd yn wermod, a llawer o ddy|nion a fuant feirw gan y dyfro|edd, oblegid eu myned yn chwer|won.</P>
<P N="12">12 A'r pedwerydd Angel a vdcanodd, a tharawyd traian yr haul, a thraian y lleuad, a thrai|an y &s;&ecirc;r: fel y tywyllwyd eu traian hwynt, ac ni lewyrehodd y dydd ei draian, a'r n&ocirc;s yr vn ffunyd.</P>
<P N="13">13 Ac mi a edrychais, ac a gly|wais Angel yn ehedeg ynghanol y n&ecirc;f, gan ddywedyd a ll&ecirc;f vchel, Gwae, gwae, gwae, i'r rhai &s;y'n trigo ar y ddaiar, rhag llei&s;iau e|raill vdcorn y tri Angel, y rhai &s;ydd etto i vdcanu.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<PB REF="272">
<HEAD>PEN. IX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Seren yn &s;yrthio o'r Nef, wrth vdcanu o'r pummed Angel, i'r hwn y rhoddwyd agoriad y pwll heb waelod: 2 Yntef yn agoryd y pwll, a locu&s;tiaid fel Scorpionau yn dyfod allan.</HI> 12 <HI>Y wae gyntaf wedi myned hei|bio.</HI> 13 <HI>Y chweched vdcorn yn canu:</HI> 14 <HI>a gollwng pedwar An|gel yn rhydd, y rhai oedd wedi eu rhwymo.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A'R pummed Angel a vdcanodd, ac mi a welais &s;eren yn &s;yr|thio o'r n&ecirc;f i'r ddaiar; a rhodd|wyd iddo ef agoriad y pydew heb waelod.</P>
<P N="2">2 Ac <HI>efe</HI> a agorodd y pydew heb waelod: a chododd m&wcirc;g o'r py|dew, fel m&wcirc;g ffwrnes fawr: a thy|wyllwyd yr haul, a'r awyr, gan f&wcirc;g y pydew.</P>
<P N="3">3 Ac o'r m&wcirc;g y daeth allan locu&s;tiaid ar y ddaiar: a rhodd|wyd awdurdod iddynt, fel y mae gan &s;corpionau 'r ddaiar awdur|dod.</P>
<P N="4">4 A dywedpwyd wrthynt na wnaent niwed i la&s;-wellt y ddai|ar, nac i ddim gwyrdd-las, nac i vn pren: ond yn vnic i'r dyni|on oedd heb &s;&ecirc;l Duw yn eu tal|cennau.</P>
<P N="5">5 A rhoddwyd iddynt na la|ddent hwynt, ond b&ocirc;d iddynt eu blino hwy bum m&icirc;s: ac y byddei eu gofid hwy, fel gofid oddi wrth &s;corpion, pan ddarfyddai iddi fra|thu d&ycirc;n.</P>
<P N="6">6 Ac yn y dyddiau hynny y cais dynion farwolaeth, ac ni's c&acirc;nt: ac a chwennychant farw, a mar|wolaeth a gilia oddi-wrthynt.</P>
<P N="7">7 A dull y locu&s;tiaid <HI>oedd</HI> de|byg i feirch wedi eu parat&ocirc;l i ryfel: ac <HI>yr oedd</HI> ar eu pennau megis coronau yn debyg i aur, a'u hwynebau fel wynebau dy|nion.</P>
<P N="8">8 A gwallt oedd ganddynt fel gwallt gwragedd, a'u dannedd oedd fel <HI>dannedd</HI> llewod.</P>
<P N="9">9 Ac yr oedd ganddynt luri|gau, fel llurigau haiarn: a llais eu hadenydd <HI>oedd</HI> fel llais cerby|dau llawer o feirch yn rhedeg i ryfel.</P>
<P N="10">10 Ac yr oedd ganddynt gyn|ffonnau tebyg i &s;corpionau, ac yr oedd colynnau yn eu cynffonnau hwy, a'u gallu <HI>oedd</HI> i ddrygu dy|nion bum mis.</P>
<P N="11">11 Ac yr oedd ganddynt frenin arnynt, <HI>&s;ef</HI> Angel y <HI>pydew</HI> di-wae|lod: a'i henw ef yn Ebrew <HI>ydyw</HI> Abad-don, ac yn Roeg y mae iddo enw Apol-lyon.</P>
<P N="12">12 Vn wae a aeth heibio, wele y mae yn dyfod etto ddwy wae yn &ocirc;l hyn.</P>
<P N="13">13 A'r chweched Angel a vd|canodd, ac mi a glywais l&ecirc;f allan o bedwar corn yr allor aur, yr hon &s;ydd ger bron Duw,</P>
<P N="14">14 Yn dywedyd wrth y chwe|ched Angel, yr hwn oedd a'r vd|corn ganddo, Gollwng yn rhydd y pedwar Angel &s;ydd yn rhwym yn yr afon fawr Euphrates.</P>
<P N="15">15 A gollyngwyd y pedwar An|gel, y rhai oedd wedi eu paratoi erbyn awr, a diwrnod, a mis, a blwyddyn, fel y lladdent, y traian o'r dynion.</P>
<P N="16">16 A rhifedi y llu o w&ycirc;r meirch <HI>oedd,</HI> ddwy fyrddiwn o fyrddiw|nau, ac mi a glywais eu rhifedi hwynt.</P>
<PB REF="272">
<P N="17">17 Ac fel hyn y gwelais i y meirch yn y weledigaeth, a'r rhai oedd yn ei&s;tedd arnynt, a chan|ddynt lurigau tanllyd, ac o <HI>liw</HI> hyacint a brwm&s;tan: a phennau 'r meirch <HI>oedd</HI> fel pennau lle|wod, ac yr oedd yn myned allan o'u &s;afnau d&acirc;n, a m&wcirc;g, a brwm|&s;tan.</P>
<P N="18">18 Gan y tri hyn y ll&acirc;s traian y dynion, gan y t&acirc;n, a chan y m&wcirc;g, a chan y brwm&s;tan oedd yn dy|fod allan o'u &s;afnau hwynt.</P>
<P N="19">19 Canys eu gallu hwy &s;ydd yn eu &s;afn, ac yn eu cynffonnau: canys eu cynffonnau <HI>oedd</HI> debyg i &s;eirph, a phennau ganddynt: ac &acirc;'r rhai hynny y maent yn dry|gu.</P>
<P N="20">20 A'r dynion eraill, y rhai ni laddwyd gan y plaau hyn, nid e|difarha&s;ant oddi wrth weithred|oedd eu dwylo eu hun, fel nad addolent gythreuliaid, a delwau aur, ac arian, a phr&ecirc;s, a main, a phrennau, y rhai ni allant na gwe|led, na chlywed, na rhodio:</P>
<P N="21">21 Ac nid edifarha&s;ant oddi wrth eu llofruddiaeth, nac oddi wrth eu cyfareddion, nac oddi wrth eu godineb, nac oddi wrth eu lledrad.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. X.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Angel cryf cadarn yn ymddangos, a llyfr agored yn ei law;</HI> 6 <HI>Ac yn tyngu i'r hwn &s;ydd yn byw yn dragywydd, na bydd am&s;er mwy.</HI> 9 <HI>Gorchymmyn i Ioan gymmeryd y llyfr a'i fwytta.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC mi a welais Angel cr&ycirc;f a|rall yn de&s;cyn o'r n&ecirc;f, wedi ei wi&s;co &acirc; chwmmwl: ac enfys <HI>oedd</HI> ar ei ben: a'i wyneb <HI>ydoedd</HI> fel yr haul, a'i draed fel colofnau o d&acirc;n.</P>
<P N="2">2 Ac yr oedd ganddo yn ei law lyfr bychan wedi ei agoryd: ac <HI>efe</HI> a o&s;ododd ei droed ddehau ar y m&ocirc;r, a'i a&s;&s;wy ar y t&icirc;r.</P>
<P N="3">3 Ac a lefodd &acirc; ll&ecirc;f uchel, fel y rhua llew: ac wedi iddo lefain, y &s;aith daran a lefara&s;ant eu llefau hwythau.</P>
<P N="4">4 Ac wedi darfod i'r &s;aith daran lefaru eu lle&s;au, yr oeddwn ar fedr &s;crifennu; ac mi a gly|wais l&ecirc;f o'r n&ecirc;f yn dywedyd wrthif, Selia y pethau a lefa|rodd y &s;aith daran, ac na &s;crifenna hwynt.</P>
<P N="5">5 A'r Angel, yr hwn a welais i yn &s;efyll ar y m&ocirc;r, ac ar y t&icirc;r, a go|dodd ei law i'r n&ecirc;f,</P>
<P N="6">6 Ac a dyngodd i'r hwn &s;ydd yn byw yn oes oe&s;oedd, yr hwn a greodd y n&ecirc;f, a'r pethau &s;ydd yn|ddi, a'r ddaiar a'r pethau &s;ydd yn|ddi, a'r m&ocirc;r a'r pethau &s;y ynddo, na byddei am&s;er mwyach.</P>
<P N="7">7 Ond yn nyddiau ll&ecirc;f y &s;eith|fed Angel, pan ddechreuo efe ud|canu, gorphennir dirgelwch Duw, fel y mynegodd efe iw wa&s;anaeth|w&ycirc;r y Prophwydi.</P>
<P N="8">8 A'r ll&ecirc;f a glywais o'r n&ecirc;f, a lefarodd drachefn wrthif, ac a ddywedodd, D&ocirc;s, cymmer y llyfr bychan &s;ydd wedi ei agoryd yn llaw yr Angel, yr hwn &s;ydd yn &s;e|fyll ar y m&ocirc;r, ac ar y t&icirc;r.</P>
<P N="9">9 Ac mi a aethym at yr Angel, gan ddywedyd wrtho, Moes i mi y llyfr bychan. Ac efe a ddywe|dodd wrthif, Cymmer a bwytta ef yn llwyr: ac <HI>efe</HI> a chwerwa dy fol di: e<GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters">r yn dy enau y bydd yn felys fel m&ecirc;l.</P>
<PB REF="273">
<P N="10">10 Ac mi a gymmerais y llyfr bychan o law'r Angel, ac a'i bwyt|t&ecirc;ais ef, ac yr oedd efe yn fy nge|nau megis m&ecirc;l yn felys; ac wedi i mi ei fwytta ef, fy mol a aeth yn chwerw.</P>
<P N="11">11 Ac efe a ddywedodd wr|thif, Rhaid i ti drachefn bro|phwydo i bobloedd, a chenhed|loedd, ac ieithoedd, a brenhin|oedd lawer.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>3 <HI>Y ddau dy&s;t yn prophwydo.</HI> 6 <HI>Bod ganthynt awdurdod i gau 'r nef, rhag iddi lawio:</HI> 7 <HI>Yr ymladd y Bwy&s;tfil yn eu herbyn, ac y ll&acirc;dd hwynt.</HI> 8 <HI>Hwythau yn gorwedd heb eu claddu,</HI> 11 <HI>ac ar &ocirc;l tridiau a hanner yn adgyfodi.</HI> 14 <HI>Yr ail wae yn myned heibio.</HI> 15 <HI>Y &s;eith|fed udcorn yn canu.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A Rhoddwyd i mi gor&s;en de|byg i wialen: a'r Angel a &s;afodd, gan ddywedyd, Cyfod, a me&s;ura Deml Dduw, a'r allor, a'r rhai &s;y yn addoli ynddi.</P>
<P N="2">2 Ond y cyntedd &s;ydd o'r tu allan i'r Deml, bwrw allan, ac na fe&s;ura ef, oblegid <HI>efe</HI> a roddwyd i'r Cenhedloedd: a'r ddinas &s;an|ctaidd a fathrant hwy ddeu-f&icirc;s a deugain.</P>
<P N="3">3 Ac mi a roddaf <HI>allu</HI> i'm dau d&ycirc;&s;t: a hwy a brophwydant, f&icirc;l, a deu-cant <HI>a</HI> trugain o ddyddiau, wedi ymwi&s;co &acirc; &s;achliain.</P>
<P N="4">4 Y rhai hyn yw y ddwy ole|wydden, a'r ddau ganhwyll|bren &s;ydd yn &s;efyll ger bron Duw 'r ddaiar.</P>
<P N="5">5 Ac os ewylly&s;ia n&ecirc;b wneuthur niwed iddynt, y mae t&acirc;n yn my|ned allan o'u genau hwy; ac yn difetha eu gelynion: ac os ewy|lly&s;ia n&ecirc;b i drygu hwynt, fel hyn y mae 'n rhaid ei l&acirc;dd ef.</P>
<P N="6">6 Y mae gan y rhai hyn aw|durdod i gau y n&ecirc;f, fel na lawio hi yn nyddiau eu prophwydoli|aeth hwynt: ac awdurdod &s;ydd ganddynt ar y dyfroedd, iw troi hwynt yn waed, ac i daro yr ddai|ar &acirc; ph&ocirc;b pl&acirc;, cyn fynyched ac y mynnont.</P>
<P N="7">7 A phan ddarfyddo iddynt or|phen eu ty&s;tiolaeth, y Bwy&s;tfil, yr hwn &s;ydd yn dyfod allan o'r <HI>pwll</HI> di-waelod a ryfela &acirc; hwynt, ac a'u gorchfyga hwynt, ac a'u ll&acirc;dd hwynt.</P>
<P N="8">8 A'u cyrph hwynt <HI>a orwedd</HI> ar heolydd y ddinas fawr, yr hon yn y&s;prydol a elwir Sodoma, a'r Aipht: lle hefyd y croe&s;-hoeliwyd ein Harglwydd ni.</P>
<P N="9">9 A'r rhai o'r bobloedd, a'r llwythau, a'r ieithoedd, a'r Cen|hedloedd, a welant eu cyrph hwynt dri-diau a hanner, ac ni oddefant roi eu cyrph hwy mewn beddau.</P>
<P N="10">10 A'r rhai &s;ydd yn trigo ar y ddaiar a lawenh&acirc;nt o'u plegid, ac a ymhyfrydant, ac a anfonant ro|ddion iw gilydd: oblegid y ddau brophwyd hyn oedd yn poeni y rhai oedd yn trigo ar y ddaiar.</P>
<P N="11">11 Ac yn &ocirc;l tridiau a hanner, y&s;pryd bywyd oddi wrth Dduw a aeth i mewn iddynt hwy: a <HI>hwy</HI> a &s;afa&s;ant ar eu traed, ac ofn mawr a &s;yrthiodd ar y rhai a'i gwelodd hwynt.</P>
<P N="12">12 A <HI>hwy</HI> a glyw&s;ant l&ecirc;f uchel o'r n&ecirc;f, yn dywedyd wrthynt, Deuwch i fynu ymma. A <HI>hwy</HI> a aethant i fynu i'r n&ecirc;f mewn cwm|mwl:
<PB REF="273"> a'u gelynion a edrycha&s;ant arnynt.</P>
<P N="13">13 Ac yn yr awr honno y bu daiar-gryn mawr, a degfed <HI>ran</HI> y ddinas a &s;yrthiodd, a lladdwyd yn y ddaiar-gryn &s;aith m&icirc;l o w&ycirc;r: a'r lleill a ddychryna&s;ant, ac a rodda&s;ant ogoniant i Dduw 'r n&ecirc;f.</P>
<P N="14">14 Yr ail wae a aeth heibio, wele, y mae y drydedd wae yn dy|fod ar frys</P>
<P N="15">15 A'r &s;eithfed Angel a ud|canodd, a bu llefau uchel yn y n&ecirc;f, yn dywedyd, Aeth teyrna&s;|oedd y b&ycirc;d <HI>yn eiddo</HI> ein Har|glwydd ni, a'i Gri&s;t ef: ac <HI>efe</HI> a deyrna&s;a yn oes oe&s;oedd.</P>
<P N="16">16 A'r pedwar Henuriaid ar hugain y rhai oedd ger bron Duw yn ei&s;tedd ar eu gor&s;edd-feingci|au, a &s;yrthia&s;ant ar eu hwynebau, ac a addola&s;ant Dduw,</P>
<P N="17">17 Gan ddywedyd, Yr ydym yn diolch i ti &ocirc; Arglwydd Dduw Holl-alluog, yr hwn wyt, a'r hwn oeddit, a'r hwn wyt yn dyfod: ob|legid ti a gymmerai&s;t dy allu mawr, ac a deyrna&s;ai&s;t.</P>
<P N="18">18 A'r Cenhedloedd a ddigia|&s;ant, a daeth dy dd&icirc;g di: a'r am&s;er i farnu 'r meirw, ac i roi gwobr i'th wa&s;anaethw&ycirc;r y Prophwydi, ac i'r Sainct, ac i'r rhai &s;ydd yn ofni dy Enw, fychain a mawrion: ac i ddifetha y rhai &s;ydd yn dife|tha 'r ddaiar.</P>
<P N="19">19 Ac agorwyd Teml Dduw yn y n&ecirc;f, a gwelwyd arch ei gy|fammod ef yn ei Deml ef: a bu mellt, a llefau, a tharanau, a daiar|gryn, a chenlly&s;c mawr.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Gwraig wedi ei gwi&s;ce &acirc;'r haul yn trafaelu ar ei thymp i e&s;cor.</HI> 4 <HI>Y ddraig fawr g&ocirc;ch yn &s;efyll o'i blaen hi i ddifa ei phlentyn hi.</HI> 6 <HI>Wedi iddi e&s;cor, y mae hi yn cilio i'r diffaethwch.</HI> 7 <HI>Michael a'i Angylion yn ymladd &acirc;'r ddraig, ac yn myned yn dr&ecirc;ch n&acirc; hi.</HI> 13 <HI>Y ddraig wedi ei thaflu i'r ddaiar yn erlid y wraig.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A Rhyfeddod mawr a welwyd yn y n&ecirc;f: gwraig wedi ei gwi&s;co &acirc;'r haul, a'r lleuad tan ei thraed; ac ar ei phen goron o ddeuddeg &s;eren:</P>
<P N="2">2 A hi yn feichiog, a lefodd gan f&ocirc;d mewn gwewyr, a gofid i e&s;cor.</P>
<P N="3">3 A gwelwyd rhyfeddod arall yn y n&ecirc;f, ac wele ddraig g&ocirc;ch fawr, a &s;aith ben iddi, a d&ecirc;g corn; ac ar ei phennau &s;aith go|ron.</P>
<P N="4">4 A'i chynffon hi a dynnodd draian &s;&ecirc;r y n&ecirc;f, ac a'u bwriodd hwynt i'r ddaiar: a'r ddraig a &s;afodd ger bron y wraig yr hon ydoedd yn barod i e&s;cor, i ddi&s;a ei phlentyn hi, pan e&s;corei hi arno.</P>
<P N="5">5 A hi a e&s;corodd ar f&acirc;b gwr|ryw, yr hwn oedd i fugeilio yr holl Genhedloedd &acirc; gwialen hai|arn: a'i phlentyn hi a gymmer|wyd i fynu at Dduw, ac at ei or|&s;eddfaingc ef.</P>
<P N="6">6 A'r wraig a ff&ocirc;dd i'r diffae|thwch, lle mae genddi le wedi ei baratoi gan Dduw, fel y porthent hi yno f&icirc;l, a deu-cant, <HI>a</HI> thrugain o ddyddiau.</P>
<P N="7">7 A bu rhyfel yn y n&ecirc;f: Mi|chael a'i Angelion a ryfela&s;ant yn erbyn y ddraig, a'r ddraig a ryfe|lodd, a'i hangelion hithau.</P>
<PB REF="274">
<P N="8">8 Ac ni orfuant, a'u lle hwynt ni's cafwyd mwyach yn y n&ecirc;f.</P>
<P N="9">9 A bwriwyd allan y ddraig fawr, yr h&ecirc;n &s;arph, yr hon a elwir diafol, a Satan, yr hwn &s;ydd yn twyllo 'r holl f&ycirc;d, efe a fwriwyd allan i'r ddaiar, a'i angelion a fw|riwyd allan gyd ag ef.</P>
<P N="10">10 Ac mi a glywais l&ecirc;f uchel yn dywedyd yn y n&ecirc;f, Yr awron y daeth iechydwriaeth, a nerth, a theyrnas ein Duw ni, a gallu ei Gri&s;t ef: canys cyhuddwr ein brodyr ni a fwriwyd i'r llawr, yr hwn oedd yn eu cyhuddo hwy ger bron ein Duw ni, ddydd &acirc; n&ocirc;s.</P>
<P N="11">11 A hwy a'i gorchfyga&s;ant ef trwy waed yr Oen, a thrwy air eu ty&s;tiolaeth hwynt: ac ni cha|ra&s;ant eu heinioes hyd angeu.</P>
<P N="12">12 O herwydd hyn llawen|hewch, y nefoedd, a'r rhai ydych yn trigo ynddynt. Gwae y rhai &s;ydd yn trigo ar y ddaiar, a'r m&ocirc;r, canys diafol a dde&s;cynnodd at|toch chwi, a chanddo l&icirc;d mawr, o herwydd ei f&ocirc;d yn g&wcirc;ybod nad oes iddo ond ychydig am&s;er.</P>
<P N="13">13 A phan welodd y ddraig ei bwrw i'r ddaiar, hi a erlidiodd y wraig a e&s;cora&s;ei ar y m&acirc;b.</P>
<P N="14">14 A rhoddwyd i'r wraig ddwy o adenydd eryr mawr, fel yr ehedai hi i'r diffaethwch iw lle ei h&ucirc;n: lle yr ydys yn ei maethu hi yno tros am&s;er, ac am&s;eroedd, a hanner am&s;er, oddi wrth wyneb y &s;arph.</P>
<P N="15">15 A'r &s;arph a fwriodd allan o'i &s;afn, a'r &ocirc;l y wraig, ddwfr me|gis afon: fel y gwnai ei dwyn hi ymmaith gyd &acirc;'r afon.</P>
<P N="16">16 A'r ddaiar a gynhorthwy|odd y wraig, a'r ddaiar a agorodd ei genau, ac a lyngcodd yr afon, yr hon a fwriodd y ddraig allan o'i &s;afn.</P>
<P N="17">17 A llidiodd y ddraig wrth y wraig, ac a aeth i wneuthur rhyfel &acirc;'r lleill o'i h&acirc;d hi, y rhai &s;ydd yn cadw gorchymynion Duw, ac &s;y a thy&s;tiolaeth Ie&s;u Gri&s;t ganddynt.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Bwy&s;tfil yn cyfodi allan o'r m&ocirc;r, &acirc; &s;aith ben gantho, a d&ecirc;c corn, i'r hwn y mae y ddraig yn rhe|ddi ei gallu.</HI> 11 <HI>Bwy&s;tfil arall yn dyfod i fynu allan o'r ddaiar:</HI> 14 <HI>Ac yn peri gwneuthur delw y Bwy&s;tfil cyntaf:</HI> 15 <HI>ac yn peri i ddynion ei addoli ef:</HI> 16 <HI>a der|byn ei n&ocirc;d ef.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC mi a &s;efais ar dywod y m&ocirc;r, ac a welais fwy&s;tfil yn codi o'r m&ocirc;r, a chanddo &s;aith ben a d&ecirc;g corn; ac ar ei gyrn dd&ecirc;g coron, ac ar ei bennau henw ca|bledd.</P>
<P N="2">2 A'r Bwy&s;tfil a welais i oedd debyg i lewpard, a'i draed fel <HI>traed</HI> arth, a'i &s;afn fel &s;afn llew, a'r ddraig a roddodd iddo ei gallu&punc; a'i gor&s;edd-faingc, ac awdurdod mawr.</P>
<P N="3">3 Ac mi a welais un o'i benna<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> ef megis wedi ei l&acirc;dd yn farw, a'i friw marwol ef a lachawyd, a'i holl ddaiar a ryfeddodd ar &ocirc;l y Bwy&s;tfil.</P>
<P N="4">4 A hwy a addola&s;ant y ddraig yr hon a roes allu i'r Bwy&s;tfil ac a addola&s;ant y Bwy&s;t-fil, ga<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> ddywedyd, Pwy &s;ydd debyg i' Bwy&s;tfil? Pwy a ddichon ryfel ag ef?</P>
<PB REF="274">
<P N="5">5 A rhoddwyd iddo ef enau yn llefaru <HI>pethau</HI> mawrion, a chabledd; a rhoddwyd iddo aw|durdod i weithio ddau f&icirc;s a deu|gain.</P>
<P N="6">6 Ac efe a agorodd ei enau mewn cabledd yn erbyn Duw, i gablu ei Enw ef a'i Dabernacl, a'r rhai &s;y yn trigo yn y n&ecirc;f.</P>
<P N="7">7 A rhoddwyd iddo wneuthur rhyfel &acirc;'r &s;ainct, a'u gorchfygu hwynt. A rhoddwyd iddo awdur|dod ar b&ocirc;b llwyth, ac iaith, a che|nedl.</P>
<P N="8">8 A holl drigolion y ddaiar a'i haddolant ef, y rhai nid yw eu henwau yn &s;crifennedig yn llyfr bywyd yr Oen, yr hwn a ladd|wyd er dechreuad y b&ycirc;d.</P>
<P N="9">9 Od oes gan n&ecirc;b glu&s;t, gwran|dawed.</P>
<P N="10">10 Os yw n&ecirc;b yn tywys i gae|thiwed, efe a &acirc;'i gaethiwed: os yw n&ecirc;b yn lladd &acirc; chleddyf, rhaid yw ei ladd ynteu &acirc; chleddyf: dymma ymmynedd a ffydd y Saicnt.</P>
<P N="11">11 Ac mi a welais fwy&s;t-fil a|rall yn codi o'r ddaiar, ac yr oedd ganddo ddau gorn, tebyg i oen: a llefaru yr oedd fel draig.</P>
<P N="12">12 A holl allu y bwy&s;tfil cyntaf y mae efe yn ei wneuthur ger ei fron ef; ac yn peri i'r ddaiar, ac i'r rhai fy yn trigo ynddi, addoli y bwy&s;t-fil cyntaf, yr hwn yr ia|chawyd ei glwyf marwol.</P>
<P N="13">13 Ac y mae efe yn gwneuthur rhyfeddodau mawrion, hyd onid yw yn peri i d&acirc;n dde&s;cyn o'r n&ecirc;f i'r ddaiar, yngolwg dynion.</P>
<P N="14">14 Ac y mae efe yn twyllo y rhai &s;y yn trigo ar y ddaiar, trwy y rhyfeddodau y rhai a roddwyd i|ddo ef eu gwneuthur ger bron y Bwy&s;t-fil: gan ddywedyd wrth drigolion y ddaiar, am iddynt wneuthur delw i'r Bwy&s;t-fil, yr hwn a gafodd friw gan gleddyf, ac a fu fyw.</P>
<P N="15">15 A chaniattawyd iddo ef roddi anadl i ddelw y bwy&s;t-fil, fel y llefarei delw y bwy&s;tfil hefyd, ac y parei gael o'r &s;awl nid addolent ddelw y bwy&s;t-fil, eu lladd:</P>
<P N="16">16 Ac y mae yn peri i bawb, fychain a mawrion, cyfoethogion a thlodion, rhyddion a chaethion, dderbyn n&ocirc;d ar eu llaw ddehau, neu ar eu talcennau:</P>
<P N="17">17 Ac na allei n&ecirc;b na phrynu na gwerthu, ond yr hwn a fyddei ganddo n&ocirc;d, neu henw y Bwy&s;t|fil, neu rifedi ei henw ef.</P>
<P N="18">18 Ymma y mae doethineb, Yr hwn &s;ydd ganddo ddeall, bwried rifedi y bwy&s;t-fil: canys rhifedi d&ycirc;n ydyw: a'i rifedi ef <HI>yw</HI> chwe|chant, a thrugain, <HI>a</HI> chwech.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Tra 'r oedd yr Oen yn &s;efyll ar fy|nydd Sion gyd&acirc;'i fintai,</HI> 6 <HI>Angel yn pregethu 'r Efengyl.</HI> 8 <HI>Cwymp Babylon.</HI> 15 <HI>Cynhaiaf y byd, a dodiad y crymman i mewn.</HI> 20 <HI>Gwin-gynhaiaf, a gwinwryf di|gofaint Duw.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC mi a edrychais, ac wele Oen yn &s;efyll ar fynydd Sion, a chyd ag ef bedair m&icirc;l, a &s;aith|ugein-m&icirc;l, a chanddynt Enw ei D&acirc;d ef yn &s;crifennedig yn eu tal|cennau.</P>
<P N="2">2 Ac mi a glywais l&ecirc;f o'r n&ecirc;f, fel ll&ecirc;f dyfroedd lawer, ac fel ll&ecirc;f taran fawr: ac mi a glywais l&ecirc;f te|lynorion yn canu ar eu telynau.</P>
<P N="3">3 A hwy a gana&s;ant megis ca|niad
<PB REF="275"> newydd ger bron yr or&s;edd-faingc, a cher bron y pedwar ani|fail, a'r Henuriaid: ac ni allodd n&ecirc;b ddy&s;cu y g&acirc;n, ond y pedair m&icirc;l a'r &s;aithugein-mil, y rhai a brynwyd oddi ar y ddaiar:</P>
<P N="4">4 Y rhai hyn yw y rhai ni ha|logwyd &acirc; gwragedd: canys gwy|r<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">fon ydynt: y rhai hyn yw y rhai &s;y 'n dilyn yr Oen, pa le bynnag yr elo: y rhai hyn a brynwyd o|ddiwrth ddynion, yn flaen|ffrwyth i Dduw ac i'r Oen:</P>
<P N="5">5 Ac yn eu genau ni chaed twyll: canys difai ydynt ger bron gor&s;edd-faingc Duw.</P>
<P N="6">6 Ac mi a welais Angel arall yn ehedeg ynghanol y n&ecirc;f, a'r E|fengyl dragywyddol ganddo, i e|fangylu i'r rhai &s;y yn trigo ar y ddaiar, ac i b&ocirc;b cenedl, a llwyth, ac iaith, a phobl;</P>
<P N="7">7 Gan ddywedyd &acirc; ll&ecirc;f uchel, Ofnwch Dduw, a rhoddwch iddo ogoniant, oblegid daeth awr ei farn ef: ac addolwch yr hwn a wnaeth y n&ecirc;f, a'r ddaiar, a'r m&ocirc;r, a'r ffynhonnau dyfroedd.</P>
<P N="8">8 Ac Angel arall a ddilynodd, gan ddywedyd, Syrthiodd, &s;yr|thiodd Babylon, y ddinas fawr honno, oblegid hi a ddiododd yr holl Genhedloedd, &acirc; gw&icirc;n llid ei godineb.</P>
<P N="9">9 A'r trydydd Angel a'u dily|nodd hwynt, gan ddywedyd &acirc; ll&ecirc;f uchel, Os addola n&ecirc;b y Bwy&s;t-fil, a'i ddelw ef, a derbyn ei n&ocirc;d ef yn ei dalcen, neu yn ei law.</P>
<P N="10">10 Hwnnw hefyd a &ycirc;f o w&icirc;n digofaint Duw, yr hwn yn ddi|gymmy&s;c a dywalltwyd yn phiol ei lid ef: ac efe a boenir mewn t&acirc;n a brwm&s;tan yngolwg yr Angelion &s;anctaidd, ac yngolwg yr Oen:</P>
<P N="11">11 A m&wcirc;g eu poenedigaeth hwy &s;ydd yn myned i fynu yn oes oef|oedd: ac nid ydynt hwy yn cael gorphywy&s;dra ddydd a n&ocirc;s, y rhai &s;ydd yn addoli y bwy&s;t-fil a'i dde|lw ef, ac os yw n&ecirc;b yn derbyn n&ocirc;d ei enw ef.</P>
<P N="12">12 Ymma y mae ymmynedd y Sainct: ymma <HI>y mae</HI> y rhai &s;y yn cadw gorchymynnion Duw, a ffydd Ie&s;u.</P>
<P N="13">13 Ac mi a glywais l&ecirc;f o'r n&ecirc;f, yn dywedyd wrthif, Scrifenna, Gwyn eu byd y meirw y rhai &s;y yn marw yn yr Arglwydd o hyn a|llan, medd yr Y&s;pryd, fel y gor|phywy&s;ont oddi wrth eu llafur: a'u gweithredoedd &s;y yn eu can|lyn hwynt.</P>
<P N="14">14 Ac mi a edrychais, ac wele gwmmwl gwyn, ac ar y cwmmwl <HI>un</HI> yn ei&s;tedd, tebyg i F&acirc;b y d&ycirc;n, a chanddo ar ei ben goron o aur, ac yn ei law grymman llym.</P>
<P N="15">15 Ac Angel arall a ddaeth allan o'r Deml, gan lefain &acirc; ll&ecirc;f uchel, wrth yr hwn oedd yn ei&s;tedd ar y cwmmwl. Bwrw dy grymman i mewn, a meda: canys daeth yr am&s;er i ti i fedi; oblegid addfe|dodd cynhaiaf y ddaiar.</P>
<P N="16">16 A'r hwn oedd yn ei&s;tedd ar y cwmmwl, a fwriodd ei grymman ar y ddaiar: a'r ddaiar a fedwyd.</P>
<P N="17">17 Ac Angel arall a ddaeth allan o'r Deml &s;ydd yn y n&ecirc;f, a chanddo ynteu hefyd grymman llym.</P>
<P N="18">18 Ac Angel arall a ddaeth a|llan oddi wrth yr allor, yr hwn oedd a gallu ganddo ar y t&acirc;n, ac a lefodd &acirc; bloedd uchel ar yr hwn oedd &acirc;'r crymman llym ganddo, gan ddywedyd, Bwrw i mewn dy grymman llym, a cha&s;el ganghen|nau
<PB REF="275"> gwinwydden y ddaiar, oble|gid addfedodd ei grawn hi.</P>
<P N="19">19 A'r Angel a fwriodd ei grym|man ar y ddaiar, ac a ga&s;clodd win-wydden y ddaiar, ac a'i bwri|odd i gerwyn fawr digofaint Duw,</P>
<P N="20">20 A'r gerwyn a &s;athrwyd o'r tu allan i'r ddinas, a gwaed a ddaeth allan or gerwyn hyd at ffrwynau y meirch, ar h&ycirc;d mil a chwechant o &s;tadau.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XV.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Y &s;aith Angel, a'r &s;aith bl&acirc; diwe|ddaf.</HI> 3 <HI>Caniad y rhai a orchfygant y Bwy&s;tfil. </HI>7 <HI>Y &s;aith phiol yn llawn o ddigofaint Duw.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC mi a welais arwydd arall yn y nef, mawr a rhyfeddol, &s;aith Angel, a chanddynt y &s;aith bl&acirc; di|weddaf, oblegid ynddynt hwy y cyflawnwyd ll&icirc;d Duw.</P>
<P N="2">2 Ac mi a welais megis m&ocirc;r o wydr wedi ei gymmy&s;cu &acirc; th&acirc;n: a'r rhai oedd yn cael y maes ar y bwy&s;t-fil, ac ar ei ddelw ef, ac ar ei n&ocirc;d ef, ac ar rifedi ei enw ef; yn &s;efyll ar y m&ocirc;r gwydr, a thelynau Duw ganddynt:</P>
<P N="3">3 A chanu y maent g&acirc;n Mo&s;es gwa&s;anaeth wr Duw, a ch&acirc;n yr Oen, gan ddywedyd, Mawr a rhy|fedd <HI>yw</HI> dy weithredoedd, &ocirc; Ar|glwydd Dduw Holl-alluog, cyfi|awn a chywir <HI>yw</HI> dy ffyrdd di, Brenin y Sainct.</P>
<P N="4">4 Pwy ni'th ofna di, o Ar|glwydd, ac <HI>ni</HI> ogonedda dy Enw? oblegid <HI>tydi</HI> yn unic <HI>wyt</HI> &s;anctaidd: oblegid yr holl genhedloedd a ddeuant, ac a addolant ger dy fron di: oblegid dy farnau di a eglur|wyd.</P>
<P N="5">5 Ac yn &ocirc;l hyn mi a edrychais, ac wele, yr ydoedd Teml pabell y dy&s;tiolaeth yn y n&ecirc;f, yn agored.</P>
<P N="6">6 A daeth y &s;aith Angel, y rhai yr oedd y &s;aith bl&acirc; gan-ddynt, a|llan o'r Deml, wedi eu gwi&s;co mewn lliain p&ucirc;r a di&s;clair, a gw|regy&s;u eu dwyfronnau, &acirc; gwregy|&s;au aur.</P>
<P N="7">7 Ac un o'r pedwar anifail a roddodd i'r &s;aith Angel &s;aith phi|ol aur, yn llawn o ddigofaint Duw, yr hwn &s;ydd yn byw yn oes oe&s;oedd.</P>
<P N="8">8 A llanwyd y Deml o f&wcirc;g oddi wrth ogoniant Duw, ac oddi wrth ei nerth ef: ac ni allei n&ecirc;b fy|ned i mewn i'r Deml, nes dar|fod cyflawni &s;aith bl&acirc; y &s;aith Angel.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>2 <HI>Yr Angelion yn tywallt allan ei phioleidiau digofaint.</HI> 6 <HI>y plaau yn canlyn ar hyn.</HI> 15 <HI>Chri&s;t yn dy|fod fel lleidr. Gwyn eu byd y rhai a wiliant.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC mi a glywais l&ecirc;f uchel a|llan o'r Deml, yn dywedyd wrth y &s;aith Angel, Ewch ymaith a thywelltwch phiolau digofaint Duw ar y ddaiar.</P>
<P N="2">2 A'r cyntaf a aeth, ac a dy|walltodd ei phiol ar y ddaiar: a bu cornwyd dr&wcirc;g, a bl&icirc;n, ar y dy|nion oedd &acirc; n&ocirc;d y bwy&s;tfil ar|nynt, a'r rhai a addola&s;ent ei dde|lw ef.</P>
<P N="3">3 A'r ail Angel a dywalltodd ei phiol ar y m&ocirc;r, ac efe a aeth fel gwaed d&ycirc;n marw: a ph&ocirc;b enaid byw a fu farw yn y m&ocirc;r.</P>
<P N="5">5 A'r trydydd Angel a dywall|todd ei phiol ar yr afonydd, ac ar
<PB REF="276"> y ffynhonnau dyfroedd: a hwy a aethant yn waed.</P>
<P N="5">5 Ac mi a glywais Angel y dy|froedd yn dywedyd, Cyfiawn, o Arglwydd, ydwyti, yr hwn &wcirc;yt, a'r hwn oeddit, a'r hwn a fyddi, oblegid barnu o honot y pethau hyn:</P>
<P N="6">6 Oblegid gwaed Sainct a Phro|phwydi a dywallta&s;ant hwy, a gwaed a roddai&s;t iddynt iw yfed: canys y maent yn ei haeddu.</P>
<P N="7">7 Ac mi a glywais <HI>un</HI> arall allan o'r allor yn dywedyd, le Ar|glwydd Dduw Holl-alluog, cywir a chyfiawn, <HI>yw</HI> dy farnau di.</P>
<P N="8">8 A'r pedwerydd Angel a dy|walltodd ei phiol ar yr haul: a <HI>gallu</HI> a roed iddo i boethi dynion &acirc; th&acirc;n.</P>
<P N="9">9 A phoethwyd y dynion &acirc; gwr&ecirc;s mawr, a hwy a gabla&s;ant Enw Duw, yr hwn &s;ydd ag aw|durdod ganddo ar y plaau hyn: ac nid edifarha&s;ant i roi gogoniant iddo ef.</P>
<P N="10">10 A'r pummed Angel a dy|walltodd ei phiol ar or&s;edd-faingc y bwy&s;tfil: a'i deyrnas ef aeth yn dywyll: a hwy a gnoe&s;ant eu ta|fodau gan ofid:</P>
<P N="11">11 Ac a gabla&s;ant Dduw y n&ecirc;f, o herwydd eu poenau, ac o her|wydd eu cornwydydd: ac nid e|difarha&s;ant oddi wrth eu gwei|thredoedd.</P>
<P N="12">12 A'r chweched Angel a dy|walltodd ei phiol ar yr afon fawr Euphrates: a &s;ychodd ei dwfr hi, f<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">l y paratoid ffordd brenhinoedd y dwyrain.</P>
<P N="13">13 Ac mi a welais dri y&s;pryd aflan, tebyg i lyffaint, <HI>yn dyfod</HI> a|llan o &s;afn y ddraig, ac allan o &s;afn y bwy&s;t-fil, ac allan o enau y gau-brophwyd.</P>
<P N="14">14 Canys y&s;prydion cythreuli|aid yn gwneuthur gwyrthiau y|dynt, y rhai &s;y 'n myned allan ar frenhinoedd y ddaiar, a'r holl f&ycirc;d, iw ca&s;clu hwy i ryfel y dydd hwnnw, <HI>dydd</HI> mawr Duw Holl-alluog.</P>
<P N="15">15 Wele, yr &wcirc;yfi yn dyfod fel lleidr. Gwyn ei f&ycirc;d yr hwn &s;ydd yn gwilio, ac yn cadw ei ddillad, fel na rodio yn noeth, ac iddynt weled ei anharddwch ef.</P>
<P N="16">16 Ac efe a'u ca&s;clodd hwynt yngh&ycirc;d i le a elwir yn Ebrew, Ar|maged-don.</P>
<P N="17">17 A'r &s;eithfed Angel a dy|walltodd ei phiol i'r awyr, a daeth ll&ecirc;f uchel allan o Deml y n&ecirc;f, o|ddi wrth yr or&s;edd-faingc, yn dy|wedyd, Darfu.</P>
<P N="18">18 Ac yr oedd llei&s;iau, a thara|nau, a mellt: ac yr oedd daiar|gryn mawr, y fath ni bu er pan yw dynion ar y ddaiar, cymmaint daiar-gryn, <HI>ac</HI> mor fawr.</P>
<P N="19">19 A gwnaethpwyd y ddinas fawr yn dair rhan, a dina&s;oedd y Cenhedloedd a &s;yrthia&s;ant: a Ba|bylon fawr a ddaeth mewn c&ocirc;f ger bron Duw, i roddi iddi gwppan gwin digofaint ei l&icirc;d ef.</P>
<P N="20">20 A ph&ocirc;b ynys a ff&ocirc;dd ymmaith, ac ni chafwyd y mynyddoedd.</P>
<P N="21">21 A chenlly&s;c mawr fel talen|tau a &s;yrthia&s;ant o'r nef ar ddyni|on: a dynion a gabla&s;ant Dduw am bl&acirc; 'r cenlly&s;c: oblegid mawr iawn ydoedd eu pl&acirc; hwynt.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>3, 4 <HI>Gwraig wedi eu gwi&s;co &acirc; phor|phor ac y&s;carlat, a chwppan aur yn ei llaw, yn ei&s;tedd ar y Bwy&s;tfil,</HI> 5 <HI>yr hon yw Babylon
<PB REF="276"> fawr, mam p&ocirc;b ffieidd-dra.</HI> 9 <HI>Deongliad y &s;aith ben:</HI> 12 <HI>a'r d&ecirc;c corn.</HI> 16 <HI>Co&s;pedigaeth y Buttain,</HI> 14 <HI>a goruwchafiaeth yr Oen.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>A Daeth vn o'r &s;aith Angel, o|edd &acirc;'r &s;aith phiol ganddynt, ac a ymddiddanodd &acirc; mi, gan ddywedyd wrthif, Tyred, mi a ddango&s;af i ti farnedigaeth y But|tain fawr &s;ydd yn ei&s;tedd ar ddy|froedd lawer:</P>
<P N="2">2 G&ycirc;d &acirc;'r hon y putteiniodd brenhinoedd y ddaiar, ac y medd|wyd y rhai &s;y yn trigo ar y ddaiar gan w&icirc;n ei phutteindra hi.</P>
<P N="3">3 Ac efe a'm dygodd i i'r di|ffaethwch yn yr Y&s;pryd, ac <HI>mi</HI> a welais wraig yn ei&s;tedd ar fwy&s;t|fil o liw &s;carlad, yn llawn o hen|wau cabledd, &acirc; &s;aith ben iddo, a d&ecirc;c corn.</P>
<P N="4">4 A'r wraig oedd wedi ei di|lladu &acirc; phorphor ac y&s;carlad, ac wedi ei gwychu ag aur, ac &acirc; main gwerth fawr a pherlau, a chan|ddi gwppan aur yn ei llaw, yn llawn o ffieidd-dra, ac aflendid ei phutteindra.</P>
<P N="5">5 Ac ar eu thalcen <HI>yr oedd</HI> he|nw wedi ei &s;crifennu, DIRGEL|WCH, BABYLON FAWR, MAM PVTTEINIAID, A FFIEIDD-DRA 'R DDAI|AR.</P>
<P N="6">6 Ac mi a welais y wraig yn feddw gan waed y Sainct, a chan waed merthyron Ie&s;u: a phan ei gwelais, mi a ryfeddais &acirc; rhyfe|ddod mawr.</P>
<P N="7">7 A'r Angel a ddywedodd wr|thif, Pa ham y rhyfeddai&s;t? my|fi a ddywedaf i ti ddirgelwch y wraig, a'r bwy&s;t-fil &s;ydd yn ei dwyn hi, yr hwn &s;y a'r &s;aith ben ganddo, a'r d&ecirc;c corn.</P>
<P N="8">8 Y bwy&s;t-fil a welai&s;t, a fu ac nid yw; a bydd iddo ddyfod i fynu o'r pydew heb waelod, a myned i dde&s;tryw: a rhyfeddu a wnae y rhai &s;y yn trigo ar y ddai|ar, (y rhai ni &s;crifennwyd eu hen|wau yn llyfr y bywyd er &s;eiliad y b&ycirc;d) pan welont y bwy&s;t-fil, yr hwn a fu, ac nid yw, er ei f&ocirc;d.</P>
<P N="9">9 Dymma 'r meddwl &s;ydd &acirc; doethineb ganddo, Y &s;aith ben, &s;aith fynydd ydynt, lle mae 'r wraig yn ei&s;tedd arnynt.</P>
<P N="10">10 Ac y mae &s;aith frenin: pump a gwympa&s;ant, ac vn &s;ydd, a'r llall ni ddaeth etto; a phan dd&ecirc;l, rhaid iddo aros ychydig.</P>
<P N="11">11 A'r bwy&s;t-fil, yr hwn oedd, ac nid ydyw, yntef yw 'r wyth|fed, ac o'r &s;aith y mae, ac i dde|&s;tryw y mae yn myned.</P>
<P N="12">12 A'r d&ecirc;c corn a welai&s;t, d&ecirc;c brenin ydynt, y rhai ni dderby|nia&s;ant frenhiniaeth etto, eithr awdurdod fel brenhinoedd, vn awr y maent yn ei dderbyn gyd &acirc;'r bwy&s;t-fil.</P>
<P N="13">13 Yr vn meddwl &s;ydd i'r rhai hyn, a <HI>hwy</HI> a rhoddant eu nerth, a'u hawdurdod, i'r bwy&s;t-fil.</P>
<P N="14">14 Y rhai hyn a ryfelant &acirc;'r Oen, a'r Oen a'u gorchfyga hwynt: oblegid Arglwydd arglwyddi y|dyw, a Brenin brenhinoedd: a'r rhai <HI>&s;y</HI> gyd ag ef, <HI>&s;ydd</HI> alwedig, ac etholedig, a ffyddlon.</P>
<P N="15">15 Ac efe a ddywedodd wrthif, Y dyfroedd a welai&s;t, lle mae 'r Buttain yn ei&s;tedd, pobloedd a thorfeydd ydynt, a chenhedloedd, ac ieithoedd.</P>
<P N="16">16 A'r d&ecirc;c corn a welai&s;t ar y bwy&s;t-fil, y rhai hyn a ga&s;&acirc;nt y Buttain, ac a'i gwnant hi yn vnic ac yn noeth, a'i chnawd hi a
<PB REF="277"> fwytt&acirc;nt hwy, ac a'i llo&s;cant hi &acirc; th&acirc;n.</P>
<P N="17">17 Canys Duw a roddodd yn eu calonnau hwynt wneuthur ei ewyllys ef, a gwneuthur yr un ewyllys, a rhoddi eu teyrnas i'r bwy&s;t-fil, hyd oni chyflawner gei|riau Duw.</P>
<P N="18">18 A'r wraig a welai&s;t, yw y ddinas fawr &s;ydd yn teyrna&s;u ar frenhinoedd y ddaiar.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XVIII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Cwymp Babilon.</HI> 4 <HI>Gorchymmyn pobl Dduw i gilio allan &ocirc; honi hi.</HI> 9 <HI>Brenhinoedd y ddaiar,</HI>11 <HI>gyd&acirc; 'r mar&s;iand-wyr, a'r llongwyr, yn ddrwg ganthynt tro&s;ti hi.</HI> 20 <HI>Y Sainct yn llawenychu o achos barn Duw arni hi.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC yn &ocirc;l y pethau hyn, mi a welais Angel arall yn dyfod i wared o'r n&ecirc;f, ac awdurdod mawr ganddo: a'r ddaiar a oleu|wyd gan ei ogoniant ef.</P>
<P N="2">2 Ac <HI>efe</HI> a lefodd yn gr&ocirc;ch, &acirc; ll&ecirc;f vchel gan ddywedyd, Syrthi|odd, &s;yrthiodd Babylon fawr hon|no, ac aeth yn drigfa cythreuliaid, ac yn gadwriaeth p&ocirc;b y&s;pryd aflan, ac yn gadwriaeth p&ocirc;b aderyn a|flan, ac atcas.</P>
<P N="3">3 Oblegid yr holl Genhedloedd a yfa&s;ant o w&icirc;n digofaint ei godi|neb hi: a brenhinoedd y ddaiar a butteinia&s;ant gyd &acirc; hi, a march|nattawyr y ddaiar a gyfoethog|wyd gan amlder ei moetheu hi.</P>
<P N="4">4 Ac mi a glywais l&ecirc;f arall o'r n&ecirc;f yn dywedyd, Deuwch allan o honi hi fy mhobl i, fel na by|ddoch gyd-gyfrannogion o'i phe|chodau hi, ac na dderbynioch o'i phl&acirc;au hi:</P>
<P N="5">5 Oblegid ei phechodau hi a gyrhaedda&s;ant hyd y n&ecirc;f, a Duw a gofiodd ei hanwireddau hi.</P>
<P N="6">6 Telwch iddi fel y talodd hi|thau i chwi, a dyblwch iddi y dau cymmaint yn &ocirc;l ei gweithredo|edd: yn y cwppan a lanwodd hi, llenwch iddi yn ddau ddyblyg:</P>
<P N="7">7 Cymmaint ac yr ymogone|ddodd hi, ac y bu mewn moe|theu, y cymmaint arall rhoddwch iddi o ofid a galar: oblegid y mae hi yn dywedyd yn ei chalon, Yr &wcirc;yf yn ei&s;tedd yn frenhines, a gweddw nid ydwyf, a galar ni's gwelaf ddim.</P>
<P N="8">8 Am hynny yn vn dydd y daw ei phl&acirc;au hi, <HI>&s;ef</HI> marwola|eth, a galar, a newyn; a hi a lwyr|lo&s;cir &acirc; than; oblegid cr&ycirc;f <HI>yw</HI> 'r Arglwydd Dduw, yr hwn &s;ydd yn ei barnu hi.</P>
<P N="9">9 Ac w&ycirc;lo am dani, a galaru tro&s;ti a wna brenhinoedd y ddaiar, y rhai a butteinia&s;ant, ac a fuant fyw yn foethus gyd &acirc; hi, pan we|lont f&wcirc;g ei llo&s;ciad hi:</P>
<P N="10">10 Gan &s;efyll o hirbell, gan ofn ei gofid hi; a dywedyd, Gwae, gwae, y ddinas fawr honno Ba|bylon, y ddinas gadarn, oblegid mewn vn awr y daeth dy farn di.</P>
<P N="11">11 A marchnattaw&ycirc;r y ddaiar, a w&ycirc;lant, ac a alarant tro&s;ti, oble|gid nid oes n&ecirc;b mwyach yn prynu eu mar&s;iandiaeth hwynt:</P>
<P N="12">12 Mar&s;iandiaeth o aur, ac ari|an, a meini gwerth-fawr, a pher|lau, a lliain main, a phorphor, a &s;idan, ac y&s;carlad: a ph&ocirc;b coed Thynon, a ph&ocirc;b lle&s;tr o Ifori, a ph&ocirc;b lle&s;tr o goed gwerthfawr iawn, ac o br&ecirc;s, ac o haiarn, ac o faen marmor,</P>
<P N="13">13 A cinamon, a ph&ecirc;r-arog|lau,
<PB REF="277"> ac ennaint, a thus, a gw&icirc;n, ac olew, a pheillieid, a gwenith; ac y&s;crybliaid, a defaid, a meirch a cherbydau, a chaeth-wei&s;ion, ac eneidiau dynion.</P>
<P N="14">14 A'r aeron a chwennychodd dy enaid a aethant ymmaith oddi wrthit, a ph&ocirc;b peth dainteithiol, a gwych a aethant ymmaith oddi wrthit: ac ni chei hwynt ddim mwyach.</P>
<P N="15">15 Marchnataw&ycirc;r y pethau hyn, y rhai a gyfoethogwyd gan|ddi, a &s;afant o hirbell oddi wrthi, gan ofn ei gofid hi, gan w&ycirc;lo a galaru:</P>
<P N="16">16 A dywedyd, Gwae, gwae, y ddinas fawr honno, yr hon o|edd wedi ei gwi&s;co &acirc; lliain main, a phorphor, ac y&s;carlad, ac wedi ei gwychu ag aur, a meini gwerth|fawr, a pherlau:</P>
<P N="17">17 Oblegid mewn vn awr yr anrheithiwyd cymmaint cyfoeth. A ph&ocirc;b <HI>llong</HI> lywydd, a ph&ocirc;b cwmpeini mewn llongau, a llong|w&ycirc;r, a chynnifer ac y &s;y a'u gw|aith ar y m&ocirc;r, a &s;afa&s;ant o hir|bell,</P>
<P N="18">18 Ac a lefa&s;ant, pan wel&s;ant &s;&wcirc;g ei llo&s;ciad hi, gan ddywedyd, Pa <HI>ddinas</HI> debyg i'r ddinas fawr honno?</P>
<P N="19">19 A hwy a fwria&s;ant lwch ar eu pennau, ac a lefa&s;ant gan w&ycirc;lo, a galaru, <HI>a</HI> dywedyd, Gwae, gwae, y ddinas fawr honno, yn yr hon y cyfoethogodd yr holl rai oedd ganddynt longan ar y m&ocirc;r, trwy ei ch&ocirc;&s;t hi, oblegid mewn vn awr yr anrheithiwyd <HI>bi.</HI></P>
<P N="20">20 Llawenha o'i phlegid hi y n&ecirc;f, a <HI>chwi</HI> Apo&s;tolion &s;anctaidd a Phrophwydi, oblegid dialodd Duw arni tro&s;och chwi.</P>
<P N="21">21 Ac Angel cadarn a gododd faen, megis maen melin mawr, ac a'i bwriodd i'r m&ocirc;r, gan ddywe|dyd, Fel hyn gyd&acirc; rhuthr y teflir Babylon y ddinas fawr, ac ni cheir hi mwyach.</P>
<P N="22">22 A llais telynorion, a cher|ddorion, a phibyddion, ac vdcan|w&ycirc;r, ni chlywir ynot mwyach; ac vn crefft-wr o ba grefft bynnag y bo, ni cheir ynot mwyach, a thr&wcirc;&s;t maen melin ni chlywir y|not mwyach:</P>
<P N="23">23 A llewyrch can wyll ni welir ynot mwyach: a llais prioda&s;-f&acirc;b a phrioda&s;-ferch ni chlywir ynot mwyach: oblegid dy farchnatta|w&ycirc;r di oedd w&ycirc;r mawr y ddaiar, oblegid trwy dy &s;w&ycirc;n-gyfaredd di y twyllwyd yr holl Genhedloedd.</P>
<P N="24">24 Ac ynddi y caed gwaed Prophwydi a Sainct, a phawb a'r a laddwyd ar y ddaiar.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XIX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Clodfori Duw yn y nefoedd am farnu y Buttain fawr, a dial gwaed ei Sainct.</HI> 7 <HI>Priodas yr Oen.</HI> 10 <HI>Yr Angel heb fynnu ei addoli.</HI> 17 <HI>Galw 'r ehediaid i'r lladdfa fawr.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC yn &ocirc;l y pethau hyn mi a gly|wais megis llef vchel gan dvrfa fawr yn y n&ecirc;f, yn dywedyd, Ale|luia; iechydwriaeth a gogoniant, ac anrhydedd a gallu, i'r Ar|glwydd ein Duw ni:</P>
<P N="2">2 Oblegid cywir a chyfiawn <HI>yw</HI> ei farnau ef: oblegid efe a far|nodd y Buttain fawr, yr hon a ly|grodd y ddaiar &acirc;'i phutteindra, ac a ddialodd waed ei wei&s;ion ar ei llaw hi.</P>
<P N="3">3 Ac eilwaith y dyweda&s;ant,
<PB REF="278"> Aleluia: A'i m&wcirc;g hi a gododd yn oes oe&s;oedd.</P>
<P N="4">4 A &s;yrthiodd y pedwar Henu|riad ar hugain, a'r pedwar anifail i lawr, ac a addola&s;ant Dduw, yr hwn oedd yn ei&s;tedd ar yr or&s;edd-faingc, gan ddywedyd, Amen, A|leluia.</P>
<P N="5">5 A ll&ecirc;f a ddaeth allan o'r or|&s;edd-faingc, yn dywedyd, Moli|ennwch ein Duw ni, ei holl wei|&s;lon ef, a'r rhai ydych yn ei ofni ef, bychain a mawrion hefyd.</P>
<P N="6">6 Ac mi a glywais megis ll&ecirc;f tyrfa fawr, ac megis ll&ecirc;f dyfroedd lawer, ac megis ll&ecirc;f taranau cry|fion, yn dywedyd, Aleluia: oble|gid teyrna&s;odd yr Arglwydd Dduw Holl-alluog.</P>
<P N="7">7 Llawenychwn, a gorfole|ddwn, a rhoddwn ogoniant iddo ef: oblegid daeth priodas yr Oen, a'i wraig ef a'i parat&ocirc;dd ei hun.</P>
<P N="8">8 A chaniata&wcirc;yd iddi gael ei gwi&s;co &acirc; lliain main gl&acirc;n a di&s;|clair: canys y lliain main ydyw cyfiawnder y Sainct.</P>
<P N="9">9 Ac efe a ddywedodd wrthif, Scrifenna, Bendigedig <HI>yw</HI> y rhai a clwir i &s;wpper neithior yr Oen. Ac efe a ddywedodd wrthif, Gw&icirc;r eiriau Duw yw y rhai hyn-</P>
<P N="10">10 Ac mi a &s;yrthiais wrth ei draed ef, iw addoli ef: ac efe a ddywedodd wrth if, Gw&ecirc;l na <HI>wne|lych hyn:</HI> cyd-w&acirc;s ydwyf i ti, ac i'th frodyr, y rhai &s;y ganddynt dy&s;tiolaeth Ie&s;u: addola Dduw: canys ty&s;tiolaeth Ie&s;u ydyw y&s;pryd y brophwydoliaeth.</P>
<P N="11">11 Ac mi a welais y n&ecirc;f yn ago|red, ac wele farch gwyn, a'r hwn oedd yn ei&s;tedd arno a elwyd Ffy|ddlon a Chywir, ac mewn cyfi|awnder y mae efe yn barnu, ac yn rhyfela.</P>
<P N="12">12 A'i lygaid <HI>oedd</HI> fel fflam d&acirc;n, ac ar ei ben <HI>yr oedd</HI> coro|nau lawer: <HI>ac</HI> yr oedd ganddo henw yn &s;crifennedig, yr hwn ni wyddei neb ond efe ei hun.</P>
<P N="13">13 Ac <HI>yr oedd</HI> wedi ei wi&s;co &acirc; gwi&s;c wedi ei throchi mewn gwaed: a gelwir ei enw ef, Gair Duw.</P>
<P N="14">14 A'r lluoedd <HI>oedd</HI> yn y nef a'i canlyna&s;ant ef ar feirch gwyni|on, wedi eu gwi&s;co &acirc; lliain main, gwyn, a gl&acirc;n.</P>
<P N="15">15 Ac allan o'i enau ef yr oedd yn dyfod gleddyf llym, i daro y Cenhedloedd ag ef: ac efe a'u bugeilia hwynt &acirc; gwialen hai|arn: ac efe &s;ydd yn &s;athru cer|wyn w&icirc;n digofaint a ll&icirc;d Duw Holl-alluog.</P>
<P N="16">16 Ac y mae ganddo ar ei wi&s;c, ac ar ei forddwyd henw wedi ei &s;crifennu, BRENIN BRENHINOEDD, AC ARGLWYDD ARGLWY|DDI.</P>
<P N="17">17 Ac mi a welais Angel yn &s;efyll yn yr haul: ac efe a lefodd &acirc; ll&ecirc;f vchel, gan ddywedyd wrth yr holl adar oedd yn ehedeg trwy ganol y n&ecirc;f. Deuwch ac ymgefcl|wch yngh&ycirc;d i &s;wpper y Duw mawr,</P>
<P N="18">18 Fel y bwyttaoch g&icirc;g brenhi|noedd, a ch&icirc;g pen-capteniaid, a ch&icirc;g y cedyrn, a ch&icirc;g meirch, a'r rhai &s;y yn ei&s;tedd arnynt, a ch&icirc;g holl ryddion a chaethion, a by|chain a mawrion.</P>
<P N="19">19 Ac mi a welais y bwy&s;t-fil, a brenhinoedd y ddaiar, a'u lluo|edd wedi ymgynnull ynghyd i wneuthur rhyfel yn erbyn yr hwn oedd yn ei&s;tedd ar y march, ac yn erbyn ei l&ucirc; ef.</P>
<PB REF="278">
<P N="20">20 A daliwyd y bwy&s;t-fil, a chyd ag ef y gau-brophwyd, yr hwn a wnaeth wrthiau ger ei fron ef, trwy y rhai y twyllodd efe y rhai a dderbynia&s;ent n&ocirc;d y bwy&s;t-fil, a'r rhai a addola&s;ant ei ddelw ef: yn fyw y bwriwyd hwy ill dau i'r llyn t&acirc;n yn llo&s;ci &acirc; brwm&s;tan:</P>
<P N="21">21 A'r lleill a laddwyd &acirc; chle|ddyf yr hwn oedd yn ei&s;tedd ar y march, yr hwn oedd yn dyfod allan o'i enau ef: a'r holl adar a gaw&s;ant eu gwala o'u c&icirc;g hwynt.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XX.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Rhwymo Satan tros fil o flyny|ddoedd.</HI> 6 <HI>Yr Adgyfodiad cyn|taf: mai gwyn eu byd y rhai &s;ydd iddynt gyfran ynddo.</HI> 7 <HI>Go|llwng Satan yn rhydd drachefn.</HI> 8 <HI>Gog a Magog.</HI> 10 <HI>Bwrw Dia|fol i'r pwll o d&acirc;n a brwm&s;tan.</HI> 12 <HI>Yr adgyfodiad diwaethaf cy|ffredinawl.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC mi a welais Angel yn de|&s;cyn o'r n&ecirc;f, a chanddo ago|riad <HI>y pydew</HI> di-waelod, a chad|wyn fawr yn ei law.</P>
<P N="2">2 Ac <HI>efe</HI> a ddaliodd y ddraig, yr h&ecirc;n &s;arph yr hon yw diafol, a Satan: ac a'i rhwymodd ef <HI>tros</HI> fil o flynyddoedd,</P>
<P N="3">3 Ac a'i bwriodd ef i'r <HI>pydew</HI> di-waelod, ac a gaeodd arno, ac a &s;eliodd arno ef, fel na thwy|llei efe y Cenhedloedd mwyach, nes cyflawni 'r m&icirc;l o flynyddo|edd: ac yn &ocirc;l hynny rhaid yw ei ollwng ef yn rhydd <HI>tros</HI> ychydig am&s;er.</P>
<P N="4">4 Ac mi a welais or&s;edd-feing|ciau, a hwy a ei&s;tedda&s;ant arnynt, a barn a roed iddynt hwy: ac mi a <HI>welais</HI> eneidiau y rhai a dor|rwyd eu pennau am dy&s;tiolaeth Ie&s;u, ac am air Duw, a'r rhai ni addola&s;ent y bwy&s;t-fil, na'i ddelw ef: ac ni dderbynia&s;ent ei n&ocirc;d ef ar eu talcennau, neu ar eu dwylo: a hwy a fuant fyw, ac a deyrnafa&s;ant gyd &acirc; Chri&s;t fil o flynyddoedd.</P>
<P N="5">5 Eithr y lleill o'r meirw ni fuant fyw drachefn nes cyflawni 'r mil blynyddoedd. Dymma 'r ad|gyfodiad cyntaf.</P>
<P N="6">6 Gwynfydedig a &s;anctaidd <HI>yw</HI> 'r hwn &s;ydd a rhan iddo yn yr adgyfodiad cyntaf: y rhai hyn nid oes i'r ail farwolaeth awdur|dod arnynt, eithr hwy a fyddant offeiriaid i Dduw, ac i Gri&s;t, ac a deyrna&s;ant gyd ag ef fil o flyny|ddoedd.</P>
<P N="7">7 A phan gyflawner y m&icirc;l-bly|nyddoedd, gollyngir Satan allan o'i garchar.</P>
<P N="8">8 Ac efe a &acirc; allan i dwyllo y Cen|hedloedd &s;ydd ym-mhedair congl y ddaiar, Gog a Magog, iw ca&s;clu hwy ynghyd i ryfel, rhif y rhai <HI>&s;ydd</HI> fel tywod y m&ocirc;r.</P>
<P N="9">9 A hwy a aethant i fynu ar l&ecirc;d y ddaiar, ac a amgylcha&s;ant wer&s;yll y Sainct, a'r ddinas an|wyl, a th&acirc;n a ddaeth oddi wrth Dduw i wared o'r n&ecirc;f, ac a'u hy|&s;odd hwynt.</P>
<P N="10">10 A diafol, yr hwn oedd yn eu twyllo hwynt, a fwriwyd i'r llyn o d&acirc;n a brwm&s;tan, lle <HI>y mae</HI> y bwy&s;t-fil a'r gau-brophwyd: a hwy a boenir ddydd a n&ocirc;s, yn oes oe&s;oedd.</P>
<P N="11">11 Ac mi a welais or&s;edd-faingc wen fawr, a'r hwn oedd yn ei|&s;tedd
<PB REF="279"> arni, oddi wrth w&ycirc;neb yr hwn y ff&ocirc;dd y ddaiar a'r n&ecirc;f: a lle ni chafwyd iddynt.</P>
<P N="12">12 Ac mi a welais y meirw, fy|chain a mawrion, yn &s;efyll ger bron Duw, a'r llyfrau a agorwyd: a llyfr arall a agorwyd, yr hwn yw <HI>llyfr</HI> y bywyd: a barnwyd y meirw wrth y pethau oedd wedi eu &s;cri|fennu yn y llyfrau, yn &ocirc;l eu gwei|thredoedd.</P>
<P N="13">13 A rhoddodd y m&ocirc;r i fynu y meirw oedd ynddo, a marwo|laeth ac vffern a rodda&s;ant i fynu y meirw oedd ynddynt hwythau: a <HI>hwy</HI> a farnwyd b&ocirc;b vn yn &ocirc;l eu gweithredoedd.</P>
<P N="14">14 A marwolaeth ac vffern a fwriwyd i'r llyn o d&acirc;n: hon yw 'r ail farwolaeth.</P>
<P N="15">15 A phwy bynnag ni chafwyd wedi ei &s;crifennu yn llyfr y by|wyd, bwriwyd ef i'r llyn o d&acirc;n.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXI.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>N&ecirc;f newydd, a daiar newydd.</HI> 10 <HI>Jeru&s;alem nefol, a'i chyfl|awn bortreiad.</HI> 23 <HI>Nid rhaid iddi wrth haul: Gogoniant Duw yw ei goleuni hi.</HI> 24 <HI>Brenhinoedd y ddaiar yn dwyn eu cyfoeth i|ddi hi.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC mi a welais n&ecirc;f newydd, a daiar newydd: canys y n&ecirc;f gyntaf, a'r ddaiar gyntaf a aeth heibio: a'r m&ocirc;r nid oedd mwy|ach.</P>
<P N="2">2 A myfi Ioan a welais y ddi|nas &s;anctaidd, Jeru&s;alem newydd yn dyfod oddi wrth Dduw i wa|red o'r n&ecirc;f, wedi ei pharatoi fel prioda&s;-ferch wedi ei thrw&s;&s;io iw g&wcirc;r.</P>
<P N="3">3 Ac mi a glywais l&ecirc;f vchel allan o'r n&ecirc;f yn dywedyd, Wele <HI>y mae</HI> pabell Duw gyd &acirc; dynion, ac efe a drig gyd &acirc; hwynt, a hwy a fyddant bobl iddo ef, a Duw ei hun a fydd gyd &acirc; hwynt, <HI>ac a fydd</HI> yn Dduw iddynt.</P>
<P N="4">4 Ac fe &s;&ycirc;ch Duw ymmaith b&ocirc;b deigr oddi wrth eu llygaid hwynt, a marwolaeth ni bydd mwyach: na thri&s;twch, na llefain, na phoen ni bydd mwyach, oblegid y pe|thau cyntaf a aeth heibio.</P>
<P N="5">5 A dywedodd yr hwn oedd yn ei&s;tedd ar yr or&s;edd-faingc, We|le, yr &wcirc;yf yn gwneuthur p&ocirc;b peth yn newydd. Ac efe a ddywe|dodd wrthif Scrifenna: canys y mae y geiriau hyn yn gywir, ac yn ffyddlon.</P>
<P N="6">6 Ac efe a ddywedodd wrthif, Darfu: myfi yw Alpha ac Ome|ga, y dechreu, a'r diwedd: i'r hwn &s;ydd &s;ychedic y rhoddaf o ffynnon dwfr y bywyd yn rh&acirc;d.</P>
<P N="7">7 Yr hwn &s;ydd yn gorchfygu a etifedda b&ocirc;b peth, ac mi a fy|ddaf iddo ef yn Dduw, ac yntef a fydd i minneu yn f&acirc;b.</P>
<P N="8">8 Ond i'r rhai ofnog, a'r di gred, a'r ffiaidd, a'r llofruddion, a'r puttein-w&ycirc;r, a'r &s;wyn-gyfaredd|w&ycirc;r, a'r eulyn-addolw&ycirc;r, a'r holl gelwydd-w&ycirc;r, <HI>y bydd</HI> eu rhan yn y llyn &s;ydd yn llo&s;ci &acirc; th&acirc;n a brwm|&s;tan, hwn yw 'r ail farwolaeth.</P>
<P N="9">9 A daeth attaf vn o'r &s;aith Angel yr oedd y &s;aith phiol gan|ddynt yn llawn o'r &s;aith bl&acirc; di|weddaf: ac ymddiddanodd &acirc; mi, gan ddywedyd, Tyred, mi a ddan|go&s;af i ti y brioda&s;-ferch, gwraig yr Oen.</P>
<P N="10">10 Ac efe a'm d&ucirc;g i ymmaith yn yr y&s;pryd i fynydd mawr ac
<PB REF="279"> uchel, ac a ddango&s;odd i mi y ddinas fawr, Jeru&s;alem &s;anctaidd, yn de&s;cyn allan o'r n&ecirc;f oddi wrth Dduw:</P>
<P N="11">11 A gogoniant Duw gan|ddi: a'i goleu hi <HI>oedd</HI> debyg i faen o'r gwerthfawroccaf, me|gis maen Ia&s;pis, yn loyw fel Gri|&s;ial:</P>
<P N="12">12 Ac iddi f&ucirc;r mawr ac uchel, ac iddi ddeuddeg porth, ac wrth y pyrth ddeuddeg Angel, a hen|wau wedi eu &s;crifennu arnynt, y rhai yw <HI>henwau</HI> deuddeg-llwyth plant I&s;rael.</P>
<P N="13">13 O du y dwyrain, tri phorth: o du y gogledd, tri phorth: o du y dehau, tri phorth: o du y gor|llewin, tri phorth.</P>
<P N="14">14 Ac <HI>yr oedd</HI> mur y ddinas &acirc; deuddeg &s;ylfaen iddo, ac yn|ddynt henwau deuddeg Apo&s;tol yr Oen.</P>
<P N="15">15 A'r hwn oedd yn ymddi|ddan &acirc; mi, oedd &acirc; chor&s;en aur gan|ddo, i fe&s;uro y ddinas, a'i phyrth hi, a'i m&ucirc;r.</P>
<P N="16">16 A'r ddinas &s;ydd wedi ei go|&s;od yn bedeir-congl, a'i h&ycirc;d &s;ydd gymmaint a'i ll&ecirc;d; ac efe a fe&s;u|rodd y ddinas &acirc;'r gor&s;en, yn ddeuddeng-mil o &s;tadau: a'i h&ycirc;d, a'i ll&ecirc;d, a'i huchder, &s;ydd yn o|gymmaint.</P>
<P N="17">17 Ac efe a fe&s;urodd ei m&ucirc;r hi yn gant a phedwar cufydd a deu|gain, wrth fe&s;ur d&ycirc;n, hynny yw, eiddo 'r Angel.</P>
<P N="18">18 Ac adeilad ei m&ucirc;r hi oedd o faen Ia&s;pis: a'r ddinas oedd aur p&ucirc;r, yn debyg i wydr gloyw.</P>
<P N="19">19 A &s;eiliau m&ucirc;r y ddinas <HI>oedd</HI> wedi eu harddu &acirc; ph&ocirc;b rhyw faen gwerthfawr: y &s;ail cyntaf, <HI>oedd</HI> faen Ia&s;pis: yr ail, Saphir: y try|dydd Calc&ecirc;don: y pedwerydd, Smaragdus:</P>
<P N="20">20 Y pummed, Sardonix, y chweched, Sardius: y &s;eithfed, Chry&s;olithus: yr &wcirc;ythfed, Be|ril: y nawfed, Topazion: y dec|fed Chry&s;ophra&s;us: yr unfed ar ddeg, Hyacinthus: y deuddegfed, Amethy&s;tus.</P>
<P N="21">21 A'r deuddeg porth, deu|ddeg perl <HI>oeddynt,</HI> a ph&ocirc;b un o'r pyrth oedd o un perl: a heol y ddinas oedd aur p&ucirc;r, fel gwydr gloyw:</P>
<P N="22">22 A Theml ni welais ynddi: canys yr Arglwydd Dduw Holl-alluog, a'r Oen, yw ei Theml hi.</P>
<P N="23">23 A'r ddinas nid rhaid iddi wrth yr haul, na'r lleuad i oleuo ynddi: canys gogoniant Duw a'i goleuodd hi, a'i goleuni hi <HI>ydyw</HI> yr Oen.</P>
<P N="24">24 A Chenhedloedd y rhai cadwedig a rodiant yn ei goleuni hi: ac y mae brenhinoedd y ddai|ar yn dwyn eu gogoniant a'u han|rhydedd iddi hi.</P>
<P N="25">25 A'i phyrth hi ni cheuir ddim y dydd: canys ni bydd n&ocirc;s yno.</P>
<P N="26">26 A hwy a ddygant ogoniant ac anrhydedd y Cenhedloedd i|ddi hi.</P>
<P N="27">27 Ac nid &acirc;i mewn iddi ddim aflan, nac yn gwneuthur ffi|eldd-dra, na chelwydd: ond y rhai &s;ydd wedi eu &s;crifennu yn llyfr bywyd yr Oen.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="chapter">
<HEAD>PEN. XXII.</HEAD>
<ARGUMENT>
<P>1 <HI>Afon dwfr y bywyd. Pren y by|wyd.</HI> 5 <HI>Duw &s;ydd oleuni iw
<PB REF="280"> ddinas ei h&ucirc;n.</HI> 9 <HI>Yr Angel heb fynnu ei addoli.</HI> 18 <HI>Ni ellir rho|ddi dim at air Duw, na thynnu dim oddiwrtho ef.</HI></P>
</ARGUMENT>
<P>AC efe a ddango&s;odd i mi afon b&ucirc;r o ddwfr y bywyd, di&s;clair fel gri&s;ial, yn dyfod allan o or&s;edd|faingc Duw, a'r Oen.</P>
<P N="2">2 Ynghanol ei heol hi, ac o ddau tu 'r afon, <HI>yr oedd</HI> pren y by|wyd, yn dwyn deuddeg <HI>rhyw</HI> ffrwyth, b&ocirc;b m&icirc;s yn rhoddi ei ffrwyth: a dail y pren <HI>oedd</HI> i ia|chau y Cenhedloedd.</P>
<P N="3">3 A ph&ocirc;b melldith ni bydd mwyach: ond gor&s;edd-faingc Duw a'r Oen a fydd ynddi hi: a'i wei|&s;ion ef a'i gwa&s;anaethant ef.</P>
<P N="4">4 A hwy a g&acirc;nt weled ei wy|neb ef, a'i Henw ef <HI>a fydd</HI> yn eu talcennau hwynt.</P>
<P N="5">5 Ac ni bydd n&ocirc;s yno: ac nid rhaid iddynt wrth ganwyll, na goleuni haul, oblegid y mae yr Ar|glwydd Dduw yn goleuo iddynt: a hwy a deyrna&s;ant yn oes oe&s;|oedd.</P>
<P N="6">6 Ac <HI>efe</HI> a ddywedodd wrth i fi, Y geiriau hyn &s;y ffyddlon a chy|wir. Ac Arglwydd Dduw y Pro|phwydi &s;anctaidd, a ddanfonodd ei Angel, i ddangos i'w wa&s;a|naeth-wyr y pethau &s;y raid iddynt f&ocirc;d ar fr&ycirc;s.</P>
<P N="7">7 Wele, yr &wcirc;yf yn dyfod ar fr&ycirc;s. Gwyn ei f&ycirc;d yr hwn &s;ydd yn cadw geiriau prophwydoli|aeth y llyfr hwn.</P>
<P N="8">8 A myfi Ioan a welais y pethau hyn, ac a'u clywais: a phan ddar|fu i mi glywed, a gweled, mi a &s;yrthiais i lawr i addoli ger bron traed yr Angel oedd yn dangos i mi y pethau hyn.</P>
<P N="9">9 Ac efe a ddywedodd wrthifi, Gw&ecirc;l na <HI>wnelych:</HI> canys cydw&acirc;s ydwyf i ti, ac i'th frodyr y Pro|phwydi, ac i'r rhai &s;y yn cadw gei|riau y llyfr hwn: addola Dduw.</P>
<P N="10">10 Ac efe a ddywedodd wrthi|fi, Na &s;eilia eiriau prophwydoli|aeth y llyfr hwn: oblegid y mae 'r am&s;er yn agos.</P>
<P N="11">11 Yr hwn &s;ydd anghyfiawn, bydded anghyfiawn etto; a'r hwn &s;ydd frwnt, bydded frwnt etto: a'r hwn &s;ydd gyfiawn, bydded gyfi|awn etto, a'r hwn &s;ydd &s;anctaidd, bydded &s;anctaidd etto.</P>
<P N="12">12 Ac wele yr &wcirc;yf yn dyfod ar fr&ycirc;s, am gwobr <HI>&s;ydd</HI> gyd &acirc; mi, i ro|ddi i b&ocirc;b un, fel y byddo ei waith ef.</P>
<P N="13">13 Myfi yw Alpha ac Omega, y dechreu a'r diwedd, y cyntaf a'r diweddaf.</P>
<P N="14">14 Gwyn eu byd y rhai &s;y yn gwneuthur ei orchymyn|nion ef, fel y byddo iddynt fraint ym-mhren y bywyd, ac y gallont fyned i mewn trwy 'r pyrth i'r ddinas.</P>
<P N="15">15 Oddiallan y mae 'r c&wcirc;n, a'r &s;&wcirc;yngyfaredd-w&ycirc;r a'r put|tein-w&ycirc;r, a'r llofruddion, a'r eu|lyn-addol-w&ycirc;r, a ph&ocirc;b un ac &s;y yn caru, ac yn gwneuthur cel|wydd.</P>
<P N="16">16 Myfi Ie&s;u a ddanfonais fy An|gel i dy&s;tiolaethu i chwi y pethau hyn yn yr Eglwy&s;i, myfi yw gw|reiddyn a hiliogaeth Dafydd, a'r &s;eren foreu eglur.</P>
<P N="17">17 Ac y mae yr Y&s;pryd a'r bri|oda&s;-ferch yn dywedyd, Tyred: a'r hwn &s;ydd yn clywed, dyweded; Tyred: a'r hwn &s;ydd a &s;yched ar|no, deued, a'r hwn &s;ydd yn ewy|lly&s;io, cymmered ddwfr y bywyd yn rh&acirc;d.</P>
<PB REF="280">
<P N="18">18 Canys yr wyfi yn ty&s;tiolae|thu i b&ocirc;b un &s;ydd yn clywed gei|riau prophwydoliaeth y Llyfr hwn: Os rhydd n&ecirc;b <HI>ddim</HI> at y pe|thau hyn, Duw a rydd atto ef y pl&acirc;au &s;y wedi eu &s;crifennu yn y llyfr hwn.</P>
<P N="19">19 Ac o thynn n&ecirc;b ymmaith <HI>ddim</HI> oddi wrth eiriau llyfr y bro|phwydoliaeth hon, Duw a dynn ymmaith ei ran ef allan o lyfr y bywyd, ac allan o'r ddinas &s;an|ctaidd, ac oddi wrth y pethau &s;y wedi eu &s;crifennu yn y llyfr hwn.</P>
<P N="20">20 Yr hwn &s;ydd yn ty&s;tiolae|thu y pethau hyn &s;ydd yn dywe|dyd, Yn w&icirc;r yr &wcirc;yf yn dyfod ar fr&ycirc;s: Amen. Yn w&icirc;r, tyred Ar|glwydd Ie&s;u.</P>
<P N="21">21 Gr&acirc;s ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t fyddo gyd &acirc; chwi oll. A|men.</P>
</DIV2>
<TRAILER>DIWEDD.</TRAILER>
<TRAILER>I'r vnic Dduw y byddo 'r gogoniant.</TRAILER>
</DIV1>
</BODY>
</TEXT>
<TEXT LANG="wel">
<FRONT>
<DIV1 TYPE="title page">
<PB REF="281">
<PB REF="281">
<P>LLYFR Y PSALMAU, Wedi eu Cyfieithu, A'i Cy|fan&s;oddi ar Fe&s;ur Cerdd, yn GYMRAEG.</P>
<P>Drwy Waith EDMWND PRYS Archdia|con Meirionnydd.</P>
<Q><P><BIBL><HI>Iaco. 5.13.</HI></BIBL> A oes n&ecirc;b yn eich plith mewn adfyd? gweddied. A oes n&ecirc;b yn e&s;mwyth arno? caned P&s;almau.</P>
<P><BIBL><HI>Col. 3.16.</HI></BIBL> Pre&s;wylied gair Cri&s;t ynoch yn helaeth, ym mhob doe|thineb: gan ddy&s;cu, a rhybuddio bawb ei gilydd, mewn p&s;almau, a hymnau, ac odlau y&s;prydol, gan ganu trwy r&acirc;s yn eich calonnau i'r Arglwydd.</P></Q>
<P>Printiedig Yn <HI>LL&V;NDAIN.</HI> 1672.</P>
</DIV1>
</FRONT>
<BODY>
<DIV1 TYPE="section">
<DIV2 TYPE="Psalm">
<PB REF="282">
<PB REF="282">
<HEAD>P&s;al. 1.</HEAD>
<LG>
<L>Y Sawl ni rodia, dedwydd yw,</L>
<L>yn ol drwg y&s;tryw gyngor,</L>
<L>Ni &s;aif ar ffordd tro&s;eddwyr ff&ocirc;l,</L>
<L>nid ei&s;te 'n &s;t&ocirc;l y gwatwor.</L>
<L N="2">2 Ond ei holl &s;erch ef fydd yn rhwydd,</L>
<L>ar ddeddf yr Arglwydd uchod:</L>
<L>Ac ar ei ddeddf, rhydd ddydd a n&ocirc;s,</L>
<L>yn ddiddos ei fyfyrdod.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Ef fydd fel pren plan ar lan d&ocirc;l,</L>
<L>dwg ffrwyth am&s;erol arno:</L>
<L>Ni chrina 'i ddalen, a'i holl waith,</L>
<L>a lwydda 'n berffaith iddo.</L>
<L N="4">4 Nid felly bydd y drwg di-rus,</L>
<L>ond fel yr &ucirc;s ar gorwynt:</L>
<L>Yr hwn o'r tir &acirc;'i chwyth a'i chw&acirc;l,</L>
<L>anwadal fydd ei helynt.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Am hyn y drwg ni &s;aif mewn barn,</L>
<L>o flaen y cadarn uniawn:</L>
<L>Na'r pechaduriaid mawr eu b&acirc;r,</L>
<L>ynghynulleidfa 'r cyfiawn.</L>
<L N="6">6 Canys yr Arglwydd Dduw, fel hyn,</L>
<L>a edwyn ffyrdd gwirioniaid:</L>
<L>Ac ef ni &acirc;d byth i barhau,</L>
<L>mo lwybrau pechaduriaid.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 2.</HEAD>
<LG>
<L>PAham y terfy&s;c gwyr y byd,</L>
<L>a pham y cyfyd rhodres?</L>
<L>Pam y mae'r bobloedd yn cyd-wau,</L>
<L>yn eu bwriadau diles:</L>
</LG>
<LG>
<L N="2">2 Codi y mae brenhinoedd byd,</L>
<L>a'i bryd yn gyd-gynghorol:</L>
<L>Yn erbyn Duw a'i Ghri&s;t (ein plaid)</L>
<L>y mae pennaethiaid bydol.</L>
<L N="3">3 Drylliwn eu rhwymau, meddant hwy,</L>
<L>ni wnawn ni mwy ufydd-dod:</L>
<L>Ac ymaith taflwn eu trom iau,</L>
<L>Ni ch&acirc;nt yn frau 'mo'n gorfod.</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 Ond Duw'r hwn &s;ydd uwch wybrol len</L>
<L>a chwardd am ben eu geiriau:</L>
<L>Yr Arglwydd nef a wel eu b&acirc;r,</L>
<L>efe a'i gwatwar hwythau.</L>
<L N="5">5 Yna y dywaid yn ei lid,</L>
<L>a hyn fydd rhybrid iddyn:</L>
<L>O'i eiriau ef y cyfyd braw,</L>
<L>a'i ddig a ddaw yn ddychryn.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 Go&s;odais innau (meddai ef)</L>
<L>&acirc; llaw gref yn dragywydd:</L>
<L>Fy mrenin i, yn llywydd llon,</L>
<L>ar &s;anctaidd Sion fynydd.</L>
<L N="7">7 Dyma'r ddeddf a ddwedai yn rhwydd,</L>
<L>hon gan yr Arglwydd clywais:</L>
<L>Ti yw fy' mab (o'm perffaith ryw)</L>
<L>a heddyw i'th genhedlais.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 Gofyn im, a mi it' a'i rhydd,</L>
<L>holl wledydd iw 'tifeddu:</L>
<L>Y cenedlaethau dros y byd,</L>
<L>i gyd a gai'meddiannu.</L>
<L N="9">9 Ti a'i briwi hwynt yn dy farn,</L>
<L>&acirc; gwialen hayarn hayach:</L>
<L>Ti a'i maluri, hwythau an</L>
<L>mor f&acirc;n a lle&s;tri priddach.</L>
</LG>
<LG>
<L N="10">10 Am hyn yn awr frehhinoedd coeth,</L>
<L>byddwch ddoeth a &s;ynhwyrol:</L>
<L>A chwithau farnwyr cymrwch ddy&s;g,</L>
<L>i o&s;twng terfy&s;g fydol.</L>
<L N="11">11 Gwa&s;naethwch chwi yr Arglwydd nef,</L>
<L>ac ofnwch ef drwy oglud:</L>
<L>A byddwch lawen yn Nuw cu,</L>
<L>etto drwy grynu hefyd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="12">12 Cu&s;enwch y mab rhag ei ddig,</L>
<L>a'ch bwrw yn ffyrnig heibio:</L>
<L>A gwyn ei fyd pob calon l&acirc;n,</L>
<L>a ymddiriedan yntho.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 3.</HEAD>
<LG>
<L>O Arglwydd, amled ydyw 'r gwyr,</L>
<L>y &s;ydd drallodwyr imi:</L>
<L>A llawer iawn i'm herbyn &s;ydd,</L>
<L>o ddydd i ddydd yn codi.</L>
<L N="2">2 Dwedai lawer o'r gwrthgyrch blaid,</L>
<L>yn drwm am f' enaid ei&s;oes:</L>
<L>Nid oes iddo yn ei Dduw Ior,</L>
<L>chwaith mawr y &s;tor o'i einioes.</L>
</LG>
<LG>
<PB REF="283">
<L N="3">3 Tithau O Arglwydd ymhob man,</L>
<L>ydwyd yn darian i mi:</L>
<L>Fy' ngogoniant wyt: tu a'r nen,</L>
<L>y codi 'ymhen i fyny.</L>
<L N="4">4 Ar Dduw yr Arglwydd a'm holl lais</L>
<L>y gelwais yn do&s;turaidd;</L>
<L>Ac ef a'm clybu i ar frys,</L>
<L>o'i uchel freinllys &s;anctaidd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Mi orweddais, ac a gy&s;gais,</L>
<L>ac mi a godais gwedi:</L>
<L>Canys yr Arglwydd oedd i'm dal,</L>
<L>i'm cynnal, ac i'm codi.</L>
<L N="6">6 Nid ofnaf fi, o'r achos hwn,</L>
<L>'mo fyrddiwn &s;ydd yn barod;</L>
<L>O bobloedd, o'm amgylch yn dyn,</L>
<L>i'm herbyn wedi dyfod.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Cyfod ti Arglwydd, achub fi,</L>
<L>drwy gosbi fy' ngelynion:</L>
<L>Trewai&s;t yr &ecirc;n, torrai&s;t eu daint,</L>
<L>er maint yr annuwiolion.</L>
<L N="8">8 I'r Arglwydd byth (o achos hyn)</L>
<L>y perthyn iechydwriaeth:</L>
<L>Ac ar ei bobl y di&s;gyn gwlith,</L>
<L>ei fendith yn dra helaeth.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 4.</HEAD>
<LG>
<L>DUw fy' nghyfiawnder clywai&s;t fi,</L>
<L>i'm cyni pan i'th elwais:</L>
<L>Rhyddheai&s;t fi, dod i'm un wedd</L>
<L>drugaredd, clyw fy oerlais.</L>
<L N="2">2 O feibion dynion hyd ba hyd</L>
<L>y trowch trwy gyd ymgabledd,</L>
<L>Fy' mharch yn warth? a hynny &s;ydd</L>
<L>drwy gelwydd a thrwy wagedd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Gwybyddwch ethol o Dduw c&ucirc;n,</L>
<L>iddo 'i h&ucirc;n y duwiolaf:</L>
<L>A phan alwyf arno yn hy,</L>
<L>efe a wrendy arnaf.</L>
<L N="4">4 Ofnwch, a thewch, ac na phechwch,</L>
<L>meddyliwch ar eich gwely:</L>
<L N="5">5 Aberthwch, gobeithiwch Dduw ner,</L>
<L>rhodd cyfiawnder yw hynny.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 Pwy (medd llaweroedd) y pryd hyn,</L>
<L>a ddengys in' ddaioni?</L>
<L>O Arglwydd, dercha d'wyneb-pryd,</L>
<L>daw digon iechyd ini.</L>
<L N="7">7 Rhoi&s;t i'n calon lawenydd mwy,</L>
<L>(a hynny trwy dy fendith:)</L>
<L>Nag a fyddai gan rai yn trin,</L>
<L>amlder o'i gwin a'i gwenith.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 Mi orweddaf ac a hunaf,</L>
<L>a hynny fydd mewn heddwch:</L>
<L>Cans ti Arglwydd o'th unic air,</L>
<L>a bair im ddiogelwch.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 5.</HEAD>
<LG>
<L>ARglwydd clyw 'ngweddi yn ddiball,</L>
<L>Duw deall fy myfyrdod:</L>
<L N="2">2 Erglyw fy llais a'm gweddi flin,</L>
<L>fy Nuw, a'm brenin hyglod.</L>
<L N="3">3 Yn forau gwrando fi fy Naf,</L>
<L>yn forau galwaf arnad:</L>
<L N="4">4 Cans nid wyd Dduw i garu drwg,</L>
<L>ni thrig i'th olwg anfad.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Ni &s;aif ynfydion yn dy flaen,</L>
<L>na'r rhai a wnaen anwiredd:</L>
<L>Y rhai hyn &s;ydd gennyt yn g&acirc;s,</L>
<L>&s;ef diflas it bob gwagedd.</L>
<L N="6">6 Y rhai a ddwedant ffug a hud,</L>
<L>a phob gwyr gwaedlud creulon,</L>
<L>Ti a'i tynni hwynt hwy o'r gwraidd,</L>
<L>fel ffiaidd annuwiolion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Dof finnau tu a'th dy mewn hedd,</L>
<L>am dy drugaredd galwaf:</L>
<L>Trwy ofn, a pharch, a goglud dwys,</L>
<L>i'th &s;anctaidd eglwys treiglaf.</L>
<L N="8">8 I'th gyfiownder arwain fi, Ner,</L>
<L>rhag blinder a cha&s;ineb.</L>
<L>Duw gwna dy ffordd rhag ofn eu br&acirc;d</L>
<L>yn wa&s;tad rhag fy wyneb.</L>
</LG>
<LG>
<L N="9">9 Cans iw genau nid oes dim iawn,</L>
<L>mae llygredd llawn iw ceudod:</L>
<L>Eu gyddfau fel ceulannau bedd,</L>
<L>a gwagedd ar eu tafod.</L>
<L N="10">10 Di&s;trywia hwynt iw camwedd, Ion,</L>
<L>o'i holl gynghorion cwympant,</L>
<L>Hwnt a hwy, a'i holl ddrygioni,</L>
<L>i'th erbyn di rhyfelant.</L>
</LG>
<LG>
<L N="11">11 A'r rhai a'mddiried ynot ti</L>
<L>am it' gy&s;godi dr&ocirc;&s;tynt:</L>
<L>(Llawen a fydd pob rhai a'th g&acirc;r)</L>
<L>cei fawl yn llafar ganthynt,</L>
<L N="12">12 Cans ti (Arglwydd) anfoni wlith</L>
<L>dy fendith ar y cyfion:</L>
<L>A'th gywir &s;erch fel tarian gref,</L>
<L>rhoi dro&s;to ef yn goron.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 6.</HEAD>
<LG>
<L>O Arglwydd na cherydda fi,</L>
<L>ymhoethni dy gynddaredd:</L>
<L>Ac na chosba fi yn dy lid,</L>
<L>oblegid fy enwiredd.</L>
<L N="2">2 O Arglwydd dy drugaredd d&ocirc;d,</L>
<L>wyf le&s;g mewn nychdod rhybrudd:</L>
<PB REF="283">
<L>O Arglwydd dyrd, iacha fi'n chwyrn,</L>
<L>mae f' e&s;gyrn i mewn cy&s;tudd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 A'm henaid i o'r lle&s;gedd hyn,</L>
<L>y &s;ydd mewn dychryn &s;celer:</L>
<L>Tithau O Arglwydd, pa ryw hyd?</L>
<L>rhoi arnaf ddybryd brudd-der.</L>
<L N="4">4 Duw gwared f' enaid, dychwel di,</L>
<L>iacha fi a'th drugaredd:</L>
<L N="5">5 Nid oes yn angau gof na hawl,</L>
<L>a phwy ath fawl o'r pridd-fedd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 Diffygiais gan ochain b&ocirc;b nos,</L>
<L>mewn gwal anniddos foddfa:</L>
<L>Rwy'n gwlychu drwy y cy&s;tudd mau,</L>
<L>a'm dagrau fy' ngorweddfa.</L>
<L N="7">7 O ddig i'm cas a goddef drwg,</L>
<L>fy' ngolwg &s;y'n tywyllu:</L>
<L>A chan y dwfr a red yn rhaff,</L>
<L>ynt angraff ac yn pylu.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 Pob vn a wnelo, aed ymhell,</L>
<L>na dichell nac enwiredd;</L>
<L>Cans clybu yr Arglwydd fy llais,</L>
<L>pan lefais am drugaredd.</L>
<L N="9">9 Yr Arglwydd clybu ef fy arch,</L>
<L>rhof finnau barch a moliant:</L>
<L>Fe dderbyn fy' ngweddi, a'm gwaedd,</L>
<L>am hyn yr haedd ogoniant.</L>
</LG>
<LG>
<L N="10">10 Fe wradwyddir, fe drallodir,</L>
<L>yn ddir fy' ngelynion:</L>
<L>Ac fo'i dychwelir drwy fe&s;l glwth,</L>
<L>hwynt yn ddi&s;ymwth ddigon.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 7.</HEAD>
<LG>
<L>O Achub fi fy Nuw, fy Ner,</L>
<L>cans mae fy hyder ynod:</L>
<L>Rhag fy erlidwyr gwared fi,</L>
<L>cans mae o'r rheini ormod.</L>
<L N="2">2 Rhag llarpio f' enaid fel y llew,</L>
<L>heb vn dyn glew a'm gweryd:</L>
<L>A'm rhwygo i yn ddrylliau m&acirc;n,</L>
<L>fal dyna amcan gwaedlyd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 O Arglwydd Dduw, os gwneuthym hyn,</L>
<L>os drwg y &s;y 'n fy'nwylaw:</L>
<L N="4">4 Na thrwy ymddiried, dwyll i neb,</L>
<L>pe bawn wrthwyneb iddaw;</L>
<L N="5">5 I erlid f' oes y gelyn doed,</L>
<L>dalied, a rhoed fi'n i&s;af,</L>
<L>A &s;athred f' urddas yn y llwch,</L>
<L>drwy'r diy&s;tyrwch eithaf.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 Cyfod o Dduw, cyfod i'th ddig,</L>
<L>a go&s;twng big pob gelyn:</L>
<L>A deffro dro&s;of yn y farn,</L>
<L>&s;ef cadarn yw d' orchymyn.</L>
<L N="7">7 Pan ddringych, yr holl bobl yn llu,</L>
<L>a ddaw o'th ddautu attad:</L>
<L>Duw dychwel i'th farn er eu mwyn,</L>
<L>a gwrando o'n cwyn yn wa&s;tad.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 Duw dyro i'r bobl y farn dau,</L>
<L>a barn di finnau Arglwydd:</L>
<L>Ac fel yr haeddais dod farn iawn,</L>
<L>yn ol fy llawn berffeithrwydd.</L>
<L N="9">9 Derfid anwiredd y rhai drwg,</L>
<L>gwna'n amlwg ffordd y cyfion:</L>
<L>Cans vnion wyd, a chraff, Duw cu,</L>
<L>yn chwilio deutu 'r galon.</L>
</LG>
<LG>
<L N="10">10 Ac am fod Duw yn canfod hyn,</L>
<L>Duw yw f' amddiffyn innau:</L>
<L>Duw &s;ydd iachawdwr i bob rhai,</L>
<L>&s;ydd l&acirc;n ddifai 'i calonnau.</L>
<L N="11">11 Felly mae Duw byth ar yr iawn,</L>
<L>a Duw yw'r cyfiawn farnydd:</L>
<L>Wrth yr annuwiol ar bob tro</L>
<L>mae Duw yn digio beunydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="12">12 Ac oni thry'r annuwiol c&acirc;s,</L>
<L>fo lifa'i loywlas gleddau:</L>
<L>Ar ynnyl y mae bwa'r Ion,</L>
<L>a'i barod lymion &s;aethau.</L>
<L N="13">13 Sef arfau angau at y nod,</L>
<L>y maent yn barod ddigon:</L>
<L>Ac ni &s;aetha ef ergyd byrr</L>
<L>at yr elidwyr poethion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="14">14 Wele hanes y gelyn drwg,</L>
<L>efe a ymddwg ar draha:</L>
<L>O chwydd ar gamwedd, beichiog fydd,</L>
<L>ar gelwydd yr e&s;gora.</L>
<L N="15">15 Cloddiodd ef bwll hyd eigion llawr,</L>
<L>o fwriad mawr i'r truan:</L>
<L>Ac ef a &s;yrthiodd ymron bawdd,</L>
<L>i'r dyfn iw glawdd ei hunan.</L>
</LG>
<LG>
<L N="16">16 E'i holl enwiredd ar ei ben,</L>
<L>o vchder nen a ddi&s;gyn:</L>
<L>A Duw a ddymchwyl yr vn wedd,</L>
<L>ei gamwedd ar ei goryn.</L>
<L N="17">17 Im harglwydd Dduw rhof finnau glod,</L>
<L>c&acirc;f ganfod ei gyfiownder.</L>
<L>A chanmolaf ei enw yn rhwydd,</L>
<L>yr Arglwydd o'r vchelder.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 8.</HEAD>
<LG>
<L>O Arglwydd ein Ior ni a'n nerth,</L>
<L>mor brydferth wyd drwy'r holl fyd,</L>
<L>Dy enw, a'th barch, a roi&s;t vwch ben</L>
<L>daiar ac wybren hefyd.</L>
<PB REF="284">
<L N="2">2 Perai&s;t it nerth o enau plant,</L>
<L>a rhai a &s;ugnant beunydd,</L>
<L>Rhag d'elynion: tawed am hyn,</L>
<L>y gelyn a'r dialydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Wrth edrych ar y nefoedd faith,</L>
<L>a gweled gwaith dy fy&s;edd:</L>
<L>Y lloer, y &s;er, a threfn y rhod,</L>
<L>a'i go&s;od mor gyfannedd.</L>
<L N="4">4 Pa beth yw dyn it' iw goffau,</L>
<L>o ddoniau ac anwylfraint?</L>
<L>A pheth yw m&acirc;b dyn yr vn wedd,</L>
<L>lle rhoi ymgeledd cymaint?</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Ti a wnaetho&s;t ddyn o fraint a phris,</L>
<L>ychydig is Angylion:</L>
<L>Mewn mawr ogoniant, parch, a nerth,</L>
<L>rhoi&s;t arno brydferth goron.</L>
<L N="6">6 Ar waith dy ddwylo &icirc;s y nef,</L>
<L>y gwnaetho&s;t ef yn bennaeth:</L>
<L>Gan o&s;od pob peth dan ei draed,</L>
<L>iddo y gwnaed llywodraeth,</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Defaid, gwartheg, a holl dda maes,</L>
<L>a'r adar llaes eu he&s;gyll:</L>
<L>Ehediaid nef, a'r py&s;g o'r don,</L>
<L>&s;y'n tramwy'r eigion erchyll.</L>
<L N="8">8 O Arglwydd ein Ior ni a'n nerth,</L>
<L>mor brydferth wyd drwy'r hollfyd!</L>
<L>Dy enw a'th barch a roi&s;t vwchben,</L>
<L>daiar ac wybren hefyd.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 9.</HEAD>
<LG>
<L>CLodforaf fi fy' Arglwydd Ion,</L>
<L>o'm calon, ac yn hollawl:</L>
<L>Ei ryfeddodau rhof ar led,</L>
<L>ac mae'n ddyled eu canmawl.</L>
<L N="2">2 Byddaf fi lawen yn dy glod,</L>
<L>ac ynod gorfoleddaf:</L>
<L>I'th enw (o Dduw) y canaf glod,</L>
<L>wyd hynod, y Goruchaf.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Tra y dychwelir draw'n ei hol,</L>
<L>fy holl elynol luoedd,</L>
<L>Llithrant o'th flaen, difethir hwy,</L>
<L>ni ddon hwy mwy iw lleoedd.</L>
<L N="4">4 Cans rhoi&s;t fy' marn yn fatter da,</L>
<L>gwnaetho&s;t ei&s;teddfa vnion:</L>
<L>Ei&s;teddai&s;t ar y gwir, yn &s;iwr,</L>
<L>tydi yw'r barnwr cyfion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Ceryddai&s;t, a di&s;trywiai&s;t di</L>
<L>y cenhedlaethi cyndyn:</L>
<L>Diwreiddiai&s;t ynfyd yn y bon,</L>
<L>ni bydd byth &s;on am danyn.</L>
<L N="6">6 Di&s;trywiai&s;t dithau (elyn gl&acirc;s)</L>
<L>do lawer dinas hyfryd:</L>
<L>Darfu dy nerth byth, darfu hyn,</L>
<L>a'r cof o honyn hefyd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Ond yr Arglwydd iw nerth a fydd,</L>
<L>ac yn dragywydd pery:</L>
<L>A pharod fydd ei faingc i farn,</L>
<L>a chadarn ydyw hynny.</L>
<L N="8">8 Cans efe a farna y byd,</L>
<L>a'r bobl i gyd &s;ydd yntho:</L>
<L>Trwy gyfiownder, heb ofni neb,</L>
<L>a thrwy vniondeb rhagddo.</L>
</LG>
<LG>
<L N="9">9 Gwna'r Arglwydd hefyd hyn wrth raid,</L>
<L>trueiniaid fo'i hymddiffyn:</L>
<L>Noddfa a fydd i'r rhai'n mewn pryd,</L>
<L>pan fo caledfyd arnyn.</L>
<L N="10">10 A phawb a'th edwyn rhon eu cred,</L>
<L>a'i holl ymddiried arnad:</L>
<L>Cans ni adewai&s;t (Arglwydd) neb,</L>
<L>a gei&s;io 'i wyneb attad.</L>
</LG>
<LG>
<L N="11">11 Molwch chwi'r Arglwydd, yr hwn &s;ydd</L>
<L>yn &s;anctaidd fynydd Seion:</L>
<L>A dwedwch i'r bobl fal yr oedd</L>
<L>ei holl weithredoedd mowrion.</L>
<L N="12">12 Pan chwilio efe am waed neu drais,</L>
<L>fe gofia lais y truain:</L>
<L>Pan ei&s;teddo a'r faingc y frawd,</L>
<L>fe glyw y tlawd yn germain.</L>
</LG>
<LG>
<L N="13">13 Dy nawdd Arglwydd, dydi im'&s;ydd</L>
<L>dderchafydd o byrth angau,</L>
<L>A gwel fy' mlinder gan fy 'ngh&acirc;s</L>
<L>y &s;ydd o'm cwmpas innau:</L>
<L N="14">14 Fel y mynegwyf dy holl wyrth,</L>
<L>a hyn ymhyrth merch Sion:</L>
<L>Ac fel y bwyf lawen a ffraeth,</L>
<L>i'th iechydwriaeth dirion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="15">15 Y cenhedloedd cloddia&s;ent ffos,</L>
<L>lle'i &s;uddent, agos boddi:</L>
<L>I arall lle cuddia&s;ant rwyd,</L>
<L>eu traed a faglwyd ynthi.</L>
<L N="16">16 Yr Arglwydd nef fal hyn yn wir,</L>
<L>adwaenir wrth ei farnau:</L>
<L>A'r annuwiol a wnaethai'r rhwyd,</L>
<L>yn hon y daliwyd yntau.</L>
</LG>
<LG>
<L N="17">17 Yr annuwiol i uffern aed,</L>
<L>ac yno gwnaed ei wely:</L>
<L>A'r rhai' ollyngant Dduw dros gof,</L>
<L>bydd yno fyth eu lletty.</L>
<L N="18">18 Cans byth y gwirion a'r dyn tlawd</L>
<L>hyd dyddbrawd nis anghofir:</L>
<L>Y gweiniaid a'r trueiniaid, hwy,</L>
<L>eu gobaith mwy ni chollir.</L>
<PB REF="284">
<L N="19">19 O cyfod Arglwydd yn dy wyn,</L>
<L>na &acirc;d i ddyn mo'th orfod:</L>
<L>Barna 'r cenhedloedd gar dy fron,</L>
<L>a'th farn yn union go&s;od.</L>
<L N="20">20 Gyrr arnynt Arglwydd ofn dy rym,</L>
<L>yn awchlym i'th elynion:</L>
<L>Fel y gwybyddont, pe baent mwy,</L>
<L>nad ydynt hwy ond dynion.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 10.</HEAD>
<LG>
<L>O Arglwydd pa'm y &s;efi di,</L>
<L>oddiwrthym ni cyn belled?</L>
<L>Pa'm yr ymguddi di i'th rym,</L>
<L>pan ydym mewn caethiwed?</L>
<L N="2">2 Y drygrai &s;ydd yn blino'r tlawd,</L>
<L>gan drallawd, a chan falchder:</L>
<L>Yn y dichellion a wnai' rhai'n,</L>
<L>hwynt hwy eu hunain dalier.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Hoff gan ddyn drwg ei chwant ei hun,</L>
<L>pawb yn gyt&ucirc;n &acirc;'i bechod:</L>
<L>Bendithio mael ydyw eu &s;wydd,</L>
<L>a'r Arglwydd maent iw wrthod.</L>
<L N="4">4 Yr annuwiol ni chais Dduw ner,</L>
<L>(mae ef iw falchder cyfuwch:)</L>
<L>Ni chred ef, ac ni feddwl fod,</L>
<L>un f&acirc;th awdurdod goruwch.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Am fod ei ffyrdd mewn llwyddiant hir,</L>
<L>ni wyl mo'th wir gyfammod:</L>
<L>Bydd dordyn wrth elynion m&acirc;n,</L>
<L>fel chwythu t&acirc;n mewn &s;orod.</L>
<L N="6">6 Fe ddwedodd hyn &acirc;'i feddwl &s;yth,</L>
<L>ni ddigwydd byth i'm adfyd:</L>
<L>Ni'm &s;ymudir o oes i oes,</L>
<L>ni chaf na gloes, na drygfyd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Yn ddichellgar, yn dwyllgar iawn,</L>
<L>a'i &s;afn yn llawn melldithion:</L>
<L>Tan ei dafod y mae camwedd,</L>
<L>a thraws enwiredd creulon.</L>
<L N="8">8 Mewn cilfechydd y di&s;gwyl fan,</L>
<L>i l&acirc;dd y truan gwirion:</L>
<L>Ac ar y tlawd &acirc; llygad llym</L>
<L>yn dangos grym ei galon.</L>
</LG>
<LG>
<L N="9">9 Fe orwedd fel y llew iw ffau,</L>
<L>i fwrw ei faglau trow&s;ion:</L>
<L>Y gwan a'r tlawd a dynn iw rwyd,</L>
<L>ac yno y daliwyd gwirion.</L>
<L N="10">10 Fe duchan, fe a'mgrymma ei hun,</L>
<L>fel un ar farw o wendid,</L>
<L>Ac ef yn gryf, &acirc; fel yn wael,</L>
<L>ar wan i gael ei ergyd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="11">11 Yn ei galon, dwedodd am Dduw,</L>
<L>nad ydyw yn gofiadur:</L>
<L>Cuddiodd ei wyneb, ac ni wel</L>
<L>pa beth a wnel creadur.</L>
<L N="12">12 Cyfod Arglwydd, dercha dy law,</L>
<L>dy fod i'n cofiaw dangos:</L>
<L>Ac nag anghofia, pan fo rhaid,</L>
<L>dy weiniaid a'th werinos.</L>
</LG>
<LG>
<L N="13">13 Pa ham y cablant hwy wir Dduw,</L>
<L>yr enwir annuw lledffrom?</L>
<L>Pam y meddyliant arnat ti,</L>
<L>nad ymofynni am danom?</L>
<L N="14">14 Gwelai&s;t hyn: cans canfyddi drais,</L>
<L>a cho&s;pi falais anfad:</L>
<L>Tydi yw gobaith tlawd, a'i borth,</L>
<L>a chymorth yr ymddifad.</L>
</LG>
<LG>
<L N="15">15 Tor ymaith yr annuwiol rym,</L>
<L>yn gyflym, a'r malei&s;us,</L>
<L>Cais allan eu hanwiredd hwy,</L>
<L>ni chai di mwy'n ddrygionus.</L>
<L N="16">16 Yr Arglwydd &s;ydd yn frenin byth,</L>
<L>ef yw'r gwehelyth lywydd:</L>
<L>Di&s;trywiwyd pob cenhedlaeth gref</L>
<L>o'i dir ef, yn dragywydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="17">17 Duw, gweddi'r gwan a glywai&s;t di,</L>
<L>ac a gy&s;uri 'r galon:</L>
<L>Tro eilwaith attom'y glu&s;t dau,</L>
<L>a chlyw weddiau ffyddlon.</L>
<L N="18">18 Tros yr ymddifaid y rhoi farn,</L>
<L>a'r gwan fydd cadarn bellach:</L>
<L>Megis nas gall daiarol ddyn</L>
<L>mo'r pwy&s;o arnyn mwyach.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al 11.</HEAD>
<LG>
<L>CRedaf i'r Arglwydd yn ddi-nam:</L>
<L>paham y dwedwch vveithian</L>
<L>Wrth f'enaid, hwnt, a hed i'th fryn,</L>
<L>fel wrth aderyn bychan?</L>
<L N="2">2 Wele'r annuwiol a'i bw&acirc;u,</L>
<L>a'i cawell &s;aetha u'n barod,</L>
<L>Am wirioniaid yn llechu'n fain,</L>
<L>i &s;aethu'r rhai'n o gy&s;god.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Y &s;eilfain oll i lygredd aeth:</L>
<L>ond beth a wnaeth y gwirion?</L>
<L N="4">4 Mae'r Arglwydd yn ei ddinas gref,</L>
<L>fe weryd ef y cyfion.</L>
<L>Yr Arglwydd o'i or&s;eddfa fry</L>
<L>at y tlawd try ei olwg,</L>
<L>Gweithredoedd holl hiliogaeth dyn,</L>
<L>iw lygaid ydyn amlwg.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Mae'r Arglwydd o'r naturiaeth hon,</L>
<L>prawfgyfion er y mgeledd,</L>
<L>Ond c&acirc;s yw gan ei enaid fo</L>
<L>ddyn ddrwg a hoffo wagedd.</L>
<PB REF="285">
<L N="6">6 Ar bechaduriaid marwor, t&acirc;n,</L>
<L>a brwm&s;tan a ddaw'n gawod,</L>
<L>A gwynt tyme&s;tlog uchel iawn,</L>
<L>fal dyna lawn wialennod.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Cans cyfion ydyw'r Arglwydd ner,</L>
<L>cyfiownder mae'n ei garu;</L>
<L>A'i wyneb ar yr union try,</L>
<L>a hynny yw ymgleddu.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 12.</HEAD>
<LG>
<L>O Achub bellach Arglwydd cu,</L>
<L>fe ddarfu'r trugarogion:</L>
<L>A'r holl wirionedd a'r ball aeth</L>
<L>o blith hiliogaeth dynion.</L>
<L N="2">2 A gwefus gweniaith dwedant ffug,</L>
<L>er twyll a hug i'r eiddyn:</L>
<L>A chalon ddyblyg yr un wedd</L>
<L>y cair oferedd ganthyn.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Yr Arglwydd torred o'i farn faith</L>
<L>wefu&s;au'r gweniaith diles:</L>
<L>A'r holl dafodau ffro&s;tus iawn</L>
<L>a fytho llawn o rodres.</L>
<L N="4">4 Gallwn orfod o nerth tafod,</L>
<L>dwy wefus y &s;ydd eiddom:</L>
<L>Fal hyn y dwedant hwy yn rhwydd,</L>
<L>a phwy &s;ydd Arglwydd arnom?</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Yntau ein Duw a ddwedodd hyn</L>
<L>rhag llethu'r gwaelddyn codaf:</L>
<L>Y dyn gofidus, tlawd, a'r caeth,</L>
<L>mewn iechydwriaeth dodaf.</L>
<L N="6">6 Pur iawn yw geiriau'r Arglwydd nef,</L>
<L>a'i ddewid ef &s;ydd berffaith,</L>
<L>Fel arian o ffrwn, drwy aml dro</L>
<L>wed'i goeth buro &s;eithwaith.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Ti Arglwydd, yn &ocirc;l dy air di,</L>
<L>a'i cedwi mewn hyfrydwch</L>
<L>Byth rhag y ddrwg genhedlaeth hon,</L>
<L>dy wei&s;ion i gael heddwch.</L>
<L N="8">8 Pan dderchafer y trow&s;ion blin,</L>
<L>da ganthyn drin anwiredd:</L>
<L>Felly daw dynion o bob parth</L>
<L>i fwyfwy gwarth o'r diwedd.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 13.</HEAD>
<LG>
<L>PA hyd fy Arglwydd, Dduw dilyth?</L>
<L>a'i byth yr wyf mewn angof?</L>
<L>Pa guddio'r wyd, (o Dduw) pa byd?</L>
<L>dy l&acirc;n wynebpryd rhagof?</L>
<L N="2">2 Pa hyd y rhed meddyliau tro</L>
<L>bob awr i flino 'nghalon?</L>
<L>Pa hyd y goddefaf y dir?</L>
<L>dra codir fy ngha&s;eion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 O Arglwydd edrych arnaf fi,</L>
<L>a chlyw fy 'ngweddi ffyddlon.</L>
<L>Egor fy llygaid, rhag eu cau</L>
<L>ynghy&s;gfa angau ddigllon.</L>
<L N="4">4 Pe llithrwn ddim (rhag maint yw'r llid)</L>
<L>fo ddwedid fy 'ngorchfygu:</L>
<L>A llawen fyddai fy holl g&acirc;s:</L>
<L>dal fi o'th r&acirc;s i fynu.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Minnau'n dy nawdd a rois fy ffydd,</L>
<L>a'm holl lawenydd eithaf:</L>
<L>Canaf i'm Duw am helpodd i.</L>
<L>gwnaf gerddi i'r Goruchaf.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 14.</HEAD>
<LG>
<L>FE ddwedai'r ynfyd nad oes Duw,</L>
<L>ac felly byw drwy goegni;</L>
<L>Y mlygru'n ffiaidd, ni chais gel:</L>
<L>nid oes a wnel ddaioni.</L>
<L N="2">2 O'r nef yr edrychodd yr Ion</L>
<L>ar holl drigolion daiar,</L>
<L>A roddai neb ei goel a'r Dduw,</L>
<L>a chei&s;io byw'n ddeallgar.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Fe giliodd pawb at lygredd byd,</L>
<L>ymdroent i gyd mewn brynti:</L>
<L>Nid oes un a wnel well n&acirc; hyn,</L>
<L>nac un a fyn ddaioni.</L>
<L N="4">4 Eu gwddf &s;y fedd agoredd cau,</L>
<L>maent &acirc; thafodau '&s;trywgar.</L>
<L>A gwenwyn lindis &s;y'n parhau</L>
<L>dan eu gwefu&s;au twyllgar.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 A'i genau llawn (fel gwenwyn llith)</L>
<L>o felldith, ac o fu&s;tledd:</L>
<L>Ac anian e&s;gud yw eu traed,</L>
<L>i dywallt gwaed a dialedd.</L>
<L N="6">6 Di&s;tryw ac anhap &s;y'n eu ffyrdd,</L>
<L>ni'dwaenant brif-ffyrdd heddwch:</L>
<L>Nid oes ofn Duw'n eu golwg hwy,</L>
<L>ni chei&s;iant mwy difeirwch.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Pam? oni wyddant hwy eu bod</L>
<L>drwy bechod, y modd yma,</L>
<L>Yn y&s;u fy'mhobl a'i cildroi,</L>
<L>un wedd a chnoi y bara?</L>
<L N="8">8 Gweddio 'r Arglwydd hwy ni wn&acirc;nt&punc;</L>
<L>yn hyn dychrynant luoedd:</L>
<L>Am fod Duw'n dala gyd&acirc;'r iawn,</L>
<L>yn un a'r cyfiawn bobloedd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="9">9 Gwradwyddech gynt gyngor y tlawd</L>
<L>fal y gwnewch drallawd etto:</L>
<PB REF="285">
<L>Am i'r tlawd gredu y doe llwydd</L>
<L>oddiwrth yr Arglwydd iddo.</L>
<L N="10">10 Pwy a all roi i I&s;rael,</L>
<L>o Sion uchel iechyd?</L>
<L>Pwy ond ein Duw? yr hyn pan wnel,</L>
<L>bydd Iago ac I&s;rael hyfryd.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 15.</HEAD>
<LG>
<L>DYwaid i mi pa ddyn a drig,</L>
<L>i'th lys barchedig Arglwydd?</L>
<L>A phwy a erys ac a fydd</L>
<L>ym mynydd dy &s;ancteiddrwydd?</L>
<L N="2">2 Yr hwn a rodia'n berffaith dda,</L>
<L>yr hwn a wna gyfiawnder:</L>
<L>A'r hwn a draetha o'i galon wir,</L>
<L>a drig ar dir uchelder.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Yr hwn ni ddywaid, ac ni wna,</L>
<L>ddim ond o'r da bigilydd:</L>
<L>Ac ni chynnwys y rhai a ron,</L>
<L>iw cymydogion gwilydd.</L>
<L N="4">4 Y'r hwn &s;ydd i&s;el yn ei fryd,</L>
<L>yn caru'i gyd gri&s;tnogion,</L>
<L>Yr hwn &s;y'n ofni'r Arglwydd Dduw,</L>
<L>ac &s;ydd yn byw yn ffyddlon.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Yr hwn ni thyng ddim ond y gwir,</L>
<L>er dir neu niwed iddo:</L>
<L>Ac niro ei arian yn llog,</L>
<L>er dwyn cymydog dano.</L>
<L N="6">6 Na gobr, na rhodd, yr hwn ni fyn,</L>
<L>er dal yn erbyn gwirion.</L>
<L N="7">7 A wnelo hy n ni lithra fyth,</L>
<L>fe gaiff y ddilyth goron.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 16.</HEAD>
<LG>
<L>CAdw fi Duw, cans rhois fy 'mhwys</L>
<L>a'm coel yn dradwys arnad:</L>
<L N="2">2 Fy Arglwydd wyd: mae dan fy'mron,</L>
<L>y gyffes hon yn wa&s;tad.</L>
<L>Nad lles it yw, na'm da, na'm rhin:</L>
<L N="3">3 ond i drin &s;anct daiarol,</L>
<L>I le&s;u'r rhai'n fy wyllys yw</L>
<L>y rhai &s;y'n byw'n rhinweddol.</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 I'r rhai a redant at Dduw gau,</L>
<L>y daw gofidiau amlder:</L>
<L>Eu diod offrwm o waed, ni</L>
<L>offrymmaf fi un am&s;er.</L>
<L N="5">5 Ni henwaf chwaith, Yr Arglwydd yw</L>
<L>&s;y modd i fyw, a'm phiol:</L>
<L>A thydi Ior, &s;y'n rhoi'mi ran,</L>
<L>a chyfran yn ddigonol.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 A thrwy Dduw &s;yrthiodd i mi ran,</L>
<L>o fewn y fan hyfrydaf:</L>
<L>Digwyddodd i mi er fy maeth,</L>
<L>yr etifeddiaeth lanaf.</L>
<L N="7">7 Bendithiaf finnau Dduw fy Ior,</L>
<L>hwn a roes gyngor immi,</L>
<L>F'arennau hefyd ddydd a nos,</L>
<L>&s;ydd im yn dangos hynny.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 Rhois fy Ner (bob awr) gar fy mron,</L>
<L>o'r achos hon ni lithraf,</L>
<L>Cans mae ef ar fy nehau law,</L>
<L>yma na thraw ni &s;yflaf.</L>
<L N="9">9 O herwydd hyn, llawen a llon</L>
<L>yw fy'nghalon: ac eilwaith</L>
<L>Hyfryd yw fy'mharch a di-ddig,</L>
<L>a'm cnawd a drig mewn gobaith.</L>
</LG>
<LG>
<L N="10">10 Cans yn uffern ni edi di</L>
<L>mo'm henaid i, i aros:</L>
<L>Na'th anwyl &s;anct (drwy naws y bedd)</L>
<L>i weled llygredd ceuffos.</L>
<L N="11">11 Dango&s;i im lwybr i fyw 'n iawn,</L>
<L>dy fron yw'r llawn llawenydd,</L>
<L>Cans yn dy nerth, nid yn y llwch,</L>
<L>mae digrifwch tragywydd.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 17.</HEAD>
<LG>
<L>O Clyw gyfiownder Arglwydd m&acirc;d,</L>
<L>y&s;tyr fy' n&acirc;d i'th grybwyll,</L>
<L>Clu&s;t ymwrando a'r weddi fau</L>
<L>&s;ydd o wefu&s;au didwyll.</L>
<L N="2">2 Di&s;gwilia' marn oddiwrthyt ti,</L>
<L>cans da y gweli'r union:</L>
<L>Profai&s;t a g&wcirc;yddo&s;t ganol nos</L>
<L>mor ddiddos y dyw nghalon.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Pan chwiliai&s;t fi (da yw dy gof)</L>
<L>ni chefai&s;t ynof gamwedd,</L>
<L>Fy'my fyr m&acirc;d na'm meddwl llaes,</L>
<L>na ddoed ymaes o'm dannedd.</L>
<L N="4">4 I ochel cydwaith dynion drwg,</L>
<L>drwy d'air a'th amlwg cyngor,</L>
<L>Ffordd y dyn traw&s;gryf haerllyd llym,</L>
<L>fe ddy&s;gwyd im ei hepgor.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Ond yn dy union lwybrau di,</L>
<L>Duw, cynal fi yn wa&s;tad,</L>
<L>Rhag llithro allan o'th iawn hwyl,</L>
<L>Duw di&s;gwyl fy'ngherddediad.</L>
<L N="6">6 Galw yr wyf arnad, am dy fod</L>
<L>yn Dduw parodi wrando,</L>
<L>Go&s;twng dy glu&s;t, a chlyw yn rhodd</L>
<L>fy holl ymadrodd etto.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Cyfranna dy ddaionus r&acirc;d,</L>
<L>(ti rhwn wyt geidwad ffyddlon)</L>
<PB REF="286">
<L>I'r rhai &s;y'n ymroi dan dy law,</L>
<L>rhag broch, a braw y trow&s;ion.</L>
<L N="8">8 Cadw fi'n anwyl rhag eu twyll,</L>
<L>os anwyl canwyll llygad:</L>
<L>Ynghy&s;god dy adenydd di,</L>
<L>o cadw fi yn wa&s;tad.</L>
</LG>
<LG>
<L N="9">9 Rhag yr annuwiol a'i mawr bwys:</L>
<L>a rhag fy'nghyfrwys elyn,</L>
<L>Y rhai a gais fy enaid i,</L>
<L>gan godi yn fy erbyn.</L>
<L N="10">10 Maent hwy mor dordyn ac mor fr&acirc;s</L>
<L>ac yn rhy g&acirc;s eu geiriau:</L>
<L>Ac yn rhoi allan ffro&s;t ar led,</L>
<L>gan falched eu parablau.</L>
</LG>
<LG>
<L N="11">11 Maent hwy yn amgylchu yn flin</L>
<L>y lle yr ym ni'n cyniwer,</L>
<L>Ac &acirc;'i golygon tua'r llawr</L>
<L>mewn gwg a thramawr hyder.</L>
<L N="12">12 Maent hwy fel llew, dan godi gwrych</L>
<L>a fai'n chwennych y&s;glyfaeth:</L>
<L>Neu fel llew ifaingc (er ei les)</L>
<L>a gei&s;iai loches hyfaeth.</L>
</LG>
<LG>
<L N="13">13 Cyfod Arglwydd, o'i flaen ef &s;af,</L>
<L>dy help y gaf i'm henaid,</L>
<L>A tharo i lawr &acirc;'th gleddyf noeth</L>
<L>yr enwir fflamboeth tanbaid.</L>
<L N="14">14 Rhag gwyr dy law, rhag gwyr y byd,</L>
<L>&s;y'ai rhan i gyd oddiymma,</L>
<L>Gan lenwi eu boliau, a rhoi iw plant</L>
<L>yn fawr eu chwant a'i traha.</L>
</LG>
<LG>
<L N="15">15 Minnau mewn myfyr fel mewn hun</L>
<L>a welaf lun d'wynebpryd,</L>
<L>A phan ddihunwyf o'r hun hon</L>
<L>y byddaf ddigon hyfryd.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 18.</HEAD>
<LG>
<L>O Iorfy'ngrym caraf di 'n fawr,</L>
<L>fy' nghreiglawr, twr f'ymwared.</L>
<L N="2">2 Fy N&acirc;f, f, nawdd, fy Nuw</L>
<L>hwn yw fy holl ymddiried.</L>
<L N="3">3 Pan alwyf ar fy Ior hynod,</L>
<L>i'r hwn mae clod yn gyfion,</L>
<L>Yna i'm cedwir yn ddiau</L>
<L>rhag drygau fy ngha&s;eion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 Gofidion angau o bob tu</L>
<L>oeddynt yn cyrchu i'm herbyn,</L>
<L>A llifodd afonydd y fall</L>
<L>yn ddiball, er fy'nychryn.</L>
<L N="5">5 Pan ydoedd fwyaf ofn y bedd,</L>
<L>a gwaedlyd ddiwedd arnaf,</L>
<L>Ag arfau angau o bob tu,</L>
<L>am c&acirc;s yn ne&s;u attaf;</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 Yna y gelwais ar fy N&ecirc;r,</L>
<L>ef o'r uchelder clywodd,</L>
<L>A'm gwaedd a ddaeth hyd gar ei fron,</L>
<L>a thirion y croe&s;afodd.</L>
<L N="7">7 Pan ddigiodd Duw, daeth daiargryn,</L>
<L>a &s;ail pob bryn a &s;iglodd:</L>
<L>A chyffro drwy'r wlad ar' ei hyd,</L>
<L>a'r holl fyd a gynhyrfodd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 O'i enau t&acirc;n, o'i ffroenau tarth;</L>
<L>yn nynnu pob parth wybren:</L>
<L N="9">9 A chan gymylau dan ei draed,</L>
<L>du y gwnaed y ffurfafen.</L>
<L N="10">10 Ac fel yr oedd ein Ior fel hyn,</L>
<L>uwch Cherubyn yn hedeg:</L>
<L>Ac uwch law adenydd y gwynt,</L>
<L>mewn nefol helynt hoywdeg.</L>
</LG>
<LG>
<L N="11">11 Mewn dyfroedd a chymylau fry,</L>
<L>mae'i wely heb ei weled:</L>
<L N="12">12 Ac yn eu gyrru'n genllyfg m&acirc;n,</L>
<L>a marwor t&acirc;n i wared.</L>
<L N="13">13 Gyrrodd daranau, dyna 'i lef,</L>
<L>gyrrodd o'r nef gennadon.</L>
<L N="14">14 Cenlly&s;g, marwor t&acirc;n, mellt, yn gwau,</L>
<L>fal dyna'i &s;aethau poethion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="15">15 Di&s;trywiwyd dy gas: felly gynt</L>
<L>gan chwythiad gwynt o'th enau:</L>
<L>Gwa&s;gerai&s;t di y moroedd mawr,</L>
<L>gwelwyd y llawr yn olau.</L>
<L N="16">16 Felly gwnaeth Duw a mi'r un modd,</L>
<L>anfonodd o'r uchelder,</L>
<L>Ac a'm tynnodd, o'r lle yr oedd</L>
<L>i'm hamgylch ddyfroedd lawer.</L>
</LG>
<LG>
<L N="17">17 Fe a'm gwaredodd Duw fal hyn,</L>
<L>oddiwrth fy' ngelyn cadarn;</L>
<L>Yn rhy drwm imi am ei fod,</L>
<L>rhof finnau glod hyd dyddfarn.</L>
<L N="18">18 Safent o'm blaen ni chawn ffordd rydd,</L>
<L>tra fum yn nydd fy' ngofid:</L>
<L>Ond yr Arglwydd ef oedd i'm dal,</L>
<L>a'm cynal yn fy 'ngwendid.</L>
</LG>
<LG>
<L N="19">19 Fy naf ei h&ucirc;n a'm rhoes yn rhydd,</L>
<L>fe fu waredydd imi:</L>
<L>Ac o dra &s;erch i mi y gwnaeth,</L>
<L>na bawn i gaeth ond hynny.</L>
<L N="20">20 Yr Arglwydd am gobrwya'n ol,</L>
<L>fy' ngwa&s;tadol gyfiawnder:</L>
<L>Ac yn ol glendid fy nwy law,</L>
<L>t&acirc;l i'm a ddaw mewn am&s;er.</L>
<PB REF="286">
<L N="21">21 Cans cei&s;iais ffyrdd fy Arglwydd ner,</L>
<L>ni wneuthym hyder ormod,</L>
<L>Na dim &s;celer erbyn fy' Nuw,</L>
<L>gochelais gyfryw bechod.</L>
<L N="22">22 Cans ei ddeddfau, maent ger fy mron,</L>
<L>ai hollawl gyfion farnau:</L>
<L>Ac ni rois heibio'r un o'r rhai'n,</L>
<L>hwy ynt fynghoelfain innau.</L>
</LG>
<LG>
<L N="23">23 Bum berffaith hefyd o'i flaen, ac</L>
<L>ymgedwais rhag byw'n rhyddrwg:</L>
<L N="24">24 A'r Arglwydd gobrwyodd fi'n llawn</L>
<L>yr hyn fu'n iawn iw olwg.</L>
<L N="25">25 I'r trugarog trugaredd rhoi,</L>
<L>i'r perffaith t'roi berffeithrwydd:</L>
<L N="26">26 A'r glan gwnei lendid, ac i'r tyn,</L>
<L>y byddi gyndyn Arglwydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="27">27 Cans mawr yw dy drugaredd di,</L>
<L>gwaredi'r truan tawel:</L>
<L>Ac a o&s;tyngi gar dy fron,</L>
<L>rhai a golygon uchel.</L>
<L N="28">28 Ti a oleui 'nghanwyll i,</L>
<L>am hynny ti a garaf,</L>
<L>Tydi a droi fy' nos yn ddydd,</L>
<L>a'm tywyll fydd goleuaf.</L>
</LG>
<LG>
<L N="29">29 Oblegid ynot ti fy Naf,</L>
<L>y torraf trwy y fyddin:</L>
<L>Ie yn fy Nuw y neidia'n llwyr,</L>
<L>be tros y fagwyr feinin.</L>
<L N="30">30 Ys perffaith ydyw ffordd Duw nef,</L>
<L>a'i air ef &s;ydd buredig:</L>
<L>Ac i bob dyn yntho a gred</L>
<L>mae'n fwccled bendigedig.</L>
</LG>
<LG>
<L N="31">31 Cans pwy &s;ydd Dduw? dwedwch yn rhwydd,</L>
<L>pwy ond yr Arglwydd nefol?</L>
<L>A phwy &s;ydd graig onid ein Duw,</L>
<L>&s;ef, di&s;igl yw'n dragwyddol.</L>
<L N="32">32 Duw a'm gwregy&s;odd i a nerth,</L>
<L>a rhoes im brydferth lwybrau.</L>
<L N="33">33 Fo roes fy'nrhaed ar hy-lwybr da,</L>
<L>gor&s;eddfa'r uchel fannau.</L>
</LG>
<LG>
<L N="34">34 Efe &s;y'n dy&s;gu rhyfel im,</L>
<L>gan roi grym i'm pawennau:</L>
<L>Fel y torrir bwa o ddur</L>
<L>yn bry&s;ur rhwng fy mreichiau.</L>
<L N="35">35 Daeth o'th ddaioni hyn i gyd,</L>
<L>rhoi&s;t darian iechyd i mi:</L>
<L>A'th law ddeau yr wyd im dwyn,</L>
<L>o'th fwynder yr wy'n tyfy.</L>
</LG>
<LG>
<L N="36">36 Ehengai&s;t i mi lwybrau teg,</L>
<L>i redeg buan gamrau:</L>
<L>Nid oes ynof un cymal gwan,</L>
<L>ni weggian fy mynyglau.</L>
<L N="37">37 Erlidiais i fy nghas yn llym,</L>
<L>a daethym iw goddiwedd:</L>
<L>Ac ni throis un cam i'm hol mwy,</L>
<L>nes eu bod hwy'n gelanedd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="38">38 Gwnaethym arnynt archollion hyll,</L>
<L>fel &s;efyll nas galla&s;ant:</L>
<L>Ond trwy amarch iw cig, a'i gwaed,</L>
<L>i lawr dan draed &s;yrthia&s;ant.</L>
<L N="39">39 Gwregy&s;ai&s;t fi a gwregys nerth,</L>
<L>at wres ac angerth rhyfel,</L>
<L>A'r rhai a ddaeth i'm herbyn i,</L>
<L>a gwympai&s;t di'n ddiogel.</L>
</LG>
<LG>
<L N="40">40 Fal hyn y gwnaetho&s;t i mi gau</L>
<L>ar warrau fy' ngelynion,</L>
<L>A'm holl gas a ddifethais i,</L>
<L>rhois hwynt i weiddi digon.</L>
<L N="41">41 Ac er gweiddi drwy gydol dydd,</L>
<L>ni ddoe achubydd attynt,</L>
<L>Er galw'r Arglwydd: ni ddoe neb</L>
<L>a roddai atteb iddynt.</L>
</LG>
<LG>
<L N="42">42 Maluriais hwy fel llwch mewn gwynt&punc;</L>
<L>fal dyna helynt efrydd;</L>
<L>Ac mi a'i &s;ethrais hwynt yn ffrom,</L>
<L>fel pridd neu dom heolydd.</L>
<L N="43">43 Gwaredai&s;t fi o law fy nghas,</L>
<L>rhoi&s;t bawb o'm cwmpas danaf:</L>
<L>Doe rai ni wel&s;ent fi erioed</L>
<L>a llaw, a throed, hyd attaf.</L>
</LG>
<LG>
<L N="44">44 A ddaw ufydd-dod, ond fo gaid</L>
<L>gan blant e&s;troniaid gelwydd:</L>
<L N="45">45 A phlant e&s;troniaid twyll a wnant,</L>
<L>ond <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">rynant iw &s;tafellydd.</L>
<L N="46">46 Eithr byw yr Arglwydd ar fymlhaid,</L>
<L>fy' nghraig fendigaid hefyd,</L>
<L>Derchafer Duw: yntho ef trig</L>
<L>fy' nerth a'm unig Iechyd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="47">47 Fy Nuw tra fo a'i nerth i'm dal,</L>
<L>rhoi dial hawdd y gallaf.</L>
<L>A rholi pobloedd: cans efo</L>
<L>&s;ydd yn eu twy&s;o attaf.</L>
<L N="48">48 Fy ngwaredydd, a'm derchafydd,</L>
<L>o chyfyd rhai i'm herbyn,</L>
<L>Wyt ti o Dduw: am dug ar gais</L>
<L>rhag drwg a thrais y gelyn.</L>
</LG>
<LG>
<L N="49">49 Am hyn canmolaf di yn rhwydd</L>
<L>o Arglwydd, Dduw y lluoedd:</L>
<L>Canaf dy glod: a hyn fydd dy&s;g,</L>
<L>ymy&s;g yr holl genhedloedd.</L>
<PB REF="287">
<L N="50">50 Duw &s;ydd yn gwneuthyr (o'i fawr rad)</L>
<L>faw rh&acirc;d i frenin Dafydd,</L>
<L>Ac iw eneiniog ei well&acirc;d,</L>
<L>ac iw h&acirc;d yn dragywydd.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 19.</HEAD>
<LG>
<L>DAtgan y nefoedd fowredd Duw,</L>
<L>yr unrhyw gwna'r ffurfafen.</L>
<L N="2">2 Y dydd i dydd, a'r nos i nos,</L>
<L>&s;y'n dangos cwrs yr wybren.</L>
<L N="3">3 Er nad oes ganthynt air nac iaith,</L>
<L>da y dywaid gwaith Duw lywydd,</L>
<L>Diau nad oes na m&ocirc;r, na thir,</L>
<L>na chlywir eu lleferydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 Aeth eu &s;ain hwy drwy yr holl fyd,</L>
<L>a'i geitiau hyd eithafoedd.</L>
<L>Yr haul teg a'i gwmpas &s;ydd bell,</L>
<L>a'i babell yn y nefoedd.</L>
<L N="5">5 O'r hon y cyfyd ef yn rhod,</L>
<L>fel priod o'i orweddfa.</L>
<L>Iw gwrs cyrch drwy lawenydd mawr,</L>
<L>fel cawr yn rhedeg gyrfa.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 O eithaf hyd eithafoedd nef</L>
<L>y mae ef a'i amgylchiad,</L>
<L>Ac ni all dim (lle rhydd ei dro)</L>
<L>ymguddio o'i oleuad.</L>
<L N="7">7 Dy&s;g yr Arglwydd &s;ydd berffaith ddawn</L>
<L>a dry i'r iawn yr enaid,</L>
<L>Felly rhydd ei wir dy&s;tiolaeth</L>
<L>wybodaeth i'r ffyddloniaid.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 Deddfau Duw Ion ydynt union,</L>
<L>llawenant galon ddiddrwg,</L>
<L>A'i orchymyn &s;ydd bur diau,</L>
<L>a rydd olau i'r golwg.</L>
<L N="9">9 Ofn yr Arglwydd &s;ydd l&acirc;n: ac byth</L>
<L>y pery'n ddilyth hyfryd,</L>
<L>Barnau'r Arglwydd ynt yn wir llawn</L>
<L>i gyd, a chyfiawn hefyd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="10">10 Mwy dei&s;yfedig ynt nac aur,</L>
<L>ie na choeth aur lawer,</L>
<L>Mely&s;ach hefyd ynt n&acirc;'r mel,</L>
<L>&s;ef dagrau terfel tyner.</L>
<L N="11">11 Cans ynthynt dy&s;gir fi, dy w&acirc;s</L>
<L>ar addas, a'r unionder:</L>
<L>A'r holl gamp &s;y o'i cadw nhwy,</L>
<L>felly cair gobrwy lawer.</L>
</LG>
<LG>
<L N="12">12 Er hynny i gyd, pwy a all</L>
<L>iawn ddeall ei gamweddau?</L>
<L>O gwna fi'n l&acirc;n, (a bydd ddiddig)</L>
<L>o'm holl guddiedig feiau.</L>
<L N="13">13 Duw attal feiau rhyfig, chwant,</L>
<L>na thyfant ar fy ngwarthaf:</L>
<L>Yno byddaf wedi 'nglanhau</L>
<L>o'm holl bechodau mwyaf.</L>
</LG>
<LG>
<L N="14">14 O Arglwydd, fy mhrynwr a'm nerth,</L>
<L>bydded yn brydferth gennyd</L>
<L>Fy 'madrodd, pan ddel gar dy fron,</L>
<L>a'm myfyr calon hefyd.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 20.</HEAD>
<LG>
<L>GWrandawed di yr Arglwydd Ner</L>
<L>pan ddel cyfyngder arnad,</L>
<L>Enw Duw Iacob ein Duw ni,</L>
<L>a'th gadwo di yn wa&s;tad.</L>
<L N="2">2 O'i gy&s;egr rhoed i't help a nerth,</L>
<L>a braich o brydferth Sion:</L>
<L N="3">3 Cofied dy offrwm poeth a'th rodd,</L>
<L>bo'rhai'n wrth fodd ei galon.</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 Rhoed itti wrth dy fodd dy h&ucirc;n,</L>
<L>dy ddymun a'th adduned:</L>
<L>Dy fwriad iach a'th arfaeth tau,</L>
<L>a'th weddiau gwrandawed.</L>
<L N="5">5 Yn enw ein Duw gorfoleddwn</L>
<L>yn hyf, a chodwn faner:</L>
<L>A'th ddei&s;yfiadau gwnaed yn rhwydd,</L>
<L>Yr Arglwydd o'r uchelder.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 Yr Arglwydd gweryd (felly gwn)</L>
<L>o'i gy&s;egr drwn ei eneiniog:</L>
<L>Gwrendy ei arch, gyrr iddo rym,</L>
<L>yn gyflym ac yn gefnog.</L>
<L N="7">7 Rhai ar gerbydau rhont eu pwys,</L>
<L>rhai ar feirch ddwys ymddiried:</L>
<L>Minnau ar enw'r Arglwydd Dduw,</L>
<L>mai hwnnw yw'n ymwared.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 Hwy a'mroe&s;ant a &s;yrthia&s;ant,</L>
<L>yn eu nerth ei&s;oes yno:</L>
<L>Coda&s;om a &s;afa&s;om ni,</L>
<L>O Dduw, a thi i'n llwyddo.</L>
<L N="9">9 Cadw ni Arglwydd a'th law gref,</L>
<L>boed brenin y nef dro&s;om:</L>
<L>Gwrandawed hwnnw arnom ni,</L>
<L>a'n gweddi pan y llefom.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 11.</HEAD>
<LG>
<L>O Arglwydd, yn dy nerth a'th rin,</L>
<L>mae'r brenin mewn llawenydd:</L>
<L>Ac yn dy iechyd, yr un wedd,</L>
<L>mae ei orfoledd beunydd.</L>
<L N="2">2 Holl ddei&s;yfiad ei galon l&acirc;n,</L>
<L>iddo yn gyfan dodai&s;t:</L>
<PB REF="287">
<L>Cael pob dymuniad wrth ei fodd,</L>
<L>ac o un rhodd ni phellai&s;t.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Cans da'r achubai&s;t ei flaen ef,</L>
<L>&acirc; doniau nef yn gyntaf:</L>
<L>Ac ar ei ben, (ddaionus Ion,)</L>
<L>rhoi&s;t goron aur o'r puraf.</L>
<L N="4">4 Ef a ofynnodd gennyd oes,</L>
<L>a rhoddai&s;t hiroes iddo:</L>
<L>A hon cy rodd, dros byth y bydd,</L>
<L>nid &acirc;'n dragywydd heibio.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 I'th iechydwriaeth y mae'n byw,</L>
<L>a mawr yw ei ogoniant:</L>
<L>Go&s;odai&s;t arno barch a nerth,</L>
<L>a phrydferth yw ei lwyddiant.</L>
<L N="6">6 Rhoi&s;t dy fendithion uwch pob tawl,</L>
<L>yn rhodd dragwyddawl iddo:</L>
<L>A llewyrch d'wyneb byth a fydd,</L>
<L>yn fawr lawenydd arno.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Am fod y brenin yn rhoi'i gred,</L>
<L>a'i'mddiried yn yr Arglwydd:</L>
<L>Dan nawdd y Goruchaf tra fo,</L>
<L>gwn na ddaw iddo dramgwydd.</L>
<L N="8">8 A thydi Arglwydd &acirc;'th law l&acirc;n,</L>
<L>cei allan dy elynion:</L>
<L>Rhag dy ddeheulaw (er a wnant)</L>
<L>ni ddiangant dy ga&s;eion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="9">9 Di a'i go&s;odi'n nydd dy ddig,</L>
<L>fel ffwrnais ffyrnig danllyd:</L>
<L>Yr Arglwydd iw lid a'i difa,</L>
<L>a'r t&acirc;n a'i hy&s;a'n enbyd.</L>
<L N="10">10 Diwreiddi di eu ffrwyth o'r tir,</L>
<L>a'i had yn wir ni thyccian:</L>
<L N="11">11 Am fwriadu it ddrwg ddilen,</L>
<L>heb ddwyn i ben mo'i hamcan.</L>
</LG>
<LG>
<L N="12">12 Ti a'i go&s;odi hwy'r naill du,</L>
<L>a thi a'th lu iw herbyn:</L>
<L>Ac a lefeli dy fwau,</L>
<L>at eu hwynebau cyndyn.</L>
<L N="13">13 Y mddercha dithau f' Arglwydd g&ucirc;n,</L>
<L>i'th nerth dy h&ucirc;n a'th erfid:</L>
<L>Ninnau a ganwn, o'n rhan ni,</L>
<L>i foli dy gadernid.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 22.</HEAD>
<LG>
<L>DAngos fy Nuw, fy Nuw, a'm grym,</L>
<L>ba achos ym gadewai&s;t:</L>
<L>Fell wyd o'm iechyd, ac o n&acirc;d</L>
<L>fy'mloeddiad, llwyri'm pellai&s;t.</L>
<L N="2">2 Fy Nuw'rwy'n llefain, tithau heb</L>
<L>roi im' mor atteb etto,</L>
<L>Bob dydd a nos mae 'nghri'n ddi-ffael,</L>
<L>a heb gael mo'm dihuddo.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 A thi wyd &s;anct, &s;anct i barhau,</L>
<L>lle daw gweddiau'n wa&s;tad:</L>
<L>A holl dy I&s;rael a'i elod,</L>
<L>a'i pwys a'i hy&s;tod attad.</L>
<L N="4">4 Ynot' gobeithiai'n tadau ni,</L>
<L>a thydi oedd eu bwccled:</L>
<L>Ymddiried ynot, Arglwydd hael,</L>
<L>ac felly cael ymwared.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Llefa&s;ant drwy ymddiried gynt,</L>
<L>da fuo&s;t iddynt, Arglwydd:</L>
<L>Eu hachub hwynt a wnaetho&s;t di</L>
<L>rhag cyni a rhag gwradwydd.</L>
<L N="6">6 Fo'm rhifir innau megis pryf,</L>
<L>nid fel gwr cryfeiarfod:</L>
<L>Fel dirmyg dynion, a gwarth gwael,</L>
<L>a thybiant gael eu hy&s;tod.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Pawb a'm gwelent a'm gwatworent</L>
<L>ac a'm min-gamment hefyd,</L>
<L>Y&s;gwyd eu pennau yn dra hy,</L>
<L>a chwedi hynny dwedyd,</L>
<L N="8">8 Ar yr Arglwydd rhoes bwys a chr&ecirc;d,</L>
<L>doed ef iw wared allan,</L>
<L>Os myn ei ollwng ef ar l&ecirc;d,</L>
<L>cymered iddo ei hunan.</L>
</LG>
<LG>
<L N="9">9 Duw tynnai&s;t fi o groth fi mam,</L>
<L>rhoi&s;t ynof ddinam obaith,</L>
<L>Pan oeddwn i yn &s;ugno hon,</L>
<L>ac o'i dwy fron am harchwaith.</L>
<L N="10">10 Arnat ti bwriwyd fi o'r bru,</L>
<L>arnat ti bu fy'mddiried:</L>
<L>Fy Nuw wyt ti o groth fy mam,</L>
<L>ffyddiais it am fy ngwared.</L>
</LG>
<LG>
<L N="11">11 Oddiwrthif fi yn bell na ddos,</L>
<L>tra fo yn agos flinder,</L>
<L>I'm cymorth i', gan nad oes neb</L>
<L>a drotho'i wyneb tyner.</L>
<L N="12">12 Bu&s;tych lawer, a chryfion iawn,</L>
<L>daethant yn llawn i'm gogylch;</L>
<L>A theirw Ba&s;an o bob parth,</L>
<L>yn codi tarth o'm hamgylch.</L>
</LG>
<LG>
<L N="13">13 Egorant arnaf enau rhwth</L>
<L>i'm bygwth, fel y llewod,</L>
<L>A faent yn rhuo ei&s;iau maeth,</L>
<L>o raib y&s;clyfaeth barod.</L>
<L N="14">14 Fel dwfr rwy fi yn diferu'n chwyrn,</L>
<L>a'm he&s;gyrn, &s;igla'r rhei'ni:</L>
<L>Fy 'nghalon o'm mewn darfu'n llwyr,</L>
<L>fel cwyr a fai yn toddi.</L>
<PB REF="288">
<L N="15">15 Fel priddle&s;tr mae fy nerth mor &s;wrth,</L>
<L>ynglyn wrth fy'ngorchfanau</L>
<L>Mae fy'nhafod, yr wyf mor drwch,</L>
<L>fy'nghyfle yw llwch angau.</L>
<L N="16">16 Cans cwn cylcha&s;ant fi fy N&ecirc;r,</L>
<L>a chadfa &s;celer ddiffaith:</L>
<L>Cloddia&s;ant fy nwy law a'm traed,</L>
<L>ac felly gwnaed fy artaith.</L>
</LG>
<LG>
<L N="17">17 A rhifo fy holl e&s;gryn i,</L>
<L>gan gulni hawdd y gallaf,</L>
<L>Maent hwythau'n gweled hynny'n wych,</L>
<L>bob tro yn edrych arnaf.</L>
<L N="18">18 Rhyngthynt iw my&s;g y dillad mau</L>
<L>yn rhannau dosbartha&s;ant,</L>
<L>A hefyd ar fy mrhif-wi&s;c i</L>
<L>coelbrenni a fwria&s;ant.</L>
</LG>
<LG>
<L N="19">19 Tithau fy nerth a'm harglwydd da,</L>
<L>nac ymbell&acirc; oddiwrthi,</L>
<L>O bry&s;&s;ia, tydi yw fy mhorth,</L>
<L>a thyr'd, a chymorth imi.</L>
<L N="20">20 O dyr'd, ac achub yr oes fau,</L>
<L>rhag ofn y cleddau ffyrnig,</L>
<L>A gwared o feddiant y ci</L>
<L>fy enaid i &s;y'n unig.</L>
</LG>
<LG>
<L N="21">21 Ymddiffyn fi rhag y llew glwth,</L>
<L>dwg o'i &s;afn rhwth fy enaid,</L>
<L>Achub a gwrando fi yn chwyrn</L>
<L>rhag oyrn yr unicorniaid.</L>
<L N="22">22 Mynegaf finnau d'enw yn bur</L>
<L>i'm brodur yn yr or&s;edd,</L>
<L>Lle mwya'r gynnulleidfa l&acirc;n,</L>
<L>dy glod a wna'n gyfannedd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="23">23 H&acirc;d Iaco ac I&s;rael, chwychwi</L>
<L>rhai ych yn ofni'r Arglwydd,</L>
<L>Drwy ofn y rhowch iddo foliant,</L>
<L>a rhowch ogoniant ebrwydd.</L>
<L N="24">24 Cans ni'ch lly&s;odd, ni'ch dirmygodd,</L>
<L>ni chuddiodd ei wynebpryd,</L>
<L>Eithr gwrandawodd weddi y gwan,</L>
<L>a'i duchan yn ei adfyd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="25">25 Honot ti bydd, ac i ti gwedd</L>
<L>mewn aml or&s;edd fy moliant.</L>
<L>I Dduw rhof f'addunedau'n llon</L>
<L>gar bron y rhai a'i hofnant.</L>
<L N="26">26 Diwellir y tlodion: a'r rhai</L>
<L>a gei&s;iai at yr Arglwydd</L>
<L>A'i molant ef, &s;o gaiff (gwir yw)</L>
<L>eich enaid fyw'n dragywydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="27">27 Trigolion byd a dront yn rhwydd</L>
<L>at yr Arglwydd pan gofiant:</L>
<L>A holl dylwythau'r ddaiar hon</L>
<L>d&ocirc;nt gar ei fron, ymgrymant.</L>
<L N="28">28 Cans yr Arglwydd biau'r dyrnas,</L>
<L>a holl gwmpas y bydoedd:</L>
<L>Ac uwch eu llaw, ef unig &s;ydd</L>
<L>ben llywydd y cenhedloedd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="29">29 Y cyfoethogion a fwyt&acirc;nt,</L>
<L>addolant yn eu gwnfyd:</L>
<L>Rhai a &acirc;nt i'r llwch gar ei fron,</L>
<L>a rhai, braint meirwon hefyd,</L>
<L N="30">30 Y rhai'n oll a'i h&acirc;d, yn un fryd</L>
<L>gwn&acirc;nt iddo gyd wa&s;anaeth:</L>
<L>A'r rhai'n ir Arglwydd drwy'r holl dir</L>
<L>a rifir yn genhedlaeth.</L>
</LG>
<LG>
<L N="31">31 Dont, dango&s;ant ei uniondeb</L>
<L>y rhai &s;ydd heb eu geni:</L>
<L>Hyn a addawodd, ef a'i gwnaeth,</L>
<L>hynny a ddaeth o ddifri.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al 23.</HEAD>
<LG>
<L>YR Arglwydd yw fy mugail clau,</L>
<L>ni &acirc;d byth ei&s;iau arnaf:</L>
<L N="2">2 Mi a g&acirc;f orwedd mewn porfa fr&acirc;s,</L>
<L>ar lan dwfr gloywlas araf.</L>
<L N="3">3 fe goledd f'enaid, ac a'm dwg</L>
<L>rhyd llwybrau diddrwg cyfion,</L>
<L>Fr mwyn ei enw mawr dilys</L>
<L>fo'm tywys ar yr union.</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 Pe rhodiwn (nid ofnwn am hyn)</L>
<L>yn nyffryn cy&s;god angau,</L>
<L>Wyd gyd&acirc; mi, &acirc;'th nerth, &acirc;'th ffon,</L>
<L>ond tirion ydyw'r arfau?</L>
<L N="5">5 Go&s;odai&s;t fy mwrdd i yn fr&acirc;s,</L>
<L>lle'r oedd fy'ngh&acirc;s yn gweled:</L>
<L>Olew i'm pen, a chwppan llawn,</L>
<L>ddaionus iawn fu'r weithred.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 O'th nawdd y daw y doniau hyn</L>
<L>i'm canlyn byth yn hylwydd:</L>
<L>A minnau a bre&s;wyliaf byth</L>
<L>a'm nyth yn nhy yr Arglwydd.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 24.</HEAD>
<LG>
<L>YR Arglwydd piau'r ddaiar lawr,</L>
<L>a'i llownder mawr &s;y'n eiddo:</L>
<L>Yr Arglwydd biau yr holl fyd,</L>
<L>a'r bobl i gyd &s;ydd ynddo.</L>
<L N="2">2 Cans fo roes ei &s;ail hi a'i gwedd,</L>
<L>yn rhyfedd uwch y moroedd:</L>
<L>Ac a'i go&s;ododd hi yn l&acirc;n,</L>
<L>yn drigfan uwch llif-ddyfroedd.</L>
<PB REF="288">
<L N="3">3 Er hyn: pwy a ddringa yn hy</L>
<L>igy&s;egr fry yr Arglwydd?</L>
<L>A phwy a &s;aif, a theilwng wedd,</L>
<L>yngor&s;edd ei &s;ancteiddrwydd:</L>
<L N="4">4 Dyn &acirc; llaw l&acirc;n, a meddwl da,</L>
<L>ac yn ddidraha ei enaid,</L>
<L>Diorwag, ac ni roes &ucirc;n tro</L>
<L>er twyllo 'i gyfne&s;eifiaid.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Gan yr Arglwydd y caiff hwn wlith</L>
<L>ei rallawn fendith helaeth,</L>
<L>A chyfiawnder i bob cyfryw</L>
<L>gan Dduw yr iechydwriaeth.</L>
<L N="6">6 Hon &s;y gan Dduw'n genhedlaeth gref,</L>
<L>a'i cei&s;iant ef yn effro,</L>
<L>A gei&s;iant d'wyneb, dyma eu maeth,</L>
<L>&s;ef gwir genhedlaeth Iago.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Derchefwch chwi byrth eich pennau,</L>
<L>a chwithau ddorau bythol,</L>
<L>Cans brenin mawr daw i'ch mewn chwi,</L>
<L>&s;ef pen bri gogoneddol.</L>
<L N="8">8 Pwy yw'r brenin hwn gogonedd?</L>
<L>Arglwydd rhyfedd ei allu:</L>
<L>Yr Arglwydd yw, cyfion ei farn,</L>
<L>a chadarn i ryfelu.</L>
</LG>
<LG>
<L N="9">9 Derchefwch chwi byrth eich pennau,</L>
<L>chengwch ddorau bythol,</L>
<L>Cans brenin mawr daw i'ch mewn chwi</L>
<L>brenin o frigogonol.</L>
<L N="10">10 Pwy meddwch ydyw'r brenin hwn,</L>
<L>a gofiwn ei ogoniant?</L>
<L>Ior y lluoedd yw, brenin hedd,</L>
<L>a gogonedd, a ffyniant.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 25.</HEAD>
<LG>
<L>FArglwydd derchefais f' enaid i</L>
<L>hyd attad ti yn vnion.</L>
<L>Fy Nuw, fy'ngobaith, gwarth ni ch&acirc;,</L>
<L>na lawenh&acirc; 'ngelynion:</L>
<L>Sawl a obeithiant ynot ti,</L>
<L>y rheini ni wradwyddir,</L>
<L>Gwarth i'r rhai a wnel am i ham</L>
<L>ryw dwyll neu gam yn ddihir.</L>
</LG>
<LG>
<L>Arglwydd dangos im' dy fford di,</L>
<L>a ph&acirc;r i mi ei deall:</L>
<L>Dy&s;g ac arwain fi yr vn wedd</L>
<L>yn dy wirionedd diball.</L>
<L>Cans tydi ydwyd Dduw fy maeth,</L>
<L>a'm iechydwriaeth vnig.</L>
<L>Dy ddi&s;gwyl yr wyf rhyd y dydd,</L>
<L>a hynny fydd i'm diddig.</L>
<L N="6">6 O cofia dy nawdd a'th &s;erch d&icirc;,</L>
<L>a'th fawr do&s;turi Arglwydd,</L>
<L>Cofia fod ynot ti erioed,</L>
<L>lawn ddioed drugarogrwydd.</L>
<L N="7">7 Na chofia yr enwiredd mau,</L>
<L>na llwybrau fy ieuenctyd:</L>
<L>Ond Arglwydd, coffa fy ngh&ucirc;r i,</L>
<L>er dy ddaioni hyfryd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 Yr Arglwydd &s;ydd vnion a da,</L>
<L>a'i ffyrdd im noddfa ydynt:</L>
<L>Fe arwain, (fel y mae yn rhaid)</L>
<L>y pechaduriaid ynthynt.</L>
<L N="9">9 Fe ddy&s;g ei lwybrau mewn barn iawn,</L>
<L>i'r rhai vfyddiawn y&s;tig,</L>
<L>Hyddy&s;g yw ei ffyrdd i bob rhai</L>
<L>a fyddai o&s;tyngedig.</L>
</LG>
<LG>
<L N="10">10 I'r &s;awl a gatwo ddeddfau'r I&ocirc;n,</L>
<L>a'i vnion dy&s;tiolaethau,</L>
<L>Gwirionedd, a thrugaredd fydd</L>
<L>ei lywydd yn ei lwybrau:</L>
<L N="11">11 Er mwyn dy enw (o Arglwydd mau)</L>
<L>Duw maddau fy enwiredd,</L>
<L>Cans fy'nrho&s;eddiad i mawr yw,</L>
<L>mwy ydyw dy drugaredd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="12">12 Mae, pa ryw wr yn ein my&s;g ni</L>
<L>&s;ydd yn p&ucirc;r ofni'r Arglwydd?</L>
<L>Fe ddengys y ffordd iddaw fo,</L>
<L>hon a ddewi&s;o'n ebrwydd.</L>
<L N="13">13 O hyn y caiff fy enaid cu</L>
<L>le i letteu'n e&s;mwyth:</L>
<L>A'r holl ddaear hon a'i gwell&acirc;d,</L>
<L>a g&acirc;nt ei h&acirc;d a'i dylwyth.</L>
</LG>
<LG>
<L N="14">14 Ei holl ddirgelwch a ddy&s;g fo,</L>
<L>i'r &s;awl a ofno'r Arglwydd:</L>
<L>Ac oi' holl gyfanneddau gl&acirc;n,</L>
<L>efe a'i gwna'n gyfarwydd.</L>
<L N="15">15 Tueddu'r wyf fy Arglwydd m&acirc;d,</L>
<L>yn wa&s;tad &acirc;'m golygon:</L>
<L>Cans ef yn vnic, (yn ddi oed)</L>
<L>rhydd fy nau droed yn rhy ddion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="16">16 Tro attaf, dod im nawdd diddig,</L>
<L>cans vnic wyf, a rhydlawd.</L>
<L N="17">17 Gofidiau'nghalon ynt ar l&ecirc;d,</L>
<L>Duw gwared fi o'm nychdawd.</L>
<L N="18">18 Duw, gw&ecirc;l fy mlinder, a'm poen fawr,</L>
<L>a madde'n awr fy 'mhechod:</L>
<L N="19">19 Gw&ecirc;l fy 'ngelynion a amlh&acirc;nt,</L>
<L>ac a'm ca&s;&acirc;nt yn ormod.</L>
</LG>
<LG>
<L N="20">20 Cadw f' enaid, ac achub fi,</L>
<L>na wnelo'r rheini 'm wradwydd:</L>
<PB REF="289">
<L>Rhois fy mhwys arnat ti fy N&acirc;f,</L>
<L>a rhodiaf mewn perffeithrwydd.</L>
<L N="21">21 Cadwed fi fy vniondeb maith,</L>
<L>cans rhois fy 'ngobaith ynod.</L>
<L N="22">22 Duw, cadw di holl I&s;ra&ecirc;l,</L>
<L>gwared, a gw&ecirc;l ei drallod.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 26.</HEAD>
<LG>
<L>BArn fi (o Dduw) a'chlyw fy llais,</L>
<L>mi a rodiais mewn perffeithrwydd:</L>
<L>Ac ni lithraf'am im'roi 'mhwys,</L>
<L>yn llownddwys ar yr Arglwydd.</L>
<L N="2">2 Prawf di fy muchedd Arglwydd da,</L>
<L>a hola dull fy mywyd,</L>
<L>A manwl chwilia'r galon fau,</L>
<L>a phrawf f'arennau hefyd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 O flaen fy llygaid, wyf ar l&ecirc;d</L>
<L>yn gweled dy drugaredd:</L>
<L>Gwnaeth dal ar hynny ar bob tro,</L>
<L>im'rodio i'th wirionedd.</L>
<L N="4">4 Nid cyd ei&s;tedd gyd &acirc; gwagedd,</L>
<L>neu goegwyr yn llawn malais:</L>
<L N="5">5 C&acirc;s gennif bob annuwiol rith,</L>
<L>ac yn eu plith ni '&s;teddais.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 Mi olchaf fy nwy law yn l&acirc;n,</L>
<L>canys felly byddan, f' Arglwydd,</L>
<L>Ac a dueddaf tua'th gor,</L>
<L>ac allor dy &s;ancteiddrwydd,</L>
<L N="7">7 Y modd hyn teilwng yw i mi,</L>
<L>Ino&s;ogi dy foliant:</L>
<L>Sef, addas i mi fod yn l&acirc;n,</L>
<L>i ddatcan dy ogoniant.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 Arglwydd cerais drigfan dy dy,</L>
<L>lle 'r ery'dy anrhydedd:</L>
<L N="9">9 N'&acirc;d f' enaid i a'm hoes ynghyd</L>
<L>&acirc;'r gwaedlyd llawn enwiredd.</L>
<L N="10">10 Eu dwylaw hwynt &s;y &s;celer iawn,</L>
<L>y maent yn llawn malei&s;iau.</L>
<L>A dehau law yr holl rai hyn,</L>
<L>&s;y'n arfer derbyn gwobrau.</L>
</LG>
<LG>
<L N="11">11 Minnau'n ddiniwed, (felly gwedd)</L>
<L>ac mewn gwirionedd rhodiaf:</L>
<L>Gwared fi drwy dy ymgeledd,</L>
<L>cymer drugaredd arnaf.</L>
<L N="12">12 Fe &s;aif fy nhroed i ar yr iawn,</L>
<L>ni &s;yfl o'r uniawn droedfedd:</L>
<L>Mi a'th plodforaf, Arglwydd da,</L>
<L>lle bytho mwya'r or&s;edd,</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 27.</HEAD>
<LG>
<L>YR Arglwydd yw fy ngolau'gyd,</L>
<L>a'm iechyd: rhag pwy'r ofnaf?</L>
<L>Yr Arglwydd yw nerth fo'es: am hyn,</L>
<L>rhag pwy doe ddychryn arnaf?</L>
<L N="2">2 Pan ddaeth rhai anfad, &s;ef fy 'nghas,</L>
<L>o'm cwmpas er fy llyngcu,</L>
<L>Llithra&s;ant a chwympa&s;ant hwy,</L>
<L>ni ddaethont mwy i fynu.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Ni ddoe ofn ar fy 'nghalon gu,</L>
<L>pe cyrchai llu i'm herbyn:</L>
<L>Neu pe codai g&acirc;d y modd hwn,</L>
<L>mi ni wanffyddiwn ronyn.</L>
<L N="4">4 Un arch a erchais ar Dduw n&acirc;f,</L>
<L>a hynny a archaf etto:</L>
<L>Cael dyfod i dy'r Arglwydd gl&acirc;n,</L>
<L>a bod a'm trigfan yntho:</L>
</LG>
<LG>
<L>I gael ymweled a'i Deml deg,</L>
<L>a hyfryd o&s;teg ynthi</L>
<L>Holl ddyddiau f' einioes: &s;ef wyf gaeth</L>
<L>o fawr hiraeth am dani.</L>
<L N="5">5 Cans y dydd drwg fo'm cudd efe</L>
<L>iw Babell neu ddirgelfa:</L>
<L>Iw bre&s;wylfod, fel mewn craig gref,</L>
<L>caf gantho ef orphwysfa.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 Bellach fo'm codir vwch fy'ngh&acirc;s,</L>
<L>&s;ydd mewn galanas i mi;</L>
<L>Aberthaf caraf, mola'r Ion</L>
<L>yn ffyddlon byth am hynny.</L>
<L N="7">7 Gwrando arnaf fy Arglwydd byw,</L>
<L>bry&s;&s;ia a chlyw fy oern&acirc;d:</L>
<L>Trugarh&acirc; wrthif, gwyl fy 'nghlwyf,</L>
<L>y pryd y galwyf arnad.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 Fel hyn mae'nghalon o'm mewn i</L>
<L>yn holi ac yn atteb,</L>
<L>Cei&s;iwch fy wyneb ar bob tro:</L>
<L>fy Nuw rwy'n cei&s;io d' wyneb.</L>
<L N="9">9 Na chudd d' wyneb, na lys dy w&acirc;s,</L>
<L>fy mhorth a'm urddas fuo&s;t:</L>
<L>Duw fy iechyd na wrthod fi,</L>
<L>o paid a &s;orri'n rhydo&s;t.</L>
</LG>
<LG>
<L N="10">10 O gwrthyd fi fy nh&acirc;d a'm mam</L>
<L>a'm dinam gyfne&s;eifiaid:</L>
<L>Gweddia'r Arglwydd, ef er hyn</L>
<L>o'i r&acirc;s a dderbyn f 'enaid.</L>
<L N="11">11 Duw dy&s;g i mi dy ffordd yn rhwydd,</L>
<L>o herwydd fy 'ngelynion,</L>
<L>Ac arwain fi o'th nawddol r&acirc;d</L>
<L>yn wa&s;tad ar yr union.</L>
</LG>
<LG>
<L N="12">12 Ac na ddyro fi, er dy r&acirc;s,</L>
<L>wrth fodd yr atcas elyn,</L>
<L>Cans cei&s;iodd fy'ngha&s;eion mau</L>
<L>dy&s;tion gau yn fy erbyn.</L>
<PB REF="289">
<L N="13">13 Oni bai gredu honof fi,</L>
<L>bum wrth fron torri'nghalon,</L>
<L>Y cawn i weled da Duw 'n rh&acirc;d</L>
<L>o fewn gwl&acirc;d y rhai bywion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="14">14 Di&s;gwyl di ar yr Arglwydd da,</L>
<L>ymwrola dy galon:</L>
<L>Ef a rydd nerth i'm galon di,</L>
<L>os iddo credu 'n ffyddlon.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 28.</HEAD>
<LG>
<L>A Ttad (Ion fy nerth) y rhof lef,</L>
<L>Duw nef na fydd di fyddar:</L>
<L>Os tewi, rhag fy mynd mor dri&s;t,</L>
<L>a bod mewn ci&s;t dan ddaiar.</L>
<L N="2">2 O Arglwydd, erglyw fy llais i,</L>
<L>a derbyn weddi bruddaidd;</L>
<L>Pan gottwyf fy nwy law o bell,</L>
<L>Duw, tua'th gafell &s;anctaidd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Ac na ddaro&s;twng fi, fy Ior,</L>
<L>dan ddwylo'r annuwolion,</L>
<L>Y rhai &s;y'n arwain minau mel,</L>
<L>a rhyfel yn eu calon.</L>
<L N="4">4 Yn ol bwriad eu calon gau,</L>
<L>a'r twyll ddyfei&s;iau eiddynt,</L>
<L>Yn ol eu drwg weithredoedd hwy,</L>
<L>Duw t&acirc;l eu gobrwy iddynt.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Am na '&s;tyriant weithredoedd Duw,</L>
<L>ef a wna ddi&s;tryw arnynt:</L>
<L>Am na welent ei wyrth a'i r&acirc;d,</L>
<L>ni wna adeilad honynt.</L>
<L N="6">6 Bendigaid fytho'r Arglwydd nef,</L>
<L>fe glybu lef fy 'ngweddi.</L>
<L N="7">7 Yr Arglwydd yw fy nerth, a'm rhan,</L>
<L>a'm tarian, a'm daioni.</L>
</LG>
<LG>
<L>Ymddiriedais iddo am borth</L>
<L>a chefais gymorth gantho:</L>
<L>Minnau o'm calon, drwy fawr chwant,</L>
<L>a ganaf foliant iddo.</L>
<L N="8">8 Yr Arglwydd &s;ydd nerth i bob rhai,</L>
<L>a ymddiriedai'n hylyn:</L>
<L>A'i eneiniog ef a fydd maeth,</L>
<L>ac iechydwriaeth iddyn.</L>
</LG>
<LG>
<L N="9">9 Gwared dy bobl dy hun yn dda,</L>
<L>bendithia d' etifeddiaeth.</L>
<L>Bwyda, cyfod hwy, am ben hyn</L>
<L>dod iddyn dragwyddolfaeth.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 29.</HEAD>
<LG>
<L>RHowch i'r Arglwydd, a rhowch yn chwyrn,</L>
<L>chwi blant y cedyrn, foliant:</L>
<L>Cydnabyddwch ei barch, a'i nerth,</L>
<L>mor brydferth, a'i ogoniant.</L>
<L N="2">2 Rhoddwch i enw yr Arglwydd glod,</L>
<L>heb orfod mwy mo'ch cymmell,</L>
<L>Addolwch Arglwydd yr hollfyd:</L>
<L>mor hyfryd yw ei Babell!</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Llais yr Arglwydd &s;ydd vwch dyfroedd,</L>
<L>Duw cryf pair floedd y daran:</L>
<L>Vwch dyfroedd lawer mae ei drwn;</L>
<L>nid yw ei &s;wn ef fychan.</L>
<L N="4">4 Llais yr Arglwydd, pan fytho llym,</L>
<L>a ddengys rym a chyffro:</L>
<L>A llais yr Arglwydd a fydd dwys,</L>
<L>fel y bo cymwys gantho.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Llais yr Arglwydd a dyr yn f&acirc;n</L>
<L>y Cedrwydd hirl&acirc;n vnion,</L>
<L>Yr Arglwydd a dyr, yn u&s;wydd,</L>
<L>y Cedrwydd o Lib&acirc;non.</L>
<L N="6">6 Fel llwdn vnicorn neu lo llon</L>
<L>fe wna'i Libanon lammu,</L>
<L N="7">7 A Sirion oll: llais ein Ior gl&acirc;n</L>
<L>a wna'i fflam d&acirc;n wa&s;garu.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 Llais yr Arglwydd, drwy ddyrys lyn,</L>
<L>a godai ddychryn eres:</L>
<L>Yr Arglwydd a wna ddychryn fflwch</L>
<L>drwy holl anialwch Cades:</L>
<L N="9">9 Llais yr Arglwydd y piau'r glod,</L>
<L>pair i'r ewigod lydnu:</L>
<L>Dinoetha goed: iw deml iawn yw</L>
<L>i bob rhwy ei foliannu.</L>
</LG>
<LG>
<L N="10">10 Yr Arglwydd gynt yn bennaeth oedd,</L>
<L>ar y llif-ddyfroedd cethrin:</L>
<L>Yr Arglwydd fu, ef etto &s;ydd,</L>
<L>ac byth a fydd yn frenin.</L>
<L N="11">11 Yr Arglwydd a rydd iw bobl nerth,</L>
<L>drwy brydferth gyfanneddwch.</L>
<L>Yr Arglwydd a rydd ei bobl ymhlith</L>
<L>ei fendith, a hir heddwch.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 30.</HEAD>
<LG>
<L>F' Arglwydd mi a'th fawrygaf di,</L>
<L>cans myfi a ddyrchefai&s;t,</L>
<L>A'm gelynion i yn llawen</L>
<L>vwchlaw fy mhen ni pherai&s;t.</L>
<L N="2">2 Fy Nuw, pan lefais arnat ti</L>
<L>y rhoddai&s;t i mi iechyd,</L>
<L N="3">3 Cedwai&s;t fy enaid rhag y bedd,</L>
<L>a rhag diwedd anhyfryd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Cenwch i'r Ion chwi ei holl &s;ainct,</L>
<L>a maint yw gw<GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters">i<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">u'r Arglwydd;</L>
<PB REF="290">
<L>A chlodforwch'ef gar ei fron:</L>
<L>drwy gofion o'i &s;ancteiddrwydd.</L>
<L N="5">5 Ennyd fechan y &s;ai'n ei ddig,</L>
<L>o gael i fodd trig bywyd:</L>
<L>Heno brydnawn wylofain fydd,</L>
<L>y borau ddydd daw iechyd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 Dywedais yn fy llwyddiant hir,</L>
<L>ni'm &s;yflir yn dragywydd:</L>
<L>O'th ddaioni dodai&s;t, Dduw Ner,</L>
<L>&s;ail cryfder yn fy mynydd.</L>
<L N="7">7 Cuddiai&s;t dy wyneb ennyd awr,</L>
<L>a blinder mawr a gefais.</L>
<L N="8">8 Arnad (o Arglwydd) drwy lef ddir,</L>
<L>fy Arglwydd, i'r ymbiliais.</L>
</LG>
<LG>
<L N="9">9 Pa fydd (o Dduw) &s;ydd yn fy ngwaed,</L>
<L>pan fwyf dan draed yn gorwedd?</L>
<L>A phwy a g&acirc;n it'yn y llawr,</L>
<L>dy glod a'th fawr wirionedd?</L>
<L N="10">10 Clyw fi Arglwydd, a thrugarh&acirc;,</L>
<L>d&ocirc;d gymorth da i'm bywyd,</L>
<L N="11">11 Canys yn rh&acirc;d y troi&s;t fy m&acirc;r,</L>
<L>a'm galar, yn llawenfyd:</L>
</LG>
<LG>
<L>Am itri ddattod fy &s;&acirc;ch grys,</L>
<L>rhoi&s;t wregys o lawenydd:</L>
<L N="12">12 Molaf a chanaf &acirc;'m tafod,</L>
<L>i'm Arglwydd gl&ocirc;d dragywydd.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 31.</HEAD>
<LG>
<L>MI a'mddiriedais ynod Ner,</L>
<L>fel na'm gwradwydder bythoedd:</L>
<L>Duw o'th gyfiownder gwared fi,</L>
<L>a chlyw fy'nghri hyd nefoedd.</L>
<L N="2">2 Gogwydd dy glu&s;t attaf ar frys,</L>
<L>o'th nefol lys i wared,</L>
<L N="3">3 A bydd im' yn graig gadarn &s;iwr,</L>
<L>yn dy a thwr i'm gwared.</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 Sef fy'nghraig wyd, a'm ca&s;tell cryf,</L>
<L>wyf finau hyf o'th fowredd.</L>
<L>Er mwyn dy enw tywys fi,</L>
<L>ac arwain i drugaredd.</L>
<L N="5">5 A thynn fy fi o'r rhwyd i'r lann,</L>
<L>a roe&s;an er fy maglu:</L>
<L>Cans fy holl nerth &s;ydd ynot ti,</L>
<L>da gelli fy'ngwaredu.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 Dodaf fy y&s;pryd yn dy law,</L>
<L>ac &acirc;f gar llaw i orwedd,</L>
<L>Da y gwaredai&s;t fi yn fyw:</L>
<L>(O Arglwydd Dduw'r gwirionedd)</L>
<L N="7">7 Llwyr y ca&s;eis y neb a f&acirc;g,</L>
<L>iw galon or wag aflwydd,</L>
<L>Ac mi a o&s;odais yn llwyr faith</L>
<L>fy'ngobaith yn yr Arglwydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 Mi a'mhyfrydaf ynot ti,</L>
<L>canfuo&s;t fi mewn amfer,</L>
<L>Ac adnabuo&s;t, wrth fy rhaid,</L>
<L>fy enaid mewn cyfyngder.</L>
<L N="9">9 Llawen fyddaf finnau am hyn,</L>
<L>i'm gelyn ni'm gwarcheai&s;t;</L>
<L>Eithr fy'nrhaed i yn eang rydd</L>
<L>da beunydd y &s;efydlai&s;t.</L>
</LG>
<LG>
<L N="10">10 O dangos dy drugaredd Dduw,</L>
<L>cans cyfyng ydyw arnaf,</L>
<L>Fy llygaid, f' enaid, a'm bol &s;ydd</L>
<L>yn dioddef cy&s;tydd gwaelaf.</L>
<L N="11">11 Fy mywyd im' gwir ofid oedd,</L>
<L>fy holl flynyddoedd, blinion,</L>
<L N="12">12 Fy nerth a ballodd o'm drwg cynt,</L>
<L>a'm e&s;gyrn ydynt bydron.</L>
</LG>
<LG>
<L N="13">13 A gwatwor im' gelynion wyf,</L>
<L>fy'nghydblwyf a'm gwatworent:</L>
<L>Fy holl gym'dogion, a phob dyn,</L>
<L>gan ddychryn a'm gochelent.</L>
<L N="14">14 Fe a'm gollyngwyd 'i dros gof,</L>
<L>fal marw a fo e&s;geulus:</L>
<L>A hawdd yw hepgor y lle&s;tr twn,</L>
<L>o byddai hwn drwg-fla&s;us.</L>
</LG>
<LG>
<L N="15">15 Cans clywais ogan llawer dyn</L>
<L>o'm dautu, dychryn oerloes:</L>
<L>Hwy a'mgynghorent a'r bob twyn,</L>
<L>bwriadent ddwyn fy einioes.</L>
<L N="16">16 Ond yn fy'ngobaith (Arglwydd byw)</L>
<L>y dwedais &s;y Nuw ydwyd,</L>
<L>Y mae f' am&s;eroedd a'r dy law,</L>
<L>nid oes na braw nac ar&s;wyd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="17">17 Dyred o gwared fi dy w&acirc;s,</L>
<L>oddiwrth fy'ngh&acirc;s a'm herlid:</L>
<L N="18">18 A dangos d'wyneb im'oth r&acirc;d,</L>
<L>rhag br&acirc;d y rhai &s;y'm hymlid.</L>
<L N="19">19 O Arglwydd, na wradwydder fi</L>
<L>a rois fy'ngweddi arnad:</L>
<L>Ond i'r annuwiol gwarth a wedd,</L>
<L>yn fud i'r bedd o lygriad.</L>
</LG>
<LG>
<L N="20">20 Cae gelwyddog wefu&s;au y rhai'n</L>
<L>y &s;ydd yn dar&s;tain cra&s;der,</L>
<L>O ddiy&s;tyrwch, a thor tynn,</L>
<L>yn erbyn y cyfiawnder.</L>
<L N="21">21 O mor fawr yw dy r&acirc;d di-drai,</L>
<L>a roi&s;t i'r rhai a'th ofnant!</L>
<L>Cai o flaen meibion dynion glod,</L>
<L>ac ynod ymddiriedant.</L>
<PB REF="290">
<L N="22">22 Oddiwrth &s;yth fellchion (o'th flaen di)</L>
<L>y cuddi hwynt yn ddirgel:</L>
<L>Cuddi yn dda i'r babell dau,</L>
<L>rhag &s;enn tafodau vchel.</L>
<L N="23">23 Mi a fendigaf Dduw yn hawdd:</L>
<L>dango&s;awdd im' ei gariad,</L>
<L>A gwnaeth ryfeddod dros ei was,</L>
<L>mewn cadarn ddinas gaead.</L>
</LG>
<LG>
<L N="24">24 Ofnais i gynt o'm gobaith drwg</L>
<L>fy'nrhoi o'th olwg allan;</L>
<L N="25">25 Eithyr pan lefais arnat ti</L>
<L>y clywai&s;t fi yn fuan.</L>
<L N="26">26 O cerwch Dduw ei holl &s;ainct ef,</L>
<L>da y clyw lef ffyddloniaid:</L>
<L>Ac ef a d&acirc;l yn helaeth iawn,</L>
<L>i'r beilch &acirc;nghyfiawn tanbaid.</L>
</LG>
<LG>
<L N="27">27 Cymmerwch gy&s;ur yn Nuw Ion,</L>
<L>ef a rydd galon ynoch:</L>
<L>Ac os gobeithiwch ynddo ef,</L>
<L>ei law yn gref bydd dro&s;och.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 32.</HEAD>
<LG>
<L>Y Sawl &s;y deilwng, gwyn ei fyd,</L>
<L>drwy fadde 'i gyd el dro&s;edd,</L>
<L>Ac y cy&s;godwyd ei holl fai,</L>
<L>a'i bechod, a'i anwiredd.</L>
<L N="2">2 A'r dyn (a gwnfyd Duw a'i llwydd)</L>
<L>ni chyfri'r Arglwydd iddo</L>
<L>Mo'i gamweddau: yr hwn ni ch&acirc;d</L>
<L>dim twyll dichell fr&acirc;d yntho.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Minnau, tra celwn i fy mai</L>
<L>yn hen yr ai' mhibellion:</L>
<L>A thrwy fy rhuad i bob dydd,</L>
<L>cy&s;tuddio y bydd fy'nghalon.</L>
<L N="4">4 Dy law dithau, y dydd a'r nos,</L>
<L>&s;ydd drom drwy achos arnaf:</L>
<L>Troi ireidd-dra fy e&s;gyrn m&ecirc;r</L>
<L>fel &s;ychder y gorphennaf.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Yna y trois innau ar gais,</L>
<L>addefais fy enwiredd:</L>
<L N="6">6 Ty&s;t yn fy erbyn fy h&ucirc;n f&ucirc;m,</L>
<L>maddeuai&s;t im fy'nghamwedd.</L>
<L N="7">7 Am&s;erol weddiau am hyn,</L>
<L>a rydd pob glanddyn arnad:</L>
<L>Rhag ofn mewn ffrydau dyfroedd maith,</L>
<L>na chaer mo'r daith hyd attad.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 Rhyw loches gadarn wyd i mi,</L>
<L>rhag ing i'm cedwi 'n ffyddlon&punc;</L>
<L>Amgylchyni fy fi ar led,</L>
<L>a cherdd ymwared gy&s;on.</L>
<L N="9">9 Dithau (o ddyn) dy&s;g geni fi</L>
<L>y ffordd y rhodi'n wa&s;tad,</L>
<L>Mi a'th gynghoraf di rhag drwg,</L>
<L>y mae fy' ngolwg arnad.</L>
</LG>
<LG>
<L N="10">10 Fel y march neu y f&ucirc;l na fydd,</L>
<L>y rhai y &s;ydd heb ddeall:</L>
<L>Mae yn rhaid genfa neu ffrwyn den,</L>
<L>i ddal eu pen yn wa&s;tad:</L>
<L N="11">11 Caiff annuwolion, a wnant gam,</L>
<L>fawr ofid am eu traha:</L>
<L>A ffyddloniaid Duw, da y gwedd,</L>
<L>trugaredd a'i cylchyna.</L>
</LG>
<LG>
<L N="12">12 Chwithau'r cyfion yn dirion ewch,</L>
<L>a llawenhewch yn hylwydd,</L>
<L>A phob calon &s;ydd vnion &s;yth,</L>
<L>clodforwch fyth yr Arglwydd.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 33.</HEAD>
<LG>
<L>PA rai bynnag, yn Nuw yr Ion,</L>
<L>&s;y gyfion, llawenychwch:</L>
<L>I bawb y &s;ydd yn iawn yn byw</L>
<L>gweddus yw diolchgarwch.</L>
<L N="2">2 A thannau telyn molwch ef,</L>
<L>rhowch hyd y nef ogoniant:</L>
<L>Ar y nabyl gywair ei th&ocirc;n,</L>
<L>ac ar y gy&s;on ddectant.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Cenwch i'r Ion fawl a mawrh&acirc;d,</L>
<L>wiw gerdd o ganiad newydd:</L>
<L>Cenwch iddo yn llafar glod,</L>
<L>bid parod eich lleferydd.</L>
<L N="4">4 Am mai vnion ydyw ei air,</L>
<L>ffyddlon y cair ei weithred.</L>
<L N="5">5 Cyfiownder a barn ef a'i c&acirc;r,</L>
<L>a'r ddaiar llawn o'i nodded.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 Gair yr Arglwydd a wnaeth y nef,</L>
<L>a'i Y &s;pryd ef eu lluoedd:</L>
<L N="7">7 Ca&s;clai efe ynghyd y m&ocirc;r,</L>
<L>a'i dry&s;or yw'r dyfnderoedd.</L>
<L N="8">8 Yr holl ddaiar ofned ein Duw,</L>
<L>a phob dyn byw a'i pre&s;wyl:</L>
<L N="9">9 Ei arch a &s;aif, a'i air a fydd,</L>
<L>a hynny &s;ydd i'w ddi&s;gwyl.</L>
</LG>
<LG>
<L N="10">10 Ef a ddirymmodd, (fy Nuw lor)</L>
<L>holl gyngor y cenhedloedd:</L>
<L>A thrwy ly&s;iant gwnai yn ddirym,</L>
<L>amcanion llym y bobloedd.</L>
<L N="11">11 Ond ei gyngor ef oddi fry,</L>
<L>a bery 'n dragwyddoliaeth:</L>
<L>A'i galon fryd efe ei hun,</L>
<L>vwch para vn genhedlaeth.</L>
</LG>
<LG>
<PB REF="291">
<L N="12">12 A phob cenhedloedd, dedwydd ynt,</L>
<L>os Duw iddynt &s;ydd Arglwydd:</L>
<L>A'i etholion, efe a'i gwnaeth</L>
<L>yn etifeddiaeth hylwydd.</L>
<L N="13">13 O'r nefoedd fry yr edrych Duw,</L>
<L>ar lwybrau pob rhyw ddynion,</L>
<L>Ac o'i bre&s;wylfa edrych ar,</L>
<L>y ddaiar a'i thrigolion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="14">14 Yr hwn a luniodd galon dyn,</L>
<L>a edwyn ei weithredoedd:</L>
<L N="15">15 Ac ni chedwir vn bydol g&ucirc;n,</L>
<L>o'i nerth ei hun na'i luoedd.</L>
<L N="16">16 A pheth palledig ydyw march,</L>
<L>i gael parch ac ymwared:</L>
<L>Ac ni all achub o law'r Ner,</L>
<L>mo'i farchog er ei gryfed.</L>
</LG>
<LG>
<L N="17">17 Wele lawn olwg Duw a'i wawl,</L>
<L>maent ar y &s;awl a'i hofno:</L>
<L>A'i drugaredd ef &s;ydd ar led,</L>
<L>i'r &s;awl a'mddiried yntho.</L>
<L N="18">18 Er mwyn gwared, pan fo yn rhaid,</L>
<L>rhag angau enaid adyn:</L>
<L>Ac i borthi y tlawd yn glau,</L>
<L>rhag ei&s;iau, a rhag newyn.</L>
</LG>
<LG>
<L N="19">19 Ein henaid gan yr Arglwydd hael,</L>
<L>&s;y'n di&s;gwyl cael ei bywyd:</L>
<L>Efe a byrth ein henaid gwan,</L>
<L>efe yw'n tarian hefyd.</L>
<L N="20">20 Sef yn vnig yn Nuw yr Ion,</L>
<L>mae'n calon yn llawenu:</L>
<L>Ac yn ei Enw &s;anctaidd ef,</L>
<L>mae hon yn gref yn credu.</L>
</LG>
<LG>
<L N="21">21 Duw dy drugaredd d&ocirc;d i ni,</L>
<L>&s;ef ynot ti y credwn:</L>
<L>Dy drugaredd a'th nawdd i'n d&ocirc;d,</L>
<L>Cans ynod ymddiriedwn.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 34.</HEAD>
<LG>
<L>DIolchaf fi &acirc; chalon rwydd,</L>
<L>i'r Arglwydd bob am&s;erau:</L>
<L>Ei foliant ef, a'i wir fawrh&acirc;d,</L>
<L>&s;y'n wa&s;tad yn fy'ngenau.</L>
<L N="2">2 Fy enaid &s;ydd yn bo&s;tio'n rhwydd,</L>
<L>o'm Harglwydd, ac o'm perchen:</L>
<L>A phob difalch hynny a glyw,</L>
<L>ac a fydd byw yn llawen.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Molwch fy Arglwydd gyd &acirc; mi,</L>
<L>cydfolwn ni ei enw ef:</L>
<L N="4">4 Criais arno yn fy ofn caeth,</L>
<L>a gwrando wnaeth fy ynglef,</L>
<L N="5">5 Y &s;awl a edrych arno ef,</L>
<L>&acirc; llewyrch nef eglurir:</L>
<L>Ni wradwyddir o honynt neb,</L>
<L>a'i hwyneb ni chwilyddir.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 Wele, y truan a roes lef,</L>
<L>a Duw o'r nef yn gwrando</L>
<L>A'i gwaredodd ef o'i holl ddrwg,</L>
<L>a'i waedd oedd amlwg iddo.</L>
<L N="7">7 Angel ein Duw a dry yn gylch,</L>
<L>o amgylch pawb a'i hofnant:</L>
<L>Ceidw ef hwynt: a llawer gwell</L>
<L>na cha&s;tell yw eu gwarant.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 O profwch, gwelwch, ddaed yw,</L>
<L>yr Arglwydd byw i'r eiddc:</L>
<L>A gwyn ei fyd pob dyn a gred,</L>
<L>roi ei ymddiried yntho.</L>
<L N="9">9 Ofnwch Dduw ei holl &s;ainct (heb g&ecirc;l)</L>
<L>a'i gwnel ni bydd pall arnyn:</L>
<L N="10">10 Nag ei&s;iau dim &s;ydd dda: er bod,</L>
<L>ar gnawon-llewod newyn.</L>
</LG>
<LG>
<L N="11">11 Chychwi feibion deuwch yn nes,</L>
<L>gwrandewch hanes y&s;tyriol.</L>
<L>Dowch a dy&s;gaf i chwi yn rhwydd,</L>
<L>ofni yr Arglwydd nefol.</L>
<L N="12">12 Y &s;awl a chwennych fywyd hir,</L>
<L>a gweled gwir ddaioni:</L>
<L>Cae dy enau rhag drwg di bwyll,</L>
<L>a'th &s;afn rhag twyll a gwegi.</L>
</LG>
<LG>
<L N="13">13 Gwrthod ddrwg, gwna dda: a chais hedd,</L>
<L>hon hyd y diwedd dilyn:</L>
<L>A chadw'r heddwch wedi ei chael,</L>
<L>fal dyna ddiwael de&s;tyn.</L>
<L N="14">14 Y mae yr Arglwydd a'i olwg</L>
<L>ar y dyn diddrwg cyfion:</L>
<L>A'i glu&s;tiau ef o'i lawn wir fodd,</L>
<L>egorodd i'r thai gwirion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="15">15 Weneb yr Ion a'i guwch &s;y dynn,</L>
<L>yn erbyn gweithwyr diffaith:</L>
<L>Y coffa o honynt ef a'i tyrr;</L>
<L>ar fyrr o'r ddaiar ymaith.</L>
<L N="16">16 Hawdd y clybu fy Naf o'r nef,</L>
<L>leferydd llef y cyfion:</L>
<L>A thr&acirc; buan (o'i r&acirc;d a'i rodd)</L>
<L>y tynnodd o'i trallodion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="17">17 Agos iawn yw ein Duw at gur</L>
<L>y galon bur ddrylliedig:</L>
<L>A da y ceidw ef bob pryd</L>
<L>yr y&s;pryd cy&s;tuddiedig.</L>
<L N="18">18 Trwch, ie ac aflwyddiannus iawn,</L>
<L>a fydd gwr cyfiawn weithiau.</L>
<PB REF="291">
<L>Ei ddrygau oll, Duw oddi fry</L>
<L>a'i tyn, a'i try i'r gorau.</L>
</LG>
<LG>
<L N="19">19 Ceidw ei e&s;gyrn ef ei hun,</L>
<L>o honynt un ni ddryllir:</L>
<L>A drwg a laddo y drwg was,</L>
<L>a ffrwyth ei gas y leddir.</L>
<L N="20">20 Eithr holl wa&s;naethwyr Duw ei hun,</L>
<L>yr Arglwydd gun a'i gwared:</L>
<L>I'r &s;awl a'mddiried yntho ef,</L>
<L>ni all llaw gref mo'r niwed.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 35.</HEAD>
<LG>
<L>PLeidia (o Arglwydd) yn fy hawl,</L>
<L>&acirc;'r &s;awl a dery'n f' erbyn:</L>
<L>Lle'r ymry&s;onant &acirc; myfi,</L>
<L>ymwana di &acirc;'r gelyn.</L>
<L N="2">2 Mae dy gymorth? o moes ei gael,</L>
<L>ymafael yn y tarian:</L>
<L>O cyfod cais dy a&s;talch gron,</L>
<L>a dwg dy waywffon allan.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Argaua ar y rhai &s;y ar gam,</L>
<L>i'm herlid am fy mywyd:</L>
<L>Wrth fy enaid dywaid fel hyn,</L>
<L>fyfi a fynn it' iechyd.</L>
<L N="4">4 Gwarth, a gwradwydd a fo i bob gradd,</L>
<L>a gei&s;io ladd fy enaid:</L>
<L>A thrwy gywilydd troed iw hol</L>
<L>y ffals niweidiol gablaid.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Fel yr &ucirc;s o flaen gwynt y bon,</L>
<L>Angel yr Ion i'w chwalu:</L>
<L N="6">6 A rhyd ffordd dywyll lithrig lefn,</L>
<L>a hwn wrth gefn iw gyrru.</L>
<L N="7">7 Cloddio pwll, a chuddio y rhwyd,</L>
<L>a wnaethbwyd im heb achos:</L>
<L>Heb achly&s;ur, maglau a wnaid</L>
<L>i'm henaid yn y cyfnos.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 O deued, cwymped yn ei rwyd,</L>
<L>yr hon a guddiwd allan:</L>
<L>Syrthied a glyned iw delm rhwyll,</L>
<L>a'i drapp o'i dwyll ei hunan.</L>
<L N="9">9 Eithr am fy enaid i (Amen)</L>
<L>bid llawen yn yr Arglwydd:</L>
<L>Fe a fydd hyfryd gantho hyn,</L>
<L>lle daw i'r gelyn aflwydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="10">10 O Arglwydd dywaid f' e&s;gyrn i,</L>
<L>pwy &s;ydd a thi vn gyflwr?</L>
<L>Rhag ei drech yn gwared y gwan,</L>
<L>a'r truan rhag ei '&s;peiliwr.</L>
<L N="11">11 Ty&s;tion gau a godent yn llym,</L>
<L>a holent im' beth anfad:</L>
<L N="12">12 Drwg im' dros dda talent heb raid,</L>
<L>a'm henaid braint ymddifad.</L>
</LG>
<LG>
<L N="13">13 Ond fi tra fyddent hwy yn gl&acirc;f,</L>
<L>rhown i'm ne&s;af liein-&s;ach:</L>
<L>Drwy hir ymo&s;twng ac ympryd,</L>
<L>cymrais fy myd yn bruddach.</L>
<L>Yr vn do&s;turiol weddi fau,</L>
<L>a ddaeth o'm genau allan,</L>
<L>a droes eilwaith (er fy lles)</L>
<L>i'm mynwes i fy hunan.</L>
</LG>
<LG>
<L N="14">14 Mi a ymddygais mor brudd dlawd,</L>
<L>fel am fy mrawd neu 'nghymar:</L>
<L>Neu fel arwyl dyn dros ei fam,</L>
<L>ni cherdda'i gam heb alar.</L>
<L N="15">15 Hwythau yn llawen doent ynghyd,</L>
<L>pan bwy&s;odd adfyd attaf;</L>
<L>Ofer ddynion, ac echrys l&ucirc;</L>
<L>fyth yn mingammu arnaf.</L>
</LG>
<LG>
<L N="16">16 Rhai'n rhagrithwyr, rhai'n watwor|wyr,</L>
<L>torrent hwy eiriau mwy&s;aidd:</L>
<L>Hwy a'&s;gyrnygent arnaf fi,</L>
<L>bob daint, a'r rheini'n giaidd.</L>
<L N="17">17 Arglwydd edrych, ow pa ryw hyd</L>
<L>yw'r pryd y dof o'i harfod?</L>
<L>Gwared fy enaid rhag y bedd,</L>
<L>f'oes o ewinedd llewod.</L>
</LG>
<LG>
<L N="18">18 Minneu a ganaf i ti glod,</L>
<L>lle bo cyfarfod lluoedd:</L>
<L>Ac a folaf dy enw a'th ddawn,</L>
<L>wrth lawer iawn o bobloedd.</L>
<L N="19">19 Na fydded lawen fy'ngh&acirc;s ddyn,</L>
<L>i'm herbyn heb acho&s;&s;ion:</L>
<L>Ac na throed (er bwriadu 'mr&acirc;d)</L>
<L>mo gwr ei lygad digllon.</L>
</LG>
<LG>
<L N="20">20 Nid ymddiriedant ddim mewn hedd,</L>
<L>dychmygant ryfedd gelwydd:</L>
<L>Dirwyn dichell, a go&s;od cryw</L>
<L>i'r rhai &s;y'n byw yn llonydd.</L>
<L N="21">21 Lledu &s;afnau, taeru yn dyn,</L>
<L>a dwedyd hyn yn vnblaid,</L>
<L>Fei ffei o honot, hwnt a thi,</L>
<L>ni a'th wel&s;om di &acirc;'n llygaid.</L>
</LG>
<LG>
<L N="22">22 Tithau (o Arglwydd) gwelai&s;t hyn,</L>
<L>mor daer yn f' erbyn fuon:</L>
<L>Ac na ddos oddiwrthif ymhell,</L>
<L>rhag dichell fy'ngha&s;eion:</L>
<L N="23">23 Cyfod, deffro, fy Nuw i'm barn,</L>
<L>yn gadarn gyd&acirc;'m gofid:</L>
<L N="24">24 Dydi a fynni'r vniondeb,</L>
<L>ni watwar neb o'm plegid.</L>
<PB REF="292">
<L N="25">25 Na <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">d i'r gelyn calon wael</L>
<L>ddiweddu cael i wynfyd:</L>
<L>Na rhodre&s;u fy llyncu'n grwn,</L>
<L>llynca&s;wn hwn yn ddybryd.</L>
<L N="26">26 Gwarth a gwradwydd iddynt a ddel</L>
<L>&s;y'n codi vchel chwerthin;</L>
<L>Gwi&s;ger hwynt &acirc; mefl ac &acirc; ch&acirc;s,</L>
<L>&s;ydd im alanas ryflin.</L>
</LG>
<LG>
<L N="27">27 Llawen fo'r llaill a llawn o glod,</L>
<L>&s;y'n coelio 'mod yn gyfion.</L>
<L>Dwedant, bid i'n Duw ni fawrh&acirc;nt,</L>
<L>am roillwyddiant iw wei&s;ion.</L>
<L N="28">28 Minnau fy Arglwydd gyda'r rhain</L>
<L>myfyriaf, arwain beunydd</L>
<L>Dy gyfiownder di, a'th fawr glod,</L>
<L>a'm tafod yn dragywydd.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 36.</HEAD>
<LG>
<L>WRth gamwedd dyn annuwiol &s;ur,</L>
<L>mae'n eglur yn fy'nghalon,</L>
<L>Nad oes ofn Duw, na'i farn, na'i ddrwg</L>
<L>o flaen ei olwg trow&s;ion.</L>
<L N="2">2 Mae yn cyd ddwyn &acirc;'i fai ei hun,</L>
<L>ni wyl mo'i wrthun dro&s;edd:</L>
<L>Nes cael yn eglur i'r holl fyd</L>
<L>ei g&acirc;s wyd, a'i anwiredd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Os ei ymadrodd, mae heb wir,</L>
<L>ei enau dihir hydwyll,</L>
<L>Ni fyn wneuthur dim da ychwaith,</L>
<L>yr adyn diffaith dibwyll.</L>
<L N="4">4 Ef yn ei wely ni chais h&ucirc;n,</L>
<L>ond go&s;od llun ar gelwydd:</L>
<L>Os yn effro, neu yn ei waith,</L>
<L>ni ochel daith annedwydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Dy drugaredd (fy Arglwydd Ion)</L>
<L>&s;ydd hyd eithafon nefoedd:</L>
<L>A'th wirionedd di &s;ydd yn gwau,</L>
<L>hyd y cymylau dyfroedd.</L>
<L N="6">6 Dy vniondeb fel mynydd mawr,</L>
<L>dy farn fel llawr yr eigion.</L>
<L>Dy nerth fyth felly a barh&acirc;,</L>
<L>i gadw da, a dynion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 O mor werthfawr, (fy Arglwydd Dduw)</L>
<L>i bawb yw dy drugaredd!</L>
<L>I blant dynion da iawn yw bod</L>
<L>ynghy&s;god dy adanedd.</L>
<L N="8">8 Cyflawn o fra&s;der yw'r ty tau,</L>
<L>lle lenwir hwythau hefyd:</L>
<L>Lle y c&acirc;nt ddiod gennyt Ion,</L>
<L>o fla&s;us afon hyfryd.</L>
<L N="9">9 Gyda thi mae y loywffrwd hon,</L>
<L>a dardd o ffynnon einioes:</L>
<L>A'th deg oleuni, ac &acirc;'th r&acirc;d,</L>
<L>y cawn oleuad ei&s;oes.</L>
<L N="10">10 O y&s;tyn etto i barhau,</L>
<L>dy drugareddau tirion:</L>
<L>Ni a'th adwaenom di, a'th ddawn,</L>
<L>i'r rhai &s;ydd vniawn galon.</L>
</LG>
<LG>
<L N="11">11 O Dduw im'herbyn i na ddoed,</L>
<L>na ffyrdd, na throed y balchffol,</L>
<L>A lle&s;tair attaf, fel na ddaw</L>
<L>na gwaith, na llaw'r annuwiol.</L>
<L N="12">12 Felly y &s;yrthiodd gynt, yn wir,</L>
<L>y rh&acirc;i enwir a'i drygwaith,</L>
<L>Felly gwthiwyd i lawr hwynthwy,</L>
<L>heb godi mwy yr eilwaith.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 37.</HEAD>
<LG>
<L>NA ddala ddrygdyb yn dy ben,</L>
<L>nac o gynfigen ronyn,</L>
<L>Er llwyddo'r enwir, a wnai gam:</L>
<L>cai weled llam yn canlyn.</L>
<L N="2">2 Sef hw&ycirc; a dorrir fel gwellt gl&acirc;s,</L>
<L>neu ly&s;iau diflas gwywon:</L>
<L>A hwy a grinant yn ddilwydd,</L>
<L>a hynny 'n ebrwydd ddigon.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Cred yn yr Arglwydd, a gwna dda,</L>
<L>gobeithia yr hyn gorau:</L>
<L>Bydd ymarhous yn y t&icirc;r,</L>
<L>di a borthir yn ddiau.</L>
<L N="4">4 Bydd di gy&s;urus yn dy Dduw,</L>
<L>di a gei bob gwiw ddymuniad:</L>
<L N="5">5 Dy ffyrdd cred iddo, yn ddilys</L>
<L>fe rydd d'ewyllys attad.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 Cred yntho ef, fo'th ddwg i'r lann&punc;</L>
<L>myn allan dy gyfiownder:</L>
<L>Mor olau a'r haul hanner dydd,</L>
<L>fal hynny bydd d'eglurder.</L>
<L N="7">7 Ymddiried i Dduw, di&s;gwyl, taw,</L>
<L>a heb ymddigiaw gronyn&punc;</L>
<L>Er llwyddo'i ddrygddyn ei fawr fai,</L>
<L>yr hwn o wnai yn gyndyn.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 Paid &acirc;'th ddig, na ofidia chwaith:</L>
<L>g&acirc;d ymaith wyllt gynddaredd:</L>
<L>Rhag i hynny dyfu i fod,</L>
<L>yn bechod yn y diwedd.</L>
<L N="9">9 O herwydd hyn, di&s;gwil yr Ion,</L>
<L>gwyl ddiwedd dynion diffaith:</L>
<L>A di&s;gwyl ef: meddianna'r tir,</L>
<L>a'r drwg f'oi torrir ymaith.</L>
<PB REF="292">
<L N="10">10 Goddef y ddrygddyn dros dro b&acirc;ch,</L>
<L>ni welir mwyach honaw,</L>
<L>Ti a gai weled y lle y bu,</L>
<L>heb ddim yn ffynnu ganthaw.</L>
<L N="11">11 Ond y rhai ufydd a hawddg&acirc;r,</L>
<L>y ddaiar a feddiannant:</L>
<L>A'r rhei'ni a thagnhefedd h&icirc;r,</L>
<L>diddenir yn eu meddiant.</L>
</LG>
<LG>
<L N="12">12 Bwriada'r drygddyn o'i chwerw ddaint</L>
<L>ar ddrygu braint cyfiownddyn:</L>
<L N="13">13 Duw yn ei watwar yntau a &s;ydd,</L>
<L>&s;y'n gweled dydd ei derfyn:</L>
<L N="14">14 Ynnylu bwa, tynnu cledd,</L>
<L>yw trow&s;edd yr annuwiol,</L>
<L>Er ll&acirc;dd y truan: fel dydd brawd,</L>
<L>i'r tlawd a' defo&s;ionol.</L>
</LG>
<LG>
<L N="15">15 Ei fwa torrir yn ddellt m&acirc;n,</L>
<L>a'i gledd a &acirc;'n ei galon:</L>
<L N="16">16 Mawr yw golud yr y&s;celer,</L>
<L>ond gwell prinder y cyfion.</L>
<L N="17">17 Yr Arglwydd a farn bob rhyw fai,</L>
<L>tyr freichiau'r rhai annuwiol,</L>
<L>Ac ef a gynnail yn ddi ddig,</L>
<L>y cyfion, y&s;tig, gweddol.</L>
</LG>
<LG>
<L N="18">18 Sef edwyn Duw ddyddiau, a gwaith,</L>
<L>pob rhai o berffaith helynt:</L>
<L>Ac yn dragywydd Duw a wnaeth,</L>
<L>deg etifeddiaeth iddynt.</L>
<L N="19">19 Efe a'i ceidw hwynt i gyd,</L>
<L>na ch&acirc;nt ar ddrygfyd wradwydd,</L>
<L>Am&s;er newyn hwyntwy a g&acirc;nt,</L>
<L>o borthiant ddigonolrwydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="20">20 Y rhai traws enwir, heb ddim cwyn</L>
<L>fel bra&s;der wyn a doddant:</L>
<L>Ca&s;eion Duw fydd dynion drwg,</L>
<L>hwy gyda'r mwg diflannant.</L>
<L N="21">21 Y gwr annuwiol a fyn ddwyn</L>
<L>yn echwyn, byth ni thalai:</L>
<L>A'r gwr cyfion trugarog fydd,</L>
<L>ac a rydd, nis gommeddai.</L>
</LG>
<LG>
<L N="22">22 Sawl a fendigo Duw (yn wir)</L>
<L>y tir a etifeddan:</L>
<L>A'r rhai a felldithio, o'r tir</L>
<L>i gyd a fwrir allan.</L>
<L N="23">23 Duw a fforddia, ac a hoffa,</L>
<L>hyffordd y gwr calonnog:</L>
<L N="24">24 Er ei gwympo efe ni friw,</L>
<L>fo'i deil llaw Dduw'n &s;efydlog.</L>
</LG>
<LG>
<L N="25">25 Aethym i bellach yn wr h&ecirc;n,</L>
<L>bum fachgen'rwy'n cydnabod:</L>
<L>Ni welais adu h&acirc;d gwr da,</L>
<L>na chei&s;io'i bara 'ngherdod.</L>
<L N="26">26 Echwyn a benthyg cair bob dydd,</L>
<L>trugarog fydd y cyfion:</L>
<L>A'i h&acirc;d ef drwy y nefol wlith,</L>
<L>a gaiff o'i fendith ddigon.</L>
</LG>
<LG>
<L N="27">27 Ar&s;wyda ddrwg, a gwna di dda,</L>
<L>a chyfannedda rhag llaw:</L>
<L N="28">28 Cans Duw a g&acirc;r y farn ddidwn,</L>
<L>ninnau a roddwn arnaw.</L>
<L>Nid ymedy efe &acirc;'i Saint,</L>
<L>ceidw heb haint y rhei'ni:</L>
<L>Ond h&acirc;d yr annuwolion gau</L>
<L>a ddont i angau difri.</L>
</LG>
<LG>
<L N="29">29 Y ddaear caiff y cyfion gwyl,</L>
<L>lle y pre&s;wyl byth mewn iawndeb:</L>
<L N="30">30 A'i enau mynaig wybodaeth,</L>
<L>a'i dafod traeth 'ddoethineb.</L>
<L N="31">31 Deddf ei Dduw y &s;ydd yn ei fron,</L>
<L>a'i draed (gan hou) ni lithrant:</L>
<L N="32">32 Dyn drwg a ddi&s;gwyl l&acirc;dd y da,</L>
<L>ond ni chaiff yna ffyniant.</L>
</LG>
<LG>
<L N="33">33 Ni &acirc;d yr Arglwydd (er ei gais,</L>
<L>nac er ei falais lidiog:)</L>
<L>Y gwirion yn ei waedlyd law,</L>
<L>i hwn ni ddaw barn euog.</L>
<L N="34">34 Gobeithia yn yr Arglwydd tau,</L>
<L>a chadw ei lwybrau'n gywir:</L>
<L>Cei feddiannu, cei uwch o radd,</L>
<L>a gweled lladd yr enwir.</L>
</LG>
<LG>
<L N="35">35 Gwelais enwir yn llym ei big,</L>
<L>a'i frig fel gwyrddbren lawri:</L>
<L N="36">36 Chwiliais, a chei&s;iais yr ail tro,</L>
<L>'r oedd efo wedi colli,</L>
<L N="37">37 Y&s;tyria hefyd y gwr p&ucirc;r</L>
<L>ac edrych du'r cofiownedd:</L>
<L>Di a gei weled cyfryw ddyn,</L>
<L>ma'i derfyn fydd tangnhefedd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="38">38 A gwyl y rhai drwy drais &s;y'n byw,</L>
<L>ynghyd i ddi&s;tryw cwympant:</L>
<L>Fe a ddiwreiddir plant y fall,</L>
<L>i ddiwedd gwall a methiant.</L>
<L N="39">39 Iechyd y cyfion &s;y o Dduw N&ecirc;r,</L>
<L>a'i nerth mewn am&s;er cyffro:</L>
<L N="40">40 Cymorth, ceidw, o ddrwg y tynn,</L>
<L>a hyn am gredu yntho.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 38.</HEAD>
<LG>
<L>FY Arglwydd, na cherydda fi</L>
<L>ym mhoethni dy gynddaredd&punc;</L>
<PB REF="293">
<L>Ac na chosba fi yn dy lid</L>
<L>oblegid fy enwiredd,</L>
<L N="2">2 Cans glyn dy &s;aethau ynof fi,</L>
<L>a phennau'r rheini'n llymion:</L>
<L>A dodai&s;t arnaf y llaw dau,</L>
<L>a rhoi&s;t ddyrnodiau trymion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Nid oes mo'r iechyd gan dy lid,</L>
<L>i'm cnawd, ond gofid creulon:</L>
<L>Ac nid oes (gan fy' mhechod chwyrn)</L>
<L>mor hedd i'm he&s;gryn &s;ychion.</L>
<L N="4">4 Cans fy 'nghamweddau aent i'r nen</L>
<L>a thros fy 'mhen tyfa&s;ant,</L>
<L>Un wedd a baich rhy drwm o bwys:</L>
<L>fal hyn mor ddwys i'm llethant.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Fy 'nglhei&s;iau &s;ydd fal yn bwdr ddu</L>
<L>yn llygru gan f'ynfydrwydd:</L>
<L N="6">6 Crymais, a phellais beth bob dydd,</L>
<L>&s;ef galar &s;ydd ac aflwydd.</L>
<L N="7">7 Cans mae fy lwynau'n llawn o wres,</L>
<L>a'm cnawd heb les nac iechyd.</L>
<L N="8">8 Lle&s;g wan ac y&s;ig, yw fy mron,</L>
<L>lle gwaedda calon nychlyd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="9">9 Clyw Arglwydd fi, herwydd o'th flaen</L>
<L>yn hollawl mae'nymuniad,</L>
<L>Ni chuddiwyd mo'm ochenaid i,</L>
<L>oddiwrthit di fy 'ngheidwad.</L>
<L N="10">10 Llamma'nghalon, palla fy nerth,</L>
<L>a'm golwg prydferth hefyd.</L>
<L N="11">11 Cyfne&s;af, cyfaill, c&acirc;r, nid gwell,</L>
<L>hwy aent ym mhell i'm hadfyd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="12">12 A'm ca&s;eion i yn ne&s;&s;au,</L>
<L>a'i maglau ffug a'i ddichell,</L>
<L>Safai fy 'ngheraint i yn &s;ynn,</L>
<L>i edrych hyn o herbell.</L>
<L N="13">13 Minnau fel dyn byddar a awn,</L>
<L>megis pe bawn heb glywed;</L>
<L>Neu fel y mudan (dan dri&s;tau)</L>
<L>heb enau yn egored.</L>
</LG>
<LG>
<L N="14">14 Yn fud fel hyn y gwn fy mod,</L>
<L>fel un a thafod efrydd;</L>
<L>Heb ddwedyd unwaith air o'm pen,</L>
<L>i dalu &s;en a cherydd.</L>
<L N="15">15 Gan im'gredu i ti yn rhwydd,</L>
<L>o Arglwydd Dduw goruchaf,</L>
<L>Rhwydd a hysbys iawn gennif fi</L>
<L>yw y gwrandewi arnaf.</L>
</LG>
<LG>
<L N="16">16 Mi a ddymunais arnat hyn,</L>
<L>rhag bod i'm gelyn wowdio,</L>
<L>O llithrai fy nrhoed ronyn bach,</L>
<L>fo fydd llawenach gantho.</L>
<L N="17">17 Cloffi yn barod rwyf yn wir,</L>
<L>a dolur hir &s;y'm poeni:</L>
<L N="18">18 Addef yr wyf mai iawn im'fod,</L>
<L>fy mhechod &s;y'n ei beri.</L>
</LG>
<LG>
<L N="19">19 A'm gelynion y &s;ydd yn fyw</L>
<L>yn aml ei rhyw, a chryfion;</L>
<L>Sydd yn dwyn c&acirc;s i mi ar gam,</L>
<L>&s;ef am fy mod yn gyfion.</L>
<L N="20">20 Y rhai a dalant ddrwg dros dda</L>
<L>a'm gwrthwyneba'n efrydd,</L>
<L>A hyn am ddilyn honof i</L>
<L>y pur ddaioni beunydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="21">21 Duw, nac ym&acirc;d, na fydd ym'mhell,</L>
<L>pen ddelo dichell ffyrnig,</L>
<L N="22">22 Bry&s;ia, cymorth fi yn y byd,</L>
<L>fy Nuw, a'm iechyd unig.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 39.</HEAD>
<LG>
<L>ADdewais gadw 'ngenau'n gu,</L>
<L>rhag pechu yn fy'ngeiriau,</L>
<L N="2">2 Y dyn annuwiol lle y bo</L>
<L>bwriedais ffrwyno'ngenau.</L>
<L N="3">3 Tewais, tewais fel y dyn mud,</L>
<L>rhag dwedud peth daionus,</L>
<L>Pan y cyffroais o hir ddal,</L>
<L>ymattal oedd ofidus;</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 Yn fy'nghalon y cododd gwres:</L>
<L>a'm mynwes o'm myfyrdod,</L>
<L>Fel y t&acirc;n ynynnu a wnaeth,</L>
<L>a rhydd yr aeth fy'nhafod.</L>
<L N="5">5 O dangos im' (fy Arglwydd ner)</L>
<L>pa am&s;er y diweddaf:</L>
<L>Rifedi'nyddiau: a pha hyd,</L>
<L>o fewn y byd y byddaf.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 Rhoddai&s;t fy'nyddiau fel lled llaw;</L>
<L>i'm heinioes daw byr ddiwedd.</L>
<L>Diau yn d'olwg di (o Dduw)</L>
<L>fod pob dyn byw yn wagedd.</L>
<L N="7">7 Sef mewn cy&s;god y rhodia gwr,</L>
<L>dan ga&s;clu pentwr ofer,</L>
<L>Odid a wyr wrth dyrru da</L>
<L>pwy a'i mwynha mewn am&s;er.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 Beth bellach a obeithiaf fi,</L>
<L>Duw rhois i ti fy'nghalon.</L>
<L N="9">9 Tyn fi o'm camweddau yn rhwydd,</L>
<L>n&acirc;d fi'n wradwydd i ffolion.</L>
<L N="10">10 Yn fudan gwael yr aethym i,</L>
<L>a hyn tydi a'i parodd:</L>
<L N="11">11 O tyn dy go&s;p oddiwrthif &s;wrn,</L>
<L>&s;ef pwys dy ddwrn a'm briwodd,</L>
<PB REF="293">
<L N="12">12 Pan gosbech di am bechod wr</L>
<L>fo wywa'n &s;iwr ei fowredd,</L>
<L>Fel y gwyfyn: gwelwch wrth hyn</L>
<L>nad yw pob dyn ond gwagedd.</L>
<L N="13">13 Clyw fy'ngweddi o Dduw or nef,</L>
<L>a'm llef: a gwyl fy'nagrau:</L>
<L>Dy w&acirc;s caeth wyf (o clyw fy mloedd)</L>
<L>ac felly'roedd fy'nheidiau.</L>
</LG>
<LG>
<L N="14">14 O paid a mi g&acirc;d im gryfhau,</L>
<L>cyn darfod dyddiau 'mywyd.</L>
<L N="15">15 O gwna &acirc; mi &s;y'mron fy medd</L>
<L>drugaredd a &s;yberwyd.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 40.</HEAD>
<LG>
<L>BUm yn dyfal ddi&s;gwyl fy Ner,</L>
<L>ef o'r uchelder clybu,</L>
<L>Clu&s;t y mwrandawodd ef fy llais,</L>
<L>pan lefais ar i fynu.</L>
<L N="2">2 Cododd fyfi or pydew blin,</L>
<L>a'r pridd tra gerwyn tomlyd,</L>
<L>A rhoes ar graig fy'nrhoed i wau,</L>
<L>a threfn fy'nghamrau hefyd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 A newydd gerdd i'm genau rhoes,</L>
<L>clod iddo troes yn hylwydd.</L>
<L N="4">4 Pawb ofnant pan y gwelant hyn</L>
<L>a chredan yn yr Arglwydd.</L>
<L N="5">5 Pob gwr yn ddiau dedwydd yw</L>
<L>a rotho ar Dduw ei helynt:</L>
<L>A'r beilch, a'r ffeils a'r chwedlau tro</L>
<L>nid edrych efo arnynt.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 Aml (o Dduw) yw y gwrthiau tau,</L>
<L>fel dy feddyliau ynny,</L>
<L>A heb un dyn yn dy&s;gu i ti,</L>
<L>nac yn blaenori hynny.</L>
<L N="7">7 Y rhai pe y cei&s;iwn i drwy gred,</L>
<L>eu rhoi ar led, a'i canu,</L>
<L>Mwy amlach ydynt nag y gall</L>
<L>un dyn heb pall eu traethu.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 Ni fynnai&s;t offrwm rhodd, na gwerth</L>
<L>na chwaith un aberth cennyf;</L>
<L>Er hyn fy'nghlu&s;tiau i mewn pryd,</L>
<L>hwy a egoryd imi.</L>
<L N="9">9 Hyn pan wrthodai&s;t dwedais i</L>
<L>Duw wele fi yn dyfod.</L>
<L N="10">10 Megis o honof mae gwir pur</L>
<L>yn dy y&s;grythur hynod.</L>
</LG>
<LG>
<L N="11">11 Y rhyngwn i dy fodd yn llawn,</L>
<L>(o Dduw) rwy'n fodlawn ddigon.</L>
<L>Dy ewyllys di a'th l&acirc;n ddeddf.</L>
<L>&s;y'n greddf yn nautu'r galon.</L>
<L N="12">12 Mi a bregethais <GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters">ir cu</L>
<L>ynghanol llu mawr anian.</L>
<L>Ac ni thawaf (fy' Arglwydd gwyn)</L>
<L>ti wyddo&s;t hyn dy hunan.</L>
</LG>
<LG>
<L N="13">13 Dy iownder, iechyd, a'th air gwir</L>
<L>ni bum chwaith hir i'w celu,</L>
<L>Na'th drugaredd, na'th roddion da</L>
<L>rhag un gynlleidfa meithlu.</L>
<L N="14">14 Dithau (o Dduw) rhagof na chel</L>
<L>dy dawel drugareddau,</L>
<L>Dy nawdd a'th wir go&s;od ar led,</L>
<L>bont byth i'm gwared innau.</L>
</LG>
<LG>
<L N="15">15 Dagrau o'm hamgylch fydd uwch rhif,</L>
<L>a thro&s;o'n llif mae pechod.</L>
<L>Amlach ydynt na'm gwallt i'm brig,</L>
<L>a'm calon ddig &s;y'n darfod.</L>
<L N="16">16 Tyred (fy Arglwydd) helpa'n rhodd,</L>
<L>a rhynged bodd it' hynny.</L>
<L>Bry&s;&s;i&acirc; i'm gwared, na thrig yn hwy,</L>
<L>a bydd gynhorthwy imi.</L>
</LG>
<LG>
<L N="17">17 A chyd wradwydder hwynt ar gais</L>
<L>a fyn drwy drais fy nifa:</L>
<L>A throer iw hol y rhai y &s;y</L>
<L>yn chwennych imi ddirdra.</L>
<L N="18">18 Bont hwy annedd-w&acirc;g yn lle t&acirc;l</L>
<L>y rhai a dyfal dafod</L>
<L>Er gwradwydd im' a ddwedant hyn,</L>
<L>ffei, ffei, ar de&s;tyn dannod.</L>
</LG>
<LG>
<L N="19">19 Y rhai a'th gei&s;iant di bob pryd</L>
<L>bont lawen hyfryd hylwydd,</L>
<L>A dweded a'th g&acirc;r di (Dduw ner)</L>
<L>mawryger enw'r Arglwydd.</L>
<L N="20">20 Cofia (o Dduw) fy mod yn wan,</L>
<L>ac yn druan a dyred,</L>
<L>(O Dduw fynerth) na thrig yn hir,</L>
<L>dyrd rhag y dir i'm gwared.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 41.</HEAD>
<LG>
<L>GWyn ei fyd yr y&s;tyriol frawd,</L>
<L>a wnel a'r tlawd &s;yberwyd.</L>
<L>Yr Arglwydd y&s;tyriol o'r nef</L>
<L>a'i ceidw ef rhag drygfyd.</L>
<L N="2">2 Duw a'i ceidw, a byw a fydd</L>
<L>yn ddedwydd yn ddaiarol:</L>
<L>O na ddyro efo yn rhodd,</L>
<L>wrth fodd y rhai gelynol.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Yn ei wely pan fo yn gl&acirc;f</L>
<L>rhydd y Goruchaf iechyd:</L>
<L>A Duw a gweiria oddi fry</L>
<L>ei wely yn ei glefyd.</L>
<PB REF="294">
<L N="4">4 Dywedais innau <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">na'n rhwydd,</L>
<L>dod f' Arglwydd dy drugaredd,</L>
<L>Iach&acirc; di' r dolur &s;y dan fais,</L>
<L>lle y pechais mewn anwiredd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Traethu y gwaethaf a wnai' ngh&acirc;s</L>
<L>am danaf, atcas accen:</L>
<L>Pa bryd y bydd marw y gwan,</L>
<L>a'i enw o dan yr wybren?</L>
<L N="6">6 Os daw i'm hedrych, dywaid ffug,</L>
<L>dan ga&s;glu crug iw galon,</L>
<L>Ac a'i traetha pan el ei ffwrdd</L>
<L>i gyffwrdd a'i gyfeillion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Fy holl ga&s;eion doent ynghyd,</L>
<L>i fradu 'i gyd yn f'erbyn,</L>
<L>Ac i ddychmygu'i mi ddrwg,</L>
<L>a minneu'n ddiddrwg iddyn.</L>
<L N="8">8 Yna dywedent hwy yn rhwydd</L>
<L>tywalldwyd a flwydd arno,</L>
<L>Mae ef yn gorwedd yn ei nyth,</L>
<L>ni chyfyd byth oddiyno.</L>
</LG>
<LG>
<L N="9">9 F&acirc;nwyl gyfaill rhwym i'm wrth gred</L>
<L>fy'mddiried a'm dewi&s;ddyn,</L>
<L>A fu yn bwytta' mara erioed,</L>
<L>a godai'i droed yn f'erbyn.</L>
<L N="10">10 Eithr dy hun an cyfod fi</L>
<L>o'th ddaioni Duw or nef;</L>
<L>Felly y gallaf fi ar hynt,</L>
<L>gael talu iddynt adref.</L>
</LG>
<LG>
<L N="11">11 Da y gwn fy mod i wrth dy f&ocirc;dd,</L>
<L>wrth hyn, na chafodd ca&s;ddyn,</L>
<L>A gwna na chaiff un gelyn glas</L>
<L>ddim urddas yn fy erbyn.</L>
<L N="12">12 Felly y gwn am danaf fi,</L>
<L>di a'm cynheli'n berffaith:</L>
<L>Gan fy rhoi i byth gar dy fron,</L>
<L>o fy&s;g y dynion diffaith.</L>
</LG>
<LG>
<L N="13">13 I Dduw I&s;rael boed yn flith</L>
<L>y fendith, (Ior goruchaf)</L>
<L>Yn oes oe&s;oedd: a thrwy air llen,</L>
<L>Amen, Amen a draethaf.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 42.</HEAD>
<LG>
<L>YR un wedd ag y bref yr hydd</L>
<L>am yr afonydd dyfroedd:</L>
<L>Felly y mae fy hiraeth i</L>
<L>am danat ti o'r nefoedd.</L>
<L N="2">2 Fy enaid i &s;ychedig yw,</L>
<L>am fy Nuw byw, a'i gariad:</L>
<L>Pa bryd y dof fi gar dy fron?</L>
<L>fy Nuw a'm cyfion ynad.</L>
<L N="3">3 Fy nagrau oeddynt ddydd a n&ocirc;s</L>
<L>yn fwyd im', achos gofyn</L>
<L>Im am fy Nuw bob pen awr bach,</L>
<L>ple mae fo bellach? meddyn.</L>
<L N="4">4 O gofio hyn wrthif fy h&ucirc;n</L>
<L>fel tywallt ffun fy enioes:</L>
<L>Ynghyd a theulu Duw yr awn,</L>
<L>be cawn fy meddwl ei&s;oes.</L>
</LG>
<LG>
<L>Hyd at dy Dduw yn y&s;tig iawn</L>
<L>yr awn dan ganu clodydd,</L>
<L>Fel tyrfa a fai'n cadw gwyl,</L>
<L>hyn bum iw ddi&s;gwyl beunydd.</L>
<L N="5">5 Trwm wyd f'enaid o'm mewn: paham</L>
<L>y rhoi brudd lam ochenaid?</L>
<L N="6">6 Di&s;gwyl wrth Dduw, a doi gar bron</L>
<L>ei wyneb tirion cannaid.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Fy enaid o'm mewn pan fo prudd,</L>
<L>a &acirc; yn rhydd o'th gofion,</L>
<L>A chofio yr Iorddonen i&acirc;ch,</L>
<L>ar mynydd b&acirc;ch o Hermon.</L>
<L N="8">8 Dyfnder is dyfnderau y &s;ydd,</L>
<L>ac ar eu gilydd galwant;</L>
<L>A dwfr pob ffrwd, pob llif, pob ton,</L>
<L>hwy dros fy mron a aethant.</L>
</LG>
<LG>
<L N="9">9 Fy N&acirc;f a roes y dydd im'hedd,</L>
<L>a'r nos gyfannedd ganu,</L>
<L>I ganmawl fy Nuw hwn a roes</L>
<L>im'einioes iw foliannu.</L>
<L N="10">10 Paham im'gedyt dros gof cyd?</L>
<L>Duw, wrthyd yr achwynaf,</L>
<L>Er gorthrymder y gelyn cam,</L>
<L>mewn galar pa'm y rhodiaf?</L>
</LG>
<LG>
<L N="12">12 Trwy f'e&s;gyrn taro cleddyf llym</L>
<L>mewn gwarthlid im, oedd edliw,</L>
<L>Im'om gely nion er fy'ngwae,</L>
<L>dy Dduw p'le mae fo heddiw?</L>
<L N="13">13 Trwm wyd f'enaid o'm mewn: paham</L>
<L>y rhoi brudd lam ochenaid?</L>
<L N="14">14 Di&s;gwyl wrth Dduw, a doi ger bron</L>
<L>ei wyneb tirion cannaid.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al 43.</HEAD>
<LG>
<L>BArn fi (o Dduw) a dadleu'n dynn</L>
<L>yn erbyn pobloedd enwir,</L>
<L>Rhag y gwr twyllgar gwared fi,</L>
<L>a rhag drygioni'r dihir.</L>
<L N="2">2 Cans ti yw Duw fy nerth i gyd,</L>
<L>paham im'bwryd ymaith?</L>
<L>A pha'm yr &acirc;f mor drwm a hyn,</L>
<L>gan bwys y gelyn diffaith?</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Gyr dy olau, a moes dy wir.</L>
<L>ac felly twy&s;ir finnau,</L>
<PB REF="294">
<L>A'm harwain i i'th bre&s;wyl fydd,</L>
<L>i'th fynydd, ac i'th demlau.</L>
<L N="4">4 Yna yr &acirc;f at allor Duw,</L>
<L>&s;ef goruchel Dduw hyfryd,</L>
<L>Ac ar y delyn canaf fawl,</L>
<L>Duw, Duw, fy hawl a'm gwnfyd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Trwm wyd f'enaid o'm mewn: paham</L>
<L>y rhoi brudd lam ochenaid?</L>
<L>Di&s;gwyl wrth Dduw, a doi gar bron</L>
<L>ei wyneb tirion cannaid.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 44:</HEAD>
<LG>
<L>CLyw&s;om &acirc;'n clu&s;tiau (o Dduw cu)</L>
<L>a'n tadau fu'n mynegy</L>
<L>I ni, dy wyrthiau gynt a oedd</L>
<L>yn yr am&s;eroedd hynny.</L>
<L N="2">2 Sef y cenhedloedd tynnai&s;t hwy,</L>
<L>a'th bobl yn fwyfwy plennai&s;t.</L>
<L>Ll&acirc;dd e&s;troniaid heb ado un,</L>
<L>a'th bobl dy hun a gedwai&s;t.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Cans nid &acirc;'i cledd eu hun yn wir,</L>
<L>y cow&s;ant dir na thyddyn,</L>
<L>Nid &acirc; nerth eu breichiau yn fflwch,</L>
<L>y cadwyd heddwch iddyn:</L>
<L>Ond dy law ddeau, a'th fawr nerth,</L>
<L>&acirc;'th olwg prydferth effro,</L>
<L>O herwydd it' eu hoffi: hyn</L>
<L>a barodd iddyn lwyddo.</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 Ti Dduw, fy'mrenin ydwyd: o</L>
<L>Duw, p&acirc;r i Iago lwyddiant:</L>
<L N="5">5 Lladdwn a &s;athrwn yn d'enw di</L>
<L>y rheini a'n ca&s;&s;aant.</L>
<L N="6">6 Nid yn fy' mwa mae fy'ngrym,</L>
<L>na'm cleddyf llym f'amddiffyn,</L>
<L N="7">7 Ond tydi Dduw, achubai&s;t fi,</L>
<L>a rhoi&s;t warth fri i'r gelyn.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 Am hynny molwn di bob dydd,</L>
<L>cai yn dragywydd fowredd,</L>
<L>Canwn i'th enw gerdd gan dant,</L>
<L>o gl&ocirc;d a moliant ryfedd.</L>
<L N="9">9 Ond ti a giliai&s;t ymaith beth,</L>
<L>daeth arnom feth a gwradwydd;</L>
<L>Nad ait ti allan gyd &acirc;'n llu,</L>
<L>cyfagos fu i dramgwydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="10">10 Gwnaetho&s;t i nyni droi heb drefu,</L>
<L>ein cefn at y gelynion.</L>
<L>Felly yr aeth ein da o'n gwlad</L>
<L>vn felyfiad i'n ca&s;eion.</L>
<L N="11">11 Rhoi&s;t ni yn fwyd (fel defaid gw&acirc;r)</L>
<L>ar wa&s;gar i'r cenhedloedd,</L>
<L N="12">12 A gwerthai&s;t dy bobl ar bris bach,</L>
<L>nid hyttrach dy oludoedd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="13">13 Rhoi&s;t ni yn watwar (o Dduw Ion)</L>
<L>i'n cymydogion gwrthrym,</L>
<L>A diy&s;tyrwch oll a gwarth,</L>
<L>i bawb o bobparth ydym.</L>
<L N="14">14 Dodai&s;t ni yn ddihareb chwith</L>
<L>ym-mhlith yr holl genhedloedd,</L>
<L>Ac yn arwydd i y&s;gwyd pen,</L>
<L>a choeg gyfatcen pobloedd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="15">15 Fy'ngwarth byth o'm blaen daw yn hawdd,</L>
<L>fy chwys a dawdd fy rhagdal,</L>
<L N="16">16 Gan lais gwarthruddwr, cablwr c&acirc;s,</L>
<L>a gwaith galanas dial.</L>
<L N="17">17 Er dyfod arnom hynny i gyd</L>
<L>ni throes na'n bryd na'n cofion,</L>
<L>Ac ni buom i'th air (o Ner)</L>
<L>un am&s;er yn anffyddlon.</L>
</LG>
<LG>
<L N="18">18 Ein calon yn ei h&ocirc;l ni throed,</L>
<L>ni lithrai'n troed o'th lwybrau;</L>
<L N="19">19 Er ein gyrru i ddreigiaidd gell</L>
<L>a'n toi a mantell angau.</L>
<L N="20">20 Os aeth enw ein Duw o'n co,</L>
<L>ac e&s;tyn dwy lo'i arall.</L>
<L N="21">21 Oni wyl Duw y gaugred hon?</L>
<L>ein calon mae'n ei deall.</L>
</LG>
<LG>
<L N="22">22 O herwydd er dy fwyn yn wir</L>
<L>o Dduw i'n lleddir beunydd,</L>
<L>Fal y defaid ymron eu ll&acirc;dd,</L>
<L>fal dyna r&acirc;dd y llonydd.</L>
<L N="23">23 O deffro cyfod Dduw, mewn pryd,</L>
<L>pa'm yr wyd cyd yn gorwedd?</L>
<L>A dihuna, a clyw fy'nghri,</L>
<L>a chofia fi o'r diwedd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="24">24 Paham y cuddi d' wyneb pryd?</L>
<L>o darbod hyd ein blinder,</L>
<L>Ein henaid mathrwyd yn y llwch,</L>
<L>gan dri&s;twch a gorthrymder.</L>
<L N="25">25 Wrth y llwch mae ein bol y nglyn</L>
<L>fal dyna derfyn gwagedd.</L>
<L N="26">26 Duw, cyfod, cymorth, gwared ni</L>
<L>o egni dy drugaredd.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al 45.</HEAD>
<LG>
<L>TRaethodd fy'nghalon bethauda,</L>
<L>i'r brenin gwna fyfyrdod:</L>
<L>Fy'nhafod fel y pin, y &s;ydd</L>
<L>yn llaw &s;crifennydd parod.</L>
<L N="2">2 Uwch meibion dynion tegach wyd,</L>
<L>tywalldwyd rh&acirc;d i'th enau,</L>
<PB REF="295">
<L>Herwydd i Dduw roi arnat wlith</L>
<L>ei fendith byth a'i radau.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Gwi&s;g dy gleddau yngwa&s;g dy glun,</L>
<L>o gadarn gun gogonedd:</L>
<L>A hyn &s;ydd weddol a hardd iawn,</L>
<L>mewn llwydd a llawn orfoledd.</L>
<L N="4">4 Marchog ar air y gwir yn rhwydd,</L>
<L>llednei&s;rwydd a chyfiownedd,</L>
<L>A'th law ddeau di a &acirc; drwy</L>
<L>bethau ofnadwy rhyfedd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 A thanat ti pobloedd a &s;yrth,</L>
<L>gan wyrth dy &s;aethau llymion;</L>
<L>Briwant hwy, a glynant yn glau</L>
<L>ym mronnau dy elynion.</L>
<L N="6">6 Dy l&acirc;n or&s;eddfaingc (o Dduw fry)</L>
<L>a bery o dragwyddoldeb,</L>
<L>Awdurfaingc dy deyrnas y &s;ydd</L>
<L>awdurol: rhydd uniondeb.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Cerai&s;t uniondeb, ca&s;e'i&s;t gam,</L>
<L>o achos pa'm; Duw lywydd,</L>
<L>Dy Dduw rhoes arnat rhagor fraint,</L>
<L>&s;ef ennaint y llawenydd.</L>
<L N="8">8 Aroglau myrh, ac aloes da,</L>
<L>a cha&s;ia &s;y ar dy ddillad,</L>
<L>Pan ddelych di o'th Ifyrn dai</L>
<L>lle i'th lawenai'r hollwlad.</L>
</LG>
<LG>
<L N="9">9 Sef merched brenhinoedd yn gwau</L>
<L>gyd&acirc;'th gare&s;au cywir,</L>
<L>O'th du deau'r frenhines doeth</L>
<L>mewn gwi&s;g aur coeth o Ophir.</L>
<L N="10">10 Clyw hyn o ferch, a hefyd gwel,</L>
<L>ac &acirc; chlu&s;t i&s;el gwrando:</L>
<L>Mae'n rhaid it ollwng pawb o'th wl&acirc;d,</L>
<L>a thy dy d&acirc;d yn ango'.</L>
</LG>
<LG>
<L N="11">11 Yna'i bydd (gan y brenin) wych</L>
<L>gael edrych ar dy degwch:</L>
<L>Dy Arglwydd yw, gwna iddo foes,</L>
<L>i gael i'th oes hyfrydwch.</L>
<L N="12">12 Merched Tyrus oedd &acirc; rhodd dda:</L>
<L>a'r bobloedd appla o olud,</L>
<L>A ymry&s;onent gar dy fron,</L>
<L>am roi anrhegion hefyd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="13">13 Ond merch y brenin, gl&acirc;n o fewn,</L>
<L>anrhydedd llawn &s;ydd iddi,</L>
<L>A gwi&s;g o aur a gemmau gl&acirc;n</L>
<L>oddiallan &s;ydd am dani.</L>
<L N="14">14 Mewn gwaith gwe nodwydd y daw hon</L>
<L>yn wych ger bron ei harglwydd,</L>
<L>Ac &acirc;'i gwyry&s;on gyd&acirc; hi</L>
<L>daw attad ti yn ebrwydd.</L>
<L N="15">15 Ac mewn llawenydd mawr a hedd</L>
<L>ac mewn gorfoledd dibrin,</L>
<L>Hwyntwy a ddeuant wrth eu gwys</L>
<L>i gyd i lys y brenin.</L>
<L N="16">16 Dy feibion yn attegion tau</L>
<L>yn lle dy dadau fyddant.</L>
<L>Tywy&s;ogaethau drwy fawrh&acirc;d,</L>
<L>yn yr holl wl&acirc;d a feddant.</L>
</LG>
<LG>
<L N="17">17 Coff&acirc;f dy enw di ymhob oes</L>
<L>tra caffwyf einioes imi:</L>
<L>Am hyn y bobloedd a rydd fawl,</L>
<L>byth yn dragwyddawl itti.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 46.</HEAD>
<LG>
<L>GObaith a nerth i'n yw Duw hael;</L>
<L>mae help iw gael mewn cyfwng,</L>
<L N="2">2 Daiar, mynydd, aent hwy i'r mor:</L>
<L>nid ofnaf f'angor deilwng.</L>
<L N="3">3 Pe ymgymy&s;gai'r tir a'r dwfr,</L>
<L>nid ofnwn gynwfr rhuad,</L>
<L>Ped ai'r mynyddoedd i'r m&ocirc;r mawr</L>
<L>a'r brynnieu i lawr y gwa&s;tad.</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 Dinas Duw lle llawen a fydd,</L>
<L>cyfagos glennydd afon,</L>
<L>Cy&s;&s;egr pre&s;wylfa y rhad,</L>
<L>gan ddyfal rediad Cedron.</L>
<L N="5">5 Duw &s;ydd yn trigo o'i mewn hi</L>
<L>ni &acirc;d hi &s;cogi unwaith:</L>
<L>Duw a'i cymyrth ar wawr ddydd,</L>
<L>a phre&s;wylfeydd perffaith.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 Y cenhedloedd pan fyddent ddig,</L>
<L>a ffyrnig y tyrne&s;ydd,</L>
<L>Toddai y ddaiar o'i flaen ef</L>
<L>pan glywid llef Duw ddofydd.</L>
<L N="7">7 Y mae yr Arglwydd gyd&acirc; ni,</L>
<L>Ior anifeiri'y lluoedd:</L>
<L>Y mae Duw lago yn ein plaid,</L>
<L>gyr help wrth raid o'r nefoedd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 Y wl&acirc;d, o dowch i gyd yn rhwydd,</L>
<L>a gwaith yr Arglwydd gwelwch,</L>
<L>Y m&ocirc;dd y go&s;ododd ef ar</L>
<L>y ddaiar anniddanwch.</L>
<L N="9">9 Gwna i ryfeloedd beidio'n w&acirc;r</L>
<L>hyd eitha'r ddaiar lychlyd:</L>
<L>Dryllia y bwa, tyr y ffon,</L>
<L>lly&s;g y cerbydon hefyd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="10">10 Peidiwch, gwybyddwch mai fi yw</L>
<L>eich unig Dduw a'ch gwanar,</L>
<L>Ymy&s;g cenhedloedd mi a g&acirc;f barch,</L>
<L>a'm cyfarch ar y ddaiar.</L>
<PB REF="295">
<L N="11">11 Y mae yr Arglwydd gyd&acirc; ni,</L>
<L>Ior anifeiri y lluoedd,</L>
<L>Y mae Duw Iago yn ein plaid,</L>
<L>gyr help wrth raid o'r nefoedd.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 47.</HEAD>
<LG>
<L>CEnwch, a churwch ddwylo'nghyd</L>
<L>holl bobl y byd cyfannedd,</L>
<L>A llafar-genwch i Dduw n&ecirc;f,</L>
<L>gan lei&s;io &acirc; llef gorfoledd.</L>
<L N="2">2 Sef ofnir Duw uwch daiar gron,</L>
<L>ef fydd dros hon yn frenin,</L>
<L N="3">3 Dwg bobloedd danom, a phob gwaed,</L>
<L>a than ein traed fo'i di&s;gin.</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 Fe a rydd ini feddiant &s;iwr,</L>
<L>gwlad Iago, gwr a garai.</L>
<L N="5">5 Duw a dderchafodd wrth y &s;ain,</L>
<L>yr utgorn gain pan lei&s;iai.</L>
<L N="6">6 O cenwch, cenwch, gl&ocirc;d ein Duw,</L>
<L>ein brenin yw, o cenwch,</L>
<L N="7">7 Duw dros y byd &s;y frenin call,</L>
<L>drwy ddeall ymhyfrydwch.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 Brenin yw ef, a da y gwnaeth</L>
<L>lywodraeth ar w&ycirc;r bydol,</L>
<L>Ac y mae'n ei&s;tedd yn ei drwn,</L>
<L>gor&s;eddfa &s;wn &s;ancteiddiol.</L>
<L N="9">9 Ymga&s;glant bendefigion byd:</L>
<L>ynghyd &acirc; llu Duw Abra'm,</L>
<L>Duw biau tariannau y t&icirc;r,</L>
<L>drwy foliant h&icirc;r yn ddinam.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 48.</HEAD>
<LG>
<L>MAwr ei enw'n ninas ein Duw,</L>
<L>a hynod yw yr Arglwydd</L>
<L>A'i drigfan ef yno y &s;ydd,</L>
<L>ym mynydd ei &s;ancteiddrwydd.</L>
<L N="2">2 Tegwch bro, a llawenydd gwl&acirc;d,</L>
<L>yw Seion lathriad fynydd,</L>
<L>Yn y&s;tly&s;au y gogledd lawr,</L>
<L>tre'r brenin mawr tragywydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Adweinir Duw'mhala&s;au hon</L>
<L>yn gymorth digon hynod.</L>
<L N="4">4 Ac wele nerth brenhinoedd byd</L>
<L>doent yno i gyd gyfarfod.</L>
<L N="5">5 A phan wel&s;ant, rhyfedd a fu,</L>
<L>ar frys brawychu rhagor.</L>
<L N="6">6 Dychryn a dolur ar bob ffaig,</L>
<L>fel dolur gwraig wrth e&s;gor.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Ti &acirc; dwyreinwynt drylli'n frau</L>
<L>eu llongau ar y moroedd.</L>
<L N="8">8 Fal y clyw&s;om y gwel&s;om ni,</L>
<L>yn ninas rhi'y lluoedd:</L>
<L>Sef hyn yn ninas ein Duw ni,</L>
<L>&s;iccrha Duw hi byth bythoedd.</L>
<L N="9">9 Duw di&s;gwylia&s;om am dy r&acirc;s</L>
<L>i'th deml, ac addas ydoedd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="10">10 Duw, fel yr aeth dy enw o hyd,</L>
<L>felly drwy'r byd i'th folir.</L>
<L>Dy law ddeau y &s;ydd gyflawn,</L>
<L>a chyfiawn i'th adweinir.</L>
<L N="11">11 A bryn Sion a lawenh&acirc;,</L>
<L>a merched Iuda hefyd;</L>
<L>A'i llawenydd hwy yn parhau</L>
<L>O ran dy farnau hyfryd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="12">12 Ewch, ewch oddiamgylch Sion Sail,</L>
<L>a'i thyrau adail rhifwch.</L>
<L>Ei chadarn fur a'i phla&s;au draw</L>
<L>i'r oes a ddaw mynegwch.</L>
<L N="13">13 Cans ein Duw ni byth yw'r Duw hwn</L>
<L>hyd angau credwn yntho,</L>
<L>A hyd angau hwnnw a fydd</L>
<L>yn dragywydd i'n twy&s;o.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 49.</HEAD>
<LG>
<L>GWrandewch chwi y bobloedd i gyd</L>
<L>trigolion byd deellwch,</L>
<L N="2">2 Gwerin, tlawd, bonheddig, a chryf,</L>
<L>cyfoethog hyf y&s;tyriwch.</L>
<L N="3">3 O'm genau daw doeth air didwyll,</L>
<L>&acirc;'m calon pwyllf fyriaf,</L>
<L N="4">4 A'm clu&s;t gwrandawaf ddameg ddwys</L>
<L>&acirc;'m llais cerdd fwys a ganaf.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Paham yr ofnaf ddrygau'r byd</L>
<L>yn am&s;er adfyd atcas?</L>
<L>Pan fo anwiredd wedi cau,</L>
<L>wrth fy &s;odlau o'm cwmpas.</L>
<L N="6">6 Mae llawer rhai o wyr y byd,</L>
<L>mewn golud a'mddiriedant,</L>
<L>A thrwy &s;iarad am werth, a rhi,</L>
<L>y rhei'ni y rhodre&s;ant.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Ond ni wareda neb mo'i frawd,</L>
<L>ni th&acirc;l yn ddidlawd dro&s;to,</L>
<L>Ac ni chymer Duw y f&acirc;th d&acirc;l,</L>
<L>nac iawn mor &s;&acirc;l am dano.</L>
<L N="8">8 Sef pryniad enaid dyn drud fydd,</L>
<L>a hyn byth gorfydd peidio,</L>
<L N="9">9 Fel y gallo efe fyw byth,</L>
<L>heb fynd i nyth yr amdo.</L>
</LG>
<LG>
<L N="10">10 Gwelir mai'r bedd yw lletty'r doeth</L>
<L>y ff&ocirc;l ar anoeth unwedd:</L>
<PB REF="296">
<L>Marw yw'r naill, a marw yw'r llall,</L>
<L>i arall g&acirc;d ei annedd.</L>
<L N="11">11 Meddwl am ei hadeilad byth,</L>
<L>yn ddilyth y parh&acirc;ant,</L>
<L>Am hyn wrth eu henwau yn wir</L>
<L>henwau eu tir a alwant.</L>
</LG>
<LG>
<L N="12">12 Ni phery dyn o gnawdol dr&acirc;s,</L>
<L>mewn urddas er ei adail,</L>
<L>Diau pob dyn, pan ddel ei ddydd,</L>
<L>a dderfydd fal anifail.</L>
<L N="13">13 Dyma eu ffordd, ffordd ffoledd fydd,</L>
<L>na welant ddydd yn pa&s;&s;io.</L>
<L>Er hyn eu hil a ddel iw'hol</L>
<L>fydd yn eu canmol etto.</L>
</LG>
<LG>
<L N="14">14 Angeu yw terfyn pob dyn byw,</L>
<L>i hwn nid yw ond tamaid;</L>
<L>Myned &s;ydd raid o'r ty i'r bedd;</L>
<L>yn rhwym un wedd ar'defaid.</L>
<L N="15">15 Daw dydd i'r cyfion dranoeth teg,</L>
<L>daw im' ychwaneg y&s;tyn:</L>
<L>Daw im' o'r bedd godiad i fyw,</L>
<L>deheulaw Duw am derbyn.</L>
</LG>
<LG>
<L N="16">16 Er codi o wr mewn parch neu dda,</L>
<L>nac ofna di un gronyn:</L>
<L>Ei olud ef, na'i barch, na'i dda,</L>
<L>i'r bedd nid &acirc; iw ddilyn.</L>
<L N="17">17 Hwn tra fu fyw yn rhodio llawr,</L>
<L>gwnai'n fawr o hono'i hunan.</L>
<L>Gwna honot ti dy hun yn fwy,</L>
<L>a hwynt hwy a'th ganmolan.</L>
</LG>
<LG>
<L N="18">18 At oes ei dadau hwn pan ddel</L>
<L>&acirc; i'r bedd dirgel efrydd,</L>
<L N="19">19 Dyn mewn anrhydedd heb ddeall</L>
<L>(fal llwdn o w&acirc;ll) a dderfydd.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 50.</HEAD>
<LG>
<L>DUw y duwiau, yr Arglwydd cu,</L>
<L>gan lefaru a alwodd,</L>
<L>O godiad haul hyd fachlud hwn,</L>
<L>yr hollfyd crwn cyffroodd.</L>
<L N="2">2 O fryn Sion y daeth Duw naf,</L>
<L>hon &s;ydd berffeithiaf ddinas,</L>
<L>Mewn tegwch a goleuni mawr,</L>
<L>a llewych gwawr o'i gwmpas.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Doed rhagddo'n Duw, na fid fel mud,</L>
<L>o'i flaen fflam danllud y&s;&s;ed,</L>
<L>A mawr dyme&s;tloedd iw gylch ef,</L>
<L>pan ddel o n&ecirc;f i wared.</L>
<L N="4">4 Geilw ef am y nefoedd fry,</L>
<L>a'r ddaiar obry i&s;om</L>
<L>I gael barnu ei bobloedd ef,</L>
<L>fal hyn rhydd lef am danom.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 O ce&s;glwch attaf fi fy Saint,</L>
<L>y rhai drwy ryddfraint brydferth,</L>
<L>A wnaethan ammod a myfi,</L>
<L>a'i rhwymo hi drwy aberth.</L>
<L N="6">6 A phan ddango&s;o mintai nef</L>
<L>ei farnau ef yn union,</L>
<L>Sef Duw fydd yn barnu ei hun,</L>
<L>yr unic gun &s;ydd gyfion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Clyw di fy'mhobl, traethaf yn ffraeth</L>
<L>dy&s;tiolaeth yn dy erbyn.</L>
<L>Dithau I&s;rael: ac iawn yw,</L>
<L>Duw, &s;ef dy Dduw a'th ofyn.</L>
<L N="8">8 Ni chai di am yr ebyrth tau,</L>
<L>na'th boeth offrymau gerydd;</L>
<L>Nac am na baent hwy gar fy'mron,</L>
<L>y cyfryw roddion beunydd,</L>
</LG>
<LG>
<L N="9">9 Ni chymeraf o'th dy un llo,</L>
<L>na hyfr a fo'n dy gorlan,</L>
<L N="10">10 Mi biau'r da'n y maes &s;y'n gwau</L>
<L>ar fil o frynniau allan.</L>
<L N="11">11 Pob aderyn erbyn ei ben,</L>
<L>a adwen ar y mynydd,</L>
<L>Pob da mae&s;ydd, y lle y maen,</L>
<L>y maent o'm blaen i beunydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="12">12 Nid rhaid ymddangos i ti hyn,</L>
<L>pe delai newyn arnaf,</L>
<L>Ac yn eiddo fi yr holl fyd,</L>
<L>a'i dda i gyd yn llownaf.</L>
<L N="13">13 A'i cig y teirw fydd fy'mwyd?</L>
<L>na thyb: nid wyd ond angall,</L>
<L>Ai gwaed hyfrod fydd fy'niod?</L>
<L>dy&s;g o newydd ddeall.</L>
</LG>
<LG>
<L N="14">14 Dod dy oglud ar Dduw yn drwm,</L>
<L>a thal yr offrwm pennaf;</L>
<L>Can ei fawl ef: a dod ar led</L>
<L>d'adduned i'r Goruchaf;</L>
<L N="15">15 Galw arnaf yn dy ddydd blin,</L>
<L>yno cai fi'n waredydd.</L>
<L>Yna y ceni i'mi glod</L>
<L>am droi y rhod mor ddedwydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="16">16 Duw wrth yr enwir dywaid hyn:</L>
<L>ai ti perthyn fy' neddfau?</L>
<L>Paham y cym'ri di, na'm cl&ocirc;d,</L>
<L>na'm hamod yn dy enau?</L>
<L N="17">17 Sef, cas fu gennyt ti iawn ddy&s;g,</L>
<L>ac addy&s;g ni chymerai&s;t,</L>
<L>A'm geiriau i (fel araith ffol)</L>
<L>i gyd o'th &ocirc;l a deflai&s;t.</L>
<PB REF="296">
<L N="18">18 A phan welai&s;t leidr, rhedai&s;t,</L>
<L>a'rhwydai&s;t ran oddiwrtho:</L>
<L>Ac os gordderchwr brwnt aflan,</L>
<L>mynnai&s;t ti gyfran gantho.</L>
<L N="19">19 Gollyngai&s;t di dy &s;afn yn rhydd,</L>
<L>yn efrydd ar ddrygioni,</L>
<L>A'th dafod a lithrai ym mhell</L>
<L>at ddichell a phob gwegi.</L>
</LG>
<LG>
<L N="20">20 Ei&s;teddai&s;t di, dwedai&s;t ar gam</L>
<L>ar fab dy fam er enllib.</L>
<L N="21">21 Pan wnaetho&s;t hyn, ni'th gosbais di,</L>
<L>a thybiai&s;t fi'n gyffelyb.</L>
<L N="22">22 Ond hwy na hyn tewi ni wnaf,</L>
<L>mi a'th geryddaf bellach,</L>
<L>Mi a ddango&s;af dy holl ddrwg,</L>
<L>o flaen dy olwg hayach.</L>
</LG>
<LG>
<L N="23">23 Gwrandewch: a pheidiwch tra foch byw</L>
<L>a gollwng Duw yn angof;</L>
<L>Pan ni bo neb i'ch gwared chwi,</L>
<L>rhag ofn i mi eich rhwygo.</L>
<L N="24">24 Yr hwn a abertho 'i mi fawl</L>
<L>yw'r &s;awl a'm gogonedda,</L>
<L>I'r neb a drefno'i ffordd yn wiw</L>
<L>gwir iechyd Duw a ddy&s;gaf.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 51.</HEAD>
<LG>
<L>TRugaredd d&ocirc;d i mi,</L>
<L>Duw, o'th ddaioni tyner;</L>
<L>Ymmaith tyn fy'enwiredd mau</L>
<L>o'th drugareddau lawer.</L>
<L N="2">2 A golch fi yn llwyr ddwys</L>
<L>oddiwrth fawr bwys fy'meiau:</L>
<L>Fy Arglwydd, gwna'n bur l&acirc;n fyfi,</L>
<L>rhag brynti fy'nghamweddau.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Cans adwen fy'nghamwedd,</L>
<L>a'm brwnt anwiredd y&s;&s;ig,</L>
<L>Sef beunydd maent gar fy' mron i.</L>
<L>Yn derbyn di yn unig,</L>
<L N="4">4 Y gwneuthym hyn oedd ddrwg,</L>
<L>yn dy l&acirc;n olwg di&s;trych,</L>
<L>Fel i'th gyfiowner yn ol d'air,</L>
<L>yn burair pan y bernych.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Mewn pechod lluniwyd fi,</L>
<L>ac mewn drygioni dygas,</L>
<L>Felly yr wyf o gr&ocirc;th fy'mam</L>
<L>yn byw bob cam yn argas.</L>
<L N="6">6 Ac wele ceri'r gwir</L>
<L>o fewn y gywir galon.</L>
<L>Am hyn dy&s;gai&s;t ddoethineb &icirc;ach</L>
<L>im o'th gyfrinach ffyddlon.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Ag I&s;op golch fi'n lan,</L>
<L>ni byddaf aflan 'mwyach.</L>
<L>Byddafi o'm golchi mal hyn,</L>
<L>fel eira gwyn neu wynnach.</L>
<L N="8">8 Par i mi weled hedd,</L>
<L>gorfoledd a llawenydd,</L>
<L>I adnewyddu f' e&s;gyrn i,</L>
<L>a ddrylliai&s;t di &acirc; cherydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="9">9 O cuddia d'wyneb-pryd</L>
<L>rhag fy'mhechodau i gyd,</L>
<L>Fy anwireddau tyn eu lliw,</L>
<L>o Arglwydd bid wiw gennyd.</L>
<L N="10">10 Duw, crea galon bur,</L>
<L>d&ocirc;d i mi gy&s;ur beunydd,</L>
<L>I fyw yn well tra fwi'n y byd,</L>
<L>d&ocirc;d ynof y&s;pryd newydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="11">11 O Dduw na ddyro chwaith,</L>
<L>fi ymaith o'th olygon,</L>
<L>Ac na chymer dy Y&s;pryd gl&acirc;n</L>
<L>oddiwrthif, druan gwirion.</L>
<L N="12">12 Gorfoledd dwg i mi,</L>
<L>drwy roddi im dy iechyd,</L>
<L>A chynnal &acirc;'th y&s;prydol ddawn</L>
<L>fi, i fyw'n uniawn hefyd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="13">13 A dy&s;gaf dy ffordd w&icirc;r</L>
<L>i'r enwir, a'th addoliad:</L>
<L>A phob pechadur try i'r iawn,</L>
<L>a chyrch yn uniawn attad.</L>
<L N="14">14 Rhag gwaed gwared fi Dduw,</L>
<L>&s;ef Duw fy iechydwriaeth,</L>
<L>A'm tafod o'th gyfiawnder di</L>
<L>a g&acirc;n gerdd wi&s;gi hyffraeth.</L>
</LG>
<LG>
<L N="15">15 Duw, egor y mia mau,</L>
<L>&acirc;'m genau mi a ganaf,</L>
<L>O Arglwydd, gerdd o'th fawl, a'th nerth</L>
<L>fal dyna'r aberth pennaf.</L>
<L N="16">16 Cans aberth ni's cei&s;i,</L>
<L>ac ni fynni offrwm poeth:</L>
<L>Pe y myna&s;yt cow&s;yt hyn,</L>
<L>nid rhaid it dderbyn cyfoeth.</L>
</LG>
<LG>
<L N="17">17 Aberthau Duw i gyd,</L>
<L>yw y&s;pryd pur drylliedig,</L>
<L>Ac ni ddi&s;tyri (o Dduw Ion)</L>
<L>y galon gy&s;tuddiedig,</L>
<L N="18">18 Bydd dda wrth Sion fryn,</L>
<L>o Arglwydd, hyn a fynni,</L>
<L>Ac wrth Gaer&s;alem, dy dret&acirc;d,</L>
<L>a gwna adeilad arni.</L>
</LG>
<LG>
<L N="19">19 Cei aberth iownedd coeth,</L>
<L>cei offrwn poeth yn rhagor,</L>
<L>Cei aberth llo&s;g, a bodlon fych,</L>
<L>cei fu&s;tych ar dy allor.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<PB REF="297">
<HEAD>P&s;al. 52.</HEAD>
<LG>
<L>PA'm y rhodre&s;i yn dy fr&acirc;d,</L>
<L>a'th ddrwg fwriad (o gadarn?)</L>
<L>A maint trugaredd Duw bob dydd,</L>
<L>ac felly bydd hyd dyddfarn.</L>
<L N="2">2 Dychymyg drwg yw'r fyfyrdawd,</L>
<L>a gwaith dy dafawd &s;celer,</L>
<L>Hwn &s;ydd fel ellyn llym o ddur,</L>
<L>a'i &s;wydd yw gwneuthur ffal&s;der.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Ni hoffai&s;t dda, gwnait ddrwg yn haws,</L>
<L>a'r traws, yn fwy n&acirc;'r union,</L>
<L N="4">4 Hoffai&s;t eiriau di&s;tryw a b&acirc;r,</L>
<L>ti golyn twyllgar, creulon.</L>
<L N="5">5 Duw a'th ddi&s;trywia dithau byth,</L>
<L>fo dyn dy chwyth o'th gaban:</L>
<L>Ac a dyn dy wraidd di i gyd,</L>
<L>o dir y bywyd allan.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 Rhai a'i gwelant a ar&s;wydant,</L>
<L>cans hwy a ydynt gyfion,</L>
<L>A hwy a chwarddant am ei ben,</L>
<L>pan welont ddilen greulon.</L>
<L N="7">7 Gwelwch y gwr ni rodd yn ddwys</L>
<L>ar Dduw na'i bwys na'i oglud,</L>
<L>Ond ar ddrygioni yn rhoi nerth,</L>
<L>a rhif a gwerth ei olud.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 Minnau fel oliwydden werdd</L>
<L>yn nhy Dduw, cerdd a ganaf,</L>
<L>Ymddiriedaf iddo yn hawdd,</L>
<L>byth dan ei nawdd y byddaf.</L>
<L N="9">9 Mi a'th folaf, ac obeithiaf,</L>
<L>bythoedd drwy ymddiried.</L>
<L>Da yw dangos gar bron dy Saint</L>
<L>dy enw, a maint dy weithred.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 53.</HEAD>
<LG>
<L>DWedai'r ynfyd wrtho'i hun</L>
<L>nad oes un Duw na d&icirc;al:</L>
<L>Ei ddrwg ffieidd-dra a'i drais tynn,</L>
<L>a ddengys hyn yn ddyfal.</L>
<L>Edrychodd Duw i lawr o'r nef,</L>
<L>ar ddynion ef a graffodd,</L>
<L>Oedd neb yn deall, oedd vn byw,</L>
<L>yn cei&s;io Duw o'i wirfodd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Cilia&s;ai bawb yn ol ei gefu,</L>
<L>a hwy drachefn cydlygrynt:</L>
<L>Nid oedd neb a wnelai yr iawn,</L>
<L>nac un yn gyfiawn honynt.</L>
<L N="4">4 Pa'm na'&s;tyria gweithwyr traha</L>
<L>eu b&ocirc;d yn bwyta'mhobloedd;</L>
<L>Fel y bara? ac heb ddim bri;</L>
<L>ni alwent fi o'r nefoedd.</L>
<L N="5">5 Ofn heb achos arnynt a ddaeth</L>
<L>y rhai a'ch caeth warchaeodd:</L>
<L>Cans trwy eu gwa&s;gar hwy i bob parth</L>
<L>mewn gwarth Duw a'i gwa&s;garodd.</L>
<L N="6">6 Och fi na roid i I&s;rael,</L>
<L>o Sion vchel iechyd:</L>
<L>Pan roddo Duw ei bobl ar led</L>
<L>o drom gaethiwed adfyd:</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Yna y bydd Iago yn iach,</L>
<L>ac I&s;rael b&acirc;ch yn hyfryd:</L>
<L>Yna y bydd Iago yn iach,</L>
<L>ac I&s;rael b&acirc;ch yn hyfryd.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 54.</HEAD>
<LG>
<L>DUw yn d'enw cadw fi'n dda,</L>
<L>a barna i'th gadernid,</L>
<L>Duw clyw fy ngweddi, gwrando'nghwyn,</L>
<L>a'm llef yn achwyn wrthyd.</L>
<L N="3">3 Cans codi'm herbyn i yn chwyrn</L>
<L>mae cedyrn ac e&s;troniaid.</L>
<L>Ac heb o&s;od Duw gar eu bron,</L>
<L>mor greulon ynt i'm henaid.</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 Wele Duw fydd im' cymorth rhag</L>
<L>pwy bynnag a gais ddial;</L>
<L>Duw &s;ydd gyd&acirc;'r rhai &s;y'ar blaid</L>
<L>fy enaid, er ei gynnal.</L>
<L N="5">5 Efe a d&acirc;l o'r achos hon</L>
<L>i'm gelynion eu drygedd,</L>
<L>O torr di ymaith hwynt (fy Ion)</L>
<L>yn eigion dy wirionedd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 Rhof aberth it o wllys da,</L>
<L>a chlod-fora'dy enw,</L>
<L>Fy Arglwydd cymmwys ydyw hyn,</L>
<L>&s;ef ti wyd yn fy'nghadw.</L>
<L N="7">7 Gwir yw, Duw a'm gwaredodd i</L>
<L>o'm cyni a'm trallodion,</L>
<L>A'm llygad a gafodd ei fryd,</L>
<L>a'i wynfyd o'm ca&s;eion.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 55.</HEAD>
<LG>
<L>O Dduw gwrando fy'ngweddi brudd,</L>
<L>nac ymgudd rhag fy'nghwynfan,</L>
<L N="3">3 Erglyw a pwyl fy'ngwael y&s;t&acirc;d,</L>
<L>a llais fy n&acirc;d a'm tuchan:</L>
<L N="3">3 Hyn rhag rhuadaidd lais fy'ngh&acirc;s,</L>
<L>a phwys dyn llym-i&acirc;s enwir,</L>
<L>Y rhai a daerant arnaf ddrwg,</L>
<L>a'i llid yn amlwg gwelir.</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 Gofid calon &s;y'n dwyn fy oes,</L>
<L>daeth angau loes hyd attaf.</L>
<PB REF="297">
<L N="5">5 Mae ofn ac ar&s;wyd arnaf caeth,</L>
<L>a dychryn daeth ar f'ychaf.</L>
<L N="6">6 O dra ofn dwedwn yn fy'nghri,</L>
<L>gwae fi am e&s;gyll clommen,</L>
<L>Yna'r ehedwn i le rhydd,</L>
<L>I gael im'lonydd amgen.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Wele, awn i gyrwydro ym mhell,</L>
<L>He cawn y&s;tatell fachog.</L>
<L N="8">8 Yna y bry&s;&s;iwn ar fy hynt,</L>
<L>rhac rhuad gwynt tyme&s;tlog.</L>
<L N="9">9 Dini&s;tria di hwynt, (Arglwydd da)</L>
<L>gwahana eu tafodau.</L>
<L>Sef yn y ddinas amlwg drais</L>
<L>a welais, a chynennau.</L>
</LG>
<LG>
<L N="10">10 Dydd a nos ei chylchu yn dro</L>
<L>a rhodio rhyd ei chaerau,</L>
<L>O'i mewn y mae enwiredd mawr,</L>
<L>ac ar ei llawr bechedau.</L>
<L N="11">11 Gan faint ei hanwiredd&acirc;u hi,</L>
<L>a maint drygioni beunydd,</L>
<L>Nid ym&acirc;d twyll na dichell chwaith</L>
<L>fyth ymaith o'i heolydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="12">12 Ac ni wnaeth fy'ngh&acirc;s y gwaith hyn:</L>
<L>pe'gelyn, goddefa&s;wn:</L>
<L>A phe dyn atgas yn ei r&ocirc;ch,</L>
<L>yn hawdd y gochela&s;wn.</L>
<L N="13">13 Ond tydi wr, fy'nghyfaill gwar,</L>
<L>fy'nghymmar a'm cydnabod,</L>
<L N="14">14 A fu mewn cyd-gyfrinach ddwys</L>
<L>yn eglwys Dduw'n cyfarfod.</L>
</LG>
<LG>
<L N="15">15 Terfy&s;g angau arnaw y del,</L>
<L>i'r pwll yr &ecirc;l yn lledfyw:</L>
<L>Sef ymherfedd eu cartref cau</L>
<L>nid oes ond drygau di&s;tryw.</L>
<L N="16">16 Minnau gweddiaf ar Dduw byw,</L>
<L>yr hwn a'm clyw mewn am&s;er,</L>
<L N="17">17 Hwyr a borau, a chanol dydd,</L>
<L>a hyn a fydd drwy daerder.</L>
</LG>
<LG>
<L N="18">18 Gwaredodd Duw yr enioes fau</L>
<L>mewn hedd yn nyddiau drygnaws,</L>
<L>Lle'r oedd o'r blaen yn ferbyn lu,</L>
<L>&s;ef ar fy'nhu troes liaws.</L>
<L N="19">19 Duw a'i go&s;twng hwynt, ac a'm clyw,</L>
<L>&s;ef brenin yw er cynnoes.</L>
<L>Hwythau heb ymado &acirc;'i chwant</L>
<L>fy Nuw nid ofnant ei&s;oes.</L>
</LG>
<LG>
<L N="20">20 Ef wedi cymmod, a rhoi llaw,</L>
<L>dyrw godi braw a frochodd,</L>
<L>Ef &acirc;'r vn llaw (yn erbyn hedd)</L>
<L>yr vn glyfaredd torrodd.</L>
<L N="21">21 Ei eiriau fal ymenyn gwyrf,</L>
<L>a'i fwriad ffyrf am ryfel:</L>
<L>Pan fo oel ar ei dafod doeth</L>
<L>tyn gleddyf noeth yn ddirgel.</L>
</LG>
<LG>
<L N="22">22 O bwrw d' ofal ar dy Dduw,</L>
<L>o mynni fyw heb &s;yrthio,</L>
<L>Duw a geidw y cyfion byth,</L>
<L>a'r drwg f'oi chwyth i gwympo.</L>
<L N="23">23 Sef pob dyn gwaedlyd bradog dro</L>
<L>nid oe&s;a fo hyd hanner,</L>
<L>(Fy Arglwydd Dduw) ond ynot ti</L>
<L>mae'ng obath i bob am&s;er.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 56.</HEAD>
<LG>
<L>DUw dy nawdd im rhag marwol ddyn</L>
<L>hwn yn ei wyn a'm llyngcai;</L>
<L>Set ymryfelu &acirc; mi bydd,</L>
<L>a beunydd i'm gorthrymmai.</L>
<L N="2">2 Llyngcent fi beunydd o dra ch&acirc;s,</L>
<L>(dy r&acirc;s o Dduw goruchaf)</L>
<L>Rhai beilch rhy dynion maent yn llu</L>
<L>yn poeth ry felu arnaf.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Y dydd y bai mwyaf fy ofn</L>
<L>rhown ynot ddofn ymddiried.</L>
<L N="4">4 Molaf, credaf, nid ofnaf gnawd,</L>
<L>doi yn ddidlawd i'm gwared.</L>
<L N="5">5 Yn fy ymadrodd i fy hun,</L>
<L>y cei&s;iant lun i'm maglu;</L>
<L>Ac ar bob meddwl a phob tro</L>
<L>y maent yn cei&s;io'nrygu.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 Ymga&s;glu, llechu, dirgel hwyl,</L>
<L>a di&s;gwyl fy holl gerdded,</L>
<L>Drwy ymfwriadu i mi loes,</L>
<L>a dwyn i'm heinioes niwed,</L>
<L N="7">7 A ddiangant hwy? Duw t&acirc;l y pwyth,</L>
<L>d&ocirc;d iddynt ffrwyth 'i enwiredd:</L>
<L>Di&s;gyn y bobloedd yn dy lid,</L>
<L>Duw felly bid eu diwedd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 Duw rhifai&s;t bob tro ar fy rh&ocirc;d,</L>
<L>fy'nagrau d&ocirc;d i'th go&s;trel:</L>
<L>Ond yw pob peth i'th lyfrau di</L>
<L>a wneuthym i yn ddirgel?</L>
<L N="9">9 Y dydd y llefwyf, gwn yn wir</L>
<L>dychweler fyngelynion,</L>
<L>Am f&ocirc;d dro&s;of fy Nuw &acirc;'i law,</L>
<L>mi a wn y daw yn vnion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="10">10 Gorfoleddaf yngair fy Nuw,</L>
<L>gair f' Arglwydd byw a folaf,</L>
<L N="11">11 Yn Nuw y rhof ymddiried &s;iwr,</L>
<L>beth a wnel g&wcirc;r nid ofnaf.</L>
<PB REF="298">
<L N="12">12 O Duw mae arnaf fi yn ddled</L>
<L>lawer adduned ffyddlon,</L>
<L>Ac mi a'i talaf hwynt yn rhwydd</L>
<L>i ti fy Arglwydd cyfion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="13">13 Am it ludd dwyn fy o&ecirc;s a'm gwaed,</L>
<L>a lle&s;tair i'm traed lithro,</L>
<L>Fel y rhodiwyf fi gar dy fron</L>
<L>yn golau'r bywion etto.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 57.</HEAD>
<LG>
<L>DY r&acirc;s, dy nawdd (fy Nuw) im'd&ocirc;d</L>
<L>&s;ef ynod ymddiriedaf.</L>
<L>Nes myned heibio'r &acirc; flwydd hyn</L>
<L>dan d'edyn ymgy&s;codaf.</L>
<L N="2">2 Ymddiried f' enaid ar Dduw &s;ydd,</L>
<L>ar Dduw drwy ffydd mi a alwaf,</L>
<L>Ac a gwblh&acirc;f ei air yn iawn,</L>
<L>&s;ef cyfiawn yw'r Goruchaf.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 O'r n&ecirc;f yr enfyn geidwad i'm,</L>
<L>rhag nerth dyn llym a'm llyngcai:</L>
<L>Enfyn fy Nuw ei nawdd, a'i hedd,</L>
<L>a'i l&acirc;n wirionedd didrai.</L>
<L N="4">4 Ym my&s;g y llewod mae fy oes,</L>
<L>plant dynion poethfoes eiriau,</L>
<L>Eu dannedd &s;ydd fel gwayw neu &s;aeth,</L>
<L>a'i tafod gwaeth n&acirc;'r cleddau.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Ymddercha Dduw y n&ecirc;f uwchlaw,</L>
<L>oddiyno daw d'arwyddion,</L>
<L>A bydded dy ogoniant ar</L>
<L>y ddaiar, a'i thrigolion.</L>
<L N="6">6 O flaen fy'nhraed y rhoe&s;ant rwyd,</L>
<L>ac felly'm rhwymwyd weithian,</L>
<L>Ar fy ffordd y cloddia&s;ant glawdd,</L>
<L>i'r hwn yn hawdd &s;yrthia&s;an.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Parod yw fy'nghalon (o Dduw)</L>
<L>o parod yw fy'nghalon.</L>
<L>Canaf it' a datcanaf wawd</L>
<L>o fawl fy'nhafawd cy&s;on.</L>
<L N="8">8 Deffro dafod, a deffro dant,</L>
<L>a ch&acirc;n ogoniant beunydd,</L>
<L>Nabl a thelyn, eb ado un,</L>
<L>deffrof fy h&ucirc;n ar la&s;-ddydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="9">9 Mawl it (o Arglwydd) pan ddeffr&ocirc;f</L>
<L>a r&ocirc;f ymy&s;g y bobloedd,</L>
<L>A chlodfori dy enw a wn&acirc;f</L>
<L>lle amlaf y cenhedloedd.</L>
<L N="10">10 Cans cyrhaeddyd y mae dy r&acirc;s</L>
<L>hyd yn'nhyrnas y nefoedd,</L>
<L>A'th wirionedd di hyd at len</L>
<L>yr wybren, a'i thyrna&s;oedd.</L>
<L N="11">11 Ymddercha (Dduw) y nef uwchlaw,</L>
<L>oddiyno daw d'arwyddion,</L>
<L>A bydded dy ogoniant ar</L>
<L>y ddaiar a'i thrigolion.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 58.</HEAD>
<LG>
<L>AI'r vniondeb (o bobloedd wych)</L>
<L>yr ydych yn ei ddwedyd?</L>
<L>A ydych chwi, o blant dynion,</L>
<L>yn barnu'r vnion hefyd?</L>
<L N="2">2 Hyttrach malais &s;y yn eich bron</L>
<L>ac y&s;tryw calon dwyllgar:</L>
<L>A gwaith eich dwylo trow&s;der blin,</L>
<L>tra foch yn trin y ddaiar.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Y rhai annuwiol aent ar gam,</L>
<L>o gr&ocirc;th eu mam newidient,</L>
<L>Ac ar gyfeilorn mynd o'r bru,</L>
<L>a chelwydd fu a draethent.</L>
<L N="4">4 Un wedd a gwenwyn y &s;arph yw</L>
<L>y gwenwyn byw &s;ydd ynddyn.</L>
<L>Neu'r neidr fyddar yn trofau</L>
<L>dan gai ei chlu&s;tiau cyndyn:</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Yr hon ni wrendi ddim ar lais,</L>
<L>na'r wers a gais y rhinwyr,</L>
<L>Nac un gyfaredd ar a wna</L>
<L>y cyfarwydda'o &s;wyn-wyr.</L>
<L N="6">6 Duw, torr eu dannedd yn eu &s;afn,</L>
<L>diw reiddia'r llafn o dafod:</L>
<L>Duw dryllia'r bonau, a gwna'n donn</L>
<L>b&ocirc;b grudd i'r c'naw on llewod.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Todder hwynt fel dwr ar y tir,</L>
<L>felly diflennir hwythau:</L>
<L>Os mewn bwa rhoe&s;ant &s;aeth gron,</L>
<L>boed torri hon yn ddrylliau.</L>
<L>Boent hwy mor ddiffrwyth, ac mor hawdd</L>
<L>&acirc; malwen dawdd y todder:</L>
<L>Neu fel rhai b&acirc;ch ni welai'r byd,</L>
<L>o ei&s;iau pryd ac am&s;er.</L>
</LG>
<LG>
<L N="9">9 T&acirc;l Duw iddynt ffrwythau eu llid,</L>
<L>cynt nao<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> llo&s;gid ffagldan:</L>
<L>Tynn hwyntwy ymaith yn dy ddig,</L>
<L>cyn twymnai cig mewn crochan.</L>
<L N="10">10 A phan weler y dial hyn,</L>
<L>fo chwardd y glanddyn cyfion.</L>
<L>Pan fo rhydd iddo olchi eu draed</L>
<L>yngwaed yr annuwolion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="11">11 Yna dywaid dynion f&ocirc;d iawn</L>
<L>a ffrwyth i gyfiawn bobloedd,</L>
<L>A b&ocirc;d ein Duw yn farnwr ar</L>
<L>y ddaiar a'i therfynoedd.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<PB REF="298">
<HEAD>P&s;al. 59.</HEAD>
<LG>
<L>FY Nuw gwared fi rhac br&acirc;d</L>
<L>a rhac twyll fwriad gelyn,</L>
<L>Derbyn di dro&s;of rhac y rhai</L>
<L>a godai yn fy erbyn.</L>
<L N="2">2 Ac ymddiffyn fi yn bybyr</L>
<L>oddiwrth weithredwyr camwedd,</L>
<L>Achub fy fi rhac c&acirc;s y byd,</L>
<L>a rhac gwyr gwaedlyd hygledd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Ac wele, maent hwy i'm cynllwyn,</L>
<L>amcanent ddwyn fy mywyd,</L>
<L>Nid ar fy mai yr haeddais hyn,</L>
<L>ond tynder gelyn gwaedlyd.</L>
<L N="4">4 Duw rhedent hwy yn barod iawn,</L>
<L>a dim ni wnawn iw herbyn.</L>
<L>Edrych dithau, fy Arglwydd rh&ecirc;d,</L>
<L>a thyred i'm hymddiffyn.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Ti Dduw y llu: Duw I&s;rael,</L>
<L>o deffro gwel enwiredd,</L>
<L>I'r cenhedloedd na &acirc;d di'n rh&acirc;d,</L>
<L>lle y gwnant drwy fr&acirc;d eu traw&s;edd.</L>
<L N="6">6 Maent hwy yn arfer gyd&acirc;'r hwyr,</L>
<L>o'mdroi ar wyr o bob parth,</L>
<L>A thrwy y ddinas elywch eu &s;wn,</L>
<L>un wedd a'r cwn yn cyfarth.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Wele maent &acirc; thafodau rhydd,</L>
<L>awch cledd a fydd iw genau,</L>
<L>Pwy meddant hwy all glywed hyn?</L>
<L>ac a wna i'n herbyn ninnau.</L>
<L N="8">8 Ond tydi fy Arglwydd a'm Duw,</L>
<L>a'i gwel, ai clyw, a'i gwatwar,</L>
<L>Am ben eu gwaith y chwerddi di</L>
<L>y cenhedlaethi twyllgar.</L>
</LG>
<LG>
<L N="9">9 Ti a attebi ei nerth ef,</L>
<L>a'th law gref a'm hamddiffyn:</L>
<L N="10">10 Duw a'm rhagflaena innau chwip,</L>
<L>caf weled trip i'm gelyn.</L>
<L N="11">11 Na l&acirc;dd hwynt rhag i'm pobloedd i</L>
<L>anghofi dy weithredoedd:</L>
<L>Gwa&s;gar, go&s;twng hwy yn dy nerth</L>
<L>Duw darian prydferth lluoedd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="12">12 Am bechod eu tafodau hwy,</L>
<L>a'i geiriau, mwyfwy balchedd,</L>
<L>Telir iddynt, ni ront air teg</L>
<L>ond celwydd, rheg, a choegedd.</L>
<L N="13">13 Duw difa, difa hwynt i'th lid,</L>
<L>a byth na fid un 'mwyach,</L>
<L>Gwybyddant mai Duw Iago &s;ydd</L>
<L>drwy'r byd yn llywydd hyttra<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">h,</L>
<L N="14">14 Maent hwy yn arfer gyd&acirc;'r hwy:</L>
<L>o'mdroi yn llwyr o bobparth,</L>
<L>A thrwy y ddinas clywch ei &s;wn,</L>
<L>un wedd a chwn yn cyfarth.</L>
<L N="15">15 I gael ymborth crwydro a wnant,</L>
<L>ac oni ch&acirc;nt eu digon,</L>
<L>Nes cael byddant ar hyd y n&ocirc;s</L>
<L>yn aros dan ymry&s;on.</L>
</LG>
<LG>
<L N="16">16 Minnau a ganaf o'r nerth tau,</L>
<L>a'th nawdd yn forau molaf:</L>
<L>Nerth im' a nawdd buo&s;t (o Ner)</L>
<L>pan fu gorthrymder arnaf.</L>
<L N="17">17 I ti canaf, o Dduw fy' nerth,</L>
<L>a'm hymadferth rymu&s;ol,</L>
<L>Sef tydryw, fy Nuw, fy Naf,</L>
<L>fy'nhwr, fy'noddfa ra&s;ol.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 60.</HEAD>
<LG>
<L>O Dduw, dydi a'n gwrthodai&s;t,</L>
<L>ar wa&s;gar gyrrai&s;t ymaith,</L>
<L>O &s;orrai&s;t wrthym yn ddig&ecirc;l,</L>
<L>tro attom, dychwell eilwaith.</L>
<L N="2">2 Dychrynai&s;t di y ddaiar gron</L>
<L>a holltai&s;t hon yn ddrylliau,</L>
<L>Cans o'th lid ti &s;iglo y mae,</L>
<L>iach&acirc;, a chae ei briwiau.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Dango&s;ai&s;t i'th elynion di</L>
<L>o bwys caledi ormod,</L>
<L>A'r ddiod a roi&s;t yn eu min,</L>
<L>oedd megis gwin madrondod.</L>
<L N="4">4 Rhoddai&s;t faner, er hyn i'gyd,</L>
<L>i bawb o'r byd a'th ofnant,</L>
<L>I faneru drwy dy air gwir,</L>
<L>dros lu y tir lle y trigant:</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Fel y gwareder drwy l&acirc;n hwyl,</L>
<L>bob rhai o'th anwyl ddynion.</L>
<L>O achub hwynt &acirc;'th law ddeau.</L>
<L>a gwrando finnau'n ffyddlon.</L>
<L N="6">6 Yn ei &s;ancteiddrwydd dwedodd Duw</L>
<L>llawen yw fy'nghy famod,</L>
<L>Mi a rannaf Sichem rhyd y glyn,</L>
<L>me&s;uraf ddyffryn Succod.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Myfi biau y ddwy dref t&acirc;d,</L>
<L>&s;ef Gilead a Mana&s;&s;e,</L>
<L>Ephraim hefyd yw nerth fy'mhen,</L>
<L>a Juda wen f'anneddle.</L>
<L N="8">8 Ym Moab ymolchi a wnaf,</L>
<L>dr&ocirc;s Edom taflaf f'e&s;gid,</L>
<L>A chwardded Pale&s;tina gaeth,</L>
<L>a'i chwetthin aeth yn rhybrid.</L>
</LG>
<LG>
<PB REF="299">
<L N="9">9 Duw, pwy a'm dwg i'r ddinas gr&ecirc;f?</L>
<L>pwy a'm dwg i dref Edom?</L>
<L N="10">10 Er it ein gwrthod, pwy ond ti,</L>
<L>o Dduw a'mleddi dro&s;om?</L>
<L>Ynot yn unig mae'n coel ni,</L>
<L>pe rhon i ti a'n gwrthod,</L>
<L>Er nad aetho&s;t o flaen ein llu,</L>
<L>bydd ar ein tu-mewn trallod.</L>
</LG>
<LG>
<L N="11">11 O unig Dduw, bydd di' ni'n borth,</L>
<L>ofer yw cymorth vndyn.</L>
<L N="12">12 Yn Nuw y gwnawn wroliaeth fawr</L>
<L>fo &s;athra'i lawr y gelyn.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 61.</HEAD>
<LG>
<L>ERglyw (o Dduw) fy llefain i,</L>
<L>ac ar fy'ngweddi gwrando:</L>
<L N="2">2 Rhof lef o eitha'r ddaiar gron,</L>
<L>a'm calon yn lly&s;meirio.</L>
<L>Dwg fi i dollgraig vwch n&acirc; mi,</L>
<L>ac iddi bydd i'm derbyn,</L>
<L N="3">3 Cans craig o obaith, twr difo&s;t,</L>
<L>i'm fuo&s;t rhag y gelyn.</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 O fewn dy Babell y bydd byth,</L>
<L>fy'nrhigfan dilyth dedwydd:</L>
<L>A'm holl ymddiried a fyn fod</L>
<L>ynghy&s;god dy adenydd.</L>
<L N="5">5 Sef tydi Dduw clywai&s;t yn glau,</L>
<L>fy addunedau puraidd:</L>
<L>Rhoi&s;t etifeddiaeth i b&ocirc;b rhai</L>
<L>a ofnai dy enw &s;anctaidd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 Rhoi oes i'r brenin: nid oes ferr,</L>
<L>fo fydd fyw lawer blwyddyn,</L>
<L N="7">7 (Duw) gar'dy fron y trig yn hir,</L>
<L>d&ocirc;d nawdd a gwir iw ganlyn.</L>
<L N="8">8 A thrwy y rhai'n y molaf fi</L>
<L>dy enw di yn dragywydd.</L>
<L>Ac felly peri i mi gwplau</L>
<L>fy addunedau beunydd.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 62.</HEAD>
<LG>
<L>FY vnig Dduw ydyw fy'mlhaid,</L>
<L>mae f'enaid yn ei ddi&s;gwyl,</L>
<L>O honaw ef, a thrwy ei rym</L>
<L>daw iechyd im' o'm hanhwyl.</L>
<L N="2">2 Duw yw fy'nghraig, a'm vnig nerth</L>
<L>ac ymadferth fy einioes,</L>
<L>Ac am hyn drwy ymddiffyn hir</L>
<L>mi ni'm y&s;gogir ei&s;oes.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Ba hyd y mae'n eich bryd barhau,</L>
<L>i fwrw eich maglau aflwydd,</L>
<L>Lleddir chwi oll; gwthir yn llwyr</L>
<L>fel magwyr ar ei gogwydd.</L>
<L N="4">4 Ymga&s;glent, llunient gelwydd mawr,</L>
<L>iw roi i lawr o'i fowredd,</L>
<L>Ar eu tafodau rhoi bendith</L>
<L>a melldith dan ei dannedd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Fy enaid d&ocirc;d (er hyn i gyd)</L>
<L>ar Dduw dy fryd yn ddyfal,</L>
<L>Yntho gobeithiaf fi er hyn,</L>
<L>efo a'm tyn o'm gofal.</L>
<L N="6">6 Sef craig ymddiffyn yw ef im,</L>
<L>fy' nhwr, a grym fy mywyd,</L>
<L>Am hynny y credaf yn wir</L>
<L>na'm mawr y&s;gogir ennyd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Yn Nuw yn vnig mae i gyd,</L>
<L>fy iechyd, a'm gogoniant,</L>
<L>Fy'nghraig yw, a'm cadernid maith,</L>
<L>a'm gobaith yn ddily&s;&s;iant.</L>
<L N="8">8 Gobeithiwch yntho: gar ei fron</L>
<L>tywelltwch galon berffaith,</L>
<L>Ac ymddiriedwch tra foch hyw:</L>
<L>a dwedwch, Duw yw'n gobaith.</L>
</LG>
<LG>
<L N="9">9 Plant Adda, gwagedd ynt i gyd,</L>
<L>plant gwyr &s;ydd h&ucirc;d a gwegi,</L>
<L>Gwagach n&acirc; gwagedd yn eu tawl,</L>
<L>mewn mantawl wrth eu codi.</L>
<L N="10">10 Na rowch eich coel ar gam na thrais</L>
<L>rhaid yw i falais drwccio:</L>
<L>Os cynnydda cyfoeth y byd</L>
<L>na rowch mo'ch goglyd arno.</L>
</LG>
<LG>
<L N="11">11 Duw a lefarodd hyn unwaith,</L>
<L>mi a glywais ddwywaith hynny</L>
<L>Sef, mai Duw biau'r nerth i gyd,</L>
<L>go&s;tyngiad byd, neu ffynnu.</L>
<L N="12">12 O Arglwydd, ti hefyd a fedd</L>
<L>drugaredd a daioni,</L>
<L>I bawb dan gwmpas wybren faith</L>
<L>yn &ocirc;l ei waith y teli.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 63.</HEAD>
<LG>
<L>TYdi o Dduw yw y Duw mau,</L>
<L>mi a gei&s;iai'n foreu attad,</L>
<L>Y mae fy enaid yn dra &s;ych,</L>
<L>a'm cnawd mewn nych am danad.</L>
<L N="2">2 Mewn lle heb ddwfr, mewn crindir cr&acirc;s,</L>
<L>cei&s;iais o'th r&acirc;s dy weled,</L>
<L>Mal i'th wel&s;wn yn y Deml gynt,</L>
<L>ar helynt nerth gogoned.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Cans dy drugaredd (o Dduw byw)</L>
<L>llawer gwell yw n&acirc;'r bywyd,</L>
<PB REF="299">
<L>A'm gwefu&s;au y rh&ocirc;f it fawl,</L>
<L>a cherdd ogonawl hyfryd.</L>
<L N="4">4 Felly tra fwyf fi fyw y gwnaf,</L>
<L>ac felly'th folaf etto,</L>
<L>Ac yn dy enw di &s;ydd gu</L>
<L>y c&acirc;f dderchafu'nwylo.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Digonir f'enaid fel &acirc; mer</L>
<L>a chyflawn fra&s;der hefyd,</L>
<L>A'm genau a g&acirc;n y moliant tau,</L>
<L>&acirc; phur wefu&s;au hyfryd.</L>
<L N="6">6 Tra fwy fi yn fy'ngwely clyd,</L>
<L>c&acirc;f yn fy'mryd dy gofio,</L>
<L>Ac yngwiliadwriaethau'r nos</L>
<L>c&acirc;f achos i fyfyrio.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Ac am dy f&ocirc;d yn gymmorth im,</L>
<L>drwy fawr rym'dy drugaredd,</L>
<L>Fy holl orfoledd a gais f&ocirc;d</L>
<L>dan gy&s;god dy adanedd.</L>
<L N="8">8 Y mae f'enaid wrthyd ynglyn</L>
<L>dy ddeau &s;y'n ynghynnal.</L>
<L N="9">9 Elont i'r eigion drwy drom loes,</L>
<L>y rhai a'm rhoes mewn gofal.</L>
</LG>
<LG>
<L N="10">10 Syrthiant hwyntwy ar fin eu harf,</L>
<L>&s;y' noeth er tarf i'r gwirion.</L>
<L>A chwedi eu meirw hwyntwy d&ocirc;d</L>
<L>yn fwyd llwynogod gwylltion.</L>
<L N="11">11 Ond y brenin yn enw ei Dduw</L>
<L>boed tra fo byw yn llawen.</L>
<L>A phawb a dyngo iw fowredd</L>
<L>a gaiff orfoledd amgen.</L>
</LG>
<LG>
<L N="12">12 Ond o'r diwedd y daw yn w&icirc;r,</L>
<L>fe a dywell dir tywod,</L>
<L>I gau &s;afnau y rhai y &s;ydd</L>
<L>yn tywallt celwydd parod.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 64.</HEAD>
<LG>
<L>O Arglwydd Dduw, erglyw fy ll&ecirc;f,</L>
<L>a chlyw, o'r n&ecirc;f fi'n erfyn:</L>
<L>O Dduw cadw fy einioes i</L>
<L>y &s;ydd yn ofni'r gelyn.</L>
<L N="2">2 A chuddia fi dros ennyd bach</L>
<L>rhag cyfrinach y rhai drwg,</L>
<L>A rhag terfy&s;g y rhai &s;y'n gwau,</L>
<L>i wneuthur cammau amlwg.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Hogi tafodau fel y cledd,</L>
<L>a dwedyd bu&s;tledd ddigon,</L>
<L>Saethant ergydion i'm &s;yrhau,</L>
<L>a'r rhai'n oedd eiriau, chwerwon.</L>
<L N="4">4 I &s;aethu'n ddirgel bigau dur,</L>
<L>yn erbyn pur ei galon,</L>
<L>Yn ddi&s;ymwth heb ofni neb,</L>
<L>a thrwy ga&s;ineb creulon.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Ymgryfh&acirc;nt hwy yngwaith y fall,</L>
<L>gan guddio'n gall eu rhwydau,</L>
<L>Yna y dwedant pwy a'n gwel</L>
<L>yn bwrw dirgel faglau?</L>
<L N="6">6 Gan chwilio dyfnder drygau trwch,</L>
<L>o fewn dirgelwch eigion,</L>
<L>A phawb iw gilydd yn rhoi n&ocirc;d</L>
<L>o geuedd gwaelod calon.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Ond y mae Duw a'i &s;aeth ynghudd,</L>
<L>rhydd yn ddirybudd ergyd,</L>
<L>Ef a dal adref yr hawl hon,</L>
<L>yn ddyfn archollion gwaedlyd.</L>
<L N="8">8 Gwaith y tafodau drwg lle y bo,</L>
<L>a fynn lwyr &s;yrthio arnynt,</L>
<L>Pob dyn a'i gwel a dybia'n well</L>
<L>gilio ymhell oddiwrthynt.</L>
</LG>
<LG>
<L N="9">9 Yna y dywaid pawb a'i gwel</L>
<L>gwaith y Goruchel yw hyn,</L>
<L>Cans felly y deallant hwy</L>
<L>y cosbir fwyfwy'r gelyn.</L>
<L N="10">10 Ond yn yr Arglwydd llawenh&acirc;,</L>
<L>ac y gobeithia'r cyfion,</L>
<L>A gorfoledda yntho'n iawn</L>
<L>pob dyn ag uniawn galon.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 65.</HEAD>
<LG>
<L>I Ti (o Dduw) y gweddai mawl</L>
<L>yn y &s;ancteiddiawl Sion,</L>
<L>I ti y telir drwy holl gred,</L>
<L>bob gwir adduned calon.</L>
<L N="2">2 Pawb &s;ydd yn pwy&s;o attad ti,</L>
<L>a wrendy weddi do&s;tur,</L>
<L>Ac attad ti y daw b&ocirc;b cnawd,</L>
<L>er mwyn gollyngdwad llafur.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Pethau trow&s;ion, a geiriau mawr,</L>
<L>myfi i'r llawr bwria&s;ant,</L>
<L>Ond tydi Dduw rhoi am gamwedd</L>
<L>drugaredd a maddeuant.</L>
<L N="4">4 Dy etholedig dedwydd yw,</L>
<L>caiff ne&s;nes fyw i'th Babell,</L>
<L>Trig i'th gynteddau, ac i'th lys,</L>
<L>a'th &s;anctaidd weddus gangell.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Duw'n ceidwad attebi i ni</L>
<L>o'th ofni i'th gyfiownedd,</L>
<L>Holl obaith wyd drwy'r ddaiar hon,</L>
<L>a'r m&ocirc;r cynhyrfdon rhyfedd.</L>
<L N="6">6 Hwn a &s;icchr&acirc; bob vchel fryn</L>
<L>&acirc;'i wregys yn gadernyd,</L>
<PB REF="300">
<L N="7">7 Hwn a o&s;tega'r m&ocirc;r, a'r don,</L>
<L>a rhuad eigion enbyd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 A holl bre&s;wylwyr eithaf byd</L>
<L>&s;y'n ofni'gyd d'arwyddion,</L>
<L>I ti gan forau, a chan hwyr,</L>
<L>y canant lafwyr ffyddlon.</L>
<L N="9">9 Dyfrhau y ddaiar &s;ech yr wyd,</L>
<L>afon Duw llanwyd dro&s;ti,</L>
<L>Darperai&s;t lif-ddyfr rhyd ei llawr</L>
<L>iw thramawr gyfoethogi.</L>
</LG>
<LG>
<L N="10">10 Pob rhych yr wyd yn ei ddyfrhau,</L>
<L>a'i chwy&s;au'r wyd iw go&s;twng,</L>
<L>A'i rhoi ym mwyd mewn cafod wlith,</L>
<L>iw chnwd rhoi fendith deilwng.</L>
<L N="11">11 Coroni'r ydwyd ti fal hyn</L>
<L>y flwyddyn &acirc;'th ddaioni,</L>
<L>Y ffordd hyn a'r m&ocirc;dd (Duw fy'ner)</L>
<L>diferai&s;t fra&s;der arni.</L>
</LG>
<LG>
<L N="12">12 Ef a ddifera ffrwyth dy &s;erch</L>
<L>ar bob rhyw lannerch ddyrys,</L>
<L>Pob mynydd &s;ych yn uchder gwl&acirc;d</L>
<L>o ffrwyth dy r&acirc;d y dengys.</L>
<L N="13">13 Drwy dy fendith y gwa&s;tad dir</L>
<L>a guddir oll &acirc; defaid,</L>
<L>Crechwennant, canant bawb ynghyd,</L>
<L>a'r wl&acirc;d ac yd ei llonaid.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 66.</HEAD>
<LG>
<L>YN Nuw ymlawenhewch i gyd,</L>
<L>yr hollfyd, a datcenwch</L>
<L N="2">2 Ogoniant ei enw hyd y n&ecirc;f,</L>
<L>a'i foliant gr&ecirc;f a draethwch.</L>
<L N="3">3 Wrth Dduw dwedwch fo bair dy law</L>
<L>i'th elyn oerfraw anfad,</L>
<L>Rhag amled yw nerth y llaw hon,</L>
<L>&acirc; dy ga&s;eion danad.</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 Felly'r holl fyd i gyd a'i rhi,</L>
<L>i ti a ymo&s;tyngant,</L>
<L>Canant it' fawl, ac &acirc;nt hyd lawr,</L>
<L>i'th enw mawr y canant.</L>
<L N="5">5 O dowch, edrychwch, ofnus yw</L>
<L>gweithredoedd ein Duw cyfion,</L>
<L>Ofn ei weithredoedd a rydd ddy&s;g</L>
<L>ymy&s;g holl feibion dynion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 Fo droes y m&ocirc;r coch yn dir &s;ych,</L>
<L>&acirc;'i wyr yn droed-&s;ych drwyddo,</L>
<L>A thrwy yr afon: llawen fu,</L>
<L>ei bod heb wlychu yno.</L>
<L N="7">7 Ef byth bydd lywydd cadarn gwych,</L>
<L>a'i olwg edrych beunydd,</L>
<L>Ar y cenhedloedd drwy'r holl fyd,</L>
<L>ni chyfyd rhai anufydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 O bobloedd molwch Dduw ar gais,</L>
<L>a moe&s;wch lais ei foliant;</L>
<L N="9">9 Hwn &s;y'n dal bywyd yn y gwaed</L>
<L>a ddeil ein traed na lithrant.</L>
<L N="10">10 O Dduw profai&s;t a choethai&s;t ni</L>
<L>vn wedd a choethi arian.</L>
<L N="11">11 Yn gaeth y dygai&s;t ni i'th rwyd,</L>
<L>ein cyrph a wa&s;gwyd weithian.</L>
</LG>
<LG>
<L N="12">12 Aethom drwy ddwfr a th&acirc;n yn gaeth,</L>
<L>bu rai'n marchogaeth arnom:</L>
<L>O perai&s;t hyn: ni bu chwaith hir,</L>
<L>i ddiwall dir y daethom.</L>
<L N="13">13 Ac offrwm poeth i'th dy yr &acirc;f</L>
<L>talaf fy addunedau,</L>
<L N="14">14 Y rhai mewn cyfwng, rhac mwy trais</L>
<L>addewais &acirc;'m gwefu&s;au.</L>
</LG>
<LG>
<L N="15">15 Poeth ebyrth brei&s;ion it a r&ocirc;f,</L>
<L>aroglaeth c&ocirc;f cyfammod,</L>
<L>Ychen, hyrdd, offrymmu a wnaf,</L>
<L>ac etto rhoddaf fychod.</L>
<L N="16">16 O dowch yn nes, a gwiandewch chwi</L>
<L>&s;y'n ofni Duw tragfythoes,</L>
<L>Mi a fynegaf i chwi'n ffraeth</L>
<L>pa les a wnaeth i'm heinioes.</L>
</LG>
<LG>
<L N="17">17 Llefais i arno &acirc;'m genau,</L>
<L>a'r tafod mau a'i molawdd,</L>
<L N="18">18 Pe troe&s;wn fy'nghalon at fai,</L>
<L>Duw a'm gwrandaw &s;ai'n anawdd.</L>
<L N="19">19 Diau Duw a'm clybu yn hawdd,</L>
<L>gwrandawawdd ar fy'ngweddi,</L>
<L>Bendigaid yw: fo a'm clywawdd,</L>
<L>ni throes mo'i nawdd oddiwrthi,</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 67.</HEAD>
<LG>
<L>TRugaredd Duw i'n plith,</L>
<L>a rhoed ei fendith dro&s;om,</L>
<L>A thywynned ei wynneb-pryd,</L>
<L>a'i nawdd, a'i iechyd arnom.</L>
<L N="2">2 Fel y gwyper dy ffyrdd</L>
<L>drwy'r ddaiar gydwyrdd gnydoedd,</L>
<L>A'th iechydwriaech di (o Dduw)</L>
<L>y'my&s;g pob rhyw genhedloedd,</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Duw, moled pobloedd di,</L>
<L>rhoent fawl a bri drwy'r holl fyd.</L>
<L N="4">4 A'r holl genhedloedd &icirc;s wybren,</L>
<L>byddant lawen a hyfryd.</L>
<L>Cans ti a ferni'n iawn</L>
<L>y bobl drwy lawn wybodaeth,</L>
<PB REF="300">
<L>Ac a roi'r holl genhedloedd ar</L>
<L>y ddaiar mewn llywodraeth.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Duw, moled pobloedd di,</L>
<L>rhoent fawl a bri trwy'r holl fyd.</L>
<L N="6">6 Yna rhydd y tir ffrwyth i'n plith,</L>
<L>a Duw ei fendith hefyd.</L>
<L N="7">7 A Duw, &s;ef Duw ein t&acirc;d,</L>
<L>a rotho ei r&acirc;d a thycciant,</L>
<L>A therfynau y ddaiar gron,</L>
<L>a phawb ar hon a'i hofnant.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 68.</HEAD>
<LG>
<L>YMgyfoded un Duw ein Ner,</L>
<L>gwa&s;garer ei elynion,</L>
<L>Un drygddyn honynt nac arhoed,</L>
<L>o'i flaen ffoed ei ga&s;eion.</L>
<L N="2">2 Os chwalu mwg mewn gwynt &s;y hawdd,</L>
<L>os tawdd cwyr wrth eiria&s;dan,</L>
<L>fel hynny o flaen Duw (yn wir)</L>
<L>yr enwir a ddiflannan.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Ond llawenycher ger bron Duw</L>
<L>y cyfion, iw orfoledd;</L>
<L>A'i hyfrydwch hwyntwy a fydd</L>
<L>yn llawenydd cyfannedd.</L>
<L N="4">4 Cenwch, a molwch enw Duw,</L>
<L>&s;ef hwn yw uwch y nefoedd</L>
<L>Yn marchogaeth, megis ar farch,</L>
<L>iw enw rowch barch byth bythoedd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 A gorfoleddwch gar ei fron,</L>
<L>Duw tirion, t&acirc;d ymddifaid,</L>
<L>Ac i'r gweddwon mae'n farnwr da</L>
<L>yn ei bry&s;wylfa gannaid.</L>
<L N="6">6 Duw a wna rai mewn ty'n gytun,</L>
<L>ei hun mae'n gollwng gefyn,</L>
<L>Ac yn rhoi trigfan mewn tir cr&acirc;s</L>
<L>i ddynion atcas cyndyn.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Pan aetho&s;t (Dduw) o flaen dy lu,</L>
<L>dy daith a fu drwy ddry&s;ni,</L>
<L N="8">8 Y ddaiar crynodd o flaen Duw,</L>
<L>a'r n&ecirc;f rhoes amryw ddefni.</L>
<L>Ac felly Sinai o flaen Duw,</L>
<L>&s;ef (Unduw I&s;rael howddgar.)</L>
<L N="9">9 Ar d'ettifeddiaeth hidlai&s;t law,</L>
<L>i ddiflinaw y ddaiar.</L>
</LG>
<LG>
<L N="10">10 Gwrteithia&s;t hon, dy bobloedd di</L>
<L>&s;ydd ynthi yn pre&s;wylio:</L>
<L>O'th r&acirc;d darperai&s;t Dduw i'r tlawd,</L>
<L>i gael digonawd yno.</L>
<L N="11">11 Yr Arglwydd Dduw a roddai'r gair</L>
<L>mawr mintai'r cantore&s;&s;au:</L>
<L N="12">12 Cilient gedyrn: gweiniaid arhont,</L>
<L>yr ysbail rhont yn rhannau.</L>
</LG>
<LG>
<L N="13">13 Pes ymdroech mewn parddu a llwch</L>
<L>chwi a fyddwch fel y glommen,</L>
<L>A'i phlu yn aur ac arian teg,</L>
<L>yn hedeg is yr wybren.</L>
<L N="14">14 Hon pan wa&s;garodd Duw yn chwyrn,</L>
<L>b&ocirc;b cedyrn o'i ga&s;e&icirc;on,</L>
<L>Oedd mor ddi&s;gleirwych, ac mor wen,</L>
<L>ac eira'ar ben bryn Salmon.</L>
</LG>
<LG>
<L N="15">15 Mynydd Duw (&s;ef Sion) y &s;ydd</L>
<L>fel Ba&s;an fynydd tirion:</L>
<L>Mynydd Ba&s;an uchel ei grib</L>
<L>cyffelib yw i Sion.</L>
<L N="16">16 Chwychwi fynyddoedd cribog pam</L>
<L>y bwriwch lam mewn cyffro?</L>
<L>Duw ar Seion ei &s;erch a roes,</L>
<L>lle myn ef ei&s;oes drigo.</L>
</LG>
<LG>
<L N="17">17 Rhif ugain mil o filoedd yw</L>
<L>angylion Duw mewn cerbyd:</L>
<L>Ynghy&s;&s;egr Sinai y bu ei wlith,</L>
<L>bydd Duw iw plith hwy hefyd.</L>
<L N="18">18 I'r uchelder y derchefai&s;t,</L>
<L>a chaethgludai&s;t gaethiwed,</L>
<L>Cymrai&s;t, dodai&s;t ddoniau, Duw Ion,</L>
<L>i ddynion oedd ddiniwed.</L>
</LG>
<LG>
<L N="19">19 Bendigaid fyth fo'r Arglwydd mau</L>
<L>am ddoniau ei ddaioni.</L>
<L>A'i iechydwriaeth i ni'n llwyth</L>
<L>o berffrwyth ei haelioni.</L>
<L N="20">20 Efe ei hun yw'n Duw ni i gyd,</L>
<L>&s;ef Duw ein iechyd helaeth,</L>
<L>Drwy'r Arglwydd Dduw cawn yn ddi&s;wrth</L>
<L>ddiangc oddiwrth farwolaeth.</L>
</LG>
<LG>
<L N="21">21 Duw yn ddiammau a dyrr ben,</L>
<L>a thalcen ei elynion,</L>
<L>A choppa walltog rhai a fo</L>
<L>yn rhodio mewn drwg creulon.</L>
<L N="22">22 Dygaf fy'mhobloedd (meddai ef)</L>
<L>hyd adref fel o Ba&s;an,</L>
<L>A dygaf hwynt iw hol drachefn,</L>
<L>fel o'r mor donlefn allan.</L>
</LG>
<LG>
<L N="23">23 Fel y gwlychech ditheu dy draed</L>
<L>yn llif gwaed dy ddiga&s;&s;au,</L>
<L>Ac y llyfo dy gwn heb gel</L>
<L>y gwaed a ddel o'i briwiau.</L>
<L N="24">24 Gwelodd pawb (o Dduw) dy y&s;t&acirc;d,</L>
<L>yn dy fynediad &s;anctaidd,</L>
<L>Mynediad fy'Nuw frenin fry,</L>
<L>fel hyn iw dy cy&s;egraidd.</L>
</LG>
<LG>
<PB REF="301">
<L N="25">25 Y cantorion, aent hwy o'r blaen,</L>
<L>cerddorion aen ol ynol,</L>
<L>Yna'r gweryfon, beraidd g&acirc;n,</L>
<L>a'r tympan yn y canol.</L>
<L N="26">26 Clodforwch Dduw hynny &s;ydd dda,</L>
<L>ym mhob cynlleidfa ddiwael,</L>
<L>A chlodforwch yr Arglwydd Ion,</L>
<L>chwi &s;ydd o ffynnon I&s;rael.</L>
</LG>
<LG>
<L N="27">27 Doed Benjamin y llywydd bach,</L>
<L>doed bellach dugiaid Iuda,</L>
<L>Doed Nephthali, a Zabulon,</L>
<L>a'i tywy&s;ogion yna.</L>
<L N="28">28 Dy Dduw a drefnodd i ti nerth,</L>
<L>a'i law &s;ydd brydferth geidwad,</L>
<L>Duw cadarnh&acirc; etto yn faith</L>
<L>arnom ni waith dy gariad.</L>
</LG>
<LG>
<L N="29">29 Er mwyn Caer&s;alem adail deg</L>
<L>rhydd cedyrn anrheg iti.</L>
<L N="30">30 Difetha dyrfa y gwaywffyn,</L>
<L>a'r rhai a fyn ryfely.</L>
<L>Dewr fel teirw, nwyfus fel lloe,</L>
<L>y rhei'ni a roe yr arian:</L>
<L>Delont i'r iawn: tyn nerth a nwy</L>
<L>a go&s;twng hwy yn fuan.</L>
</LG>
<LG>
<L N="31">31 Y pendefigion o'r Aipht draw</L>
<L>a ddaw, ac Ethiopia,</L>
<L>Ar Dduw yn bry&s;ur i roi rhodd,</L>
<L>ac aberth gwirfodd yna.</L>
<L N="32">32 Holl deyrna&s;oedd y ddaiar lawr,</L>
<L>i Dduw mawr cenwch foliant,</L>
<L>Cenwch, cenwch ei glod yn rhwydd,</L>
<L>&s;ef Arglwydd y goniant.</L>
</LG>
<LG>
<L N="33">33 Hwn a farchogodd y nef fry,</L>
<L>a hynny o'r dechreuad:</L>
<L>Wele, daw nerthol &s;ain ei lef</L>
<L>o eitha'r nef i wa&s;tad.</L>
<L N="34">34 Rhoddwch gadernid i Dduw ner,</L>
<L>&s;ef uchder ei ragoriaeth,</L>
<L>Y &s;ydd ar I&s;rael, a'i nerth</L>
<L>uwch wybrau prydferth gywaeth.</L>
</LG>
<LG>
<L N="35">35 Duw, o'th gy&s;egr i'th ofnir di</L>
<L>Duw I&s;rael dodi nerthoedd,</L>
<L>A chadernid mawr wyd i'th blaid,</L>
<L>bendigaid fych oes oe&s;oedd.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 69.</HEAD>
<LG>
<L>AChub fi Dduw (yr hwn a'm gwnaeth)</L>
<L>tros f'enaid daeth llif-ddyfr-loes,</L>
<L N="2">2 Yr wyf mewn dyfnder tom ynglyn,</L>
<L>heb le i'mddiffyn f'einioes.</L>
<L>O'r dyfnder daethym fel ar fawdd,</L>
<L>a'r ffrwd a lifawdd uchod:</L>
<L N="3">3 Sychodd fy ngheg, blinodd fy llais,</L>
<L>&acirc;'m llygaid pellais ganfod.</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 A hyn wrth ddi&s;gwyl Duw a'i r&acirc;s,</L>
<L>wele fy'ngh&acirc;s yn amlach</L>
<L>N&acirc;'r gwallt ar ben fy'nghoppa fry,</L>
<L>a'r trow&s;ion &s;y'n gadarnach.</L>
<L>Y rhai celwyddog, taerion ynt</L>
<L>rhois iddynt beth ni chefais.</L>
<L N="5">5 Adwaeno&s;t (Dduw) f'ynfydrwydd mau,</L>
<L>a'm beiau fi ni chuddiais.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 O'm plegid i dim gwarth ni ch&acirc;nt,</L>
<L>y rhai a goeliant arnad,</L>
<L>Na &acirc;d (Dduw'r lluoedd) fefl na thrai<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"></L>
<L>i'r rhai a ymgais attad.</L>
<L N="7">7 (Duw I&s;rael) &s;ef er dy fwyn,</L>
<L>yr wyf yn dw yn gwarthrudd-deb,</L>
<L>A thrwy gywilydd ymarhois,</L>
<L>mewn chwys y tois fy wyneb.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 I bobl dieithr wyfi, (gwn pa'm)</L>
<L>i blant fy'mam fel e&s;tron.</L>
<L N="9">9 A'm fod fy &s;erch a'm zel i'th dy</L>
<L>i'm hy&s;u hyd fy'nghalon.</L>
<L>Cans cabl y rhai a'th gablant di</L>
<L>ar f'ucha i mae'n di&s;gyn.</L>
<L N="10">10 Fy' nagrau, cy&s;tudd, a'm hun-pryd,</L>
<L>ynt warth i gyd i'm herbyn.</L>
</LG>
<LG>
<L N="11">11 A phan wi&s;gwn i liain &s;&acirc;ch,</L>
<L>bum ddiy&s;tyrach lawer,</L>
<L N="12">12 Bum ehwedyl drws i gryfa thlawd,</L>
<L>i'r meddw yn wawd iw harfer.</L>
<L N="13">13 Ond f' Arglwydd Dduw, gwnaf attad ti</L>
<L>fy'ng weddi yn am&s;erol,</L>
<L>O gwrando fi i'th wirfawr hedd,</L>
<L>ac i'th wirionedd gra&s;ol.</L>
</LG>
<LG>
<L N="14">14 Duw gwared fi, a gwna fi'n rhydd,</L>
<L>o'r dom y &s;ydd i'm &s;uddo,</L>
<L>Sef ca&s;eion, dyfroedd dyfnion,</L>
<L>a mi nid ofnaf gyffro.</L>
<L N="15">15 Na lifed dwfr dro&s;of' yn ffrwd,</L>
<L>na'm llynced amrwd ddyfnder,</L>
<L>Na chaued pydew arnaf chwaith,</L>
<L>mo'i &s;afn diffaith y&s;celer.</L>
</LG>
<LG>
<L N="16">16 Gwrando fi bellach Arglwydd Dduw</L>
<L>cans da yw dy drugaredd,</L>
<L>Yn amlder dy do&s;turi mawr</L>
<L>edrych i lawr rhag trow&s;edd.</L>
<L N="17">17 O'm cyfyngder oddi wrth dy w&acirc;s</L>
<L>na chudd mo r&acirc;s dy wyneb,</L>
<PB REF="301">
<L>Rwyf yn gweddio yn fy'ngloes,</L>
<L>Duw bry&s;&s;ia moes im atteb.</L>
</LG>
<LG>
<L N="18">18 Ne&s;-h&acirc; ar f'enaid Arglwydd mau,</L>
<L>er fy' rhyddhau a'm gwared,</L>
<L>Moes ymddiffyn rhag cael o hon</L>
<L>gan fy'ngelynion niwed.</L>
<L N="19">19 Duw di a weli o bob parth</L>
<L>fy'ngwradwydd, gwarth, a'm cwilydd</L>
<L>O herwydd rhodio gar di fron</L>
<L>mae fy'ngelynion beunydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="20">20 Mewn gorthrwm ofid yr wyf fi</L>
<L>a gwarth yn torri'nghalon:</L>
<L>Di&s;gwyl cymhorthwyr, ni ddoe neb,</L>
<L>ni chawn gy&s;urdeb tirion.</L>
<L N="21">21 Bu&s;tl a roe&s;an yn fwyd i mi,</L>
<L>finegr i dorri &s;yched.</L>
<L N="22">22 Eu bwrdd boed iddynt fagl aflwydd,</L>
<L>a'i llwydd yn dramgwydd bydded.</L>
</LG>
<LG>
<L N="23">23 Ar eu llygaid dallineb doed,</L>
<L>iw lwynau boed crynfeydd.</L>
<L N="24">24 Tywallt arnynt dy ddig a'th lid,</L>
<L>doed iddynt ofid beunydd.</L>
<L N="25">25 Boed eu pala&s;au'n w&acirc;g heb wedd,</L>
<L>ac anghyfannedd iddyn,</L>
<L>Na allo neb na dydd na nos</L>
<L>mo'r aros yn eu tyddyn.</L>
</LG>
<LG>
<L N="26">26 Cans yr hwn a daraw&s;yd ti</L>
<L>mae' rhei'ni yn ei erlyd,</L>
<L>A'r doluriau y &s;ydd o'th friw</L>
<L>y maent iw hedliw hefyd.</L>
<L N="27">27 Dod gamwedd ar eu camwedd hwy</L>
<L>na ddont mwy i'th gyfiownder,</L>
<L N="28">28 Ymaith o lyfr y bywyd llawn,</L>
<L>o fy&s;g y cyfiawn tynner.</L>
</LG>
<LG>
<L N="29">29 Finnau pan fwyf ofidus wan,</L>
<L>a phan fwyf druan hefyd,</L>
<L>Dy iechydwriaeth di (o Dduw)</L>
<L>eilchwyl i fyw a'm cyfyd.</L>
<L N="30">30 Moliannaf d'enw Dduw ar g&acirc;n,</L>
<L>fal dyna f'amcan innau.</L>
<L N="31">31 A hyn &s;ydd gwell gan Dduw deyrn</L>
<L>nag ych &acirc; chyrn a charnau.</L>
</LG>
<LG>
<L N="32">32 A phob truan, pan welir hyn,</L>
<L>a ennyn o lawenydd,</L>
<L>A'ch'calon chwi &s;y'n cei&s;io Duw</L>
<L>cyfyd i fyw o newydd.</L>
<L N="33">33 Duw gwrendy dlawd, ni ddirmyg llef</L>
<L>ei gaeth was ef &s;y fethiant.</L>
<L N="34">34 Nef, a daiar,, a m&ocirc;r, a hyn</L>
<L>a ymly&s;g ynthyn molant.</L>
</LG>
<LG>
<L N="35">35 Cans Duw a geidw Sion deg,</L>
<L>a threfna'n chwaneg Iuda,</L>
<L>Adeilada ddinefydd hon,</L>
<L>i ddynion yn bre&s;wylfa.</L>
<L N="36">36 Ie ei wei&s;ion ef a'i h&icirc;l,</L>
<L>a'i heppil, a'i meddiannant,</L>
<L>A'r rhai a hoffa ei enw fo,</L>
<L>yn honno a bre&s;wyliant.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 70.</HEAD>
<LG>
<L>DUw pry&s;ura i'm gwared i,</L>
<L>Ion, bry&s;&s;ia di i'm cymmorth.</L>
<L N="2">2 Gwarth a gwradwydd a ddel i'r blaid</L>
<L>a gais i'm henaid ammorth.</L>
<L>Drwy wradwydd troer y rhai a ddwg</L>
<L>i mi ddim drwg ewyllys.</L>
<L N="3">3 Mefi fo'i gwobr, a draeth h&acirc; h&acirc;,</L>
<L>am danaf yn ddirmygus.</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 Y &s;awl a'th gais calonnog fydd,</L>
<L>o dra llawenydd ynod,</L>
<L>Dweded &s;awl a'th g&acirc;r bob am&s;er,</L>
<L>mawrhyger ein Duw hynod.</L>
<L N="5">5 Minnau'n dlawd, ac yn druan &s;ydd,</L>
<L>Duw bry&s;&s;ia bydd yn agos:</L>
<L>Fy mhorth a'm ceidawd wyd yn wis,</L>
<L>(o Arglwydd) na hir aros.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 71.</HEAD>
<LG>
<L>MI a'mddiriedais ynod (Ner)</L>
<L>na'm gwradwydder byth bythoedd</L>
<L N="2">2 Duw o'th gyfiownder gwared fi,</L>
<L>a chlyw fy'nghri hyd nefoedd.</L>
<L N="3">3 Duw bydd yn graig o nerth i mi</L>
<L>i gyrchu atti'n wa&s;tad,</L>
<L>A phar fy'nghadw i yn well,</L>
<L>ti yw fy'ngha&s;tell caead.</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 Duw gwared fi o law'r trahaus</L>
<L>a'r gwr trofau<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">, a'r trow&s;ddyn.</L>
<L N="5">5 Ynot ti Dduw bu'ngoglud maith,</L>
<L>a'm gobaith er yn ronyn.</L>
<L N="6">6 O groth fy' mam y tynnai&s;t fi,</L>
<L>rhoi&s;t ynof egni etto,</L>
<L>I tithau fyth, am hyn o hawl,</L>
<L>y canaf fawl heb peidio.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 I lawer dyn bum anferth iawn,</L>
<L>ti yw fy nerthlawn lywydd,</L>
<L N="8">8 Fy &s;afn bydd lawn o'th fawl gan <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"></L>
<L>ac o'th ogoniant beunydd.</L>
<L N="9">9 Nac e&s;geulu&s;a fi na'm braint</L>
<L>yn am&s;er benaint truan.</L>
<PB REF="302">
<L>Er pallu'r nerth, na wrthod fi,</L>
<L>Duw edrych di ar f'oedran:</L>
</LG>
<LG>
<L N="10">10 Medd fy'ngha&s;eion r'wyfyn wann</L>
<L>hwy a ddi&s;gwilian f'anaf:</L>
<L>Ymgynghora&s;ant yn ddi-&s;ynn,</L>
<L>gan ddwedyd hyn am danaf:</L>
<L N="11">11 Duw a'i gwrthododd, (meddant hwy)</L>
<L>erlidiwch fwyfwy bellach,</L>
<L>A deliwch ef nid oes drwy'r byd</L>
<L>yr un a'i gweryd haiach.</L>
</LG>
<LG>
<L N="12">12 Er hyn o fr&acirc;d, (Duw) bydd di well,</L>
<L>na ddos ymhell oddiwrthi,</L>
<L>Fy Nuw pry&s;ura er fy'mhorth,</L>
<L>ac anfon gymmorth immi.</L>
<L N="13">13 Angau gwarthus pob rhai a g&acirc;nt</L>
<L>a wrthwynebant f'enioes,</L>
<L>Gwradwydd a gwarth iddynt a drig,</L>
<L>a gynnig i mi ddrygloes.</L>
</LG>
<LG>
<L N="14">14 Fy'ngobaith innau a &s;aif byth</L>
<L>yn ddilyth a &s;afadwy.</L>
<L>Ymddiried ynot (Dduw) a wnaf,</L>
<L>ac a'th foliannaf fwyfwy.</L>
<L N="15">15 Dy iechydwriaeth &s;y i'm genau,</L>
<L>yr hwn ni thau funudyn,</L>
<L>A'th gyfiawnder, ac ni wn i</L>
<L>ddim o'r rhifedi arnyn.</L>
</LG>
<LG>
<L N="16">16 Ynghadernid yr Arglwydd Dduw</L>
<L>tra fwy fi byw y credaf.</L>
<L>A'th gyfiownder di hyd y brig,</L>
<L>yn unig hyn a gofiaf.</L>
<L N="17">17 Duw, di a ddy&s;gai&s;t i mi hyn,</L>
<L>do, er yn blentyn bychan.</L>
<L>A hyd yn hyn r'wyf yn parhau</L>
<L>i o&s;od d'wrthiau allan.</L>
</LG>
<LG>
<L N="18">18 O Dduw na wrthod fi yn h&ecirc;n,</L>
<L>a'm pen, a'm g&ecirc;n yn llwydo,</L>
<L>Nes i'm ddangos i'r rhai &s;y'n ol</L>
<L>dy wrthiau nerthol etto.</L>
<L N="19">19 Dy gyfiownder yn uchel aeth,</L>
<L>yr hwn a wnaeth b&ocirc;b mowredd,</L>
<L>Duw pwy y &s;ydd debyg i ti?</L>
<L>nid ydym ni ond gwagedd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="20">20 Duw gwnaetho&s;t di i'm'fyw yn brudd,</L>
<L>a gweled cy&s;tudd mynych,</L>
<L>Troi&s;t fi i fyw, dychwelai&s;t fi,</L>
<L>drwy'nghodi o'r feddrod-rych.</L>
<L N="21">21 Mwy fydd fy mawredd nag a fu,</L>
<L>troi i'm diddanu innau.</L>
<L N="22">22 Yna y molaf dy air am hyn,</L>
<L>ar nabl offeryn dannae.</L>
</LG>
<LG>
<L>O Sanct I&s;rael, canaf hyn,</L>
<L>ar delyn, ac &acirc;'m genau,</L>
<L N="23">23 Am itti wared f'enaid i,</L>
<L>gwn&acirc;f i ti hyfryd lei&s;iau.</L>
<L N="24">24 Canaf it hefyd gyfion glod</L>
<L>&acirc;'m tafod: wyt iw haeddu,</L>
<L>Am it warthau a gwarthruddiaw,</L>
<L>fy'nghas &s;y'n cei&s;iaw 'nrygu.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 72.</HEAD>
<LG>
<L>DUw dod i'r brenin farn o'r nef,</L>
<L>dod iw f&acirc;b ef gyfiowndeb,</L>
<L N="2">2 Yna y rhydd rhwng pobl iawn frawd</L>
<L>ac i'r dyn tlawd uniondeb.</L>
<L N="3">3 Hedd a chyfiownder yn ol hyn,</L>
<L>cair ym hob bryn a mynydd.</L>
<L N="4">4 Y gwan a'r lle&s;g achub a wna,</L>
<L>fe ddryllia y gorthrymmydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Hwy a'th ofnant byth ar bob tro,</L>
<L>tra treiglo haul a lleuad,</L>
<L N="6">6 Fo ddi&s;gyn fel glaw ar wellt gl&acirc;s,</L>
<L>neu gafod fr&acirc;s ar wa&s;tad,</L>
<L N="7">7 Iw ddyddiau ef cerir yr iawn,</L>
<L>a'r cyfiawn a flodeu a,</L>
<L>Ac aml fydd hedd ar ddaiar gron,</L>
<L>tra fo'r lloer hon yn para.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 Llwydda efe o f&ocirc;r hyd f&ocirc;r,</L>
<L>o'r ffrwd hyd oror tiredd,</L>
<L N="9">9 Ei g&acirc;s ymgrymmant, llyfant lwch,</L>
<L>hyd yr anialwch cyrredd.</L>
<L N="10">10 Cedyrn o Thar&s;us frenhinoedd,</L>
<L>ac o'r yny&s;oedd canol,</L>
<L>O Seba ac Arabia deg,</L>
<L>doe bawb &acirc;'i anrheg reiol.</L>
</LG>
<LG>
<L N="11">11 Yr holl frenhinoedd doent yn llu,</L>
<L>a than ymgrymmu atto,</L>
<L>A'r holl genhedloedd, fel yn gaeth,</L>
<L>a wnant wa&s;anaeth iddo.</L>
<L N="12">12 Canys y dyn rheidus, a'r gwr gwan,</L>
<L>fo'i gweryd pan weddio,</L>
<L>Bydd i bob dyn yn nerthol-dwr,</L>
<L>ar ni bo pleidiwr gantho.</L>
</LG>
<LG>
<L N="13">13 Ef a erbyd y tlawd mewn rhaid,</L>
<L>fo achub enaid glanddyn:</L>
<L N="14">14 Fo a'i gweryd rhag twyll a drwg,</L>
<L>gwerthfawr iw olwg ydyn.</L>
<L N="15">15 Felly bydd byw: rhoir iddo dda,</L>
<L>&s;ef aur o Seba ddedwydd,</L>
<L>Hwy a weddiant arno fo,</L>
<L>gan ei fendithio beunydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="16">16 Rhyd pen y mynydd yd a g&acirc;n,</L>
<L>fel brig coed Liban &s;iglant,</L>
<PB REF="302">
<L>A'r plant cyn amled ar gwellt gl&acirc;s,</L>
<L>o'r ddinas a flagurant.</L>
<L N="17">17 Os haul cylch wybren byth a dry,</L>
<L>byth pery enw iddaw,</L>
<L>Pawb a'i bendithia ef yn wir,</L>
<L>pawb a fendithir ynthaw.</L>
</LG>
<LG>
<L N="18">18 Bendigaid fo yr Arglwydd Dduw</L>
<L>(&s;ef Duw yr I&s;rael dirion)</L>
<L>Efe'n unig byth &s;y'n parhau,</L>
<L>i wneuthur gwrthiau mowrion.</L>
<L N="19">19 Bendigaid fytho i enw byth,</L>
<L>gogonedd dilyth iddo,</L>
<L>A'i glod llenwir y ddaiaren:</L>
<L>Amen, Amen, hyn fytho.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 73.</HEAD>
<LG>
<L>YS da yw Duw i I&s;rael,</L>
<L>wrth bawb a wn&ecirc;l yn union:</L>
<L N="2">2 Minnau lithrais, braidd na &s;yrthiais</L>
<L>&s;wrth wael fu f'amcanion.</L>
<L N="3">3 Cans cynfigennais wrth y ff&ocirc;l.</L>
<L>ar dyn annuwiol dihir,</L>
<L>Braidd na chwympais pan y gwelais</L>
<L>eu hedd a'i golud enwir.</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 Can nad oedd arnynt rwymau caeth</L>
<L>i gael marwolaeth ddynol,</L>
<L>Lle maent yn byw yn heini hyf,</L>
<L>yn iraidd gryf ddigonol.</L>
<L N="5">5 Ac ni ddoe arnynt lafur blin</L>
<L>hyd y bawn i'n eu deall,</L>
<L>Na dim dialedd, na dim gwyn,</L>
<L>fel y doe ar ddyn arall.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 Am hynny &s;yth maent yn ymddwyn,</L>
<L>fel o fewn cadwyn balchder,</L>
<L>A gwi&s;gant am danynt yn dynn</L>
<L>(megis dilledyn) drow&s;der.</L>
<L N="7">7 A'i llygaid hwyntwy wrth dewhau</L>
<L>doent yn folglymmau dro&s;odd,</L>
<L>A'i golud hwy, er hyn o wyn,</L>
<L>uwch meddwl dyn a dyfodd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 Treuthu eu trow&s;der, bod yn dynn,</L>
<L>a bo&s;tio hyn ar wa&s;gar;</L>
<L N="9">9 Egori &s;afn at wybren fry,</L>
<L>a thafod cry'drwy'r ddaear.</L>
<L N="10">10 Am hyn rhai o'i bobl ef &acirc; chwant</L>
<L>a ymddychwelant yma,</L>
<L>Yn gweled y dwfr yn loyw l&acirc;n,</L>
<L>a thybio y c&acirc;n eu gwala.</L>
</LG>
<LG>
<L N="11">11 Cans ymre&s;ymmant hyn yn &s;yw,</L>
<L>pa'm? ydyw Duw yn canfod</L>
<L>Pwy &s;ydd yn ddrwg, a phwy &s;y'n dda?</L>
<L>ydyw'r gorucha'n gwybod?</L>
<L N="12">12 Wele y drygddyn mwya'i chwant</L>
<L>caiff fwyaf llwyddiant gwa&s;tad;</L>
<L>Yn ca&s;clu golud a mawr dda,</L>
<L>hwnnw &s;ydd fwya'i godiad.</L>
</LG>
<LG>
<L N="13">13 Ofer iawn fu i mi warhau,</L>
<L>a llwyr lanhau fy'nghalon:</L>
<L>Golchify'nwylo, caru gwir,</L>
<L>a bod yn hir yn gyfion:</L>
<L N="14">14 Cael fy'maeddu ar hyd y dydd:</L>
<L>ond trw&s;tan fydd uniondeb,</L>
<L>Os y borau, ac os pryd nawn,</L>
<L>myfi a gawn wrthwyneb.</L>
</LG>
<LG>
<L N="15">15 Hyn os dwedwn, a feddyliwn,</L>
<L>o ryw feddalaidd ammau.</L>
<L>Wele, a'th blant di y gwnawn gam,</L>
<L>i ddwyn un llam a minnau.</L>
<L N="16">16 Pan gei&s;iwn ddeall hyn yn llwyr,</L>
<L>o nerth fy &s;ynwyr ddynol,</L>
<L>Hynny i'm golwg i oedd flin,</L>
<L>nes cael rhyw rin y&s;prydol.</L>
</LG>
<LG>
<L N="17">17 Ond pan euthym i gy&s;egr Duw,</L>
<L>lle cefais amryw olau,</L>
<L>Yna deallais i pa wedd,</L>
<L>y bydd eu diwedd hwythau.</L>
<L N="18">18 Gwybum i ti eu go&s;od hwy,</L>
<L>lle caent lam mwy'n y diwedd,</L>
<L>Sef mewn lle llithrig rhwydd-gwymp trwch,</L>
<L>anialwch anghyfannedd:</L>
</LG>
<LG>
<L N="19">19 Ond gwedi dodai&s;t iddynt wth,</L>
<L>di&s;ymmwth y palla&s;ant,</L>
<L>Mynd o'r byd heb na lliw na ll&ucirc;n,</L>
<L>o'i hofn eu hun darfyddant.</L>
<L N="20">20 Fel breuddwyd pan ddihunai un,</L>
<L>y gwnai di iddun f'Arglwydd,</L>
<L>O'r newid hon y caiff fy'ngh&acirc;s,</L>
<L>drwy yr holl ddinas wradwydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="21">21 Bum i ddig wrthyf fi fy h&ucirc;n,</L>
<L>ac oerni fu'n fy'nghalon,</L>
<L N="22">22 Nas dealla&s;wn hyn yn gynt,</L>
<L>bum ffol un hynt ac eidion.</L>
<L N="23">23 Er hyn etto bum gyd&acirc; thi,</L>
<L>lle i'm twy&s;i yn ddily&s;iant,</L>
<L N="24">24 Wrth fy llaw ddeau: wedi hyn</L>
<L>fy'nerbyn i gogoniant.</L>
</LG>
<LG>
<L N="25">25 Pa'm? pwy (o Dduw) &s;ydd gennyf fi</L>
<L>ond tydi yn y nefoedd?</L>
<L>Dim ni ddymunwn gy d&acirc; thi,</L>
<L>wrth weini daiar leoedd.</L>
<PB REF="303">
<L N="26">26 Fy'nghalon i, a'm nerth, a'm cnawd</L>
<L>y &s;ydd mewn palldawd beunydd,</L>
<L>Ond tydi Dduw fydd ar fy rhan,</L>
<L>a'm tarian yn dragywydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="27">27 A elo ymhell oddiwrthyd ti,</L>
<L>y rhei'ni gwnaent yn ddiffaith:</L>
<L>Ac a butteiniant rhagot ti,</L>
<L>y rhei'ni torrir ymaith.</L>
<L N="20">20 Ond mi a ddof ne&s;nes at fy Nuw,</L>
<L>fy'ngobaith yw i'm calon,</L>
<L N="29">29 Y traethaf fi ei nerth, a'i wyrth,</L>
<L>o fewn dy byrth, merch Sion.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 74.</HEAD>
<LG>
<L>PAham (o Dduw) oddiwrthym ni</L>
<L>y cili yn dragywydd)</L>
<L>Paham y digi mor danbaid</L>
<L>wrth ddefaid dy borfeydd?</L>
<L N="2">2 Cofia y bobl a brynai&s;t gynt,</L>
<L>rhoi&s;t iddynt etifeddiaeth,</L>
<L>Mynydd Seion, dy bre&s;wylfa,</L>
<L>i'r rhai'n yn drigfa helaeth.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Ymddercha (Arglwydd taro'n drwm,</L>
<L>pob gelyn gorthrwm difa</L>
<L>Yn dragywydd, a wnaeth na thrais,</L>
<L>na dyfais i'th gy&s;egrfa.</L>
<L N="4">4 Dy elynion daethant i'n my&s;g,</L>
<L>rhua&s;ant derfy&s;g greulon:</L>
<L>A go&s;oda&s;ant dan gryfhau,</L>
<L>fanerau yn arwyddion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Iw cherfio'r &s;aeri gorau gynt,</L>
<L>a roe&s;an wynt iw bwiyll.</L>
<L N="6">6 Drylliant i'r llawr gerfiadau hon</L>
<L>ag eirf, gyfeillion erchyll.</L>
<L N="7">7 Llo&s;ga&s;ant oll dy eglwys l&acirc;n,</L>
<L>a'i phyrth &acirc; th&acirc;n yn ulw,</L>
<L>A haloga&s;ant mewn dull dig,</L>
<L>y noddfa'y trig dy enw.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 Awn, gwnawn gyd-artaith meddant hwy,</L>
<L>a diny&s;tr drwy yr hollwlad:</L>
<L>Llo&s;ga&s;ant holl demlau y tir,</L>
<L>gwnaethant yn wir eu bwriad.</L>
<L N="9">9 Nid oes un arwydd in' iw gael,</L>
<L>na phrophwyd diwael de&s;tyn,</L>
<L>Na gwybedydd, a wyr pa hyd,</L>
<L>y pery'r byd in herbyn.</L>
</LG>
<LG>
<L N="10">10 Dywaid di pa hyd (o Dduw Ion)</L>
<L>y gwna d'elynion warthrudd?</L>
<L>A rydd dy g&acirc;s ei gabledd fri</L>
<L>arnat ti yn dragywydd?</L>
<L N="11">11 Paham y tynni'n ol dy law,</L>
<L>(&s;ef dy ddeheulaw berffaith,</L>
<L>Hon &s;ydd i'th fonwes) allan tynn,</L>
<L>a difa d'elyn diffaith.</L>
</LG>
<LG>
<L N="12">12 Cans o'r dechreuad Duw ei h&ucirc;n</L>
<L>ydyw fy'ngh&ucirc;n a'm brenin,</L>
<L>Fe a wna iechydwriaeth hir,</L>
<L>i bawb trwy'r tir a'i dilin.</L>
<L N="13">13 Parthu a wnaetho&s;t di &acirc;'th nerth</L>
<L>y mor, a'i anferth donnau,</L>
<L>Gwahenai&s;t, torrai&s;t, uwch y don,</L>
<L>bennau y blinion ddreigiau.</L>
</LG>
<LG>
<L N="14">14 Drylliai&s;t di ben, (nid gorchwyl gwan)</L>
<L>y Lefiathan anferth,</L>
<L>I'th bobl yn fwyd dodai&s;t efo,</L>
<L>wrth dreiglo yn y ddi&s;erth.</L>
<L N="15">15 Holltai&s;t y graig, tarddodd ffynnon,</L>
<L>ac aeth yn afon ffrwd-chwyrn,</L>
<L>A diysbyddai&s;t yn dra &s;ych</L>
<L>afonydd dyfr-grych cedyrn.</L>
</LG>
<LG>
<L N="16">16 Di biau'r dydd, di biau'r n&ocirc;s,</L>
<L>golau a haul-dlos geinwedd:</L>
<L N="17">17 Seiliai&s;t y ddaiar, lluniai&s;t h&acirc;f;</L>
<L>a gauaf, o'th ogonedd.</L>
<L N="18">18 Fy Arglwydd bellach cofia hyn,</L>
<L>i'r gelyn gynt dy gablu,</L>
<L>Ac i'r ynfydion roi drwg fri,</L>
<L>a'th enw di dirmygu.</L>
</LG>
<LG>
<L N="19">19 Oes dy durtur na dd&ocirc;d ar gawdd,</L>
<L>dan nawdd anifail creulon.</L>
<L>Na &acirc;d o'th g&ocirc;f (o Arglwydd da)</L>
<L>dy dyrfa, y rhai tlodion.</L>
<L N="20">20 Duw, edrych ar dy gyfammod,</L>
<L>a gwyl waelod y gwledydd:</L>
<L>Mae ym-mhob man drigfa dyn traws,</L>
<L>mae honynt liaws efrydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="21">21 Na ddychweled y truan tlawd</L>
<L>mewn difrawd ac mewn gwradwydd:</L>
<L>Y dyn anghenus, lle&s;g, a gwan,</L>
<L>a ddatcan dy enw, Arglwydd.</L>
<L N="22">22 Cyfod, dadlau dy ddadl (o Dduw)</L>
<L>dy enw yw yn dragywydd:</L>
<L>Coffa gabledd, yr hon drwy'r byd</L>
<L>a gayt gan ynfyd beunydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="23">23 Duw: nac anghofia lais a &s;on</L>
<L>d'elynion y cenhedloedd,</L>
<L>Eu &s;wn, a'i rhodres, a'i dadwrdd</L>
<L>a ddring i gwrdd &acirc;'r nefoedd.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<PB REF="303">
<HEAD>P&s;al. 75.</HEAD>
<LG>
<L>CLodforwn di (dragwyddol Dduw)</L>
<L>a'th enw yw yn agos.</L>
<L>Maint yw dy enw a'th nerth i'th hynt</L>
<L>dy wrthiau ynt iw ddangos.</L>
<L N="2">2 Dwedai&s;t, pan dderbyniwyf y llu</L>
<L>mi a rof farn gu ac union.</L>
<L N="3">3 Fel y nerthais &s;ylfeini'r byd</L>
<L>oedd rydd, a'i gyd trigolion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 Minnau a ddwedais hyn o'm bryd</L>
<L>wrth y rhai ynfyd, peidiwch,</L>
<L>Wrth annuwolion poethion chwyrn,</L>
<L>eich mebcyrn na dderchefwch.</L>
<L N="5">5 Och: na dderchefwch chwi mo'ch cyrn,</L>
<L>na &s;iglwch rychwyrn ragdal,</L>
<L>Ac na ddwedwch chwi yn warr-&s;yth</L>
<L>nid rhaid in' fyth mo'r gofal.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 O herwydd, nid o'r dwyrain draw</L>
<L>i ddyn ydaw derchafiad,</L>
<L>Nid o'r gorllewin, na'r deau,</L>
<L>y daw i chwithau godiad,</L>
<L N="7">7 Cans ar law Duw y mae y farn,</L>
<L>na fid gwr cadarn rygry',</L>
<L>Go&s;twng heddyw y naill heb pall,</L>
<L>a chodi'r llall y fory.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 Cans yn llaw'r Arglwydd phiol &s;ydd</L>
<L>cymy&s;gwin hyd wydd ynthi,</L>
<L>Tywalldodd hwn: drwg ddynion byd,</L>
<L>yfant i gyd o honi.</L>
<L N="9">9 Mynegaf finnau, ac i'm cof,</L>
<L>ei gerdd (Duw Iagof) canaf:</L>
<L>Torraf gyrn yr annuwiolawn,</L>
<L>a phen y cyfiawn codaf.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 76.</HEAD>
<LG>
<L>YN Iuda ac I&s;rael dir</L>
<L>adweinir ein Duw cyfion.</L>
<L N="2">2 Ei babell ef yn Salem &s;ydd,</L>
<L>a'i bre&s;wylfydd yn Sion.</L>
<L N="3">3 Yno drylliodd y bwa a'r &s;aeth,</L>
<L>a'r frwydr a wnaeth yn ddarnau:</L>
<L>A thorrodd ef yn chwilfriw m&acirc;n</L>
<L>bob tarian, a phob cleddau.</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 Traw&s;ion fu cedyrn mynydd gynt,</L>
<L>mewn y&s;pail helynt uchel,</L>
<L>Uwch a chryfach wyt na hwyntwy,</L>
<L>nid rhaid byth mwy mo'i gochel.</L>
<L N="5">5 Pob cadarn galon a ymroes,</L>
<L>ac ni ddeffroes o'i gyntyn.</L>
<L>Pawb a ddiffrwythodd pan ddaeth braw,</L>
<L>ni chae un llaw ei dderbyn.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 O'th waith (Duw Iagof) a'th amharch</L>
<L>cerbyd a'r march rhoi i huno.</L>
<L N="7">7 Ofnadwy wyd pwy i'th lid wg,</L>
<L>a &s;aif i'th olwg effro?</L>
<L N="8">8 Pan ddaeth o'r nefoedd dy farn di,</L>
<L>yr wyd yn peri' i chym'ryd,</L>
<L>Y ddaiar ofnodd, a'i holl lu,</L>
<L>rhoi&s;t i o&s;tegu ennyd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="9">9 I farnu pan gyfododd Duw</L>
<L>i gadw yn fyw y gwirion,</L>
<L>A'r rhai oedd lonydd yn y tir,</L>
<L>yr oeddyn gywir galon.</L>
<L N="10">10 Cans poethder dyn yw dy fawl di,</L>
<L>felly go&s;tegi drallod:</L>
<L>Eu gwres, i'r da a fag gref ffydd,</L>
<L>i'r drwg a fydd yn ddyrnod.</L>
</LG>
<LG>
<L N="11">11 Eich rhodd i'r Arglwydd Dduw addewch,</L>
<L>a llawn gwblhewch eich gobrwy,</L>
<L>Pawb &s;ydd o amgylch Sion deg,</L>
<L>rhowch anrheg i'r ofnadwy.</L>
<L N="12">12 Ef a o&s;tyngodd uchel fryd,</L>
<L>ac y&s;pryd gwyr rhyfelgar:</L>
<L>Fo a yr ofn ynghanol hedd,</L>
<L>ar holl frenhinedd daiar.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 77.</HEAD>
<LG>
<L>FY llais at Dduw, pan roddais lef,</L>
<L>fy llais o'r neffo'i clybu;</L>
<L>A'm llais gweddiais ar Dduw Ner,</L>
<L>pan oedd blinder yn tarddu.</L>
<L N="2">2 Y dydd y rhedai' mriw, a'r nos</L>
<L>ni pheidiai achos llafur,</L>
<L>Mewn blin gyfyngder gwn fy mod,</L>
<L>a'm hoes yn gwrthod cyfur.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Yna y cofiwn Dduw a'i glod,</L>
<L>pan &s;yrthia i drallod enbyd:</L>
<L>Y na gweddiwn dros fy mai,</L>
<L>pan derfy&s;gai fy y&s;pryd.</L>
<L N="4">4 Tra fawn yn effro, ac mewn &s;ann,</L>
<L>heb allel allan ddwedyd,</L>
<L N="5">5 Y &s;tyriais yna'r dyddiau gynt,</L>
<L>a'r helynt hen o'r cynfyd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 Cofiwn fy'ngherdd y nos fy hun,</L>
<L>heb gael amrantun, chwiliwn</L>
<L>A chalon effro, genau mud,</L>
<L>&acirc;'m hy&s;pryd ymddiddanwn:</L>
<L N="7">7 A i'n dragywydd y cilia'r Ion?</L>
<L>a fydd ef bodlon mwyach?</L>
<PB REF="304">
<L N="8">8 A ddarfu byth ei nawdd a'i air?</L>
<L>a gair ei addaw bellach?</L>
</LG>
<LG>
<L N="9">9 Anghofiodd Duw i drugarhau?</L>
<L>a ddarfu cau ei galon?</L>
<L>A baid efe byth (meddwn i)</L>
<L>fal hyn &acirc; &s;orri'n ddigllon?</L>
<L N="10">10 Marwolaeth im' yw'r meddwl hwn:</L>
<L>a throis yn grwn i gofio</L>
<L>Ei fawr nerth gynt: cofio a wnaf,</L>
<L>waith y Goruchaf etto.</L>
</LG>
<LG>
<L N="11">11 Cofiaf dy weithredoedd (f' Arglwydd)</L>
<L>a'th wrthiau hylwydd cofiaf,</L>
<L N="12">12 Am bob rhyfeddod a phob gwaith,</L>
<L>&acirc; myfyr maith y traethaf.</L>
<L N="13">13 O Dduw, pa Dduw &s;ydd fal ti Dduw?</L>
<L>dy ffordd di yw'n &s;ancteiddiol:</L>
<L N="14">14 Dy waith dengys dy nerth i'r byd,</L>
<L>pair in'i gyd dy ganmol.</L>
</LG>
<LG>
<L N="15">15 Dy nerth fawr hon a ro'i&s;t ar led,</L>
<L>wrth wared yr h&ecirc;n bobloedd,</L>
<L>Iagof, a Io&s;eph a fu gaeth,</L>
<L>a'i holl hiliogaeth luoedd.</L>
<L N="16">16 Y deifr gwel&s;ant, ofna&s;ant hyn,</L>
<L>a dychryn cyn eu &s;ymmud.</L>
<L N="17">17 Cymylau dwfr cylch wybr yn gwau,</L>
<L>a mellt fal &s;aethau enbyd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="18">18 Dy daran rhuodd fry'n y nen,</L>
<L>dy fellt gwnaent wybren olau,</L>
<L>Y ddaiair i&s;od a gyffrodd,</L>
<L>ac a ddychrynodd hithau.</L>
<L N="19">19 Yn eigion m&ocirc;r mae y ffordd dau,</L>
<L>a'th lwybrau mewn deifr &s;ugnedd,</L>
<L>Ac ni adweinir byth mo'th ol,</L>
<L>yn dy anfeidrol fowredd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="20">20 Dy bobloedd a dywy&s;ai&s;t di</L>
<L>drwy anial ddry&s;ni efrydd,</L>
<L>Gan law Mo&s;es, a'i frawd Aaron,</L>
<L>fel defaid gwirion llonydd.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 78.</HEAD>
<LG>
<L>FY'mhobl i gyd gwrandewch fy neddf,</L>
<L>a boed fy'ngreddf i'ch calon,</L>
<L>Clu&s;t ymo&s;tyngwch a'm genau,</L>
<L>i y&s;tyr geiriau ffyddlon.</L>
<L N="2">2 Mewn diharebion, i barhau,</L>
<L>fy'ngenau a egoraf,</L>
<L>A h&ecirc;n ddamhegion oedd ar hyd</L>
<L>y cynfyd a ddango&s;af.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Y rhai a glyw&s;om gynt eu bod,</L>
<L>ac ym yn gwybod hefyd,</L>
<L>Ac a fynegodd yn ddiau,</L>
<L>ein tadau er y cynfyd.</L>
<L N="4">4 Heb gel mynegwn ninnau'n ffraeth,</L>
<L>hyn iw hiliogaeth hwythau:</L>
<L>Canmolwn Dduw i'r oes a ddel,</L>
<L>ei nerth a'i uchel wrthiau.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Felly gorchmynnodd ef fod cof,</L>
<L>yn Iagof: ac i'r hynaf</L>
<L>Yn I&s;rael ddy&s;gu iw blant,</L>
<L>ogoniant y goruchaf.</L>
<L N="6">6 Fel y gwypid o oes i oes,</L>
<L>y rhoes ef ei dy&s;tiolaeth:</L>
<L>O D&acirc;d i f&acirc;b, o f&acirc;b i wyr,</L>
<L>i gadw llwyr wybodaeth.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Gobeithio'n Nuw, cofio ei waith:</L>
<L>y &s;ydd mal rhaith eneidiol:</L>
<L>I gael cadw ei orchymmyn,</L>
<L>rhoes Duw'r wers hyn yn rheidiol.</L>
<L N="8">8 Rhag ofn mynd o'r genhedlaeth hyn</L>
<L>yn gyndyn ac anufydd:</L>
<L>A chalon wan ac y&s;pryd gwael</L>
<L>heb afael gyda'i llywydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="9">9 Eu tadau, fel plant Ephraim,</L>
<L>yn arfog lym er &s;aethu,</L>
<L>Troe&s;ant eu cefnau yn y g&acirc;d,</L>
<L>ymroi a dadynylu.</L>
<L N="10">10 Cyfammod Duw a wrthodent,</L>
<L>ni rodient yn ei Gyfraith,</L>
<L N="11">11 Anghofio'i wyrth a wel&s;ent gynt,</L>
<L>a'i ddeddfau oeddynt berfiaith.</L>
</LG>
<LG>
<L N="12">12 Yn nhir yr Aipht: ym maes Zoan,</L>
<L>gwnaeth Duw gyflafan fwyfwy.</L>
<L N="13">13 Rhoi dwfr y m&ocirc;r yn ddau dwrr crych</L>
<L>a'r llawr yn &s;ych i drammwy.</L>
<L N="14">14 Y dydd mewn niwl, y nos a th&acirc;n,</L>
<L>twy&s;ai'n l&acirc;n ei bobloedd:</L>
<L N="15">15 Holldi'r creigiau a'i troi'n llynniau,</L>
<L>a llenwi ei lu a dyfroedd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="16">16 Er tynnu dwfr o'r garreg l&acirc;s,</L>
<L>er llithro'n loyw l&acirc;s ffrydau:</L>
<L N="17">17 Yn yr anialwch digient Dduw,</L>
<L>chwanegent amryw feiau.</L>
<L N="18">18 Yn y diffaethwch profent Dduw,</L>
<L>oes fwyd i fyw? meddylient:</L>
<L N="19">19 A all Duw gael i'n ymma fwyd,</L>
<L>mewn cyfryw lochwyd? dwedent.</L>
</LG>
<LG>
<L N="20">20 Er taro'r graig a rhedeg dwr,</L>
<L>yn ffrydau, cyflwr diball:</L>
<L>A eill efe roi i'n fara'a chig,</L>
<L>i'n cadw yn ddiddig ddiwall?</L>
<PB REF="304">
<L N="21">21 Pan glybu Duw yr araith hon,</L>
<L>fel t&acirc;n yn wreichion nynnodd,</L>
<L>Yn Iago ac yn I&s;rael,</L>
<L>gan lid yn vchel digiodd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="22">22 A'i ddig oedd am na chredent hwy,</L>
<L>i Dduw a'i fwyfwy fowredd,</L>
<L>Ac na welent pa iechyd oedd</L>
<L>yn ei weithredoedd rhyfedd.</L>
<L N="23">23 Gorchymmyn wybren, a'i gwarhau,</L>
<L>egoryd dry&s;au'r nefoedd:</L>
<L N="24">24 A Manna'n fwyd, fel gwenith nef,</L>
<L>a lawiodd ef iw luoedd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="25">25 Rhoi i ddyn gael rhyw luniaeth da,</L>
<L>&s;ef bara yr Angylion:</L>
<L N="26">26 Gyrru rhyd wybren ddwyrain wynt</L>
<L>gyd&acirc;'r deheuwynt nerthlon.</L>
<L N="27">27 Fel y llwch y rhoes gig iw hel,</L>
<L>ac adar fel y tywod:</L>
<L N="28">28 Ynghylch eu gwer&s;yll a'i trigfydd,</L>
<L>y glawiai beunydd gawod.</L>
</LG>
<LG>
<L N="29">29 Bwyta digon o wledd ddiwael,</L>
<L>a chael eu bwyd dymunol:</L>
<L N="30">30 Ac heb ommedd dim ar eu blys,</L>
<L>nac mo'i hewyllys cnawdol.</L>
<L N="31">31 A'i tameidiau hwy iw &s;afnau,</L>
<L>(ys ofnwn y Goruchaf:)</L>
<L>Yn I&s;rael lladdodd iw ddig</L>
<L>wyr etholedig bra&s;af.</L>
</LG>
<LG>
<L N="32">32 Er hyn pechent, ac ni chredent,</L>
<L>iw iach radau rhyfedd:</L>
<L N="33">33 Treuliodd Duw eu hoes hwy am hyn,</L>
<L>mewn dychryn ac oferedd.</L>
<L N="34">34 Tra fyddai Duw yn eu lladd hwy,</L>
<L>os cei&s;ient dramwy atto:</L>
<L>Os doent drwy hiraeth at ei r&acirc;s,</L>
<L>yn forau gl&acirc;s iw gei&s;io:</L>
</LG>
<LG>
<L N="35">35 Os cofient fod Duw iw holl hynt,</L>
<L>graig iddynt a gwaredydd:</L>
<L N="36">36 (Er cei&s;io &s;iommi Duw'n y daith,</L>
<L>&acirc;'i gweiniaith, ac &acirc;'i celwydd:</L>
<L N="37">37 Er nad oedd eu calon yn iawn,</L>
<L>na ffyddlawn iw gyfammod:)</L>
<L N="38">38 Er hyn trugarhaei Duw o'r nef,</L>
<L>a'i nodded. ef oedd barod.</L>
</LG>
<LG>
<L>Rhag eu difa, o'i lid y troes,</L>
<L>ac ni chyffroes iw hartaith:</L>
<L N="39">39 Cofiodd ddyn, os marw a wnai,</L>
<L>nas gallai ddychwyl eilwaith.</L>
<L N="40">40 Pa &s;awl gwaith y cyffroe&s;ant hwy</L>
<L>wrth fyned trwy'r anialwch?</L>
<L>Gan ddigio Duw a'i lwyr dri&s;thau,</L>
<L>ynghreigiau y diffeithwch.</L>
</LG>
<LG>
<L N="41">41 Troe&s;ant, profa&s;ant Dduw &acirc;'i chwant,</L>
<L>gan demptio Sanct yr I&s;rael:</L>
<L N="42">42 Anghofio eu cadw hwynt fal hyn,</L>
<L>rhag cael o'i ca&s;ddyn afael.</L>
<L N="43">43 Rhoe&s;ai'n yr Aipht arwydd o'i r&acirc;s</L>
<L>a'i wyrth yn ninas Zoan:</L>
<L N="44">44 Y modd y troes eu dwfr yn waed,</L>
<L>ni chaed dim glan-ddwfr allan.</L>
</LG>
<LG>
<L N="45">45 Rhoes Duw yngwl&acirc;d yr Aipht iw plau&punc;</L>
<L>waed, gwybed, llau, a llyffaint:</L>
<L N="46">46 Lindys, locu&s;t, i ddifa'i ffrwyth,</L>
<L>a chenlly&s;g lwyth, a mall-haint.</L>
<L N="47">47 Di&s;trywiodd Duw eu hyd, gwellt, gwydd</L>
<L N="48">48 Eu coedydd, a'i han'feiliaid:</L>
<L>A chenlly&s;g ce&s;&s;air, mellt a roes,</L>
<L>bu wrth eu heinioes danbaid.</L>
</LG>
<LG>
<L N="49">49 Rhoes arnynt bwys ei lid, a'i f&acirc;r,</L>
<L>ac ing anghreugar digllon:</L>
<L>Ffrwyth ei lidiowgrwydd ef, a'i wg,</L>
<L>anfonodd ddrwg angylion.</L>
<L N="50">50 Rhyw ffordd a hon iw lid a droes,</L>
<L>heb ludd iw heinioes angau,</L>
<L>Ond dwyn eu bywyd hwy drwy haint,</L>
<L>yn ei ddigofaint yntau.</L>
</LG>
<LG>
<L N="51">51 Yna y tarawodd vn Duw naf</L>
<L>y plant cyntaf-anedig:</L>
<L>Yn nhir yr Aipht, a phebyll Cam,</L>
<L>&s;ef am ei fod yn llawnddig.</L>
<L N="52">52 Ond (gan droi at ei bobl yn hawdd)</L>
<L>foi twy&s;awdd drwy'r anialfan,</L>
<L>Fel arwain defaid, lwybrau pell,</L>
<L>yn wael ddiadell fechan.</L>
</LG>
<LG>
<L N="53">53 Arweiniodd hwyntwy yn ddiofn,</L>
<L>drwy'r m&ocirc;r (ffordd ddofn) heb wlychu,</L>
<L>A'i holl elynion heb fwy &s;tor,</L>
<L>fe wnaeth i'r m&ocirc;r eu llyngcu.</L>
<L N="54">54 Rhoes hwy i etifeddu'n rhydd,</L>
<L>ym mynydd ei &s;ancteiddrwydd:</L>
<L>Yr hwn a ddarfu ei warhau,</L>
<L>&acirc; llaw ddeau yr Arglwydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="55">55 Rhoes ef y wl&acirc;d i ddwyn pob ffrwyth,</L>
<L>rhoes i bob llwyth ei gyfran</L>
<L>O I&s;rael, ac yn eu plaid,</L>
<L>rhoi'r hen drigoliaid allan.</L>
<L N="56">56 Er hyn temptient, a digient Dduw</L>
<L>hwn vnic yw &s;ancteiddiol:</L>
<L>Ac ni fynnent mo'r vfyddhau,</L>
<L>iw dy&s;tiolaethau nefol.</L>
</LG>
<LG>
<PB REF="305">
<L N="57">57 Ond mynd ar gil, ac ymlaccau,</L>
<L>fel eu holl dadau twyll naws:</L>
<L>Megis bwa a fai mewn c&acirc;d,</L>
<L>ac yntho dafliad gwyrdraws.</L>
<L N="58">58 Hwyntwy yn fynych a'i cyffroent,</L>
<L>mewn camwedd troent oddiwrtho</L>
<L>At wylfa nos, a delw o bren,</L>
<L>fal hyn y digien efo.</L>
</LG>
<LG>
<L N="59">59 Ond y Gorucha 'n gweled hyn,</L>
<L>a ddigiodd wrthyn hwythau:</L>
<L>Felly dirmygodd I&s;rael,</L>
<L>a gadel ei ammodau.</L>
<L N="60">60 Yna'r ymadawodd efo,</L>
<L>&acirc; chy&s;egr Shilo dirion:</L>
<L>Ei bebyll a'i brif y&s;gol ddy&s;g,</L>
<L>lle' bua&s;a i'my&s;g ei ddynion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="61">61 Ei nerth a roes i garchar caeth,</L>
<L>dan elyn daeth eu mowredd:</L>
<L N="62">62 Ei bobl ei h&ucirc;n i'r cleddau llym',</L>
<L>(f<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">l dyna rym' ei 'ddigedd:)</L>
<L N="63">63 Ei wyr ieuainc fo'i rhoes i'r t&acirc;n,</L>
<L>gweryfon gl&acirc;n rhoes heibio:</L>
<L N="64">64 Ei offeiriaid i'r cleddyf gl&acirc;s,</L>
<L>a'i weddw ni chafas wylo.</L>
</LG>
<LG>
<L N="65">65 Yr Arglwydd gwedi hyn deffroe,</L>
<L>fal un a ddoe o gy&s;gu:</L>
<L>Neu fal gwr cadarn wedi gwin,</L>
<L>yn erwin iw dychrynu.</L>
<L N="66">66 Taflodd y gelyn yn ei ol,</L>
<L>rhoes mewn tragwyddol wradwydd,</L>
<L N="67">67 Rhoes wyrion Jo&s;eph dan vn pwyth,</L>
<L>ac Ephraim lwyth i dramgwydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="68">68 Gwedi cwlio y rhai'n i gyd,</L>
<L>fo roes ei fryd ar Juda:</L>
<L>Ar fynydd Seion (ei dret&acirc;d)</L>
<L>o gariad yw bre&s;wylfa.</L>
<L N="69">69 Yna yr adeiladodd ef</L>
<L>adeilad gref a howddgar,</L>
<L>Yn gy&s;egr-lys byth i barhau,</L>
<L>fel hen &s;eiliadau'r ddaiar.</L>
</LG>
<LG>
<L N="70">70 Etholodd ef Ddafydd ei w&acirc;s,</L>
<L>yr hwn oedd ddi&s;as fugail:</L>
<L>Ac a'i dug ef ir maes yn l&acirc;n,</L>
<L>o'i gorlan a'i ddefeid-gail,</L>
<L N="71">71 O borthi defaid mammau wyn,</L>
<L>iw ddwyn i borthi dynion:</L>
<L>Iagof, ac I&s;rael, a'i plant,</L>
<L>dyna ei feddiant ffyddlon.</L>
</LG>
<LG>
<L N="72">72 Yntau a'i porthodd hwynt yn ol</L>
<L>ei berffaith re&s;ol galon:</L>
<L>Ac a'i trinodd hwy yn brydferth,</L>
<L>o nerth ei ddwylaw cyfion.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 79.</HEAD>
<LG>
<L>LLawer cenedl (o Dduw) a ddaeth,</L>
<L>i'th etifeddiaeth vnig:</L>
<L>Rhoed Caer&s;elem a'i chy&s;&s;egr hi,</L>
<L>yn garneddi o gerrig.</L>
<L N="2">2 Rhoi cyrph dy wei&s;ion, wrth eu rhaid</L>
<L>i hediaid y ffurfafen:</L>
<L>I'nfeiliaid maes rhoi cig dy &s;aint,</L>
<L>fel dyma fraint aflawen.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Fel ffrydau dwfr tywallt a wnaed,</L>
<L>eu gwaed o amgylch dinas</L>
<L>Caer&s;elem, heb roi corph mewn bedd,</L>
<L>fel dyna ddiwedd atgas.</L>
<L N="4">4 Yn ddirmyg, gwradwydd, ac yn warth,</L>
<L>i bawb o'n pobparth ydym.</L>
<L N="5">5 O Dduw pa hyd? wyd byth yn ddig?</L>
<L>ai fel t&acirc;n ffyrnig poethlym?</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 Tywallt dy lid ar bobl e&s;tron,</L>
<L>rhai nid adwaenon m'onot:</L>
<L>Ac ar dyrna&s;oedd ni eilw,</L>
<L>(Duw) ar dy enw hynod.</L>
<L N="7">7 Cans wyrion Iagof (bobl oedd gu)</L>
<L>y maent iw hyfu'n rhyfedd:</L>
<L>Ac a wnaethant i'r rhei'ni fod</L>
<L>pre&s;wylfod anghyfannedd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 Na chofia'n camwedd gynt i'n hoes,</L>
<L>Duw bry&s;&s;ia moes drugaredd:</L>
<L>Dy nodded a'n rhagflaeno ni</L>
<L>&s;y' mewn trueni'n gorwedd.</L>
<L N="9">9 O Dduw ein iechyd cymorth ni,</L>
<L>er mwyn dy fri gogonol:</L>
<L>A gwared er mwyn dy enw tau,</L>
<L>ni rhag pechodau marwol.</L>
</LG>
<LG>
<L N="10">10 Pan y gofynnant ple mae'n Duw,</L>
<L>dod arnynt amryw ffonnod:</L>
<L>I ddial gwaed dy ddwyfol blant,</L>
<L>ac yno c&acirc;nt hwy wybod.</L>
<L N="11">11 Duw, doed ochenaid ger dy fron</L>
<L>dy garcharorion rhygaeth:</L>
<L>Ac yn dy ddirfawr ogoniant,</L>
<L>ymddiffyn blant marwolaeth.</L>
</LG>
<LG>
<L N="12">12 Ein cymdogion a'th gablodd di,</L>
<L>t&acirc;l i'r rhei'ni yn gwbl ol</L>
<L>Eu cabledd iw mynwe&s;au'i hun,</L>
<L>o Arglwydd gun gorche&s;tol.</L>
<L N="13">13 Ninnau dy bobl a'th ddefaid m&acirc;n,</L>
<L>a wnawn it g&acirc;n ogonawl,</L>
<PB REF="305">
<L>O oes i oes byth i barhau,</L>
<L>ac i'th fawrhau'n dragwyddol.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 80.</HEAD>
<LG>
<L>CLyw di fugail i I&s;rael,</L>
<L>&s;y'n arwain fel y defaid,</L>
<L>Hil Iagof, a llewyrcha di,</L>
<L>a'&s;teddi ar Gerubiaid.</L>
<L N="2">2 Fel y gwelo Ephraim hyn,</L>
<L>Benjamin a Mana&s;&s;es:</L>
<L>Cyfod, cymorth a gwared ni,</L>
<L>o'th fawr ddaioni cynnes.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Llewyrcha d'wyneb, dychwel ni,</L>
<L>Duw di a'n cedwi'n gyflym:</L>
<L N="4">4 Duw y lluoedd, clyw ein gweddi,</L>
<L>pa hyd y &s;orri wrthym?</L>
<L N="5">5 Llewa'i bara, drwy wylo yn do&s;t,</L>
<L>a wnaetho&s;t di i'r eiddod:</L>
<L>A rhoi iddynt ddagrau bob awr,</L>
<L>drwy fe&s;ur mawr yn ddiod.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 Duw i'n gelynion o bob parth</L>
<L>rhoi&s;t ni yn warth i'n gwatwar:</L>
<L N="7">7 Llewyrcha d'wyneb, dychwel ni,</L>
<L>felly i'n cedwi'n gynnar.</L>
<L N="8">8 Dugo&s;t o'r Aipht winwydden ir,</L>
<L>rhoi&s;t iddi dir i dyfu:</L>
<L>A'r holl genhedloedd o bob man,</L>
<L>troi&s;t allan cyn ei phlannu.</L>
</LG>
<LG>
<L N="9">9 Arloe&s;ai&s;t y tir o'i blaen hi,</L>
<L>a pherai&s;t iddi wreiddio:</L>
<L N="10">10 Llanwodd, cuddiodd bob bryn a llawr</L>
<L>fel cedrwydd mawr yn brigo.</L>
<L N="11">11 A'i hiraidd frig y&s;thyn yr oedd</L>
<L>hyd foroedd ac afonydd:</L>
<L N="12">12 Pam y rhwygai&s;t gae'r f&acirc;'th ber lwyn</L>
<L>i bawb i ddwyn ei ffrwythydd?</L>
</LG>
<LG>
<L>Pawb ai heibio yn tynnu ei grawn,</L>
<L>pan oedd hi'n llawn ffrwyth arni:</L>
<L N="13">13 A'r baedd o'r coed yn tirio 'i llawr,</L>
<L>a'r bwy&s;tfil mawr iw phori.</L>
<L N="14">14 O Dduw y lluoedd, edrych, gwyl,</L>
<L>a dychwyl i 'mgleddu</L>
<L>Y winllan hon a blennai&s;t di,</L>
<L>&acirc;'th law, a'i rhoddi 'dyfa.</L>
</LG>
<LG>
<L N="15">15 Lle cadarnhei&s;t i ti dy hun,</L>
<L>dy brif blanhigyn dedwydd:</L>
<L N="16">16 Llygrwyd &acirc;'r cledd, a'r t&acirc;n yn faith,</L>
<L>a hyn o waith dy gerydd:</L>
<L N="17">17 I gryfhau gwr dy ddehau law,</L>
<L>boed dro&s;taw dy fraich nerthol:</L>
<L>Hwn a &s;icchrei&s;t i ti dy hun,</L>
<L>&s;ef dros fab dyn dewi&s;ol.</L>
</LG>
<LG>
<L N="18">18 Tros hwn tra rhoddych di dy law,</L>
<L>oddiwrthaw ni ddychwelwn:</L>
<L>O Dduw, dadebra, by wha ni,</L>
<L>ar d'enw di y galwn.</L>
<L N="19">19 A dadymchwel nyni i fyw,</L>
<L>o Arglwydd Dduw y lluoedd:</L>
<L>Tywynna arnom d'wyneb-pryd,</L>
<L>ni a gawn iechyd bythoedd.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 81.</HEAD>
<LG>
<L>O Cenwch fawl i Dduw ein nerth,</L>
<L>cerdd brydferth cenwch iddo:</L>
<L>A llafar lais, a genau ffraeth,</L>
<L>gerddwriaeth i Dduw Iago.</L>
<L N="2">2 Cymerwch gathl y p&s;allwyr l&acirc;n,</L>
<L>a moe&s;wch dympan hefyd:</L>
<L>A chei&s;iwch ganu gyd&acirc; hyn</L>
<L>y nabl a'r delyn hyfryd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Cenwch vdcyrn ar loer newydd,</L>
<L>y pryd &s;ydd nodol iddo:</L>
<L N="4">4 Sef deddf yw hon ar wyl vchel,</L>
<L>Duw I&s;rael ac Iago.</L>
<L N="5">5 Yn Jo&s;eph clymmodd hyn yn ddyfg,</L>
<L>pan ddaeth o fyfg yr Aiphtwyr:</L>
<L>Lle clywais iaith oedd ddieithr im',</L>
<L>heb ddeall dim o'i hy&s;tyr.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 Dwedodd fy Nuw: drwy nerth fy mraich</L>
<L>tynnais faich eich y&s;gwyddau:</L>
<L>Ac felly tynnais eich dwy law,</L>
<L>i'madaw a'r ffwrnei&s;iau.</L>
<L N="7">7 I'th flinder gelwai&s;t arnaf fi,</L>
<L>gwaredais di Sut yma:</L>
<L>Wrth lais taran fy mrhofiad oedd,</L>
<L>ynglan dyfroedd Meribba.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 Fy mhobl I&s;rael gwrando fi,</L>
<L>os y&s;tyri yn ffyddlon:</L>
<L N="9">9 Na fid ynot arall yn Dduw,</L>
<L>na chrymma'i gaudduw e&s;tron.</L>
<L N="10">10 Myfi yr Arglwydd Dduw a'th ddug</L>
<L>o'r Aiphtir caddug allan:</L>
<L>Llanwaf dy fol heb ddiffyg dafn,</L>
<L>lleda dy &s;afn yn llydan.</L>
</LG>
<LG>
<L N="11">11 Ni choeliai I&s;rael fy rhybudd,</L>
<L>ni fyddent vfydd imi:</L>
<L N="12">12 Gollyngais hwynt iw ffyrdd eu hun,</L>
<L>iw cyngor cyndyn hynny.</L>
<L N="13">13 Och na wranda&wcirc;&s;ai I&s;rael,</L>
<L>gan rodio'n ffel fy llwybrau:</L>
<PB REF="306">
<L N="14">14 A phwys fy llaw lletha&s;wn fron</L>
<L>eu holl elynion hwythau.</L>
</LG>
<LG>
<L N="15">15 Ca&s;eion ein Duw, yn ei lid,</L>
<L>a o&s;tyng&ecirc;&s;yd iddaw.</L>
<L>Ac ef a roe&s;ai yn y tir</L>
<L>ammodau hir i'r eiddaw.</L>
<L N="16">16 Ein Duw a roe&s;ai iddynt borth,</L>
<L>drwy fra&s;der cymorth rhadol:</L>
<L>Rhoi mel o'r graig, rhoi llaeth yn flith,</L>
<L>a gwenith yn ddigonol.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 82.</HEAD>
<LG>
<L>HOll farnwyr byd mae Duw'n eu my&s;g,</L>
<L>pe cymrent addy&s;g gantho:</L>
<L>Duw yw ymy&s;g y duwiau m&acirc;n,</L>
<L>a'i farn &s;y l&acirc;n heb wyro.</L>
<L N="2">2 Pa hyd y rhoddwch farn ar dro,</L>
<L>gan bleidio gyd&acirc;'r trow&s;ion?</L>
<L N="3">3 I'r tlawd, ymddifad, rheidus trwch,</L>
<L>pa ham na fernwch vnion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 Gwrandewch chwi ar y gwan a'r gwael,</L>
<L>a'r tlawd heb gael mo'i gyfraid,</L>
<L>(Pan ddel y rhei'ni gar eich bron)</L>
<L>o ddwylo'r trow&s;ion diriaid.</L>
<L N="5">5 Gwyr heb wybod, heb ddeall chwaith</L>
<L>&s;y'n rhodio taith tywyllni:</L>
<L>Ni &s;yflent hwy, pe &s;iglai'nghyd,</L>
<L>yr hollfyd a'i &s;ylfeini.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 Dwedais mai duwiau ych yn &s;iwr,</L>
<L>a phlant i'r Gwr goruchaf:</L>
<L>Er hyn mal dyn marw a wnewch,</L>
<L>vn gwymp a gewch a'ch hynaf.</L>
<L N="7">7 Duw cyfod, a dyro farn ar</L>
<L>y ddaiar a'i thyrna&s;oedd:</L>
<L>Cans mawr yw d'etifeddiaeth, di</L>
<L>a feddi'r holl genhedloedd.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 83.</HEAD>
<LG>
<L>NA o&s;tega, na thaw, na fydd</L>
<L>di lonydd Duw y lluoedd:</L>
<L N="2">2 Wele, d'elynion yn cryfhau,</L>
<L>gan godi 'pennau i'r nefoedd.</L>
<L N="3">3 Ymgyfrinachu dichell ynn',</L>
<L>y lle mae ganthyn fwriad,</L>
<L>A dychymygu dilen brudd,</L>
<L>i ni &s;y'n ymgudd danad.</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 Dweda&s;ant, dewch difethwn hwynt</L>
<L>na byddo honynt genhedl:</L>
<L>Ac na byddo byth (meddant hwy)</L>
<L>am I&s;rael mwy mor chwedl.</L>
<L N="5">5 Ymgynghora&s;ant bawb ynghyd,</L>
<L>ac yn vn fryd i'th erbyn,</L>
<L N="6">6 Edom, I&s;mael, Moab blaid,</L>
<L>a'r holl Hagariaid cyndyn.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Gebal, Ammon, Amalechiaid,</L>
<L>Phili&s;tlaid a gwyr Tyrus:</L>
<L N="8">8 A&s;&s;ur, yn gydfraich &acirc; phlant Lot,</L>
<L>fal dyna gnot malei&s;us.</L>
<L N="9">9 T&acirc;l dithau adref yn y man,</L>
<L>megis i Madian greulon,</L>
<L>I Si&s;era, ne'i Jabin &s;wrth,</L>
<L>a laddwyd wrth lan Cizon.</L>
</LG>
<LG>
<L N="10">10 Yn Endor gynt bu laddfa fawr</L>
<L>ar hyd y llawr ar wa&s;gar:</L>
<L>Gwna honynt hwythau laddfa ail,</L>
<L>a'i cyrph yn dail i'r ddaiar.</L>
<L N="11">11 Go&s;od eu bonedd hwy fel Zeb,</L>
<L>ac Oreb yr vn diwedd:</L>
<L>A'i twy&s;ogion fel Zeba,</L>
<L>a Salmunna i orwedd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="12">12 Dwedent y 'mynnent yn eu byw</L>
<L>gy&s;egrfa Duw i'w meddiant:</L>
<L N="13">13 Fel troad rhod, neu wellt mewn gwynt,</L>
<L>dyna yr hynt a gaffant.</L>
<L N="14">14 Fal y lly&s;g y t&acirc;n bob pren crin,</L>
<L>a'r fflam yr eithin mynydd;</L>
<L N="15">15 Felly &acirc;'th '&s;torm, ymlid hwy'n gynt</L>
<L>n&acirc; dychryn corwynt efrydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="16">16 Llanw eu t&acirc;l o warth a chwys,</L>
<L>cei&s;iant ar frys yr Arglwydd.</L>
<L N="17">17 Ac yn dragwyddol iddynt bydd,</L>
<L>gywilydd, mefl, a gwradwydd.</L>
<L N="18">18 Difether hwynt: gwyped dyn byw</L>
<L>mai d'enw di yw Jehovah:</L>
<L>Ac mai ti vnic Dduw &s;ydd ar</L>
<L>y ddaiar yn oruchaf.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 84.</HEAD>
<LG>
<L>DY Babell di mor hyfryd yw</L>
<L>(o Arglwydd byw y lluoedd)</L>
<L N="2">2 Mynych chwenychais weled hon,</L>
<L>rhag mor dra-thirion ydoedd.</L>
<L>Mae f'enaid i (fy Ion) mewn blys,</L>
<L>i'th gy&s;&s;egr lys dueddu:</L>
<L>Fy'nghalon i, a'm holl gnawd yw,</L>
<L>yn Nuw byw'n gorfoleddu.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 A deryn y to cafodd dy,</L>
<L>a'r wennol fry iw chywion</L>
<L>Le wrth dy allor di iw trin,</L>
<L>fy Nuw a'm brenin tirion,</L>
<PB REF="306">
<L N="4">4 Gwyn ei fyd a drig yn dy dy,</L>
<L>caiff dy folianny ddigon:</L>
<L N="5">5 Ac ynot ti &s;y'n cadarnhau,</L>
<L>a'th lwybrau yn eu calon.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 Pe rhon a gorfod ar y rhai'n</L>
<L>rhyd glyn wylofain dramwy:</L>
<L>Go&s;odant ffynnon iddyn nhw,</L>
<L>a'r glaw a leinw fwyfwy.</L>
<L N="7">7 Ant rhagddynt bawb o nerth i nerth,</L>
<L>nes cael yn brydferth ddyfod:</L>
<L>I'mddangos i Dduw gar ei fron,</L>
<L>yn Sion ei bre&s;wylfod.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 Arglwydd Dduw y lluoedd clyw fi,</L>
<L>a'm gweddi o Dduw Jagof:</L>
<L N="9">9 Gwel wyneb d'eneiniog, a'i &s;t&acirc;d,</L>
<L>Duw'n tarian n&acirc;d fi'n angof.</L>
<L N="10">10 Gwell yw n&acirc; mil, un dydd i'th dy,</L>
<L>am hynny mwy dewi&s;ol.</L>
<L>Im fod ar riniog y drws tau,</L>
<L>n&acirc; phla&s;au yr annuwiol.</L>
</LG>
<LG>
<L N="11">11 Sef, haul a tharian yw Duw m&acirc;d,</L>
<L>a rydd r&acirc;d a gogoniant:</L>
<L>Ni le&s;tair ef ddaioni maith,</L>
<L>i'r rhai a berffaith rodiant.</L>
<L N="12">12 O Arglwydd Dduw y lluoedd mawr,</L>
<L>anfon i lawr dy gymmod:</L>
<L>Dedwydd yw'r dyn a rotho'i gred,</L>
<L>a'i holl ymddiried ynod.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 85.</HEAD>
<LG>
<L>DA wyd i'th dir (Jehova Ner)</L>
<L>dychwelai&s;t gaethder Iago:</L>
<L N="2">2 Maddeuai&s;t drow&s;edd dy bobl di,</L>
<L>mae'i camwedd wedi'i guddio.</L>
<L N="3">3 Tynnai&s;t dy lid oddiarnom ni,</L>
<L>troi&s;t dy ddiglloni awchlym:</L>
<L N="4">4 (O Dduw ein nerth) tro ninnau'n well,</L>
<L>a'th lid bid bell oddiwrthym.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 A'i byth y digi wrthym ni?</L>
<L>a &s;orri di hyd ddiwedd?</L>
<L>A &s;aif dy lid o oes i oes?</L>
<L>Duw gwrando, moes drugaredd.</L>
<L N="6">6 Pam? oni throi di a'n bywhau,</L>
<L>a llawenhau yr eiddod?</L>
<L N="7">7 O dangos in dy nawdd mewn pryd,</L>
<L>felly cawn iechyd ynod.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 Beth a ddywaid Duw am danaf,</L>
<L>mi a wrandawaf hynny:</L>
<L>Fe draetha hedd iw bobl, a'i Sainct,</L>
<L>rhag troi ym mraint ynfydu,</L>
<L N="9">9 I'r rhai a ofnant Arglwydd nef,</L>
<L>mae 'i iechyd ef yn agos:</L>
<L>Felly y caiff gogonia<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> hir,</L>
<L>o fewn ein tir ni ar<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">s.</L>
</LG>
<LG>
<L N="10">10 Ei drugaredd, a'i wirionedd,</L>
<L>ar unwaith cyfarfuant:</L>
<L>Ei uniondeb, a'i hedd ynghyd,</L>
<L>drwy'r tir a'm gydgu&s;anant.</L>
<L N="11">11 Gwirionedd o'r ddaiar a dardd,</L>
<L>uniondeb chwardd o'r nefoedd:</L>
<L N="12">12 Duw a ddenfyn in' ddaioni,</L>
<L>a'n tir i roddi cnydoedd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="13">13 Uniondeb oedd o flaen Duw nef,</L>
<L>a'r cyfion ef aed rhagddo:</L>
<L>A Duw a rodia yn ei waith,</L>
<L>fel i'r un daith ac efo.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 86.</HEAD>
<LG>
<L>GO&s;twng o Arglwydd y glu&s;t dau,</L>
<L>clyw fy'ngweddiau trymion:</L>
<L>Gwrando fi &s;y'druan a thlawd,</L>
<L>o'th barawd drugareddion.</L>
<L N="2">2 Cadw fy oes, gwr cynnwys wy,</L>
<L>ac itti'r ydwy'n credu:</L>
<L>Duw bydd achubwr da i'th w&acirc;s,</L>
<L>o'th r&acirc;s dyrd i'm gwaredu.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Trugarha wrthif Arglwydd m&acirc;d,</L>
<L>cans arnad llefa'n ddibaid:</L>
<L N="4">4 Einioes dy w&acirc;s Duw llawenh&acirc;,</L>
<L>cans attad coda' f'enaid:</L>
<L N="5">5 Cans ti o Arglwydd ydwyd dda</L>
<L>i'th bobloedd a thrugarog,</L>
<L>I'r rhai a alwant atnat ti,</L>
<L>mae dy ddaioni'n bleidiog.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 O Arglwydd clyw fy llais mor llym,</L>
<L>a'm gweddi y'm myfyrdod:</L>
<L N="7">7 Clywi fy llais, gweli fy'nglwyf,</L>
<L>y dydd y bwyf i'm trallod.</L>
<L N="8">8 Ymy&s;g y duwiau nid oes un,</L>
<L>fel dydi gun gogoned:</L>
<L>Ymy&s;g gweithredoedd cymmain h&ucirc;n,</L>
<L>nid oes yr un un-weithred.</L>
</LG>
<LG>
<L N="9">9 Y bobloedd oll a wnaetho&s;t (Ion)</L>
<L>o'th flaen don ac addolant:</L>
<L>A pha le bynnag ar y bont</L>
<L>i'th enw rhont ogoniant.</L>
<L N="10">10 Cans tydi ydwyd fawr a phur</L>
<L>yn gwneuthur rhyfeddodau:</L>
<L>A thydi'n unig wyd yn Dduw,</L>
<L>ni cheifiwn amryw dduwiau.</L>
</LG>
<LG>
<PB REF="307">
<L N="11">11 Dy&s;g imi dy ffordd (o Arglwydd)</L>
<L>c&acirc;f yn rhwydd dy wirionedd:</L>
<L>Gwna fy nghalon yn un &acirc; thi,</L>
<L>ac ofnaf fi dy fawredd.</L>
<L N="12">12 Fy Arglwydd Dduw moliannaf di</L>
<L>&acirc; holl egnify nghalon:</L>
<L>Ac i'th fawr enw byth gan dant,</L>
<L>y rhof ogoniant cyfon.</L>
</LG>
<LG>
<L N="13">13 Cans mawr yw dy drugaredd di</L>
<L>tu ac attaf fi yn barod,</L>
<L>Gwaredai&s;t f'enaid i o'r bedd,</L>
<L>ac o'r gorddyfnedd i&s;od.</L>
<L N="14">14 Duw, daethant arnaf fi wyr beilch,</L>
<L>fel llu o weilch ewin-ddrud:</L>
<L>Cei&s;ient ddwyn f'einioes o'r byd hwn,</L>
<L>iw golwg gwn nad oeddud.</L>
</LG>
<LG>
<L N="15">15 Ond tydi'n unig wyd hawddg&acirc;r,</L>
<L>a chlaear dy drugaredd.</L>
<L>Hwyr i'th lid, ac i gymmod hawdd,</L>
<L>llawn o nawdd a gwirionedd.</L>
<L N="16">16 O edrych arnaf, moes dy r&acirc;s</L>
<L>i'th w&acirc;s y &s;ydd i'th orllwyn:</L>
<L>Dod im'dy nerth, cadw fal hyn</L>
<L>fi, plentyn dy lawforwyn.</L>
</LG>
<LG>
<L N="17">17 O Dduw dod o'th &s;erch im'arwydd,</L>
<L>er gwradwydd i'm ca&s;eion:</L>
<L>Pan welant dy fod yn rhoi nerth</L>
<L>im', ac ymadferth ddigon.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 87.</HEAD>
<LG>
<L>SAilfeini hon (&s;ef Sion) &s;ydd,</L>
<L>ar gy&s;&s;egr fynydd ucho:</L>
<L N="2">2 Ac ar dy byrth rhoes Duw ei &s;erch,</L>
<L>uwch pob trig-lannerch Iago.</L>
<L N="3">3 O ddinas Duw, pre&s;wylfa'r Ion,</L>
<L>mawr ydyw'r &s;on am danad:</L>
<L>A gogoneddus air it' &s;ydd,</L>
<L>uwch trigfennydd yr holl-wlad.</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 Rahab, Babel, a Phale&s;tin,</L>
<L>a Thirus flin, a'r Mwriaid,</L>
<L>A fu i'th blant elynion gynt,</L>
<L>mae rhai o honynt unblaid.</L>
<L N="5">5 Ond dwedir hyn am Sion ber,</L>
<L>&s;o anwyd llawer ynthi,</L>
<L>Nid ymbell un: cans &s;wccwr da</L>
<L>yw Duw gorucha' iddi.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 Fe rydd yr Arglwydd yn ei rif,</L>
<L>y neb fo cyfrif hono:</L>
<L>Efe a e&s;yd hyn ar led</L>
<L>&s;ef, Hwn a aned yno.</L>
<L N="7">7 Cantor tafod, a cherddor tant,</L>
<L>pob rhai it' canant fawr-glod:</L>
<L>A thrwy lawenydd mae'n parhau,</L>
<L>fy holl ffynhonnau ynod.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 88.</HEAD>
<LG>
<L>O Dduw fy Iechyd, nos a dydd,</L>
<L>mae'ngweddi'n ufydd arnad,</L>
<L N="2">2 Go&s;twng dy glu&s;t, O Arglwydd nef,</L>
<L>a doed fy llef hyd attad.</L>
<L N="3">3 Cans mae fy enaid mewn dull caeth,</L>
<L>a'm heinioes aeth i'r beddrod:</L>
<L N="4">4 Fel gwr marw y rhifwyd fi,</L>
<L>a'm nerth oedd wedi darfod.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Mor farw a rhai wedi eu ll&acirc;dd,</L>
<L>a'i taflu 'nghl&acirc;dd mewn angof,</L>
<L>A laddyt di mor &s;iwr a hyn,</L>
<L>na bai byth honyn atgof.</L>
<L N="6">6 Go&s;odai&s;t fi mewn dyfnder trwch,</L>
<L>ac mewn tywyllwch eithaf.</L>
<L N="7">7 Rhoi&s;t bwys dy ddig ar y corph mau,</L>
<L>a'th holl for-donnau arnaf.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 Pellhei&s;t fy holl gydnabod da,</L>
<L>r'wyf yn ffieidd-dra iddyn:</L>
<L>Ni chaf fi fyned at un c&acirc;r,</L>
<L>yr wyf mewn carchar rhydyn.</L>
<L N="9">9 Y mae fy'ngolwg (gan dy lid)</L>
<L>mewn gofid o fawr gy&s;tydd.</L>
<L>Duw llefais arnad yn fy mraw,</L>
<L>gan godi nwylaw beunydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="10">10 Ai i'r meirw dango&s;i wyrth?</L>
<L>a dd&ocirc;nt i'th byrth i'th foli?</L>
<L N="11">11 A draethir dy fawl yn y bedd,</L>
<L>a'th l&acirc;n wirionedd heini?</L>
<L N="12">12 Ai mewn tywyll y mae dy r&acirc;d?</L>
<L>a'th iowndeb yngwl&acirc;d angof?</L>
<L N="13">13 Fal hyn (Duw) llefais arnat ti,</L>
<L>o clyw fy'ngweddi etto.</L>
</LG>
<LG>
<L N="14">14 Pam (o f' Arglwydd a'm Duw) i'm rhaid</L>
<L>y rhoi f'enaid ar wrthod?</L>
<L>Ac y cuddi dy wyneb pryd?</L>
<L>fy'nghoel i gyd &s;ydd ynod.</L>
<L N="15">15 Truan mron marwolaeth wyf,</L>
<L>mewn trymglwyf o'm ieuenctyd</L>
<L>A'th ofni bum yn 'nychbeth gwael,</L>
<L>gan ammau cael mo'r iechyd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="16">16 Dy ddig a lifodd drofof fi,</L>
<L>d'ofn &s;ydd i'm torri'n efrydd,</L>
<L>Fel deifr y daethant yn fy'nghylch,</L>
<L>do, do, o'm hamgylch bounydd.</L>
<PB REF="307">
<L N="17">17 Y mhell oddiwrthyf rhoi&s;t bob c&acirc;r,</L>
<L>pob cyfaill hygar heibio,</L>
<L>A'm holl gydnabod a fu gynt,</L>
<L>yr ydynt yn ymguddio.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 89.</HEAD>
<LG>
<L>MYfyriaf gerdd byth i barhau,</L>
<L>o drugareddau'r Arglwydd:</L>
<L>A 'i wirionedd i'm genau fydd,</L>
<L>hyd dragywydd yn ebrwydd.</L>
<L N="2">2 Sef dwedais hyn: cair byth yn wir,</L>
<L>adeiledir trugaredd:</L>
<L>I barhau byth cair yn y nef</L>
<L>dy gadarn gref wirionedd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Fal hyn (o Dduw) attebai&s;t im',</L>
<L>mi a wneuthym rwym gan dyngu</L>
<L>I Ddafydd f'etholedig w&acirc;s,</L>
<L>a'r gair o'm gr&acirc;s yn tarddu.</L>
<L N="4">4 Fal hyn &s;icrh&acirc;f dy h&acirc;d di byth,</L>
<L>a gwnaf wehelyth drefniad.</L>
<L>I'th gadarn faingc o oed i oed,</L>
<L>mi a rof bob troed yn wa&s;tad.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Am hyn y &s;iccrwyd tragwyddawl</L>
<L>y nef a fawl dy wyrthiau,</L>
<L>Yngor&s;edd Sainct, ynghyrchfa hedd,</L>
<L>am bur wirionedd d'eiriau.</L>
<L N="6">6 Pwy &s;ydd cy&s;tal &acirc;'n harglwydd cu,</L>
<L>pe chwilid llu'r wybrennau?</L>
<L>Ymy&s;g Angylion pwy mal Ion,</L>
<L>&s;ef ymhlith meibion duwiau?</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Drwy gynnulleidfa ei Sainct ef,</L>
<L>Duw o'r nef &s;ydd ofnadwy:</L>
<L>A thrwy'r holl fyd o'n hamgylch ni,</L>
<L>i ofni &s;ydd ddyladwy.</L>
<L N="8">8 Pwy &s;ydd debig i ti Dduw byw,</L>
<L>o Arglwydd Dduw y lluoedd?</L>
<L>Yn gadarn Ior, a'th wir i'th gylch,</L>
<L>o amgylch yr holl nefoedd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="9">9 Ti a o&s;tyngi y m&ocirc;r mawr,</L>
<L>a'r don hyd lawr yn y&s;tig:</L>
<L N="10">10 A nerth dy fraich curi dy g&acirc;s,</L>
<L>yr Aipht, fal gw&acirc;s lluddedig.</L>
<L N="11">11 Eiddod nef a daiar i gyd,</L>
<L>&s;eiliai&s;t y byd a'i lanw:</L>
<L N="12">12 Gogledd, deau, Tabor, Hermon,</L>
<L>&s;y dirion yn dy enw.</L>
</LG>
<LG>
<L N="13">13 l'th fraich mae grym', mae nerth i'th law,</L>
<L>a'th gref ddeheulaw codi:</L>
<L N="14">14 Nawdd a barn yw dy or&s;edd hir,</L>
<L>a nawdd a gwir a geri.</L>
<L N="15">15 Eu gwnfyd i'r holl bobl a fydd,</L>
<L>a fo'i llawenydd ynod:</L>
<L>Ac yn llewyrch dy wyneb gl&acirc;n</L>
<L>y rhodian i gyfarfod.</L>
</LG>
<LG>
<L N="16">16 Yn d'unig enw di y c&acirc;nt,</L>
<L>fawl a gogoniant beunydd,</L>
<L>Yn dy gyfiownder codi'a wn&acirc;nt,</L>
<L>ac felly byddant ddedwydd.</L>
<L N="17">17 Cans tiwyd gryfder eu nerth hwy,</L>
<L>lle y caffent fwy o dycciant:</L>
<L>Dydi a ddarchefi eu cyrn,</L>
<L>ac felly cedyrn fyddant.</L>
</LG>
<LG>
<L N="18">18 Cans o'r Arglwydd a'i ddaioni,</L>
<L>y daw i ni amddiffin:</L>
<L>O Sanct I&s;rael drwy ei law,</L>
<L>oddiyno daw ein brenin.</L>
<L N="19">19 I'th &s;anct y rhoi&s;t gynt wybodaeth,</L>
<L>drwy weledigaeth nefol:</L>
<L>Go&s;odais gymorth ar gryf gun,</L>
<L>derchefais un dewi&s;ol,</L>
</LG>
<LG>
<L N="20">20 Cefais (eneiniais ef yn ol)</L>
<L>fy'ngw&acirc;s dewi&s;ol Dafydd</L>
<L>Ag olew &s;anct: 21 Braich a ll&acirc;w gref,</L>
<L>rhoi&s;t gyd ag ef yn llywydd.</L>
<L N="22">22 Ni chaiff gelyn ei orthrymmu,</L>
<L>na'i ddrygu un mab enwir:</L>
<L N="23">23 O'i flaen y coetha'i elynion,</L>
<L>a'i holl ga&s;eion dihir.</L>
</LG>
<LG>
<L N="24">24 Fy'ngwirionedd, a'm trugaredd,</L>
<L>rhof fi trwy gariad iddo,</L>
<L>Ac yn fy enw fi 'yn ddi orn,</L>
<L>dyrchefir ei gorn efo.</L>
<L N="25">25 Go&s;odaf ei law ar y m&ocirc;r,</L>
<L>ac o'r goror bwygilydd:</L>
<L>A go&s;odaf ei law ddeau,</L>
<L>hyd terfynau'r afonydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="26">26 Efa weddia arnaf fi</L>
<L>iw galedi, gan ddwedyd,</L>
<L>Ti yw fy'nhad, fy Nuw, fy'ngharn,</L>
<L>yn gadarn o'm ieuenctyd.</L>
<L N="27">27 Minnau gwnaf yntau im yn fab,</L>
<L>yn gynfab ac etifedd,</L>
<L>Ar frenhinoedd y ddaiar las,</L>
<L>yn uwch ei ras a'i fowredd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="28">28 A chadwaf iddo (yr un wedd)</L>
<L>drugaredd yn dragwyddol:</L>
<L>A'm cyfammod iddo yn llawn,</L>
<L>yn ffyddlawn, ac yn nerthol.</L>
<L N="29">29 Go&s;odaf hefyd byth i'w had,</L>
<L>nerth a mawrh&acirc;d nwch bydoedd:</L>
<PB REF="308">
<L>A'i or&s;edd-faingc ef i barhau.</L>
<L>un wedd a dyddiau'r nefoedd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="30">30 Ond os ei blant ef (drwy afrol)</L>
<L>nid &acirc;nt yn ol fy nghyfraith,</L>
<L>Os hwy ni rodiant, gan barhau,</L>
<L>i'm beirn a'm llwybrau perffaith.</L>
<L N="31">31 Os fy neddfau a halogant,</L>
<L>ni chadwant fy holl eirchion,</L>
<L N="32">32 Yna ymwelaf a'i cam gwrs,</L>
<L>&acirc; gwiail &s;cwrs, neu goedffon.</L>
</LG>
<LG>
<L N="33">33 Ond ni thorraf ag ef un nod,</L>
<L>o'm hammod a'm trugaredd:</L>
<L>Ac ni byddaf fi ddim yn ol,</L>
<L>o'm y&s;tyriol wirionedd.</L>
<L N="34">34 Ni thorraf fy nghyfammod gl&acirc;n,</L>
<L>a ddaeth allan o'm genau,</L>
<L>Ac ni newidiaf air o'm llw,</L>
<L>mi a rois hwnnw'n ddiau.</L>
</LG>
<LG>
<L N="35">35 Yn fy &s;ancteiddrwydd tyngais im</L>
<L>na phallwn ddim i Ddafydd,</L>
<L N="36">36 Bydd ei had a'i drwn, yn ddi draul</L>
<L>o'm blaen fel haul tragywydd.</L>
<L N="37">37 Yn dragywydd y &s;iccrheir ef,</L>
<L>fel cwrs (is nef) planedau,</L>
<L>Haul neu leuad felly y bydd</L>
<L>ei gwrs tragywydd yntau.</L>
</LG>
<LG>
<L N="38">38 Ond ti a'n ffieiddiai&s;t ar fyrr,</L>
<L>ac yn ddiy&s;tyr lidiog;</L>
<L>Di a gyffroai&s;t yn dra blin,</L>
<L>wrth dy frenin eneiniog.</L>
<L N="39">39 Diddymai&s;t di dy air i'th was,</L>
<L>a'th r&acirc;s, a'th a ddewidion:</L>
<L>Ac a'i halogai&s;t ef yn fawr,</L>
<L>gan daflu'i lawr ei goron.</L>
</LG>
<LG>
<L N="40">40 A drylliai&s;t ei fagwyrydd ef,</L>
<L>a'i gaer gref rhoi'&s;t yn adwy,</L>
<L N="41">41 Yn egored felly y mae</L>
<L>yn brae i bawb &s;y'n tramwy.</L>
<L N="42">42 Iw gym'dogion gwarthrudd yw ef,</L>
<L>a than law gref ei elyn,</L>
<L>A llawen iawn y codent floedd,</L>
<L>bob rhai a oedd i'w erbyn.</L>
</LG>
<LG>
<L N="43">43 Troi&s;t hefyd fin ei gleddau ef,</L>
<L>a'i law oedd gref a blygai&s;t:</L>
<L N="44">44 Darfu ei lendid ef a'i wawr,</L>
<L>a'i drwn i'r llawr a fwriai&s;t.</L>
<L N="45">45 Pryd ei ieuenctyd heibio'r aeth,</L>
<L>a thi a'i gwnaeth cyn fyrred,</L>
<L>A bwriai&s;t dro&s;to wradwydd mawr,</L>
<L>o nen hyd lawr y torred.</L>
<L N="46">46 Pa hyd fy Nuw y byddi'nghudd?</L>
<L>ai byth, fy llywydd nefol?</L>
<L>A ly&s;g dy lid ti fel y t&acirc;n</L>
<L>yn gyfan yn dragwyddol:</L>
<L N="47">47 O cofia f'oes ei bod yn ferr,</L>
<L>ai'n ofer gynt y gwnaetho&s;t</L>
<L>Holl blant dynion? o dal dy law,</L>
<L>ac in' ni ddaw yn rhydo&s;t.</L>
</LG>
<LG>
<L N="48">48 Pa wry &s;ydd a'i oes dan &s;el,</L>
<L>na ddel marwolaeth atto?</L>
<L>Pwy a all ddiangc, ac ni ddaw</L>
<L>y caib a'r rhaw i'w guddio?</L>
<L N="49">49 O mae dy nodded Arglwydd gynt?</L>
<L>mae helynt dy drugaredd?</L>
<L>Mae dy lw, o y&s;tyriol ffydd,</L>
<L>i Ddafydd i'th wirionedd?</L>
</LG>
<LG>
<L N="50">50 Cofia Arglwydd yn wradwydd llym</L>
<L>lle'r ydym ni, dy wei&s;ion;</L>
<L>Yr hwn a dawdd i'm monwes i,</L>
<L>gan ffro&s;t y Cowri mowrion.</L>
<L N="51">51 Yr hwn warth'r oedd d'elynion di</L>
<L>it' yn ei roddi'n eidiog,</L>
<L>(Fy Arglwydd Dduw) a'r un &s;yrrh&acirc;d</L>
<L>i droediad dy eneiniog.</L>
</LG>
<LG>
<L N="52">52 Moler yr Arglwydd byth, Amen,</L>
<L>a byth Amen, hyn fytho.</L>
<L>Moler yr Arglwydd byth, Amen,</L>
<L>a byth Amen, hyn fytho.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 90.</HEAD>
<LG>
<L>DUw buo&s;t in' yn Arglwydd da,</L>
<L>ac yn bre&s;wylfa i drigo,</L>
<L>O bryd i bryd, felly yr aeth</L>
<L>pob rhyw genhedlaeth heibio.</L>
<L N="2">2 Er cyn rhoi &s;ail y mynydd mawr,</L>
<L>cyn llunio llawr cw mpa&s;-fyd,</L>
<L>Duw! o dragwyddol wyd cyn neb,</L>
<L>hyd dragwyddoldeb hefyd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Weithiau i ddini&s;tr y troi ni,</L>
<L>troi dithau wedi'n rhydda,</L>
<L>A dwedi cyn ein mynd i'r llwch,</L>
<L>dychwelwch meibion Adda.</L>
<L N="4">4 Cans dec can mlynedd fel doe ynt,</L>
<L>pan elo 'i helynt heibio,</L>
<L>Oth flaen di, megis gwylfa nos,</L>
<L>ni chaiff ymddangos etto.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Nid yw dyn ond fel h&ucirc;n, neu ail</L>
<L>i addail, neu lifeiriant.</L>
<L>Neu megis gl&acirc;s ly&s;ieun gwan,</L>
<L>moi fuan y new idiant.</L>
<PB REF="308">
<L N="6">6 Yr hwn y borau gwyrddlas fydd,</L>
<L>a gwawr o newydd arno:</L>
<L>Ond pan y torrir ef brydnawn,</L>
<L>yn fuan iawn mae'n gwywo.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Cans yn dy lid difethwyd ni</L>
<L>gan ofni dy ddigofaint,</L>
<L N="8">8 Rhoi&s;t di ein beiau gar dy fron,</L>
<L>a'n holl ddirgelion dryghaint:</L>
<L N="9">9 Cans drwy dy ddig mae'n dyddiau ni</L>
<L>a'n tegwch gwedi darfod,</L>
<L>A'n holl flynyddoedd ynt ar ben,</L>
<L>fel gorphen hen-chwedl gorfod.</L>
</LG>
<LG>
<L N="10">10 Ein holl flynyddoedd yw &s;aith ddeg,</L>
<L>dau bump chwaneg os bydd grym:</L>
<L>Yna ein nerth ai'n boen blin iawn,</L>
<L>i ffordd yr awn yn gyflym.</L>
<L N="11">11 Ond pwy a edwyn nerth dy lid?</L>
<L>mawr ofid &s;ydd o'th &s;orri:</L>
<L>Sef fel y mae dy ofn di'n fawr,</L>
<L>dy ddig &s;ydd ddirfawr inni.</L>
</LG>
<LG>
<L N="12">12 Dy&s;g felly'n rifo'n dyddiau gwael,</L>
<L>i'n calon gael doethineb.</L>
<L N="13">13 Duw ba hyd? dyrd a dod yn hawdd</L>
<L>i'th wei&s;ion nawdd ac undeb.</L>
<L N="14">14 Yn forau iawn diwalla ni</L>
<L>&acirc;'th fawr ddaioni ei&s;oes,</L>
<L>Fel y caffom ni lawen fyd</L>
<L>yn hyfryd droes ein heinioes.</L>
</LG>
<LG>
<L N="15">15 Gwna ni yn llawen, buom brudd</L>
<L>ban oedd in' gy&s;tudd dybryd:</L>
<L>A chwedi llawer blwyddyn drom,</L>
<L>y rhai y cow&s;om adfyd.</L>
<L N="16">16 O Dduw, gwna weled dy fawr waith</L>
<L>a'th wrthiau maith i'th wei&s;ion,</L>
<L>A'th odidowgrwydd a'th ffyniant,</L>
<L>ymy&s;g eu plant a'i hwyrion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="17">17 Arnom ni doed rh&acirc;d Duw a'i nerth,</L>
<L>i allu prydferth weithiaw,</L>
<L>Duw dod ein gwaith mewn trefnid dda,</L>
<L>Duw trefna waith ein dwylaw.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 91.</HEAD>
<LG>
<L>Y Sawl a drigo, doed yn nes,</L>
<L>yn lloches y Goruchaf,</L>
<L>Ef a ymerys i gael bod</L>
<L>ynghy&s;god hwn &s;ydd bennaf.</L>
<L N="2">2 Fy holl ymddiffyn wyd a'm llwydd,</L>
<L>wrth fy Arglwydd y dwedaf,</L>
<L>A'm holl ymddiried tra fwy fyw</L>
<L>&s;ydd yn fy Nuw Goruchaf.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Cans ef a weryd yr oes dau,</L>
<L>oddiwrth faglau yr heliwr,</L>
<L>A hefyd oddiwrth bla, a haint,</L>
<L>echry&s;aint, ac anghyflwr.</L>
<L N="4">4 Ei e&s;gyll dro&s;od ef a rydd,</L>
<L>dan ei adenydd byddi</L>
<L>Yn ddiogel: a'i wiredd gred</L>
<L>fydd gylch a bwccled itti.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Ni ddychryni er twrf y nos,</L>
<L>na'r dydd o achos hed&s;aeth,</L>
<L N="6">6 Er haint, neu bl&acirc;, mewn tywyll fydd,</L>
<L>neu hanner dydd marwolaeth.</L>
<L N="7">7 Wrth dy y&s;tlys y cwympa mil,</L>
<L>a dengmil o'th law ddeau:</L>
<L>Ac ni ddaw drwg yn dy gyfyl,</L>
<L>a thi a'i gwyl yn ddiau.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 A'th lygaid y gweli di d&acirc;l</L>
<L>i'r enwir gwammal anian.</L>
<L N="9">9 Sef fy holl obaith wyd (o Dduw)</L>
<L>ac uchel yw dy drigfan.</L>
<L N="10">10 Ni ddigwydd niwed it', ond da,</L>
<L>na phla, na dim' echry&s;lon,</L>
<L>I'th eglwys a'th gynlleidfa nawdd,</L>
<L N="11">11 cans archawdd iw Angylion,</L>
</LG>
<LG>
<L>I'th ffyrdd dy gadw, a'th gynllwyn,</L>
<L>a'th ddwyn &acirc;'i dwylaw hardd-deg,</L>
<L N="12">12 Rhag digwydd it ddrwg hyd yn oed</L>
<L>taro dy droed wrth garreg.</L>
<L N="13">13 Dy &s;angfa fydd ar y llew dig,</L>
<L>a'r a&s;p wenwynig &s;ethri:</L>
<L>Ar greulon genau'r llew o'r graig,</L>
<L>ac ar y ddraig y &s;engi.</L>
</LG>
<LG>
<L N="14">14 Mi a'i gwaredaf ef rhag br&acirc;d,</L>
<L>am roi ei gariad arnaf,</L>
<L>Am adnabod fy enw mau,</L>
<L>yn ddiau y derchafaf.</L>
<L N="15">15 Geilw arnaf, mi'ai gwrandawaf,</L>
<L>mewn ing y byddaf barod,</L>
<L>Gwaredaf hefyd rhag ei g&acirc;s,</L>
<L>a chaiff drwy urddas fowrglod.</L>
</LG>
<LG>
<L N="16">16 Fo gaiff fyw yn ddigon o hyd,</L>
<L>caiff yn y byd hir ddyddiau.</L>
<L>Dango&s;af iddo radlawn faeth,</L>
<L>a'm iechydwriaeth innau.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 92.</HEAD>
<LG>
<L>MOliannu'r Arglwydd da iawn yw,</L>
<L>a chyfarch Duw yn bennaf:</L>
<L>A chanu i'th enw di fawl,</L>
<L>a'th ganmawl (y Goruchaf.)</L>
<PB REF="309">
<L N="2">2 Y borau am dy drugaredd,</L>
<L>a'th wirionedd &s;on y nos,</L>
<L N="3">3 Ar ddectant, nabyl, a thelyn,</L>
<L>myfyrio hyn a'i ddangos.</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 Sefdrwy dy weithred llawen wyf,</L>
<L>ynnyn rwyf yn fy Nuw Naf:</L>
<L>Yngwaith dy ddwylaw fy Nuw Ior,</L>
<L>beunydd y gorfoleddaf.</L>
<L N="5">5 Dy weithredoedd ond mowrion ynt?</L>
<L N="6">6 Dy helynt nis gwyr anghall:</L>
<L>Dy feddyliau o ddyfn iawn fryd,</L>
<L>hyn nis gwyr ynfyd ddeall.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Pan flodeuo yr enwir ddyn,</L>
<L>megis lly&s;euyn iraidd,</L>
<L>Pan fo drygweilch yn gref eu plaid,</L>
<L>Duw yno rhaid eu diwraidd.</L>
<L>Y drwg flagur uchel yr &acirc;nt,</L>
<L>a hwy a &s;yrthiant beunydd:</L>
<L N="8">8 Tithau yr Arglwydd yn ddigel,</L>
<L>wyt uchel yn dragywydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="9">9 O Arglwydd wele d'elynion,</L>
<L>dy ga&s;eion difethir;</L>
<L>A holl weithredwyr trais a cham,</L>
<L>yn ddinam a wa&s;gerir.</L>
<L N="10">10 Tydi a dderchefi fy'nghorn,</L>
<L>fel yr unicorn perffaith.</L>
<L>Hefyd &acirc; gwerthfawr olew ir,</L>
<L>i'm taenellir i eilwaith.</L>
</LG>
<LG>
<L N="11">11 Fy llygaid a welant hefyd,</L>
<L>fy'ngwynfyd o'm gelynion.</L>
<L>A'm clu&s;tiau y glywant ar frys</L>
<L>f'ewyllys am ddrwg ddynion.</L>
<L N="12">12 Y cyfion blodeua i'r nen,</L>
<L>fal y balm wydden union,</L>
<L>Cynyddu yn iraidd y bydd,</L>
<L>fel cedrwydd yn Libanon.</L>
</LG>
<LG>
<L N="13">13 Y rhai a blannwyd yn nhy Dduw,</L>
<L>yn goedwydd byw y tyfant,</L>
<L>Ac ynghynteddau ein Duw ni</L>
<L>y rhei'ni a flodeuant.</L>
<L N="14">14 A dwyn eu ffrwyth a wnant o faint</L>
<L>yn am&s;er henaint etto,</L>
<L>Tirfion, iraidd, a phrofadwy</L>
<L>a fyddant hwy yn hilio.</L>
</LG>
<LG>
<L N="15">15 I ddangos nad traws, ac nad cam</L>
<L>yw f'Arglwydd, a'm cadernyd,</L>
<L>Ac nad oes yntho na chamwedd,</L>
<L>na dim anwiredd hefyd.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 93.</HEAD>
<LG>
<L>TEyrna&s;u y mae yr Arglwydd,</L>
<L>mewn ardderchowgrwydd gwi&s;godd:</L>
<L>Ymwi&s;godd f'Arglwydd yn brydferth,</L>
<L>a nerth yr ymwregy&s;odd.</L>
<L N="2">2 Fe a &s;icrh&acirc;odd &s;ail y byd</L>
<L>heb &s;y flyd, yn ddihareb;</L>
<L>Dy faingc erioed a ddarparwyd,</L>
<L>ti wyd er tragwyddoldeb.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Y llifeiriaint, (fy Arglwydd) faint</L>
<L>y llifeiriant yn codi,</L>
<L>Tyrfau a llif yn rhwygo'r llawr,</L>
<L>a thonnau mawr yn coethi.</L>
<L N="4">4 Cadarn yw tonnau y moroedd,</L>
<L>gan dyrfau dyfroedd lawer.</L>
<L>Cadarnach yw yr Arglwydd mau,</L>
<L>yn nhyrau yr uchelder.</L>
<L N="5">5 Dy dy&s;tiolaethau ynt &s;iwr iawn;</L>
<L>&s;ef cyfiawn yw &s;ancteiddrwydd,</L>
<L>A gweddus yn dy dy di fydd,</L>
<L>byth yn dragywydd f'Arglwydd.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 94.</HEAD>
<LG>
<L>O Arglwydd Dduw, Duw mawr ei rym,</L>
<L>dialwr llym pob traha,</L>
<L>O Dduw y nerth, ti biau'r t&acirc;l,</L>
<L>a'r dial, ymddi&s;gleiria.</L>
<L N="2">2 Ymddercha di farnwr y byd,</L>
<L>a th&acirc;l i gyd eu gobrwy,</L>
<L>I'r beilchion a'r trahaus dod,</L>
<L>y t&acirc;l a fo dyladwy.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Ba hyd? (o Arglwydd) o ba hyd,</L>
<L>y chwardd gwyr byd drygionus?</L>
<L N="4">4 Yr ymfalchiant yn eu drwg,</L>
<L>gan fygwth amlwg ffro&s;tus?</L>
<L N="5">5 A'th bobl di (Arglwydd) a faeddant,</L>
<L>a chy&s;tuddiant dy dret&acirc;d,</L>
<L N="6">6 Y weddw, a'r dieithr a laddant,</L>
<L>llia&s;ant yr amddifad.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Dweda&s;ant hyn heb gei&s;io cel,</L>
<L>ein gwaith ni wel yr Arglwydd,</L>
<L>Ac ni ddeall Duw Iago hyn,</L>
<L>inni ni ddi&s;gyn aflwydd.</L>
<L N="8">8 Ymy&s;g y bobloedd difraw don,</L>
<L>y&s;tyriwch ddynion angall,</L>
<L>Chwithau ynfydion, o ba bryd</L>
<L>y rhowch eich bryd ar ddeall?</L>
</LG>
<LG>
<L N="9">9 Hwn a wnaeth y glu&s;t i bob byw,</L>
<L>oni chlyw ef yn amlwg?</L>
<L>Ac oni wyl hwnnw yn hawdd</L>
<L>a luniawdd i ni olwg?</L>
<L N="10">10 oni cherydda hwnnw chwi</L>
<L>&s;y'n cosbi pob cenhedlaeth?</L>
<L>Ac oni wyr hwnnw y &s;y'n</L>
<L>dy&s;gu i ddyn wybodaeth?</L>
</LG>
<LG>
<PB REF="309">
<L N="11">11 Gwyr yf Arglwydd feddyllau dyn</L>
<L>mai gwagedd ydyn diffaith,</L>
<L N="12">12 Duw dedwydd yw a gosbech di,</L>
<L>a'i fforddi yn dy gyfraith:</L>
<L N="13">13 Yr hon a ddy&s;g i ddyn warhau,</L>
<L>i fwrw dyddiau dihir.</L>
<L>Tra foer yn darparu y clawdd,</L>
<L>y fan y bawdd yr enwir.</L>
</LG>
<LG>
<L N="14">14 Cans ein lor ni ei bobl ni &acirc;d,</L>
<L>a'i wir dret&acirc;d ni wrthyd,</L>
<L N="15">15 Ef at iawn farn a gadarnh&acirc;,</L>
<L>a phob dyn da a'i dilyd.</L>
<L N="16">16 Pwy a gyfyd gyd&acirc; myfi,</L>
<L>yn erbyn egni trow&s;edd?</L>
<L>Pa rai a &s;afant ar fy nhu</L>
<L>yn erbyn llu anwiredd?</L>
</LG>
<LG>
<L N="17">17 Oni bai fod Duw imi yn borth,</L>
<L>ac y&s;tyn cymorth imi,</L>
<L>Braidd fu na ddaethai im' y loes</L>
<L>a roe&s;ai f'oes i dewi.</L>
<L N="18">18 Pan fawn yn cwyno dan drymhau,</L>
<L>rhag bod i'm camrau lithro.</L>
<L>Fy Arglwydd, o'th drugaredd drud,</L>
<L>di a'm cynhelud yno.</L>
</LG>
<LG>
<L N="19">19 Pan fo ynof amlaf yn gwau,</L>
<L>bob rhyw feddyliau trymion,</L>
<L>Doe dy ddiddanwch di ar dro,</L>
<L>i gy&s;uro fy'nghalon.</L>
<L N="20">20 A oes gyfeillach i ti Dduw,</L>
<L>a maint yr annuwolion?</L>
<L>Hwn a lunia enwiredd maith,</L>
<L>yn lle y gyfraith union.</L>
</LG>
<LG>
<L N="21">21 Y rhai &s;y'n ymdyrru ynghyd,</L>
<L>ar fryd dwyn oes y cyfion:</L>
<L>Ac yn eu cyngor yr ymwnaed</L>
<L>i gei&s;io gwaed y gwirion.</L>
<L N="22">22 Ond yr unic Ior &s;ydd er hyn,</L>
<L>yn llwyr amddiffyn f'enaid:</L>
<L>Ef' yw fy' nerth o'm hol a'm blaen,</L>
<L>a &s;eilfaen fy ymddiriaid.</L>
</LG>
<LG>
<L N="23">23 Efe a d&acirc;l i bob dyn drwg,</L>
<L>yn amlwg am ei gamwedd:</L>
<L>I malei&s;us tyn Duw o'r byd,</L>
<L>am ei chwyd o enwiredd.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 95.</HEAD>
<LG>
<L>O Dowch a chanwn i'r Arglwydd,</L>
<L>efe yw llwydd ein bywyd:</L>
<L>Ac ymlawenhawn yn ei nerth,</L>
<L>ef yw ein prydferth iechyd.</L>
<L N="2">2 O down yn un-fryd gar ei fron,</L>
<L>&acirc; chalon bur ddiolchgar:</L>
<L>Bry&s;&s;iwn at Dduw dan lawenhau,</L>
<L>a chanwn p&s;almau'n llafar.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Herwydd yr Arglwydd nef a llawr,</L>
<L>y &s;y Dduw mawr yn ddiau:</L>
<L>Tywy&s;og mawr yw ef mewn trin,</L>
<L>a brenin yr holl dduwiau.</L>
<L N="4">4 Efe biau 'r holl ddaiar gron,</L>
<L>a'r dyfnder eigion danaw:</L>
<L>Uchelder hefyd, eithafoedd,</L>
<L>mynyddoedd &s;ydd yn eiddaw.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Ef biau'r moroedd vwch pob traeth,</L>
<L>ac ef a'i gwnaeth i ruo:</L>
<L>Ei ddwylaw ffurfia&s;ant yn wir</L>
<L>y &s;ych-dir ac &s;ydd yntho.</L>
<L N="6">6 O dowch, addolwn, cyd-ymgrymmwn,</L>
<L>ac ymo&s;tyngwn iddaw:</L>
<L>Ef yw ein Arglwydd vn-ben rhi,</L>
<L>ef a'n gwnaeth ni &acirc;'i ddwylaw.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Cans ef i ni y &s;ydd Dduw da,</L>
<L>a phobl ei borfa ydym:</L>
<L>A'i ddefaid ym, os chwi a glyw</L>
<L>ei air ef heddyw'n gyflym.</L>
<L N="8">8 Meddyliwch fod eich bai ar led,</L>
<L>na fyddwch galed galon:</L>
<L>Fel yn nydd prawf, mewn anial dir,</L>
<L>lle cofir bod ymry&s;on.</L>
</LG>
<LG>
<L N="9">9 Y lle temtiodd eich tadau fi,</L>
<L>a'm profi i'm adnabod:</L>
<L>Faint ydoedd y gweithredoedd mau,</L>
<L>yn ddiau caw&s;ant wybod.</L>
<L N="10">10 Dros ddeugain mlynedd &acirc;'r llin hon</L>
<L>drwy fawr ymry&s;on, dwedais,</L>
<L>Pobloedd ynt cyfeiliornus iawn,</L>
<L>a'i calon yn llawn malais.</L>
</LG>
<LG>
<L>Cans nid adwaenent y ffyrdd mau,</L>
<L>onid amlhau eu tuchan:</L>
<L N="11">11 Wrthynt i'm llid y tyngais hyn,</L>
<L>na ddelyn i'm gorphwysfan.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 96.</HEAD>
<LG>
<L>O Cenwch glod i'r Arglwydd m&acirc;d,</L>
<L>a moe&s;wch ganiad newydd:</L>
<L>Yr holl ddaiar dadcenwch fawl,</L>
<L>yr Arglwydd nefawl beunydd.</L>
<L N="2">2 Cenwch chwi glod i'r Arglwydd nef,</L>
<L>a'i enw ef bendigwch,</L>
<L>A'i iechydwriaeth drwy grefydd,</L>
<L>o ddydd i ddydd cyhoeddwch.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Datcenwch byth ei glod a'i r&acirc;d,</L>
<L>yngwlad y cenhedlaethoedd,</L>
<PB REF="310">
<L>A'i ryfeddodau ef ym 'mhlith,</L>
<L>pob amryw, amrith bobloedd.</L>
<L N="4">4 Cans ein Arglwydd ni &s;ydd Dduw mawr</L>
<L>a rhagawr canmoladwy,</L>
<L>Uwch yr holl dduwiau y mae ef,</L>
<L>yn frenin nef ofnadwy.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Duwiau y bobl eulynnod ynt,</L>
<L>ni ellynt mwy na chy&s;god:</L>
<L>A'n Duw ni a wnaeth nef a llawr</L>
<L>fal dyna ragawr gormod.</L>
<L N="6">6 Cans mawr ydyw gogoniant nef,</L>
<L>ac o'i flaen ef mae harddwch,</L>
<L>Yn ei gy&s;&s;egr ef y mae nerth,</L>
<L>a phrydferth yw'r hyfrydwch.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Chwi dylwythau y bobloedd, trowch,</L>
<L>yn llawen rhowch i'r Arglwydd,</L>
<L>I'r Arglwydd rhowch ogonedd fry,</L>
<L>a nerth, a hynny'n ebrwydd.</L>
<L N="8">8 Rhowch ogoniant iw enw ef,</L>
<L>yr Arglwydd nef byth bythoedd,</L>
<L>A bwyd offrwm iddo a rowch,</L>
<L>a chwi dowch iw gynteddoedd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="9">9 Addolwch f' Arglwydd gar ei fron,</L>
<L>iw gy&s;&s;egr, digon gweddol:</L>
<L>A'r ddaiar rhagddo, hyd, a lled,</L>
<L>dychryned yn aruthrol.</L>
<L N="10">10 I'r holl genhedloedd dwedwch hyn,</L>
<L>yr Arglwydd &s;y'n teyrna&s;u:</L>
<L>Nid y&s;gog y byd &s;y'n &s;iccr iawn,</L>
<L>ef a wyr vniawn farnu.</L>
</LG>
<LG>
<L N="11">11 O llawenhaed nefolaidd do,</L>
<L>i'r ddaiar bo gorfoledd:</L>
<L>Rhued y m&ocirc;r a'i donnau llawn,</L>
<L>a'r py&s;g &s;y'mewn ei annedd.</L>
<L N="12">12 A gorfoledded y maes gl&acirc;s,</L>
<L>ei dwf, a'i addas ffyniant:</L>
<L>A phob pren gwyrdd &s;ydd yn y coed,</L>
<L>i'r Arglwydd rhoed ogoniant.</L>
</LG>
<LG>
<L N="13">13 Am ei ddyfod, am ei ddyfod,</L>
<L>a'i farn &s;ydd hynod iownwedd:</L>
<L>Barna yn gyfion yr holl fyd,</L>
<L>a'r bobl, &acirc;'i gyd-wirionedd.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 97.</HEAD>
<LG>
<L>YR Arglwydd ydyw ein pen rhaith,</L>
<L>bo perffaith y ddaiaren:</L>
<L>Yny&s;oedd cedyrn yr holl fyd,</L>
<L>bont hwy i gyd yn llawen.</L>
<L N="2">2 Niwl a thywyllwch &s;y iw gylch ef,</L>
<L>hyfrydwch nef gyfannedd:</L>
<L>Iawnder a barn ydynt yn &s;ail,</L>
<L>ac adail maingc ei or&s;edd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 T&acirc;n &acirc; o'i flaen ef, ac a ly&s;g</L>
<L>ym my&s;g ei holl elynion:</L>
<L N="4">4 A'i fellt yn fflamio trwy'r holl fyd,</L>
<L>oedd olwg enbyd ddigon.</L>
<L N="5">5 O flaen Duw fel y tawdd y cwyr,</L>
<L>y bryniau'n llwyr a doddent:</L>
<L>O flaen hwn (&s;ef yr Arglwydd) ar</L>
<L>y ddaiar y diflannent.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 Yr holl nefoedd yn dra hysbys</L>
<L>a ddengys ei gyfiownedd,</L>
<L>A'r holl genhedloedd a wel&s;ant</L>
<L>ei fawr ogoniant rhyfedd.</L>
<L N="7">7 Gwradwydd i'r rhai a wa&s;naethan,</L>
<L>y delwau m&acirc;n cerfiedig:</L>
<L>Addolwch ef (nid eulun cau)</L>
<L>holl dduwiau darfodedig.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 Dy farnedigaeth (o Dduw Ion)</L>
<L>a glybu Sion ddedwydd;</L>
<L>Merched Juda (o herwydd hyn)</L>
<L>&s;y'n ynnyn o lawenydd.</L>
<L N="9">9 Cans ti (o Arglwydd) yw fy Naf,</L>
<L>oruchaf dros y ddaiar:</L>
<L>Rhagorol yw'r derchafiad tau</L>
<L>uwchlaw'r holl dduwiau twyllgar.</L>
</LG>
<LG>
<L N="10">10 Pob drygioni chwi a ga&s;ewch,</L>
<L>caru a wnewch yr Arglwydd,</L>
<L>Hwn &s;ydd yn cadw oes ei Sainct,</L>
<L>i'w dwyn o ddrygfraint afrwydd.</L>
<L N="11">11 Mewn daiar yr egina 'i h&acirc;d,</L>
<L>goleuad daw i'r cyfion,</L>
<L>Yn ol tri&s;twch fo dry y rhod,</L>
<L>i l&acirc;n gydwybod union.</L>
</LG>
<LG>
<L N="12">12 Yn yr Arglwydd, o'r achos hon,</L>
<L>chwi gyfion llawenychwch,</L>
<L>Drwy goffa ei &s;ancteiddrwydd ef,</L>
<L>&acirc; llais hyd n&ecirc;f moliennwch.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 98.</HEAD>
<LG>
<L>CEnwch i'r Arglwydd newydd g&acirc;n,</L>
<L>ei waith fu l&acirc;n ryfeddod:</L>
<L>Ei law ddeau a'i fraich a wnaeth,</L>
<L>i'n iechydwriaeth parod.</L>
<L N="2">2 Yr Arglwydd hysbys in'y gwnaeth</L>
<L>ei iechydwriaeth gyhoedd,</L>
<L>A'i gyfiownder ef yn dra hawdd</L>
<L>datguddiawdd i'r cenhedloedd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Fe gofiodd ei drugaredd hir,</L>
<L>A'i wir i dy I&s;rael,</L>
<PB REF="310">
<L>Fel y gwelodd terfynau'r byd</L>
<L>ei iechyd yn ddiymgel.</L>
<L N="4">4 I'r Arglwydd &acirc; chaniad llafar,</L>
<L>chwi yr holl ddaiar cenwch,</L>
<L>A llafar lais, ac eglur lef,</L>
<L>fry hyd y nef y llei&s;iwch.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Cenwch i'r Arglwydd Dduw fal hyn</L>
<L>&acirc;'r delyn, a chywirdant:</L>
<L>A chyd&acirc;'r delyn lais a th&ocirc;n,</L>
<L>rhowch iddo gy&s;on foliant.</L>
<L N="6">6 Canu yn llafar ac yn rhwydd,</L>
<L>o flaen yr Arglwydd frenin:</L>
<L>Ar yr udcyrn, a'r chwythgyrn pres,</L>
<L>fal dyna gyffes ddibrin.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 A rhued y m&ocirc;r mawr i gyd,</L>
<L>a'r byd, ac oll &s;ydd ynthynt,</L>
<L N="8">8 Y llif-ddyfroedd, a'r mynyddoedd,</L>
<L>y mae yn addas iddynt.</L>
<L N="9">9 Curant, canant, o flaen Duw cu,</L>
<L>yr hwn &s;y'n barnu'r bydoedd.</L>
<L>I'r byd y rhydd ei farn yn iawn,</L>
<L>ac yn uniawn i'r bobloedd.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 99.</HEAD>
<LG>
<L>YR Arglwydd Dduw yw ein brenin,</L>
<L>er maint yw trin y bobloedd.</L>
<L>Mae'n ei&s;tedd rhwng dau gerubyn,</L>
<L>fe gryn' pob daiar leoedd.</L>
<L N="2">2 Canys brenin mawr ydyw'r Ion</L>
<L>yn Seion o'i dderchafel:</L>
<L>Ac uwchlaw pobloedd yr holl fyd,</L>
<L>y &s;ydd o rydyd uchel.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Cydfoliannant o'r nef i'r llawr</L>
<L>dy enw mawr rhagorol:</L>
<L>Ofnadwy, &s;anctaidd, yw iw drin.</L>
<L N="4">4 tithau (o frenin nerthol)</L>
<L>A geri farn, darperi iawn:</L>
<L>yn gyfiawn heb draws o&s;go,</L>
<L>A barnedigaeth bur ddido&s;t,</L>
<L>a wnaetho&s;t di yn Jago.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Derchefwch yr Arglwydd ein Duw,</L>
<L>&s;ef &s;anctaidd yw i'w fawredd:</L>
<L>Ymgrymmwch o flaen ei &s;tol draed,</L>
<L>felly parhaed ei fowledd.</L>
<L N="6">6 Mo&s;es, ac Aaron &s;anctaidd blaid,</L>
<L>ymhlith offeiriaid gyrrodd:</L>
<L>Samuel galwai ei enw ef,</L>
<L>yntau o'r nef attebodd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Mewn colo&s;h o niwl y bu wiw,</L>
<L>gan Dduw lefaru wrthynt,</L>
<L>Tra fuant hwy yn cadw ei fodd,</L>
<L>a'r ddeddfa roddodd iddynt.</L>
<L N="8">8 Gwrandewai&s;t arnynt dodai&s;t ged,</L>
<L>a'i harbed, gan ymattal:</L>
<L>Duw ein N&acirc;f, dy nawdd parod fu,</L>
<L>a hwythau 'n haeddu dial.</L>
</LG>
<LG>
<L N="9">9 Derchefwch ein Duw Ior am hyn,</L>
<L>yn Sion fryn cy&s;&s;egraidd,</L>
<L>Y mgrymmwch iddo yn eich byw,</L>
<L>&s;ef unig Dduw &s;ydd &s;anctaidd.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 100.</HEAD>
<LG>
<L>I'R Arglwydd cenwch lafar glod,</L>
<L>a gwnewch ufydd-dod llawen fryd,</L>
<L N="2">2 Dowch o flaen Duw a pheraidd don,</L>
<L>trigolion y ddaear i gyd.</L>
<L N="3">3 Gwybyddwch mai'r Arglwydd &s;ydd Dduw,</L>
<L>a'n gwnaeth ni'n fyw fel hyn i fod,</L>
<L>Nid ni'n hunain, ei bobl ym ni,</L>
<L>a defaid rhi' eiborfa a'i nod.</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 O ewch i'w byrth a diolch brau,</L>
<L>yn ei gynteddau molwch ef,</L>
<L>Bendithiwch enw Duw hynod,</L>
<L>rhowch iddo glod drwy lafar lef.</L>
<L N="5">5 Cans da yw'r Arglwydd, awdur hedd,</L>
<L>da ei drugaredd a dilyth,</L>
<L>A'i wirionedd ini a roes.</L>
<L>o oes, i oes, a bery byth.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 101.</HEAD>
<LG>
<L>DAtcanaf drugaredd a barn,</L>
<L>i'r Arglwydd cadarn canaf.</L>
<L N="2">2 Byddaf ddeallus mewn ffordd wych,</L>
<L>hyd oni ddelych attaf.</L>
<L>A rhodiaf yn fy' nhy yn rhwydd,</L>
<L>a thrwy berffeithrwydd calon.</L>
<L N="3">3 Pob peth drwg &s;ydd gennif' yn g&acirc;s,</L>
<L>a childyn ddyrras ddynion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 Calon gyndyn ynof ni bydd,</L>
<L>drwg weithydd ni'dnabydda&s;.</L>
<L N="5">5 Sclandrwr dirgel, a'r balch uchel</L>
<L>o'r achos ni oddefaf.</L>
<L N="6">6 Ar ffyddloniaid mae 'ngolwg i,</L>
<L>fe lyn y rhei'ni wrthy:</L>
<L N="7">7 A'r hwn a rodio mewn ffordd dda,</L>
<L>hwn a wa&s;anaetha immi.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 Ni cha&icirc;ff aros o fewn fy'nhy,</L>
<L>un dyn ac &s;y dwyllodrus,</L>
<L>Yn fy'ngolwg un dyn ni bydd,</L>
<L>a unic gelwydd trefnus,</L>
<PB REF="311">
<L N="9">9 Holl annuwolion fy' ngwl&acirc;d faith,</L>
<L>yn forau ymaith torraf:</L>
<L>Fel na ddelont i ddinas Dduw,</L>
<L>y cyfryw a ddiwreiddiaf.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 102.</HEAD>
<LG>
<L>O Arglwydd, erglyw fy'ngweddi,</L>
<L>a doed fy'nghri hyd attad:</L>
<L N="2">2 Na chudd d'wyneb mewn ing tra fwyf,</L>
<L>clyw, clyw, pan alwyf arnad.</L>
<L N="3">3 Fy' nyddiau aethant fel y mwg,</L>
<L>&s;ef cynddrwg im cy&s;tuddiwyd:</L>
<L>Fy e&s;gyrn poethant achos hyn,</L>
<L>fal tewyn ar yr aelwyd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 Fy' nghalon trawyd &acirc; chryn i&acirc;s,</L>
<L>ac fel y gwellt-glas gwywodd:</L>
<L>Fel yr anghofiais fwyta 'mwyd;</L>
<L>dirmygwyd fi yn ormodd.</L>
<L N="5">5 Glynodd fy e&s;gyrn wrth fy'nghroen</L>
<L>gan faint fy' mhoen a'm tuchan,</L>
<L N="6">6 Fel un o'r anialwch lle y trig</L>
<L>y pelig, neu'r dylluan.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Neu fel un o adar y to,</L>
<L>a fai yn gwilio 'i fywyd,</L>
<L>Yn rhodio'n unic ben y ty:</L>
<L>wyf anhy ac anhyfryd.</L>
<L N="8">8 Fy'ngelynion &acirc; thafod rhydd,</L>
<L>hwy beunydd a'm difenwant:</L>
<L>A than ynfydu yn ei gwyn,</L>
<L>i'm herbyn y tynga&s;ant.</L>
</LG>
<LG>
<L N="9">9 Fel llwch a lludw yn fy' mhla,</L>
<L>fu'r bara a fwyteais:</L>
<L>Yr un wedd yn y ddiod fau</L>
<L>fy' nagrau a gymy&s;gais.</L>
<L N="10">10 A hyn fu o'th ddigofaint di,</L>
<L>am it' fy' nghodi unwaith:</L>
<L>Ac herwydd bod dy ddig yn fawr,</L>
<L>i'r llawr i'm teflai&s;t eilwaith.</L>
</LG>
<LG>
<L N="11">11 Fy' nyddiau troe&s;ant ar y rhod,</L>
<L>ac fel y cy&s;god ciliant;</L>
<L>A minnau a wywais achos hyn.</L>
<L>fel y gla&s;welltyn methiant.</L>
<L N="12">12 Ond tydi Dduw, fy Arglwydd da,</L>
<L>a barhei yn dragwyddol,</L>
<L>O oes i oes dy Enw a aeth</L>
<L>mewn coffadwriaeth gra&s;ol.</L>
</LG>
<LG>
<L N="13">13 O cyfod bellach trugarh&acirc;,</L>
<L>o Dduw bydd dda wrth Sion:</L>
<L>Mae'n fadws wrthi drugarhau,</L>
<L>&s;el dyma 'r nodau 'n union:</L>
<L N="14">14 Cans hoff iawn gan dy wei&s;ion di</L>
<L>ei meini a'i magwyrau,</L>
<L>Maent yn to&s;turio wrth ei llwch,</L>
<L>a'i thri&s;twch, a'i thrallodau.</L>
</LG>
<LG>
<L N="15">15 Yno yr holl genhedloedd byw</L>
<L>yr Arglwydd Dduw a ofnant,</L>
<L>A'r holl frenhinoedd trwy y byd,</L>
<L>a ront it gyd-ogoniant.</L>
<L N="16">16 Pan adeileder Sion wych,</L>
<L>a hon yn ddrych i'r gwledydd;</L>
<L>Pan weler gwaith yr Arglwydd nef,</L>
<L>y molir e'n dragywydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="17">17 Edrychodd hwn ar weddi'r gwael,</L>
<L>rhoes iddynt gael ei harchau:</L>
<L N="18">18 Scrifennir hyn: a'r oes yn ol</L>
<L>a gaiff ei ganmol yntau.</L>
<L N="19">19 Cans Duw edrychodd o'r nef fry,</L>
<L>ar ei gy&s;&s;egrdy, Sion:</L>
<L N="20">20 Clybu ei griddfan, er rhyddhau</L>
<L>plant angau 'i garcharorion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="21">21 Fel y cydlei&s;ient hwy ar g&acirc;n</L>
<L>yn Seion l&acirc;n, ei foliant;</L>
<L>Ac ynghaer-Salem yr un wedd,</L>
<L>ei fowredd a'i ogoniant.</L>
<L N="22">22 Hyn &s;ydd pan gafglo pawb ynghyd,</L>
<L>yn unfryd iw foliannu:</L>
<L>A'r holl dyrna&s;oedd dont yngwydd</L>
<L>yr Arglwydd, iw wa&s;anaethu.</L>
</LG>
<LG>
<L N="23">23 Duw ar y ffordd lleih&acirc;dd fy'nerth,</L>
<L>byrrh&acirc;dd fy' mrhydferth ddyddiau,</L>
<L>A mi'n di&s;gwyl rhyddh&acirc;d ar gais,</L>
<L N="24">24 yno y dywedais innau:</L>
<L>O Dduw na thorr fy oes yn frau,</L>
<L>ynghanol dyddiau f'oedran:</L>
<L>Dy flynyddoedd di &s;ydd erioed,</L>
<L>o oed i oed y byddan.</L>
</LG>
<LG>
<L N="25">25 Di yn y dechrau dodai&s;t &s;ail,</L>
<L>odd'i&s;od adail daiar:</L>
<L>A chwmpas wybren uwch ein llaw,</L>
<L>yw gwaith dy ddwylaw hawddgar.</L>
<L N="26">26 Darfyddant hwy, parhei di byth,</L>
<L>treuliant fel llyth trw&s;&s;iadau.</L>
<L N="27">27 Troi hwynt fel gwi&s;g, llygru a wnant</L>
<L>felly newidiant hwythau:</L>
</LG>
<LG>
<L>Titheu Arglwydd, yr un wyt ti,</L>
<L>a'th flwyddau ni ddarfyddant.</L>
<L N="28">28 Holl blant dy wei&s;ion gar dy fron,</L>
<L>a'i hwyrion a bre&s;&s;wyliant.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<PB REF="311">
<HEAD>P&s;al. 103.</HEAD>
<LG>
<L>FY enaid mawl &s;anct Duw yr Ion,</L>
<L>a chwbl o'm eigion ynof.</L>
<L N="2">2 Fy enaid n'&acirc;d fawl f' Arglwydd nef,</L>
<L>na'i ddoniau ef yn angof.</L>
<L N="3">3 Yr hwn &s;y'n maddau dy holl ddrwg,</L>
<L>yr hwn a'th ddwg o'th le&s;gedd;</L>
<L N="4">4 Yr hwn a weryd d'oes yn llon,</L>
<L>drwy goron o'i drugaredd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Hwn a ddiwalla d'enau di</L>
<L>&acirc;'i lawn ddaioni pybyr:</L>
<L>Drwy adnewyddu it' dy nerth,</L>
<L>mor brydferth a'r hen eryr.</L>
<L N="6">6 Yr Ion cyfiawnder, barn a wnai</L>
<L>i'r rhai &s;ydd orthrymedig.</L>
<L N="7">7 Dangos a wnaeth ei brif ffyrdd hen</L>
<L>i Foe&s;en yn nodedig:</L>
</LG>
<LG>
<L>Ac i I&s;rael ei holl ddawn.</L>
<L N="8">8 Duw llawn yw o drugaredd:</L>
<L>Hwyr yw ei lid, parod ei r&acirc;d,</L>
<L>fal dyna gariad rhyfedd.</L>
<L N="9">9 Nid ymry&s;on ef &acirc; ni byth,</L>
<L>nid beunydd chwyth digofaint,</L>
<L N="10">10 Nid yn ol ein drygau y gwnai</L>
<L>&acirc; ni: ni'n cosbai cymmaint.</L>
</LG>
<LG>
<L N="11">11 Cyhyd ac yw'r ffurfafen fawr</L>
<L>oddi ar y llawr o uchder,</L>
<L>Cymaint i'r rhai a'i hofnant ef.</L>
<L>fydd nawdd Duw nef bob am&s;er.</L>
<L N="12">12 Os pell yw'r dwyrain olau hin</L>
<L>oddiwrth orllewin fachlud;</L>
<L>Cyn belled ein holl bechod llym,</L>
<L>oddiwrthym ef a'i &s;ymmud.</L>
</LG>
<LG>
<L N="13">13 Ac fel y bydd nawdd, &s;erch, a chwant,</L>
<L>t&acirc;d da iw blant naturiol,</L>
<L>Felly cawn &s;erch ein t&acirc;d o'r nef,</L>
<L>os ofnwn ef yn dduwiol.</L>
<L N="14">14 Efe a'n hedwyn ni yn llwyr,</L>
<L>fe wyr mai llwch yw'n defnydd:</L>
<L N="15">15 Oes dyn fel gwellt-glas &s;y'n teghau</L>
<L>neu ddail, neu flodau mae&s;ydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="16">16 Yr hwn, cyn gynted ac y del</L>
<L>y gwynt &acirc;'i awel dro&s;odd,</L>
<L>A chwythir ymaith felly o'i le,</L>
<L>na wyddis ple y tyfodd.</L>
<L N="17">17 Ond gra&s;lawn drugaredd a fydd,</L>
<L>yn l&acirc;n dragywydd feddiant,</L>
<L>O oes i oes heb drangc, heb drai,</L>
<L>gan Dduw i'r rhai a'i hofnant.</L>
</LG>
<LG>
<L N="18">18 A'i gyfiownder i blant y plant</L>
<L>a gadwant ei gyfammod:</L>
<L>O chofiant ei orchmynion ef,</L>
<L>mae teyrnas nef yn barod.</L>
<L N="19">19 Yno mae ei or&s;eddfa ef,</L>
<L>&s;efyn y nef tragwyddol:</L>
<L>A llywio y mae ef bob peth,</L>
<L>drwy ei frenhinieth nefol.</L>
</LG>
<LG>
<L N="20">20 Bendithiwch chwi yr Arglwydd Ion,</L>
<L>angylion, a'i holl gedyrn.</L>
<L>Ei l&acirc;n orchymmyn ef a wnewch,</L>
<L>a'i lais gwrandewch yn drachwyrn.</L>
<L N="21">21 Bendithiwch chwi yr Arglwydd ner</L>
<L>ei luoedd tyner tirion.</L>
<L>Ei wyllys gwnewch, canlynwch wir</L>
<L>chwychwi ei gywir wei&s;ion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="22">22 Bendithiwch chwi yr Arglwydd nef</L>
<L>ei hollwaith ef &s;y hylwydd:</L>
<L>Ym mhob m&acirc;n oll o'i drefn a'i hawl,</L>
<L>O f'enaid mawl di'r Arglwydd.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 104.</HEAD>
<LG>
<L>FY' enaid mola'r Arglwydd byw,</L>
<L>o f' Arglwydd Dduw y mawredd,</L>
<L>Mawr wyt, gogoniant a gai di,</L>
<L>ym wi&s;gi ag anrhydedd.</L>
<L N="2">2 Megis ei ddillad y gwy&s;g fo</L>
<L>am dano y goleuad:</L>
<L>Rhydd yn ei gylch yr wybr ar d&acirc;n,</L>
<L>yn llydan, fel llen wa&s;tad.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Ar ddeifr rhoes &s;ail ei &s;tefyll cau,</L>
<L>gwnaeth y cymylau iddo</L>
<L>Yn drwn olwynog: mae ei hynt</L>
<L>uwch e&s;gyll gwynt yn rhodio.</L>
<L N="4">4 Gwnaeth bob chwythad iddo'n gennad,</L>
<L>gogonedd y ffurfafen:</L>
<L>A'i weinidogion o fflam d&acirc;n,</L>
<L>a wibian rhyd yr wybren.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Cref y rhoes &s;ail y ddaiar gron,</L>
<L>fel na &s;yfl hon oddiyno:</L>
<L>Yr hon a bery fel y rhoes,</L>
<L>o oes i oes, heb &s;iglo.</L>
<L N="6">6 Tydi (Dduw) a ddilledai&s;t hon</L>
<L>&acirc;'r eigion yn fantellau;</L>
<L>Ac oni bai dy ddehau law,</L>
<L>ai'r deifr uwchlaw y bryniau.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Gan dy gerydd maent hwy yn ffo,</L>
<L>fel pan y &s;ynio taran:</L>
<L>Drwy fraw a brys ar hyd y ddol,</L>
<L>y deifr iw hol a lithran.</L>
<PB REF="312">
<L N="8">8 Weithiau y codai'r deifr yn fryn:</L>
<L>weithiau fel glyn panhylent,</L>
<L>Lle trefnai&s;t iddynt bannwl cau,</L>
<L>ac weithiau y gorphwy&s;ent.</L>
</LG>
<LG>
<L N="9">9 Go&s;odai&s;t derfyn lle yr arhont,</L>
<L>ac fel nad elont dro&s;to:</L>
<L>Ac na ddel&ocirc;nt hwy fyth dros lawr</L>
<L>y ddaiar fawr, iw chuddio.</L>
<L N="10">10 Rhoes Duw ffynnon i bob afon,</L>
<L>a phawb a yfant beunydd:</L>
<L>A rhed y ffrydau rhyd y glynn,</L>
<L>a rhwng pob bryn a'i gilydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="11">11 Yfant yno anfeiliaid maes,</L>
<L>a&s;&s;ynnod myng-laes gwylltion,</L>
<L>Heb ymadael a llawr y nant,</L>
<L>hyd onid yfant ddigon.</L>
<L N="12">12 Ac adar awyr dont gar llaw,</L>
<L>i lei&s;iaw rhwng y coedydd:</L>
<L>Yn canu ei fawl o bren i bren,</L>
<L>cethlyddiaeth lawen ufydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="13">13 Dwfr ar fynyddoedd lle ni ddaw,</L>
<L>fo wlych &acirc; glaw oddiarno:</L>
<L>A'r gwa&s;tad tir efe a'i gwlych,</L>
<L>bob grwn a rhych i ffrwytho.</L>
<L N="14">14 Parodd i'r gwellt dyfu wrth raid</L>
<L>anifeiliad: a'r lly&s;iau,</L>
<L>Er da i ddyn: Lle rhoes o'r llawr,</L>
<L>ymborthiant mawr rhag angau.</L>
</LG>
<LG>
<L N="15">15 A gwin llawena calon dyn,</L>
<L>ag olew tywyn wyneb.</L>
<L>A bara nerthir calon gwr,</L>
<L>mewn cyflwr digonoldeb.</L>
<L N="16">16 Preniau'r Arglwydd o &s;ugn llawn,</L>
<L>o'i unic ddawn y tyfan.</L>
<L>Sef y coed cedrwydd brigog mawr,</L>
<L>a roes e'n llawr y Liban.</L>
</LG>
<LG>
<L N="17">17 Lle y mae nythodd yr adar m&acirc;n,</L>
<L>mewn preniau gl&acirc;n cadeir-ir:</L>
<L>Lle mewn ffynnidwydd glwy&s;wydd glyn</L>
<L>mae ty'r aderyn trwynhir.</L>
<L N="18">18 Y mynydd uchel a'r bryn gl&acirc;s,</L>
<L>yw llwybr y danas fychod:</L>
<L>Ogof y doll-graig a wna les,</L>
<L>yn lloches i'r cwningod.</L>
</LG>
<LG>
<L N="19">19 Fe roes i'r lleuad i chwrs clau,</L>
<L>a'i chyfnewidiau hefyd:</L>
<L>A'r haul o amgylch y byd crwn,</L>
<L>fo edwyn hwn ei fachlyd.</L>
<L N="20">20 Tywyllwch nos a roed wrth raid</L>
<L>fwy&s;tfiliaid y coedydd.</L>
<L N="21">21 Y llewod rhuaut am gael maeth</L>
<L>gan Dduw, y&s;clyfaeth beunydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="22">22 A chwedi cael yr ymborth hyn,</L>
<L>pan ddel haul attyn unwaith,</L>
<L>Ymga&s;glant hwy i fynd iw ffau,</L>
<L>ac iw lloche&s;au eilwaith.</L>
<L N="23">23 Y pryd hwn cyfyd dyn iw waith,</L>
<L>ac iw orchwyliaith e&s;gyd;</L>
<L>Ac felly yr erys t&acirc;n yr hwyr,</L>
<L>lle y caiff yn llwyr ei fywyd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="24">24 O Dduw, mor rhyfedd yw dy waith</L>
<L>o'th &s;ynwyr berffaith dradoeth!</L>
<L>Gwnaetho&s;t bob peth &acirc; doethder dawn,</L>
<L>a'r tir &s;y lawn o'th gyf&ocirc;eth.</L>
<L N="25">25 A'r llydan f&ocirc;r, y deifr ymmy&s;g,</L>
<L>lle aml yw py&s;c yn llemmain:</L>
<L>Lle yr ymlu&s;gant, rif yr od,</L>
<L>bwy &s;tfilod mawr a bychain.</L>
</LG>
<LG>
<L N="26">26 Yna yr &acirc; y llongau gl&acirc;n</L>
<L>dros y Leviathan heibio.</L>
<L>Yr hwn o&s;odai&s;t di, lle y mae</L>
<L>yn cael ei chwarae yntho.</L>
<L N="27">27 Hwynt oll di&s;gwiliant yn ei bryd</L>
<L>am gael oddiwrthyd borthiant.</L>
<L>I gael dy rodd ymga&s;glu ynghyd,</L>
<L>ie am ei bywyd byddant.</L>
</LG>
<LG>
<L N="28">28 Duw, pan agorech di dy law,</L>
<L>oddi yno daw daioni:</L>
<L>Pob anifail a phob rhyw beth,</L>
<L>a ddaw yn ddifeth ini.</L>
<L N="29">29 Pan guddiech di dy wyneb-pryd,</L>
<L>a cha&s;glu d' y&s;pryd allan,</L>
<L>Crynant, trengant, ac ant iw llwch,</L>
<L>mewn diwedd trwch a thwr&s;tan.</L>
</LG>
<LG>
<L N="30">30 Duw, pan ollyngech di dy r&acirc;d,</L>
<L>fel rhoddi cread newydd,</L>
<L>Y modd hyn wyneb yr holl dir</L>
<L>a adnewyddir beunydd.</L>
<L N="31">31 Yr Arglwydd gogoneddus fydd</L>
<L>drwy fawr lawenydd bythoedd.</L>
<L>Yr Arglwydd yn ddiau a fedd,</L>
<L>orfoledd yn y nefoedd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="32">32 Ein Duw o'r nef a edrych ar</L>
<L>y ddaiar, a hi a ddychryn.</L>
<L>Os cyffwrdd a'r mynyddoedd draw,</L>
<L>y mwg a ddaw o hon&ycirc;n.</L>
<L N="33">33 Canaf i'r Arglwydd yn fy myw,</L>
<L>canaf i'm Duw tra fythwyf:</L>
<L N="34">34 Mi a lawenhaf yn fy Ion,</L>
<L>Bydd ffyddlon hyn a wnelwyf.</L>
</LG>
<LG>
<PB REF="312">
<L N="35">35 Y traw&s;ion oll o'r tir &acirc;nt hwy,</L>
<L>ni bydd mwy annuwolion.</L>
<L>Fy enaid, mola Dduw yn rhodd:</L>
<L>mae hyn wrth fodd fy nghalon.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 105.</HEAD>
<LG>
<L>CLodfored pawb yr Arglwydd nef,</L>
<L>ar ei enw ef y gelwch,</L>
<L>A'i weithredoedd ymmy&s;c pobloedd,</L>
<L>yn gyhoedd a fynegwch.</L>
<L N="2">2 Cenwch ei gerdd, clodforwch hwn,</L>
<L>a'i ddidwn ryfeddodau.</L>
<L N="3">3 Y rhai a gais ei enw, (y Sanct)</L>
<L>llawenant yn eu calonnau.</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 Cei&s;iwch yr Arglwydd a'i nerth mawr,</L>
<L>a'i fodd bob awr yn rhadlon,</L>
<L N="5">5 Cofiwch ei holl ryfeddodau,</L>
<L>a barn ei enau cyfion.</L>
<L N="6">6 O h&acirc;d Abraham ei w&acirc;s fo,</L>
<L>o feibion Jaco'r ethol:</L>
<L N="7">7 Efe yw'n Duw, a'i farn ef aeth</L>
<L>dros holl diriogaeth fydol.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 Bob am&s;er cofiodd ei gyn-grair,</L>
<L>ei air, a'i rwym ammodau</L>
<L N="9">9 Ag Abraham, I&s;aac, a'i hil,</L>
<L>a mil o genhedlaethau.</L>
<L N="10">10 Fe roes i Jaco hyn yn ddeddf,</L>
<L>ac yn rwym greddf dragwyddol.</L>
<L N="11">11 Ac i I&s;ra&ecirc;l y rhoes l&acirc;n</L>
<L>wl&acirc;d Canaan yn gartrefol.</L>
</LG>
<LG>
<L N="12">12 Pan oedd yn anaml iawn eu plaid,</L>
<L>a hwy 'n ddieithriaid ynddi;</L>
<L N="13">13 Ac yn rhodio o'r wlad i'r llall,</L>
<L>yn dioddef gwall a chyni:</L>
<L N="14">14 Lle&s;teiriodd iddynt gam yn dynn:</L>
<L>o'r achos hyn brenhinoedd</L>
<L>A geryddodd ef yn eu plaid:</L>
<L>a'i air a gaid yn gyhoedd,</L>
</LG>
<LG>
<L N="15">15 A'm eneiniog na chyffyrddwch;</L>
<L>na ddrygwch fy' mrhophwydi.</L>
<L N="16">16 Galwodd am newyn ar y tir,</L>
<L>yn wir dug fara' honi.</L>
<L N="17">17 O flaen ei blant y gyrrodd r&acirc;s,</L>
<L>Jo&s;eph yn w&acirc;s a werthwyd.</L>
<L N="18">18 Ar ei draed y rhoed hayarn tyn,</L>
<L>mewn gefyn y cy&s;tuddiwyd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="19">19 Gwi&s;godd y gefyn hyd y byw,</L>
<L>nes i air Duw am&s;eru:</L>
<L>Drwy Dduw y cafas ef ryddh&acirc;d,</L>
<L>a phrifiad er ei garu.</L>
<L N="20">20 Yna y gyrrwyd iw gyrchu fo</L>
<L>gar bron hen Pharo frenin:</L>
<L>Ac y gollyngwyd ef ar led,</L>
<L>o'i gam gaethiwed ryflin.</L>
</LG>
<LG>
<L N="21">21 O hyn ei o&s;od ef a wnaeth</L>
<L>yn bennaeth ar ei deuly,</L>
<L>Ac o'i holl gyfoeth ef a'i wl&acirc;d,</L>
<L>ys da fawr-h&acirc;d oedd hynny.</L>
<L N="22">22 I ddy&s;cu'i reolwyr ei lys,</L>
<L>ei wllys a'i fodlondeb:</L>
<L>I fforddio henuriaid y wl&acirc;d,</L>
<L>yn wa&s;tad mewn doethineb.</L>
</LG>
<LG>
<L N="23">23 Daeth I&s;rael i'r Aipht tir Cham,</L>
<L>lle'r oedd yn ddinam e&s;tron;</L>
<L N="24">24 Lle llwyddodd Duw hil Iago bach</L>
<L>yn amlach n&acirc;'i ca&s;eion.</L>
<L N="25">25 Yna y troes ei calon gau,</L>
<L>i lwyr ga&s;au ei bobloedd:</L>
<L>Iw wei&s;ion ef i wneuthur twyll,</L>
<L>a llid (nid amwyll ydoedd.)</L>
</LG>
<LG>
<L N="26">26 Duw gyrrodd Foe&s;en ei was hen,</L>
<L>ac Aaron llen dewi&s;ol.</L>
<L N="27">27 Yn nhir Ham i arwyddoccau</L>
<L>ei nerth a'i wrthiau nodol.</L>
<L N="28">28 Rhoes Duw dywyllwch dros y wl&acirc;d,</L>
<L>er hyn ni ch&acirc;d vfydd-dod.</L>
<L N="29">29 Eu dyfroedd oll a droed yn waed,</L>
<L>a lladd a wnaed eu py&s;god.</L>
</LG>
<LG>
<L N="30">30 Iw tir rhoes lyffaint, heidiau hyll,</L>
<L>yn &s;tefyll ei brenhinoedd:</L>
<L N="31">31 Daeth ar ei air wybed, a llau,</L>
<L>yn holl fannau eu tiroedd.</L>
<L N="32">32 Fe lawiodd arnynt genlly&s;c man,</L>
<L>a'i tir &acirc; th&acirc;n a y&s;odd;</L>
<L N="33">33 Eu gwinwydd a'i ffigy&s;wydd m&acirc;d,</L>
<L>a choed y wl&acirc;d a ddrylliodd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="34">34 Ceiliog rhedyn, a lindys brwd,</L>
<L>yn difa cnwd eu meu&s;ydd,</L>
<L N="35">35 Vwchlaw rhif, drwy yd, gwellt, a gwair,</L>
<L>a hyn drwy air Duw ddofydd.</L>
<L N="36">36 Cyntaf-anedig pob pen llwyth,</L>
<L>a'i blaen ffrwyth ef a drawodd;</L>
<L>Ym mhob man drwy holl dir ei g&acirc;s:</L>
<L>a'i bobl o'i r&acirc;s a gadwodd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="37">37 Ac a'i dug hwynt yn rhydd mewn hedd,</L>
<L>o'winedd eu ca&s;eion:</L>
<L>Heb fod o honynt vn yn wan,</L>
<L>ac aur ac arian ddigon.</L>
<L N="38">38 A llawen fu gan wyr y wlad,</L>
<L>o'r Aipht pan g&acirc;d eu gwared:</L>
<PB REF="313">
<L>Daeth arnynt arfwyd y llaw gref,</L>
<L>a ddaeth o'r nef i wared.</L>
</LG>
<LG>
<L N="39">39 Rhoes Duw y dydd gwmwl uwchben,</L>
<L>fel mantell wen y to&ocirc;dd,</L>
<L>A'r nos goleuodd hwynt &acirc; th&acirc;n,</L>
<L>fal hyn yn l&acirc;n y twy&s;odd.</L>
<L N="40">40 Fo a roes iddynt ar y gair</L>
<L>gig &s;ofl-iair iw bodloni:</L>
<L>A bara, o'i orchymmyn ef,</L>
<L>a ddaeth o'r nef iw porthi.</L>
</LG>
<LG>
<L N="41">41 Holltodd y graig, daeth deifr yn llif,</L>
<L>fel be baent brif afonydd:</L>
<L>Cerddodd yr hedlif, a rhoes wlych</L>
<L>rhyd pob lle &s;ych o'r gwledydd.</L>
<L N="42">42 Cofio a wnaeth ei air a'i r&acirc;s,</L>
<L>i Abram ei w&acirc;s ffyddlon.</L>
<L N="43">43 A thrwy fawr nerth yn rhydd o gaeth</L>
<L>y gwnaeth ei ddewi&s;olion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="44">44 Tir y cenhedloedd iddynt rhoes,</L>
<L>a'i llafur troes iw meddiant:</L>
<L N="45">45 Er cadw ei air a'i gyfraith ef,</L>
<L>rhowch hyd y nef ei foliant.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 106.</HEAD>
<LG>
<L>MOlwch yr Arglwydd, cans da yw,</L>
<L>moliennwch Dduw y llywydd:</L>
<L>Oblegid ei drugaredd fry</L>
<L>a bery yn dragywydd.</L>
<L N="2">2 Yr Arglwydd pwy all draethu ei nerth</L>
<L>a'i holl dirion ferth foliant?</L>
<L N="3">3 A wnel gyfiownder gwyn eu byd,</L>
<L>ei farn i gyd a gadwant.</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 O Arglwydd, cofia fi dy w&acirc;s,</L>
<L>yn ol dy r&acirc;s i'r eiddod:</L>
<L>Ymwel &acirc; mi i'm cy&s;tudd caeth,</L>
<L>&acirc;'th iechydwriaeth barod.</L>
<L N="5">5 Fel y gwelwyf, ac y chwarddwyf,</L>
<L>wych urddas d' etifeddiaeth.</L>
<L>Ac y cydganwyf fawl vn don,</L>
<L>a'th ddewi&s;olion odiaeth.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 Pechod, camwedd, ac annoethedd,</L>
<L>gwnaethom gyda'n tadau:</L>
<L>Ef a gaed arnom ormod gwall,</L>
<L>heb ddeall dy fawr wyrthiau.</L>
<L N="7">7 Yngwl&acirc;d yr Aipht wrth y m&ocirc;r coch,</L>
<L>yn gyndyn groch anufydd:</L>
<L>Heb gofio amled fu dy r&acirc;s</L>
<L>haedda&s;om atgas gerydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 Etto er mwyn ei enw ei hun,</L>
<L>Duw cun a ddaeth i'n gwared:</L>
<L>I bery i'r byd gydnabod hyn,</L>
<L>ei fod ef cyn gadarned.</L>
<L N="9">9 Y dyfnfor coch a'i ddyfrllyd wlych,</L>
<L>a wnaeth e'n &s;ych &acirc;'i gerydd:</L>
<L>Trwy ddyfnder eigion aent ar frys,</L>
<L>fel mynd rhyd y&s;tlys mynydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="10">10 Fel hyn y dug hwynt trwodd draw,</L>
<L>o ddwylaw eu ca&s;eion:</L>
<L>Ac y tywy&s;odd ef ei blant</L>
<L>o feddiant eu gelynion.</L>
<L N="11">11 Y deifr a guddiodd yr Aipht ryw,</L>
<L>nid oedd vn byw heb foddi:</L>
<L N="12">12 Yna y credent iw air ef,</L>
<L>a'i gerdd hyd nef ai'n wi&s;gi.</L>
</LG>
<LG>
<L N="13">13 Er hyn, tros gof mewn am&s;er byrr,</L>
<L>y rhoent ei bybyr wrthiau:</L>
<L>Heb &s;efyll wrth air vn Duw Ior,</L>
<L>na'i gyngor, na'i ammodau.</L>
<L N="14">14 Ond cododd arnynt chwant a blys,</L>
<L>yn nyrys yr anialwch:</L>
<L>Gan demptio Duw &acirc; rheibus fol,</L>
<L>ynghanol y diffeithwch.</L>
</LG>
<LG>
<L N="15">15 Rhoes iddynt lenwi ei holl flys,</L>
<L>rhoes annhycciannys a flwydd.</L>
<L N="16">16 Lle digient Fo&s;es wrth eu chwant,</L>
<L>ac Aron Sant yr Arglwydd:</L>
<L N="17">17 Egorai'r ddaiar yn y man,</L>
<L>a llyngcai Ddathan ddybryd;</L>
<L>Ac a gynhullodd i'r vn llam,</L>
<L>holl lu Abiram hefyd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="18">18 Ac yn ei ddig enynnodd t&acirc;n,</L>
<L>yn fuan yn eu canol:</L>
<L>Llo&s;gi y rhai'n, eu terfyn fu,</L>
<L>yn vlw, y llu annuwiol.</L>
<L N="19">19 Yn Horeb gwnaethant dawdd-lun llo</L>
<L>ac iddo ymgrymma&s;ant:</L>
<L N="20">20 I lun llo a borai wellt m&acirc;n'</L>
<L>y troe&s;an eu gogoniant.</L>
</LG>
<LG>
<L N="21">21 Anghofient wrthiau Duw ar hynt,</L>
<L>(a fua&s;ai gynt achubwr.</L>
<L>Yngwl&acirc;d yr Aipht. 22 M&ocirc;r coch, tir Ham)</L>
<L>heb feddwl am eu cyflwr.</L>
<L N="22">22 Dwedodd mai eu difetha wnai,</L>
<L>oni bai iw was Moe&s;en</L>
<L>Drwy &s;efyll o'i blaen iw lid maith</L>
<L>droi ymaith eu drwg ddilen.</L>
</LG>
<LG>
<L N="23">23 Dirmygent hwy y prydferth dir,</L>
<L>ac iw air gwir ni chredent:</L>
<L N="24">24 Ond yn eu pebyll grwgnach tro,</L>
<L>ac arno ni wrandawent.</L>
<PB REF="313">
<L N="25">25 Yno y derchafodd Duw ei law,</L>
<L>iw cwympiaw drwy'ranialwch:</L>
<L N="26">26 Rhyd tiroedd a phobloedd anghu,</L>
<L>iw tanu mewn di&s;tyrwch.</L>
</LG>
<LG>
<L N="27">27 A Baal-Peor aent ynghyd,</L>
<L>ymgredu i gyd ag efo:</L>
<L>Ebyrth y meirwon a fwytent,</L>
<L>a Duw a roddent heibio.</L>
<L N="28">28 Fal hyn digia&s;ant f'Arglwydd Dduw,</L>
<L>&acirc; chyfryw goeg ddychmygion:</L>
<L>Yntau anfonodd bla'n eu my&s;g,</L>
<L>fal dyna derfy&s;g greulon.</L>
</LG>
<LG>
<L N="29">29 Yna cyfododd Phinehes,</L>
<L>mewn cyfiawn wres i ddial:</L>
<L>A phan roes hwn ei farn yn dda,</L>
<L>Duw ar y pla rhoes attal.</L>
<L N="30">30 A chyfrifwyd y weithred hon,</L>
<L>yn weithred gyfion yntho,</L>
<L>O oes, i oes (drwy air Duw Ion)</L>
<L>pan ddelai &s;on am dano.</L>
</LG>
<LG>
<L N="31">31 Ac wrth lan dwfr Meribbah gynt,</L>
<L>yno 'y cyffroynt gynnen,</L>
<L>Lle 'y digient Dduw &acirc;'i cra&s;der ffraeth,</L>
<L>am hyn bu'n waeth i Foe&s;en,</L>
<L N="32">32 Wrth gythruddo y&s;pryd y Sanct,</L>
<L>hwy a bara&s;ant hefyd</L>
<L>Iw enau draethu gair ar fai,</L>
<L>ar na pherthynai 'i ddwedyd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="33">33 Ni laddent chwaith bobloedd y wl&acirc;d</L>
<L>wrth archiad Duw y lluoedd,</L>
<L N="34">34 Ond ymgymy&s;cu &acirc; hwynt yn gu,</L>
<L>a dy&s;gu eu gweithredoedd.</L>
<L N="35">35 Gwa&s;anaethu eu duwiau gau,</L>
<L>y rhai fu faglau iddyn.</L>
<L N="36">36 Aberthu eu plant, yn f&acirc;b, yn ferch,</L>
<L>o &s;erch i'r cythraul eulyn.</L>
</LG>
<LG>
<L N="37">37 A thywallta&s;ant wirion waed,</L>
<L>dan draed gau-dduwiau Canaan.</L>
<L>Y tir (wrth aberthu eu plant)</L>
<L>&acirc; gwaed llygra&s;ant weithian.</L>
<L N="38">38 Felly o'i gweithredoedd eu h&ucirc;n,</L>
<L>yn vn ymhaloga&s;ant.</L>
<L>Putteinio wrth ei cwrs a'i bryd,</L>
<L>ac felly cyd-lygra&s;ant.</L>
</LG>
<LG>
<L N="39">39 Wrthynt enynnodd Duw mewn dig</L>
<L>am hyn &acirc; ffyrnig gyffro.</L>
<L>C&acirc;s a ffiaidd felly yr aeth</L>
<L>ei etifeddiaeth gantho.</L>
<L N="40">40 O'r achos hyn eu rhoddi a wnaeth,</L>
<L>dan bob cenhedlaeth gyndyn,</L>
<L>Mewn cyflwr c&acirc;s dan e&s;tron blaid,</L>
<L>a'i c&acirc;s yn fei&s;traid arnyn.</L>
</LG>
<LG>
<L N="41">41 Eu gelynion aethant yn ffrom,</L>
<L>a'i llaw fu drom a ffyrnig,</L>
<L>Felly y daro&s;tyngwyd hwy,</L>
<L>a mwyfwy fu eu dirmig.</L>
<L N="42">42 Mynych-waredodd Duw ei blant,</L>
<L>hwy a'i digia&s;ant yntau</L>
<L>A'i cwrs eu hun: daeth cy&s;tudd hir,</L>
<L>am waith eu henwir feiau.</L>
</LG>
<LG>
<L N="43">43 Pan welai arnynt ing na thrais,</L>
<L>fo glywai lais eu gweddi,</L>
<L N="44">44 Gan gofio'i air troi nawdd a wnaeth</L>
<L>o'i helaeth fawr ddaioni,</L>
<L N="45">45 A throi yn drugarog a wnaeth,</L>
<L>y gwyr yn gaeth a'i cludynt,</L>
<L>Y rhai y bua&s;ai'n fawr eu c&acirc;s:</L>
<L>cael mwy cymwynas ganthynt.</L>
</LG>
<LG>
<L N="46">46 Achub ninnau o blith y rhai'n</L>
<L>i arwain d' enw hyglod,</L>
<L>O Arglwydd Dduw, cymell ni'n gu</L>
<L>i orfoleddu ynod.</L>
<L N="47">47 Duw I&s;rael bendigaid fydd,</L>
<L>yn dragywydd Jehova:</L>
<L>A dweded yr holl bobl Amen,</L>
<L>molwch Dduw llen gorucha.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 107.</HEAD>
<LG>
<L>MOlwch yr Arglwydd, cans da yw</L>
<L>moliennwch Dduw ein llywydd,</L>
<L>O blegid ei drugaredd fry</L>
<L>a bery yn dragywydd.</L>
<L N="2">2 Y gwaredigion canent fawl,</L>
<L>i Dduw gerdd nodawl gy&s;on:</L>
<L>Y &s;awl a'achubwyd, caned hyn,</L>
<L>o law y gelyn creulon.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 A ga&s;glodd o bedwar-rhan byd,</L>
<L>dowch chwi i gyd-ganeuau.</L>
<L>O dir y dwyrain dowch mewn hedd,</L>
<L>gorllewin, gogledd, deau.</L>
<L N="4">4 Drwy yr anialwch, wyrdraws hynt,</L>
<L>y bua&s;ent gynt yn crwydro</L>
<L>Allan o'r ffordd: heb dref na llan,</L>
<L>lle caent hwy fan i drigo.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Drwy newyn, &s;yched bu'rdaith hon,</L>
<L>a'i calon ar lewygu:</L>
<L N="6">6 Ar Dduw y galwent y pryd hyn,</L>
<L>pan oeddyn ymron trengu.</L>
<L>Yna eu gwared hwynt a wnaeth,</L>
<L>o'i holl orthrym-gaeth foddion,</L>
<PB REF="314">
<L N="7">7 Rhyd yr iawn ffordd fe'i dug mewn hedd</L>
<L>i dref gyfannedd dirion,</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 Addefant hwythau gar ei fron,</L>
<L>ei fwynion drugareddau:</L>
<L>Ac er plant dynion fel y gwnaeth</L>
<L>yn helaeth ryfeddodau:</L>
<L N="9">9 Ddiwallu honaw einioes dyn,</L>
<L>rhag newyn a rhag &s;yched:</L>
<L>Ac o'i fawr r&acirc;s eu cadw i gyd,</L>
<L>pan oedd y byd yn galed.</L>
</LG>
<LG>
<L N="10">10 Y rhai mewn tywyllwch a drig,</L>
<L>ynghy&s;god llewig angau,</L>
<L>Yn rhwym mewn nychdod, ac mewn b&acirc;r,</L>
<L>a heyrn ar eu &s;odlau.</L>
<L N="11">11 A hyn o herwydd iddynt fod,</L>
<L>mewn anufydd-dod eithaf,</L>
<L>A llwyr ddirmygu gair Duw Ior,</L>
<L>a chyngor y Goruchaf.</L>
</LG>
<LG>
<L N="12">12 A thrymder calon cwympiwyd hwy</L>
<L>nid oedd neb mwy a'i cododd.</L>
<L N="13">13 Ar Dduw mewn ing y rhoe&s;ant lef,</L>
<L>ac yntef a'i gwaredodd.</L>
<L N="14">14 Ef a'i gwaredodd hwynt o'i drwg,</L>
<L>&s;ef o dywyllwg caeth-glud,</L>
<L>O gy&s;god angau eu rhyddhau,</L>
<L>a thorri eu rhwymau hefud.</L>
</LG>
<LG>
<L N="15">15 Addefent hwythau gar ei fron,</L>
<L>ei fwynion drugareddau,</L>
<L>Ac i blant dynion fel y gwnaeth</L>
<L>yn helaeth ryfeddodau.</L>
<L N="16">16 Cans y pyrth pres torrodd yn chwyrn</L>
<L>a'r barriau heyrn hefyd:</L>
<L N="17">17 Am eu bai a'i camwedd yn wir,</L>
<L>y poenir y rhai ynfyd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="18">18 A hwynt yn laru ar bob bwyd,</L>
<L>fe'i dygwyd at byrth angau.</L>
<L N="19">19 Ar Dduw mewn ing y rhoe&s;ant lef,</L>
<L>achubodd ef hwynt hwythau,</L>
<L N="20">20 Gan yrru ei air iw iachau,</L>
<L>ac iw rhyddhau yn fuan,</L>
<L>A hwynt &acirc;'i air tynnu a wnaeth</L>
<L>o'i methedigaeth allan.</L>
</LG>
<LG>
<L N="21">21 Addefant hwythau gar ei fron,</L>
<L>ei fwynion drugareddan:</L>
<L>Ac i blant dynion fel y gwnaeth</L>
<L>yn helaeth ryfeddodau.</L>
<L N="22">22 Aberthant hefyd aberth mawl,</L>
<L>iw ogoneddawl fowredd,</L>
<L>A mynegant ei waith a'i wyrth,</L>
<L>yn ei byrth mewn gorfoledd,</L>
</LG>
<LG>
<L N="23">23 Y rhai a &acirc;nt mewn llongau i'r don,</L>
<L>a'i taith uwch mowrion ddyfroedd,</L>
<L N="24">24 A wel&s;ant ryfeddodau'r Ion,</L>
<L>a h&ycirc;n mewn eigion moroedd.</L>
<L N="25">25 A'i air cyffroe dyme&s;tloedd gwynt,</L>
<L>y rhai'n a godynt donnau</L>
<L N="26">26 Hyd awyr fry, hyd eigion llawr,</L>
<L>ac ofn bob awr rhag angau.</L>
</LG>
<LG>
<L N="27">27 Gan y&s;gwyd a phendroi, fal hyn,</L>
<L>dull meddwyn, &s;ynnai arnynt.</L>
<L N="28">28 Ar Dduw mewn ing y rhoe&s;ant lef,</L>
<L>daeth ef a chymorth iddynt,</L>
<L N="29">29 Gwnaeth e'r y&s;torm yn dawel deg,</L>
<L>a'r tonnau'n o&s;teg gwa&s;tad.</L>
<L N="30">30 Yn llawen ddi&s;taw doen i'r lan,</L>
<L>i'r man y bai 'i dymuniad.</L>
</LG>
<LG>
<L N="31">31 Cyffe&s;ent hwythau gar ei fron,</L>
<L>ei fwynion drugareddau,</L>
<L>Ac i blant dynion fel y gwnaeth</L>
<L>yn helaeth ryfeddodau.</L>
<L N="32">32 Holl gynulleidfa ei bobl ef,</L>
<L>clod Duw hyd nef dyrchafant:</L>
<L>Holl ei&s;teddfeydd pennaethiaid hen,</L>
<L>yn llawen a'i moliannant.</L>
</LG>
<LG>
<L N="33">33 Y ffrydau'n ddyrys dir a wnai,</L>
<L>fe &s;ychai ddwfr lle tarddo.</L>
<L N="34">34 A thir ffrwythlawn a wnai'n ddiffrwyth,</L>
<L>lle trig drwg dylwyth yntho.</L>
<L N="35">35 Troes yr anialwch yn llyn gl&acirc;s,</L>
<L>a'r tir cras yn ffynhonnydd,</L>
<L N="36">36 Lle y gwnai ef drigfan i'r gwael ddyn,</L>
<L>i dorri ei newyn beunydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="37">37 Lle yr haua&s;ant fae&s;ydd gl&acirc;n,</L>
<L>a llawer gwinllan dyner,</L>
<L>Y rhai a rhoddant lawnder ffrwyth</L>
<L>a chnydlwyth yn ei am&s;er.</L>
<L N="38">38 Cans cynydda&s;ant hwy gan wlith</L>
<L>gra&s;ol fendith vn Duw cun,</L>
<L>A'i hanifeiliaid hysb a blith,</L>
<L>rhoes yr vn fendith arnun.</L>
</LG>
<LG>
<L N="39">39 Daeth caethder gwedi hyn i gyd,</L>
<L>a drygfyd er eu go&s;twng.</L>
<L>Gadawodd eu gorthrymmu a'i plau,</L>
<L>caw&s;ant flinderau teilwng.</L>
<L N="40">40 Eu dirmyg ar y beilchion troes,</L>
<L>ac ef a'i rhoes i grwydro</L>
<L>Mewn dry&s;ni heb lun ffordd i'w chael,</L>
<L>lle buant wael eu gortho.</L>
</LG>
<LG>
<L N="41">41 Yna rhoes y tlawd i well fri,</L>
<L>dug o'r trueni allan,</L>
<PB REF="314">
<L>Gan lwyddo ei deulu, a'i holl blaid,</L>
<L>fel defaid wrth y gorlan.</L>
<L N="42">42 Y rhai cyfiawn a welant hyn,</L>
<L>a chanthyn bydd yn hyfryd,</L>
<L>A'r enwir ceuir ei ddwy &ecirc;n</L>
<L>ar ei gynfigen fowlyd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="43">43 Pa rai &s;y ddoeth i ddeall hyn,</L>
<L>fe roddir iddyn wybod</L>
<L>Faint yw daioni f' Arglwydd in,</L>
<L>wrth hyn y c&acirc;n gydnabod.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 108.</HEAD>
<LG>
<L>PArod yw fy'nghalon (o Dduw)</L>
<L>o parod yw fy' nghalon,</L>
<L>Canaf it a datcanaf wawd,</L>
<L>o fawl fy'nhafawd ffyddlon.</L>
<L N="2">2 Deffro dafod, a deffro dant,</L>
<L>a ch&acirc;n ogoniant beunydd,</L>
<L>Y nabl ar delyn yn gytun,</L>
<L>deffrof fy hun ar la&s;-ddydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Mawl itti f' Arglwydd, pan ddeffrof,</L>
<L>a rof ymmy&s;c y bobloedd:</L>
<L>A chlodfori dy enw a wnaf,</L>
<L>lle amlaf y cenhedloedd.</L>
<L N="4">4 Cans cyrhaeddyd y mae dy r&acirc;s,</L>
<L>hyd yn nheyrnas nefoedd.</L>
<L>A'th wirionedd di hyd at len</L>
<L>yr wybren a'i therfynoedd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Ymddercha Dduw y nef uwchlaw,</L>
<L>oddiyno daw d'arwyddion.</L>
<L>A bydded dy ogoniant ar</L>
<L>y ddaiar a'i thrigolion.</L>
<L N="6">6 Fal y gwareder drwy hon hwyl,</L>
<L>bob rhai o'th anwyl ddynion.</L>
<L>O achub hwynt &acirc;'th law ddehau,</L>
<L>a gwrando finnau'n ffyddlon.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Yn ei &s;ancteiddrwydd dwedodd Duw</L>
<L>llawen yw fy' nghyfamod,</L>
<L>Mi a rannaf Sichem rhyd y glyn,</L>
<L>me&s;uraf ddyffryn Succod.</L>
<L N="8">8 Myfi piau y ddwy dret&acirc;d,</L>
<L>&s;ef Gilead a Mana&s;&s;e.</L>
<L>Ac Ephraim yw nerth fy' mhen,</L>
<L>a Juda wen fy' neddf-le.</L>
</LG>
<LG>
<L N="9">9 Ym Moab ymolchi a wnaf,</L>
<L>dros Edom taflaf f'e&s;gid:</L>
<L>A chwardded Pale&s;tina gaeth,</L>
<L>ei chwerthin aeth yn rhybrid.</L>
<L N="10">10 Duw pwy a'm dwg i'r ddinas gref,</L>
<L>pwy a'm dwg i dref Edom?</L>
<L N="11">11 Er it ein gwrthod, pwy ond ti,</L>
<L>o Dduw, a'mleddi dro&s;om?</L>
</LG>
<LG>
<L N="12">12 O vnic Dduw, bydd i'n yn borth,</L>
<L>mae'n ofer cymorth vndyn.</L>
<L N="13">13 Yn Nuw y gwnawn wrolaeth fawr,</L>
<L>fe &s;athr i lawr ein gelyn.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 109.</HEAD>
<LG>
<L>O Dduw fy'moliant i na thaw,</L>
<L N="2">2 cans genau'r annuwiolion,</L>
<L>A'i tafod twyllgar, a'i &s;afn rhwth,</L>
<L>arnaf &s;y'n bygwth digon.</L>
<L N="3">3 Daethant i'm cylch &acirc; geiriau c&acirc;s,</L>
<L>rhoent ddiflas &s;en anynad.</L>
<L N="4">4 Fal hyn i'm talent ddrwg dros dda&punc;</L>
<L N="5">5 a chas a gaf am gariad.</L>
</LG>
<LG>
<L>Ac fel yr oeddynt hwy fal hyn,</L>
<L>i'm herbyn wedi codi,</L>
<L>Fy wyneb attad ti a drois,</L>
<L>ac arnat rhoes fy' ngweddi.</L>
<L N="6">6 Bid Sathan ar ei ddehau law,</L>
<L>i'r &s;wydd y daw yn barod,</L>
<L N="7">7 A phan roer barn, yn euog boed,</L>
<L>a'i weddi troed yn bechod.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 Bo ei oes yn fer, ac yn ddilwydd,</L>
<L>a'i &s;wydd arall iw chymryd.</L>
<L N="9">9 Poed yn ymddifaid y bo ei blant,</L>
<L>a'i weddw yn fethiant hefyd.</L>
<L N="10">10 A boed ei blant yn crwydro byd,</L>
<L>i gymryd m&acirc;n gerdodau:</L>
<L>A chei&s;iant hyn rhyd dyrys dir,</L>
<L>lle y bytho hir eu prydiau.</L>
</LG>
<LG>
<L N="11">11 Yn rhwyd y cei&s;iad &ecirc;i dda &s;yrth</L>
<L>ai lafur pyrth ddieithriaid:</L>
<L N="12">12 Na ddel iddo nawdd am ei fai,</L>
<L>na chwaith i'w rai ymddifaid.</L>
<L N="13">13 Doed di&s;tryw dial ar ei hil,</L>
<L>a'i eppil a ddileer,</L>
<L N="14">14 Am bechodau ei d&acirc;d a'i fam</L>
<L>y caiff ef lam ryw am&s;er.</L>
</LG>
<LG>
<L N="15">15 A bydded hyn i gyd gar bron</L>
<L>yr Arglwydd gyfion farnwr,</L>
<L>Yr hwn a'i torro, fel na bo</L>
<L>mwy gofio eu anghyflwr.</L>
<L N="16">16 Erioed ni chei&s;iodd wneuthur hedd,</L>
<L>na thrugaredd i ddyn gwan,</L>
<L>Ond erlid tlawd ar i&s;el radd,</L>
<L>a chei&s;io lladd y truan.</L>
</LG>
<LG>
<L N="17">17 Hoffodd felldith a hi a ddaeth,</L>
<L>ac fel y gwnaeth bid iddo,</L>
<PB REF="315">
<L>Ca&s;&acirc;odd fendith, ac ni chai,</L>
<L>ond pell yr ai oddiwrtho.</L>
<L N="18">18 Gwi&s;godd felldith fel dillad gwr,</L>
<L>a daw fel dwr iw galon,</L>
<L>Fel olew doed iw e&s;gyrn fo,</L>
<L>hyd oni chaffo ddigon.</L>
</LG>
<LG>
<L N="19">19 A'r felldith bid iw gylch yn dyn,</L>
<L>fel yn ddilledyn iddo:</L>
<L>A'i gwi&s;go hi bid iddo'n da&s;g,</L>
<L>fel gwregys gwa&s;g am dano.</L>
<L N="20">20 A hyn gan Dduw a gaf yn d&acirc;l,</L>
<L>i'r gelyn gwamal enbyd,</L>
<L>A ddweto neu a wnelo gam,</L>
<L>neu niwed am fy' mywyd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="21">21 Dithau Dduw er mwyn d' enw gwna,</L>
<L>herwydd mai da d'ymwared;</L>
<L>Gwna dy drugaredd a myfi,</L>
<L>a bry&s;&s;ia di i'm gwared.</L>
<L N="22">22 O herwydd tlawd a rheidus wyf,</L>
<L>a dirfawr glwyf i'm calon,</L>
<L N="23">23 Symudiad cy&s;cod a fai'n ffo,</L>
<L>hyn er na welo dynion.</L>
</LG>
<LG>
<L>Mor an&s;efydlog yw fy'&s;tad:</L>
<L>a'r mudiad geiliog rhedyn,</L>
<L N="24">24 Fy'nghnawd yn gul, fy'ngliniau'n wan ddrych,</L>
<L>a tiglan o dra newyn.</L>
<L N="25">25 Gwarth wyf i'm c&acirc;s yn fy'ngwael</L>
<L>a hwynt wrth edrych arnaf</L>
<L>A'm diy&s;tyrent dan droi tro,</L>
<L>a than ben &s;iglo attaf.</L>
</LG>
<LG>
<L N="26">26 Cymorth di fi Arglwydd fy Nuw,</L>
<L>cadw fi'n fyw &acirc;'th nodded:</L>
<L N="27">27 Fel y gwyper mai gwaith dy law,</L>
<L>yw'r lles a ddaw i'm gwared.</L>
<L N="28">28 Melldithiant nac eiriechant hwy,</L>
<L>dod fendith fwy i minnau,</L>
<L>Bid gwarth i'm gwrthwynebwyr c&acirc;s</L>
<L>gorfoledd i'th w&acirc;s dithau.</L>
</LG>
<LG>
<L N="29">29 A gwarth a gwradwydd gwi&s;ger hwy</L>
<L>ac fwyfwy y del attynt:</L>
<L>A mantell laes o gwilydd mawr,</L>
<L>gwi&s;g di hyd lawr am danynt.</L>
<L N="30">30 Ond fi, gan ddiolch i'm Ior mau,</L>
<L>&acirc;'m genau mawl a ganaf:</L>
<L>Ac a rof glod iw enw cu,</L>
<L>lle bytho 'r llu yn amlaf.</L>
</LG>
<LG>
<L N="31">31 O herwydd ar ddeheulaw'r tlawd</L>
<L>y &s;aif ddydd brawd yn gefnog;</L>
<L>I gadw ei enaid ef yn gu,</L>
<L>rhag ei farnu yn euog.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 110.</HEAD>
<LG>
<L>DWedai'r Arglwydd wrth f'Arglwydd mau,</L>
<L>ar fy llaw ddeau ei&s;tedd:</L>
<L>Nes rhoddi rhai a gais dy waed</L>
<L>yn faingc draed it, i orwedd.</L>
<L N="2">2 'R Arglwydd denf&ycirc;n ffrewyll dy nerth</L>
<L>o ddinas fowrwerth Seion,</L>
<L>Pan lywodraethech yn eu my&s;g,</L>
<L>gwna derfy&s;g ar d'elynion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Yn nydd dy nerth dy bobl a ddaw,</L>
<L>ag aberth llaw'n wylly&s;gar,</L>
<L>Yn &s;anctaidd hardd daw'r cynnyrch tau</L>
<L>o wlith y borau hawddgar.</L>
<L N="4">4 Yr Arglwydd tyngodd, ac ni w&acirc;d,</L>
<L>ti &s;y'n offeiriad bythol,</L>
<L>Wrth vrdd Melchi&s;edech odd' fry,</L>
<L>a bery yn dragwyddol.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Yr Arglwydd ar dy ddehau law,</L>
<L>brenhinoedd draw a friwa,</L>
<L>Yn nydd ei ddig gwna'n archollion</L>
<L>frenhinoedd cryfion, meddaf.</L>
<L N="6">6 Ar y cenhedloedd rhydd farn iawn,</L>
<L>a'i gwlad gwna'n llawn celanedd</L>
<L>A llawer pen dros wledydd mawr,</L>
<L>a dyrr ei lawr yn vnwedd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 O wir frys i'r gyflafan hon,</L>
<L>fe yf o'r afon ne&s;af,</L>
<L>A gaffo ar ei ffordd yn rhwydd,</L>
<L>a'r Arglwydd a'i derchafa.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. III.</HEAD>
<LG>
<L>CLodforaf fi fy Arglwydd Ion,</L>
<L>o wyllys calon hollawl,</L>
<L>Mewn cynnulleidfa gar eu bron,</L>
<L>mewn tyrfa gyfion ra&s;awl.</L>
<L N="2">2 Mawr iawn yw gwrthiau'n Arglwydd nef</L>
<L>hysbys i bawb a'i hoffant.</L>
<L N="3">3 Ei waith a'i iownder pery byth,</L>
<L>a'i wehelyth ogoniant.</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 Yr Arglwydd a wnaeth ei goffau,</L>
<L>am ryfeddodau nerthol.</L>
<L>Cans Arglwydd nawdd fawr yw i ni,</L>
<L>llawn o do&s;turi gra&s;ol.</L>
<L N="5">5 Ef i bob rhai a'i hofnant ef,</L>
<L>rhydd gyfran gref at fywyd:</L>
<L>Ac yn dragywydd y myn fod</L>
<L>cof o'i gafammod hefyd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 Mynegodd ef iw bobl i gyd,</L>
<L>gad r<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">yd ei weithredoedd:</L>
<PB REF="315">
<L>A rhoddi iddynt hwy a wnaeth</L>
<L>'tifeddiaeth y cenhedloedd.</L>
<L N="7">7 Gwirionedd a barn ydyw gwaith</L>
<L>ei ddwy law berffaith efo:</L>
<L>A'i orchmynion &s;y ffyddlon iawn,</L>
<L>a da y gwnawn eu gwrando.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 Y rhai'n &s;y gwedi eu &s;icrhau,</L>
<L>dros byth yn ddeddfau cyfion:</L>
<L>Gwedi eu gwneuthur hwy mewn hedd,</L>
<L>a thrwy wirionedd union.</L>
<L N="9">9 Anfonodd gymmorth iw bobl ef,</L>
<L>cyfammod gref &s;afadwy,</L>
<L>Archodd hyn: bo iw enw fawl,</L>
<L>&s;ancteiddiawl ac ofnadwy.</L>
</LG>
<LG>
<L N="10">10 Dechreuad pob doethineb ddofn</L>
<L>i bawb yw ofn yr Arglwydd,</L>
<L>Da yw deall y &s;awl a'i gwnai,</L>
<L>a'i ofn a &s;ai'n dragywydd.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 112.</HEAD>
<LG>
<L>DEdwyddol yw mewn buchedd dda</L>
<L>y &s;awl a ofna'r Arglwydd,</L>
<L>A'i orchymynion anwyl ynt,</L>
<L>bydd iddo helynt hylwydd.</L>
<L N="2">2 Ei h&acirc;d fydd nerthol yn y tir,</L>
<L>bendithir hil rhai vnion:</L>
<L N="3">3 Golud a chyfoeth yn ei dy,</L>
<L>tros byth y pery'n gyfion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 Yr vnion yn y tywyll cau</L>
<L>caiff fodd i olau weled:</L>
<L>Y&s;tyriol, a tho&s;turiol iawn,</L>
<L>a chyfiawn fydd ei weithred.</L>
<L N="5">5 Gwr da a fydd trugarog fwyn,</L>
<L>rhydd echwyn a chymwynas,</L>
<L>A'i air mewn pwyll a barn a rydd,</L>
<L>a'i weithred fydd yn addas.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 Ni '&s;gogir byth y cyfiawn, gwna</L>
<L>ei goffa yn dragywydd;</L>
<L N="7">7 A chalon ddi&s;igl, ddwys, ddiofn,</L>
<L>a &s;ail ddofn yn yr Arglwydd.</L>
<L N="8">8 Hwn yn nerth Duw diofnog fydd,</L>
<L>ac atteg &s;ydd iw galon:</L>
<L>Hyd oni chaffo drwy lawn wys,</L>
<L>ei wyllys o'i elynion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="9">9 Rhannodd a rhoes i'r tlawd yn hy,</L>
<L>byth pery ei gyfiownedd,</L>
<L>A chryfder ei goron yn wir,</L>
<L>dyrchefir mewn gogonedd.</L>
<L N="10">10 Yr anwir edrych, ffromma o ddig,</L>
<L>drwy ffyrnig y&s;gyrnygiad:</L>
<L>Yr annuwiol a dawdd: fal hyn</L>
<L>fydd terfyn eu dymuniad.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 113.</HEAD>
<LG>
<L>CHwi wei&s;ion Duw molwch yr Ion,</L>
<L>Molwch ei enw &acirc; llafar don,</L>
<L N="2">2 Bendigaid fytho ei enw ef.</L>
<L N="3">3 O godiad haul hyd fachlud dydd,</L>
<L>Mawr enw yr Ion moliannus fydd,</L>
<L>yn y byd hwn, ac yn y nef.</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 Derchafodd Duw uwch yr holl fyd,</L>
<L>A'i foliant aeth uwch nef i gyd,</L>
<L N="5">5 pwy &s;y gyffelyb i'n Duw ni?</L>
<L>Yr hwn a bre&s;wyl yn y nef,</L>
<L N="6">6 I'r ddaiar hon daro&s;twng ef,</L>
<L>gwyl ef ein cam, clyw ef ein cri.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Yr hwn &s;y'n codi'r tlawd o'r llwch,</L>
<L>A'r rheidus o'i ddiy&s;tyrwch,</L>
<L N="8">8 iw go&s;od uwch pennaethiaid byd.</L>
<L N="9">9 I'r ammlhantadwy mae'n rhoi plant,</L>
<L>Hil teg, a thylwyth, a llwyddiant;</L>
<L>am hyn moliennwch Dduw i gyd.</L>
</LG>
<LG>
<L><HI>Gogoniant fyth a fytho i'r T&acirc;d,</HI></L>
<L><HI>A bid gogoniant i'r M&acirc;b rhad,</HI></L>
<L><HI>i'r Y&s;pryd gl&acirc;n gogoniant fo;</HI></L>
<L><HI>Megis gynt yn y dechreu yr oedd;</HI></L>
<L><HI>Ac y bydd byth yn oes oe&s;oedd;</HI></L>
<L><HI>dwedwn Amen, poed felly y bo.</HI></L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 114.</HEAD>
<LG>
<L>PAn ddaeth I&s;rael o'r Aipht faith,</L>
<L>A thy Iaco o e&s;tron iaith,</L>
<L N="2">2 Juda oedd ei &s;ancteiddrwydd ef,</L>
<L>I&s;rael oedd benaethiaeth Ior,</L>
<L N="3">3 Gwelodd hyn a chiliodd y m&ocirc;r,</L>
<L>a throes iw hol Jorddonen gref.</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 Neidiai'r mynyddoedd megis hyrdd,</L>
<L>A'r bryniau mal wyn llament ffyrdd,</L>
<L>caw&s;ant wa&s;tad megis llawr dol.</L>
<L N="5">5 Ciliai&s;t (o f&ocirc;r) dywaid pa ham?</L>
<L>Tithau Jorddonen lathraidd lam,</L>
<L>pa'm y dadredai&s;t dithau'n d'ol?</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 Chwychwi fynyddoedd p'am y ffoech,</L>
<L>Fel hyrddod? a ph'am nad arhoech?</L>
<L>a chwithau fryniau fal wyn man?</L>
<L N="7">7 Am mai rhaid ofni Duw Iago,</L>
<L N="8">8 Yr hwn &s;y'n troi'r graig yn llyn tro,</L>
<L>a'r calle&s;tr yn ffynnon ddwfr gl&acirc;n.</L>
</LG>
<LG>
<L><HI>Gogoniant fyth,</HI> &amp;c. fel yn y P&s;al. 113.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<PB REF="316">
<HEAD>P&s;al. 115.</HEAD>
<LG>
<L>NId ini Arglwydd, nid i ni,</L>
<L>y dodi y gogonedd:</L>
<L>Ond i'th enw dy hun yn hawdd,</L>
<L>er mwyn dy nawdd a'th wiredd.</L>
<L N="2">2 Pa'm y dwedant am danat ti</L>
<L>y cenhedlaethi e&s;tron:</L>
<L>A thrwy edliw hynny yn fwy,</L>
<L>ple'y mae'u Duw hwy yr awron.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Sef ein Duw ni mae yn y nef,</L>
<L>lle y gwnaeth ef a fynnodd.</L>
<L N="4">4 Eu delwau hwy, aur, arian yn,</L>
<L>a dwylo dyn a'i lluniodd.</L>
<L N="5">5 Safn heb draethu: llun llygaid gl&acirc;n,</L>
<L>y rhai'n ni welan ronyn:</L>
<L N="6">6 Trwyn heb arogl, clu&s;tiau ar lled</L>
<L>heb glywed, y &s;ydd ganthyn.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Ac i bob delw y mae dwy law</L>
<L>heb deimlaw, traed heb &s;ymyd:</L>
<L>Mae mwnwgl iddynt heb roi llais,</L>
<L>fal dyna ddyfais ynfyd.</L>
<L N="8">8 Fel hwyntwy ydyw' rhai a'i gwnant</L>
<L>a'r rhai a gredant iddynt:</L>
<L>Am hyn ni ddylai neb drwy gred</L>
<L>roi mo'i ymddiried arnynt.</L>
</LG>
<LG>
<L N="9">9 O I&s;rael, dod ti yn rhwydd</L>
<L>ar yr Arglwydd dy hollfryd,</L>
<L>Ef yw eu nerth a'i dwg i'r lan,</L>
<L>eu porth a'i tarian hefyd.</L>
<L N="10">10 O ty Aron, dod tithau'n rhwydd,</L>
<L>ar yr Arglwydd dy hollfryd:</L>
<L>Ef yw eu nerth a'i dwg i'r lan,</L>
<L>eu porth a'i tarian hefyd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="11">11 Rhai a ofnwch yr Arglwydd Ion,</L>
<L>rhowch arno'ch vnion hollfryd:</L>
<L>Efe yw'r neb a'ch dwg i'r lan,</L>
<L>eich porth a'ch tarian hefyd.</L>
<L N="12">12 Duw naf a'n cofiodd, ac i'n plith</L>
<L>fo roes ei fendith rhadlon:</L>
<L>I dy I&s;rael rhydd ei hedd,</L>
<L>ac unwedd i dy Aaron.</L>
</LG>
<LG>
<L N="13">13 Sawl a'i hofnant bendithiant ef,</L>
<L>yr Arglwydd nef canmolan,</L>
<L>A'i enw &s;anct o'r nef i'r llawr,</L>
<L>bendithied mawr a bychan:</L>
<L N="14">14 Yr Arglwydd arnoch, arnoch chwi,</L>
<L>a wna ddaioni amlach:</L>
<L>Ac a chwanega ar eich plant</L>
<L>ei fwyniant yn rymu&s;ach.</L>
</LG>
<LG>
<L N="15">15 Y mae iwch fendith a mawr lwydd</L>
<L>gan y gwir Arglwydd cyfiawn,</L>
<L>Yr hwn a wnaeth y nefoedd fry,</L>
<L>a'r ddaiar obry yn gyflawn.</L>
<L N="16">16 Y nef, ie'r nefoedd uwchlaw,</L>
<L>&s;y yn eiddaw Duw yr Ion,</L>
<L>A'r ddaiar, lle y pre&s;wyliant,</L>
<L>a roes ef i blant dynion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="17">17 Pwy a folant yr Arglwydd? pwy?</L>
<L>gwn nad hwyntwy y meirwon,</L>
<L>Na'r rhai a &acirc;nt i'r bedd yn rhwydd,</L>
<L>lle y mae di&s;tawrwydd ddigon.</L>
<L N="18">18 Ond nyni ddaliwn yn ein cof</L>
<L>fyth fyth fendithio'r Arglwydd.</L>
<L>Molwch yr Arglwydd yn vn wedd,</L>
<L>&acirc; mawl gyfannedd ebrwydd.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 116.</HEAD>
<LG>
<L>DA gennif wrando' or Arglwydd nef</L>
<L>ar lais fy llef a'm gweddi:</L>
<L N="2">2 Am iddo fy'nghlywed i'n hawdd,</L>
<L>byth archaf ei nawdd imi.</L>
<L N="3">3 Mae maglau angau i'm cynllwyn,</L>
<L>ym mron fy' nwyn i'm beddrod:</L>
<L>Cefais ing. 4 Ond galwaf fy Ner</L>
<L>i'm hoes, moes dyner gymmod.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Cyfion yw'r Ion trugarog iawn,</L>
<L>ein Duw &s;y lawn o nodded.</L>
<L N="6">6 Duw a geidw'r gwirion: bum i,</L>
<L>mewn cyni, daeth i'm gwared.</L>
<L N="7">7 O f'enaid dadymchwel o'r llwch;</L>
<L>dyrd i'th lonyddwch bellach:</L>
<L>Am i'r Arglwydd fod i ti'n dda,</L>
<L>&s;af i'th orphwysfa hauach.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 O herwydd i Dduw wared f' oes,</L>
<L>a'm cadw rhag gloes angau,</L>
<L>Fy' nrhaed rhag llithro i lam ddrwg,</L>
<L>a'm golwg i rhag dagrau.</L>
<L N="9">9 Yn y ffydd hon o flaen fy Nuw,</L>
<L>ym my&s;g gwyr byw y rhodiaf.</L>
<L N="10">10 Fel y credais felly ty&s;tiais,</L>
<L>ar y te-e&s;tyn ymma.</L>
</LG>
<LG>
<L N="11">11 Yn fy ffrw&s;t dwedais i fal hyn,</L>
<L>mae pob dyn yn gelwyddog,</L>
<L N="12">12 Ond o Dduw, beth a wnaf i ti,</L>
<L>am dy ddaioni cefnog?</L>
<L N="13">13 Mi a gymmeraf, gan roi mawl,</L>
<L>y phiawl iechydwriaeth,</L>
<L>Ac a alwaf, er mwyn fy llwydd,</L>
<L>ar enw yr Arglwydd bennaeth,</L>
</LG>
<LG>
<L N="14">14 I'r Arglwydd talaf yn forau,</L>
<L>fy addunedau ffyddlon,</L>
<PB REF="316">
<L>Y pryd hyn o flaen ei holl lu,</L>
<L>y modd y bu'n fy'nghalon.</L>
<L N="15">15 Marwolaeth ei &s;ainct gwerthfawr yw</L>
<L>yngolwg Duw: 16 O cenfydd,</L>
<L>Dy w&acirc;s, dy w&acirc;s wyf, mewn dirmyg,</L>
<L>mab dy forwynig ufydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="16">16 Dattodai&s;t fy' rhwymau yn rhydd,</L>
<L>fy offrwm fydd dy foliant,</L>
<L N="17">17 Enw'r Arglwydd nid &acirc; o'm co,</L>
<L>i hwnnw bo gogoniant.</L>
<L N="18">18 I'r Arglwydd bellach tala'n frau</L>
<L>fy addunedau cyfion.</L>
<L N="19">19 Ynghaer Selem dy &s;anctaidd dy,</L>
<L>o flaen dy deulu ffyddlon.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 117.</HEAD>
<LG>
<L>O Cenwch fawl i'r Arglwydd nef,</L>
<L>moliennwch ef genhedloedd,</L>
<L>Molwch ei Enw ef drwy'r byd,</L>
<L>chwithau i gyd y bobloedd.</L>
<L N="2">2 Am ei fod inni yn dda iawn,</L>
<L>yr Arglwydd llawn trugaredd,</L>
<L>A'i air effydd yn parhau byth,</L>
<L>&s;ef ei ddilyth wirionedd.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 118.</HEAD>
<LG>
<L>MOlwch yr Arglwydd, cans da yw</L>
<L>moliannu Duw y llywydd,</L>
<L>O herwydd ei drugareddau,</L>
<L>&s;ydd yn parhau'n dragywydd.</L>
<L N="2">2 Dweded I&s;rael da yw ef,</L>
<L>a'i nawdd o'r nef ni dder fydd,</L>
<L N="3">3 Dweded ty Aaron mai da yw,</L>
<L>trugaredd Duw'n dragywydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 Y rhai a'i hofnant ef yn l&acirc;n,</L>
<L>a ganan yr un cywydd,</L>
<L>Rhon iw drugaredd yr un glod,</L>
<L>&s;ef ei bod yn dragywydd.</L>
<L N="5">5 Im hing gelwais ar f' Arglwydd cu</L>
<L>hawdd gantho fu fy' nghlywed:</L>
<L>Ef a'm gollyngodd i yn rhydd</L>
<L>o'i l&acirc;n dragywydd nodded.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 Yr Arglwydd &s;ydd i'm gyda'mi,</L>
<L>nid rhaid i'm ofni dynion.</L>
<L N="7">7 Yr Arglwydd &s;ydd ynghyd &acirc; mi,</L>
<L>er cosbi fy'ngelynion.</L>
<L N="8">8 Gwell yw gobeithio yn Nuw cun,</L>
<L>nag mewn un dyn o'r aplaf:</L>
<L N="9">9 Gwell yw gobeithio yn yr Ion,</L>
<L>n&acirc;'r tywy&s;ogion pennaf.</L>
</LG>
<LG>
<L N="10">10 Doed y cenhedloedd arna'i gyd,</L>
<L>a'i bryd ar wneuthur artaith:</L>
<L>Ond yn enw'r gwir Arglwydd Naf,</L>
<L>myfi a'i torraf y maith.</L>
<L N="11">11 Daethant i'm cylch ogylch i'm cau,</L>
<L>ac ar berwylau diffaith,</L>
<L>Ond yn enw'r gwir Arglwydd Naf,</L>
<L>myfi a'i torraf ymaith.</L>
</LG>
<LG>
<L N="12">12 Daethant i'm cylch fel gwenyn m&acirc;n&punc;</L>
<L>fal diffodd t&acirc;n mewn goddaith,</L>
<L>Yn enw yr Arglwydd yr wyf fi</L>
<L>yn eu diffoddi ymaith.</L>
<L N="13">13 Fy'ngha&s; ddyn gwthiai&s;t atta'n gryf</L>
<L>i gei&s;io gennyf &s;yrthio.</L>
<L>Duw a'm cadwodd, 14 &s;ef Ion fy'ngrym,</L>
<L>fy iechyd i'm ac etto.</L>
</LG>
<LG>
<L N="15">15 Am orfoledd Duw y bydd &s;on</L>
<L>yn nhai rhai cyfion dwyfol,</L>
<L>Mai'r Arglwydd Dduw &acirc; i law ddehau,</L>
<L>a wnaeth y gwrthiau nerthol.</L>
<L N="16">16 Deheulaw'r Arglwydd drwy ei nawdd</L>
<L>ef a'i derchafawdd arnom,</L>
<L>A dehau law yr Arglwydd ner,</L>
<L>a wnaeth rymu&s;der dro&s;om.</L>
</LG>
<LG>
<L N="17">17 Nid marw onid byw a wnaf,</L>
<L>mynegaf waith yr Arglwydd,</L>
<L N="18">18 Hwn a'm co&s;podd, ond ni'm lladdodd,</L>
<L>yn hyttrach luddiodd aflwydd.</L>
<L N="19">19 Agorwch i'm byrth cyfiownder,</L>
<L>o'i mewn Duw ner a folaf.</L>
<L N="20">20 Porth yr Arglwydd fal dyma fo.</L>
<L>&acirc;nt iddo'r rhai cyfiownaf.</L>
</LG>
<LG>
<L N="21">21 Minnau a'th folaf yn dy dy,</L>
<L>o herwydd itti 'nghlywed,</L>
<L>Yno y canaf nefol glod</L>
<L>it, am dy fod i'm gwared.</L>
<L N="22">22 Y maen &s;y ben congl-faen i ni,</L>
<L>a ddarfu i'r &s;eiri ei wrthod.</L>
<L N="23">23 O'r Arglwydd Dduw y tyfodd hyn</L>
<L>&s;y gan ddyn yn rhyfeddod.</L>
</LG>
<LG>
<L N="24">24 Yr Arglwydd a'i gwnaeth, dyma'r dydd</L>
<L>er mawr lawenydd inni,</L>
<L>Yntho cymrwn orfoledd llawn,</L>
<L>ymlawenhawn am hynny.</L>
<L N="25">25 Attolwg Arglwydd y pryd hyn</L>
<L>yr ym yn erfyn &s;eibiant:</L>
<L>Adolwyn Arglwydd Dduw p&acirc;r in,</L>
<L>y pryd hyn gaffael llwyddiant.</L>
</LG>
<LG>
<L N="26">26 Bendigaid yw y &s;awl a ddel</L>
<L>yn Enw yr uchel Arglwydd.</L>
<PB REF="317">
<L>O dy Dduw bendithia&s;om chwi,</L>
<L>drwy weddi a &s;ancteiddrwydd.</L>
<L N="27">27 Yr Arglwydd &s;ydd yn Dduw i ni,</L>
<L>rhoes i'n oleuni ragor;</L>
<L>Deliwch yr oen a rhowch yn chwyrn</L>
<L>yn rhwym wrth gyrn yr allor.</L>
</LG>
<LG>
<L N="28">28 Tydi o Dduw wyt Dduw i mi,</L>
<L>am hyn tydi a folaf:</L>
<L>(Da gwedd it fawl, fy Nuw mau fi)</L>
<L>a thydi a ddyrchafaf.</L>
<L N="29">29 Molwch yr Arglwydd, cans da yw</L>
<L>moliannu Duw y llywydd;</L>
<L>O nerwydd ei drugaredd fry,</L>
<L>a bery yn dragywydd.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 119.</HEAD>
<LG>
<L><BIBL><HI>Aleph Rhan.</HI> 1.</BIBL></L>
<L>POb cyfryw ddyn y &s;ydd a'i daith,</L>
<L>yn berffaith, mae fe'n ddedwydd,</L>
<L>Y rhai'n fucheddol a rodian</L>
<L>ynghyfraith l&acirc;n yr Arglwydd.</L>
<L N="2">2 Y rhai i gyd gwynfyd a g&acirc;nt,</L>
<L>a gadwant ei orchmynion:</L>
<L>Ac a'i cei&s;iant hwy yn ddilys,</L>
<L>&acirc; holl ewyllys calon.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Diau yw nad &acirc; y rhai hyn,</L>
<L>i galyn llwybrau gwammal,</L>
<L N="4">4 Ond cadw dy air (a erchai&s;t inn)</L>
<L>a dilyn hyn yn ddyfal.</L>
<L N="5">5 Och fi na chawn unioni'n glau,</L>
<L>fy llwybrau at dy ddeddfod;</L>
<L N="6">6 Byth ni'm gwradwyddid y modd hwn,</L>
<L>tra cadwn dy gyfammod.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Mi a'th glodforaf di er neb,</L>
<L>ac mewn uniondeb calon:</L>
<L>Pan ddy&s;gwyf adnabod dy farn,</L>
<L>&s;y gadarn, ac &s;y gyfion.</L>
<L N="8">8 Am dy farn mae fy holl amcan,</L>
<L>dy ddedd&s;au gl&acirc;n a gadwaf.</L>
<L>Na &acirc;d fyth fyth fi yn fy nych,</L>
<L>o, tro i edrych arnaf.</L>
<L><BIBL><HI>Beth Rhan.</HI> 2.</BIBL></L>
<L N="9">9 Pa fodd (o Dduw) y ceidw llanac,</L>
<L>&s;ydd ieuangc, eu holl lwybrau?</L>
<L>Wrth ymgadw yn ol dy air?</L>
<L>pob llwybr a gair yn olau.</L>
<L N="10">10 Dy orchmynion &acirc;'m holl galon,</L>
<L>a'i dirgelwch cei&s;iais oll,</L>
<L>O lluddias fi ar ofer hynt,</L>
<L>oddiwrthynt ar gyfyrgoll.</L>
</LG>
<LG>
<L N="11">11 I'm calon cuddiais dy air cu,</L>
<L>rhag imi bechu'n d'erbyn:</L>
<L N="12">12 O Arglwydd bendigaid wyt ti,</L>
<L>o dy&s;g i mi d'orchymmyn.</L>
<L N="13">13 Dy gyfiawn feirn, a'r gwir air tau</L>
<L>a mawl gwefu&s;au traethais,</L>
<L N="14">14 A'th dy&s;tiolaethau di i gyd,</L>
<L>uwch holl dda'r byd a hoffais.</L>
</LG>
<LG>
<L N="15">15 Dy ddeddf fy' myfyr yw a'm drych,</L>
<L>dy ffyrdd rwy'n edrych arnyn.</L>
<L N="16">16 Mor ddigrif imi yw dy air,</L>
<L>o'm cof nis cair un gronyn.</L>
</LG>
<LG>
<L><BIBL><HI>Gimel Rhan.</HI> 3.</BIBL></L>
<L N="17">17 Bydd dda i'th w&acirc;s, a byw a wna,</L>
<L>a'th air a gadwa'n berffaith:</L>
<L N="18">18 A'm llygaid egor di ar lled,</L>
<L>i weled rhin dy gyfraith.</L>
<L N="19">19 Dieithr ydw y fi'n y tir,</L>
<L>dy ddeddf wir na' chudd rhagof,</L>
<L N="20">20 O wir awydd i'r gyfraith hon,</L>
<L>mae'n don fy enaid ynof.</L>
</LG>
<LG>
<L N="21">21 Curai&s;t feilch: daw dy felltith di</L>
<L>i'r rhai &s;y'n torri d'eirchion,</L>
<L N="22">22 Tro oddiwrthif fefl ar gais,</L>
<L>cans cedwais dy orchmynion.</L>
<L N="23">23 Er i &s;wyddogion roi barn gas,</L>
<L>rhoes dy w&acirc;s ei fyfyrdod</L>
<L N="24">24 Yn dy ddeddf, hon &s;ydd im i gyd,</L>
<L>yn gyngor hyfryd ynod.</L>
</LG>
<LG>
<L><BIBL><HI>Daleth. Rhan.</HI> 4.</BIBL></L>
<L N="25">25 F' enaid ymron llwch y bedd yw:</L>
<L>o'th air gwna fi'n fyw eilwaith:</L>
<L N="26">26 Mynegais fy ffyrdd, clywai&s;t fi,</L>
<L>o dy&s;c imi dy gyfraith.</L>
<L N="27">27 Par i mi ddeall ffordd dy air,</L>
<L>ar hwnnw cair fy myfyr.</L>
<L N="28">28 Gan ofid f'enaid fu ar dawdd,</L>
<L>a'th air gwnai'n hawdd fi'n bybyr.</L>
</LG>
<LG>
<L N="29">29 O'th nawdd oddiwrthif tyn ffyrdd gau</L>
<L>a dy&s;g i'm ddeddfau crefydd.</L>
<L N="30">30 Dewi&s;ais ffordd gwirionedd, hon</L>
<L>&s;ydd ger fy mron i beunydd.</L>
<L N="31">31 Glynais wrth dy air, o Arglwydd,</L>
<L>o lludd i'm wradwydd digllon.</L>
<L N="32">32 Yn dy ddeddfau fy rhediad fydd</L>
<L>pan wneych yn rhydd fy'nghalon.</L>
<L><BIBL><HI>He. Rhan.</HI> 5.</BIBL></L>
<L N="33">33 Duw, ffordd dy ddeddfau dy&s;g i mi,</L>
<L>dros f'eini es hi a gadwaf.</L>
<L N="34">34 O par i'm ddeall y ddeddf hon,</L>
<L>o'm calon mi a'i cyflownaf.</L>
<L N="35">35 Par i'm fynd lwybr dy ddeddf ar frys,</L>
<L>hyn yw fy' wyllys deilwng;</L>
<PB REF="317">
<L N="36">36 A'm calon at dy&s;tiolaeth dda,</L>
<L>nid at gybydd-dra go&s;twng.</L>
</LG>
<LG>
<L N="37">37 Tro fi rhag gweled gwagedd gwael</L>
<L>bywha fi'i gael dy ffordd di.</L>
<L N="38">38 Cyflowna d'air &acirc; mi dy was,</L>
<L>yna caf r&acirc;s i'th ofni.</L>
<L N="39">39 Ofnais warth, o tro heibio hon,</L>
<L>da yw d'orchmynion tyner.</L>
<L N="40">40 Wele, f 'awydd i'th gyfraith yw,</L>
<L>gwna im'fyw o'th gyfiownder.</L>
</LG>
<LG>
<L><BIBL><HI>Vau. Rhan.</HI> 6.</BIBL></L>
<L N="41">41 Arglwydd dod dy drugaredd im,</L>
<L>a hyn o rym d'addewid.</L>
<L N="42">42 Drwy gredu'n d'air rhof atteb crwn</L>
<L>i'm cablwr hwn a'm dilid.</L>
<L N="43">43 O'm genau na ddwg-dy air gwir,</L>
<L>i'th farnau hir yw'ngobaith.</L>
<L N="44">44 Minnau'n wa&s;tadol cadwaf byth</L>
<L>dy l&acirc;n wehelyth gyfraith.</L>
</LG>
<LG>
<L N="45">45 Mewn rhyddid mawr rhodio a wnaf,</L>
<L>a chei&s;iaf dy orchmynion.</L>
<L N="46">46 A'th dy&s;tiolaethau rhof ar goedd,</L>
<L>o flaen brenhinoedd cryfion.</L>
<L N="47">47 Heb wradwydd llawen iawn i'm cair</L>
<L>yn d'air, yr hwn a hoffais.</L>
<L N="48">48 Codaf fy'nwylo at dy ddeddf</L>
<L>drwy fyfyr, greddf a gredais.</L>
</LG>
<LG>
<L><BIBL><HI>Zain. Rhan.</HI> 7.</BIBL></L>
<L N="49">49 Cofia i'th was dy air a'th raith,</L>
<L>lle y rhois fy' ngobaith arno,</L>
<L N="50">50 Yn d'air mae nghy&s;ur i i gyd,</L>
<L>yr hwn mae mywyd yntho.</L>
<L N="51">51 Er gwatwar beilch ni throis ychwaith,</L>
<L>oddiwrth dy gyfraith hoyw-bur.</L>
<L N="52">52 Cofiais (o Dduw) dy ddeddf erioed,</L>
<L>yn honno rhoed i'm gyfur.</L>
</LG>
<LG>
<L N="53">53 Y trow&s;ion a ofnais yn faith,</L>
<L>&s;y'n torri'r gyfraith eiddod:</L>
<L N="54">54 O'th ddeddf y cenais gerdd yn hy,</L>
<L>yn nhy fy' mhererindod.</L>
<L N="55">55 Cofiais d'enw (fy Ion) bob nos,</L>
<L>o &s;erch i'th ddiddos gyfraith.</L>
<L N="56">56 Cefais hynny am gadw o'm bron</L>
<L>dy ddeddf: &s;ef hon &s;ydd berffaith.</L>
<L><BIBL><HI>Cheth. Rhan.</HI> 8.</BIBL></L>
<L N="57">57 Ti Arglwydd wyt i mi yn rhan,</L>
<L>ar d'air mae f'amcan innau.</L>
<L N="58">58 Gweddiais am nawdd gar dy fron</L>
<L>o'm calon yn ol d'eiriau.</L>
<L N="59">59 Meddyliais am ffyrdd dy ddeddfau,</L>
<L>a throis fy'nghamrau attym.</L>
<L N="60">60 Dy eirchion ar frys a gedwais,</L>
<L>nid oedais ddim o honynt.</L>
</LG>
<LG>
<L N="61">61 Er i draws dorf fy &s;peilio i,</L>
<L>dy gyfraith ni anghofiais.</L>
<L N="62">62 Gan godi ganol nos yn frau,</L>
<L>dy farnau a gyffe&s;ais.</L>
<L N="63">63 Cyfaill wyf i'r rhai a'th-ofnant,</L>
<L>ac a gadwant dy eiriau.</L>
<L N="64">64 Dy nawdd drwy'r tir &s;y lawn i'n my&s;g</L>
<L>Duw dy&s;g i mi dy ddeddfau.</L>
</LG>
<LG>
<L><BIBL><HI>Teth. Rhan.</HI> 9.</BIBL></L>
<L N="65">65 Arglwydd gwnaetho&s;t yn dda a'th w&acirc;s</L>
<L>yn ol dy r&acirc;s yn addo.</L>
<L N="66">66 Dy&s;g i'm ddeall dy air yn iawn,</L>
<L>'r wy'n credu'n gyflawn yntho.</L>
<L N="67">67 Cyn fy' ngo&s;twng euthym ar gam,</L>
<L>yn awr wyf ddinam eilwaith.</L>
<L N="68">68 Da iawn a gra&s;&s;awn ydwyt ti,</L>
<L>o dy&s;g i mi dy gyfraith.</L>
</LG>
<LG>
<L N="69">69 Dy air er beilch yn clyttio ffug,</L>
<L>&acirc;'m calon orug cadwaf.</L>
<L N="70">70 Brei&s;ion ynt hwy, er hyn myfi,</L>
<L>dy gyfraith di a hoffaf.</L>
<L N="71">71 Fy' mlinder maith da iawn i'm fu,</L>
<L>i ddy&s;gu dy &s;tatu&s;oedd.</L>
<L N="72">72 Gwell fu i'm gyfraith d'enau gl&acirc;n,</L>
<L>nag aur ac arian filoedd.</L>
</LG>
<LG>
<L><BIBL><HI>Jod. Rhan.</HI> 10.</BIBL></L>
<L N="73">73 A'th ddwylaw gwnaetho&s;t fi dy h&acirc;n</L>
<L>a rhoi&s;t i'm lun yn berffaith:</L>
<L>O par i'm ddeall dy air di,</L>
<L>a dy&s;caf fi dy gyfraith.</L>
<L N="74">74 Y &s;awl a'th ofnant gwelant hyn,</L>
<L>bydd llawen genthyn weled,</L>
<L>Am fod fy' ngobaith yn dy air,</L>
<L>yr hwn a gair ei glywed.</L>
</LG>
<LG>
<L N="75">75 Duw gwn fod dy farnau'n deilwng,</L>
<L>a'm go&s;twng i yn ffyddlon:</L>
<L N="76">76 Dod nawdd er cy&s;&s;ur i'm dy w&acirc;s,</L>
<L>o'th r&acirc;s a'th addewidion.</L>
<L N="77">77 Dod i'm dy nawdd, a byddaf byw,</L>
<L>dy gyfraith yw yn felys.</L>
<L N="78">78 Gwradwydder beilch a'm plyg ar gam,</L>
<L>myfyriafam d'ewyllys.</L>
</LG>
<LG>
<L N="79">79 Y rhai o Dduw a'th ofnant di,</L>
<L>troer y rhei'ni attaf:</L>
<L>A'r rhai adwaenant er eu maeth,</L>
<L>dy&s;tiolaeth y Goruchaf.</L>
<L N="80">80 Bydded fy' nghalon yn berffaith,</L>
<L>yn dy l&acirc;n gyfraith Arglwydd,</L>
<PB REF="318">
<L>Fel nas gorchuddier yn y byd,</L>
<L>fy wyneb-pryd a gwradwydd.</L>
<L><BIBL><HI>Caph. Rhan.</HI> 11.</BIBL></L>
<L N="81">81 Gan ddi&s;gwil am dy iechyd di,</L>
<L>mae f'enaid i mewn diffig:</L>
<L>Yn gwilied beunydd wrth dy air,</L>
<L>o Arglwydd cair fi'n ddiddig.</L>
<L N="82">82 Y mae fy llygaid mewn pall ddrych</L>
<L>yn edrych am d'addewyd,</L>
<L>Pa bryd (o Arglwydd, dwedais i)</L>
<L>i'm diddeni &acirc;'th iechyd?</L>
</LG>
<LG>
<L N="83">83 Cans wyf fel co&s;trel mewn mwg cau:</L>
<L>cofiais dy eiriau cyfion,</L>
<L N="84">84 Pa hyd yw am&s;er dy w&acirc;s di?</L>
<L>Pa bryd y berni'r trow&s;ion?</L>
<L N="85">85 Cloddiai'r beilchion i'm byllau: hyn</L>
<L>&s;y'n erbyn dy gyfreithiau.</L>
<L N="86">86 Gwirionedd yw d'orchmynion di,</L>
<L>cymmorth fi rhag cam faglau.</L>
</LG>
<LG>
<L N="87">87 Braidd na'm difent o'r tir ar gais:</L>
<L>ond glynais wrth d'orchmynion.</L>
<L N="88">88 Bywha fi Dduw, i gadw'yn glau,</L>
<L>dy&s;tiolaeth d'enau ffyddlon.</L>
<L><BIBL><HI>Lamed. Rhan.</HI> 12.</BIBL></L>
<L N="89">89 Byth yn y nef y pery d'air,</L>
<L>o Dduw cair dy wirionedd</L>
<L>O oes i oes: &s;iccrhei&s;t y tir</L>
<L>na &s;iglir mo'i amgylchedd.</L>
<L N="90">90 Safant byth wrth dy farnau di,</L>
<L>maent i ti'n wei&s;ion ufudd.</L>
<L N="91">91 Oni bai fod dy ddeddf yn dda,</L>
<L>i'n difa bua&s;ai gy&s;tudd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="92">92 A'th orchmynion y bywhei&s;t fi,</L>
<L>am hyn y rhei'ni a gofiais.</L>
<L N="93">93 Eiddo ti wyf, Duw achub fi,</L>
<L>dy ddeddfau di a gei&s;iais.</L>
<L N="94">94 Di&s;gwyl fy lladd mae'r anwir &s;ur:</L>
<L>'r wy'n y&s;tyr dy dy&s;tiolaeth.</L>
<L N="96">96 Ar bob perffeithrwydd mae terfyn,</L>
<L>ond ar d'orchymmyn helaeth.</L>
</LG>
<LG>
<L><BIBL><HI>Mem. Rhan.</HI> 13.</BIBL></L>
<L N="97">97 Mor gu (o Arglwydd) gennyf fi,</L>
<L>Dy ddeddf di a'th gyfammod:</L>
<L>Ac ar y rhai'n o ddydd i ddydd,</L>
<L>y bydd fy holl fyfyrdod.</L>
<L N="78">78 Gwnaetho&s;t fi &acirc;'th orchmynion iach,</L>
<L>yn ddoethach n&acirc;'m gelynion:</L>
<L>Cans gyd &acirc; mi yn dragywydd,</L>
<L>y bydd dy holl orchmynion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="99">99 Gwnaetho&s;t fi'n ddoethach (o Dduw Ion)</L>
<L>n&acirc;'r athrawon a'n dy&s;cynt:</L>
<L>Oblegid fy'myfyrdod mau,</L>
<L>dy dy&s;tiolaethau oeddynt.</L>
<L N="100">100 Am gadw o honof dy ddeddf di,</L>
<L>mwy n&acirc;'m rhieni delldais:</L>
<L N="101">101 Rhag dryg-lwybr, fel y cadwn d'air</L>
<L>fy' nhraed yn ddiwair cedwais.</L>
</LG>
<LG>
<L N="102">102 Rhag dy farnau ni chiliais i,</L>
<L>cans ti a'm dy&s;gai&s;t ynthynt.</L>
<L N="103">103 Mor beraidd gennif d'eiriau iach,</L>
<L>n&acirc;'r mel melu&s;ach ydynt.</L>
<L N="104">104 O Arglwydd &acirc;'th orchmynion di,</L>
<L>y gwnaetho&s;t fi yn bwyllawg:</L>
<L>Am hynny 'r ydwyf yn ca&s;au</L>
<L>pob cyfryw lwybraugeuawg.</L>
</LG>
<LG>
<L><BIBL><HI>Nun. Rhan.</HI> 14.</BIBL></L>
<L N="105">105 Dy air i'm traed i llu&s;ern yw,</L>
<L>a llewyrch gwiw i'm llwybrau.</L>
<L N="106">106 Tyngais, a chyflowni a wnaf,</L>
<L>y cadwaf dy l&acirc;n ddeddfau.</L>
<L N="107">107 Cy&s;tuddiwyd fi'n fawr, Arglwydd da:</L>
<L>bywha fi'n ol d'addewyd:</L>
<L N="108">108 Bodloner di, o Arglwydd mau,</L>
<L>ag offrwm genau diwyd,</L>
</LG>
<LG>
<L>A dy&s;g i'm dy holl farnau draw.</L>
<L N="109">109 f' enaid &s;y' im llaw'n wa&s;tadol:</L>
<L>Am hynny nid anghofiais chwaith,</L>
<L>dy l&acirc;n gyfraith &s;ancteiddiol.</L>
<L N="110">110 Yr annuwolion i'r ffordd fau,</L>
<L>rhodda&s;ant faglau geirwon:</L>
<L>Ni chyfeiliornais i er hyn,</L>
<L>ond dylyn dy orchmynion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="111">111 Cymrais yn etifeddiaeth l&acirc;n,</L>
<L>byth weithian dy orchmynion,</L>
<L>O herwydd mai hwyntwy y &s;ydd,</L>
<L>lawenydd mawr i'm calon.</L>
<L N="112">112 Go&s;tyngais i fy' nghalon bur,</L>
<L>i wneuthur drwy orfoledd,</L>
<L>Dy ddeddfau di tra fwy'n y byd,</L>
<L>a hynny hyd y diwedd.</L>
</LG>
<LG>
<L><BIBL><HI>Samec. Rhan.</HI> 15.</BIBL></L>
<L N="113">113 Dychmygion ofer ca&s;eis i,</L>
<L>a'th gyfraith di a hoffais.</L>
<L N="114">114 Lloches a tharian i'm i'th gair:</L>
<L>wrth dy air y di&s;gwyliais.</L>
<L N="115">115 Ciliwch rai drwg oddiwrthifi,</L>
<L>fy Nuw cadwaf ei gyfraith,</L>
<L N="116">116 Cynnal fi &acirc;'th air, a byw a wnaf,</L>
<L>ni wridaf am fy'ngobaith.</L>
</LG>
<LG>
<L N="117">117 O cynnal fi, fy' Arglwydd Naf,</L>
<L>a byddaf iach dragwyddol:</L>
<PB REF="318">
<L>Ac yn dy ddeddfau iach y bydd</L>
<L>fy llawenydd gwa&s;tadol.</L>
<L N="118">118 Sethrai&s;t o Arglwydd, yr holl rai</L>
<L>a ai oddiwrth dy ddeddfau:</L>
<L>Am mai oferedd ger dy fron</L>
<L>oedd eu dychmygion hwythau.</L>
</LG>
<LG>
<L N="119">119 Difethai&s;t holl rai drwg y tir,</L>
<L>fel y difethir &s;othach.</L>
<L>Am hyn dy dy&s;tiolaethau di,</L>
<L>a gerais i'n anwylach.</L>
<L N="120">120 O Arglwydd Dduw rhag ofn dy ddig,</L>
<L>fy'ngnhawd am cig a &s;ynnodd.</L>
<L>Rhag dy farnedigaethau di,</L>
<L>&s;y y&s;pryd i a ofnodd.</L>
</LG>
<LG>
<L><BIBL><HI>Ain. Rhan.</HI> 16.</BIBL></L>
<L N="121">121 Barn a thrugaredd a wneuthym,</L>
<L>na ddod fi im ca&s;eion:</L>
<L N="122">122 O Arglwydd, dy&s;g ddaioni i'th w&acirc;s,</L>
<L>achub rhag c&acirc;s y beilchion.</L>
<L N="123">123 Pallai'n golwg yn di&s;gwil llawn</L>
<L>iechyd o'th gy fiawn eiriau.</L>
<L N="124">124 Yn ol trugaredd &acirc;'th was gwna,</L>
<L>dy&s;g imi'n dda dy ddeddfau.</L>
</LG>
<LG>
<L N="125">125 Dy was wyf fi, deall i'm dod,</L>
<L>i wybod dy amodau.</L>
<L N="126">126 Madws it (Arglwydd) roddi barn,</L>
<L>torrwyd dy gadarn ddeddfau.</L>
<L N="127">127 Mwy nag aur hoffais dy ddeddf di,</L>
<L>pe rhon a'i goethi yn berffaith.</L>
<L N="128">128 Yn uniawn oll y cyfrifais,</L>
<L>ca&s;eais lwybrau diffaith.</L>
<L><BIBL><HI>Pe. Rhan.</HI> 17.</BIBL></L>
<L N="129">129 Rhyfedd yw dy dy&s;tiolaethau,</L>
<L>fy enaid innau a'i cadwodd.</L>
<L N="130">130 Egoriad d'air yn olau y caid,</L>
<L>i weiniaid pwyll a ddy&s;godd.</L>
<L N="131">131 Dyheais gan chwant (o Dduw Ion)</L>
<L>i'th l&acirc;n orchmynion croyw.</L>
<L N="132">132 Edrych di arnaf, megis ar</L>
<L>y rhai a g&acirc;r dy enw.</L>
</LG>
<LG>
<L N="133">133 Yn ol d'air cyfarwydda 'nhroed,</L>
<L>anwiredd na ddoed arnaf.</L>
<L N="134">134 O gwared fi rhag trow&s;edd dyn,</L>
<L>a'th orch ymmyn a gadwaf;</L>
<L N="135">135 Llewyrcha d'wyneb ar dy was:</L>
<L>dy&s;g imi flas dy ddeddfau.</L>
<L N="136">136 Dagrau om golwg llifo'a wn&acirc;nt,</L>
<L>nas cadwant dy gyfreithiau.</L>
</LG>
<LG>
<L><BIBL><HI>T&s;ade. Rhan.</HI> 18.</BIBL></L>
<L N="137">137 Cyfiawn ydwyt (&ocirc; Arglwydd Dduw)</L>
<L>ac uniawn yw dy farnau.</L>
<L N="138">138 Dy dy&s;tiolaethau yr un wedd,</L>
<L>ynt mewn gwirionedd hwythau.</L>
<L N="139">139 Fy &s;erch i'th air a'm difaodd,</L>
<L>pan anghofiodd y gelyn.</L>
<L N="140">140 D'ymadrodd purwyd drwy fawr ras,</L>
<L>hoffodd dy w&acirc;s d'orchymyn.</L>
</LG>
<LG>
<L N="141">141 Nid anghofiais dy gyfraith l&acirc;n,</L>
<L>er bod yn fychan f'agwedd.</L>
<L N="142">142 Dy gyfiawnder di cyfiawn fydd:</L>
<L>a'th ddeddf di &s;ydd wirionedd.</L>
<L N="143">143 Adfyd cefais, a chy&s;tudd maith:</L>
<L>dy gyfraith yw 'nigrifwch.</L>
<L N="144">144 Gwna i'm ddeall cyfiownder gwi<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"></L>
<L>a byddaf fyw mewn heddwch.</L>
</LG>
<LG>
<L><BIBL><HI>Koph. Rhan.</HI> 19.</BIBL></L>
<L N="145">145 Llefais &acirc;'m holl galon, o clyw,</L>
<L>a'th ddeddfau Duw a gadwaf.</L>
<L N="146">146 Arnati llefais, achub fi,</L>
<L>a'th lwybrau di a rodiaf.</L>
<L N="147">147 Gwaeddais, achubais flaen y dydd,</L>
<L>wrth d'air yn ufydd gwiliais.</L>
<L N="148">148 Deffroe fy llygaid ganol nos,</L>
<L>o achos d'air a hoffais.</L>
</LG>
<LG>
<L N="149">149 Clyw fi'n ol dy drugaredd dda,</L>
<L>bywha fi'yn ol dy farnau.</L>
<L N="150">150 Arnaf rhai &s;celer a ne&s;&s;&acirc;nt:</L>
<L>tro&s;eddant dy gyfreithiau.</L>
<L N="151">151 Tithau bydd agos, Arglwydd Dduw:</L>
<L>gwirionedd yw d'orchmynion.</L>
<L N="152">152 Gwyddwn fod dy dy&s;tiolaethau,</L>
<L>gwedi eu &s;iccrhau yn gryfion.</L>
</LG>
<LG>
<L><BIBL><HI>Re&s;h. Rhan.</HI> 20.</BIBL></L>
<L N="153">153 Gwel fy nghy&s;tudd, gwared ar gais,</L>
<L>cans cofiais dy gyfreithiau.</L>
<L N="154">154 Dadleu fy'nadl, rhyddha fi'n rhodd</L>
<L>yn ol ymadrodd d'enau.</L>
<L N="155">155 Ffordd iechydwriaeth &s;ydd bell iawn</L>
<L>oddiwrth anghyfiawn ddynion,</L>
<L>Am nad ydynt yn cei&s;io'n glau,</L>
<L>mo lwybr dy ddeddfau union.</L>
</LG>
<LG>
<L N="156">156 Dy drugaredd Arglwydd aml yw,</L>
<L>gwna i'm fyw'n ol dy farnau.</L>
<L N="157">157 Llawer &s;y'm herlid, r'wyfer hyn,</L>
<L>yn dilyn dy l&acirc;n ddeddfau.</L>
<L N="158">158 Gwelais y traws, a gre&s;yn fu,</L>
<L>iddynt ddirmygu d'eiriau.</L>
<L N="159">159 Hoffais dy ddeddf bywha fi'Arglwydd</L>
<L>herwydd dy drugareddau.</L>
</LG>
<LG>
<L N="160">160 Dechrau dy air gwirionedd yw,</L>
<L>o Arglwydd Dduw y llywydd:</L>
<PB REF="319">
<L>A'th gyfiawn farnedigaethau,</L>
<L>&s;ydd yn parhau'n dragywydd.</L>
</LG>
<LG>
<L><BIBL><HI>Schin. Rhan.</HI> 21.</BIBL></L>
<L N="161">161 Y cryf ar gam f 'erlid a wnai,</L>
<L>rhag d'ofn y crynai' nghalon.</L>
<L N="162">162 Oblegid d'air wyf lawen iawn,</L>
<L>fel pe cawn dly&s;au mowrion.</L>
<L N="163">163 Celwydd ffieidd-dra a ga&s;ais,</L>
<L>a hoffais dy gyfreithiau:</L>
<L N="164">164 Seith waith bob dydd y rhof it glod,</L>
<L>am fod yn dda dy farnau.</L>
</LG>
<LG>
<L N="165">165 Y &s;awl a g&acirc;r dy air, c&acirc;nt hedd,</L>
<L>drwg nis goddiwedd 'mhonyn.</L>
<L N="166">166 Gwiliais Arglwydd wrth dy iechyd</L>
<L>gan wneuthyd dy orchymmyn.</L>
<L N="167">167 Dy ddeddf cadwodd fy enaid i,</L>
<L>a hi yn fawr a hoffais.</L>
<L N="168">168 Am fod fy llwybrau gar dy fron,</L>
<L>d'orchmynion nid anghofiais.</L>
</LG>
<LG>
<L><BIBL><HI>Tau. Rhan.</HI> 22.</BIBL></L>
<L N="169">169 O'th flaen Arglwydd ne&s;&s;aed fy'nghri,</L>
<L>dy&s;g i mi ddeall d'eiriau,</L>
<L N="170">170 Gwared fi'n ol d'ymadrodd rh&acirc;d,</L>
<L>del attad fy'ngweddiau.</L>
<L N="171">171 Dy fawl a draetha'ngenau'n wych</L>
<L>pan ddy&s;gych im' dy ddeddfau.</L>
<L N="172">172 Datgan fy nhafod d'air yn rhwydd</L>
<L>herwydd dy gyfiawn eiriau.</L>
</LG>
<LG>
<L N="173">173 Cymhorthed dy law fi ar gais,</L>
<L>Dewi&s;ais dy orchmynion.</L>
<L N="174">174 Cerais dy iechyd, a'th ddeddf &s;ydd</L>
<L>lawenydd mawr i'm calon.</L>
<L N="175">175 Bo f'enaid byw, a mawl it rhoed:</L>
<L>dy farn boed i'm amddiffyn.</L>
<L N="176">176 Crwydrais fel oen, dy was o cais,</L>
<L>cans cofiais dy orchymmyn.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 120.</HEAD>
<LG>
<L>I'M ing y gelwais ar f'Arglwydd,</L>
<L>ac ef yn rhwydd a'm clybu.</L>
<L N="2">2 Duw gwared fi rhag tafod gau,</L>
<L>a genau yn bradychu.</L>
<L N="3">3 Dywaid i mi oes les neu fael,</L>
<L>iw gael, oh dafod di&s;tryw?</L>
<L N="4">4 Geiriau fel llymion &s;aethau cawr,</L>
<L>ynghyd a marwawr meryw.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Gwae fi aros honof yn llech,</L>
<L>ynghyd &acirc; Me&s;ech dwyllgar:</L>
<L>A chyfanneddu a'm gwer&s;yll,</L>
<L>yn nrhow&s;ion bebyll Cedar:</L>
<L N="6">6 Hir y bu f'enaid i &s;ut hon</L>
<L>ymy&s;g ca&s;eion heddwch.</L>
<L N="7">7 Os &s;on am lonydd a wnawn &icirc;,</L>
<L>rhyfelai rhei'ni'n rhyfflwch.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 121.</HEAD>
<LG>
<L>DI&s;gwyliaf o'r myny doedd draw,</L>
<L>lle y daw i'm help wylly&s;gar.</L>
<L N="2">2 Yr Arglwydd rhydd i'm gymmorth gref</L>
<L>hwn a wnaeth nef a daiar.</L>
<L N="3">3 Dy droed i lithro ef nis g&acirc;d,</L>
<L>a'th geidwad fydd heb huno:</L>
<L N="4">4 Wele, ceidwad I&s;rael lan,</L>
<L>heb h&ucirc;n na heppian arno.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Ar dy law ddeau mae dy Dduw,</L>
<L>yr Arglwydd yw dy geidwad,</L>
<L N="6">6 Dy lygru ni chaiff haul y dydd,</L>
<L>ar nos nid rhydd i'r lleuad.</L>
<L N="7">7 Yr Ion a'th geidw rhag pob drwg,</L>
<L>a rhag pob cilwg anfad:</L>
<L N="8">8 Cai fynd a dyfod byth yn rhwydd,</L>
<L>yr Arglwydd fydd dy geidwad.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 122.</HEAD>
<LG>
<L>I Dy 'r Arglwydd (pan ddwedent) awn</L>
<L>i'm llawen iawn oedd wrando.</L>
<L N="2">2 Sai'n traed o fewn Caer Salem byrth</L>
<L>yr un ni &s;yrth oddiyno.</L>
<L N="3">3 Caer&s;alem l&acirc;n ein dinas ni,</L>
<L>ei &s;ail &s;ydd ynddi 'i hunan;</L>
<L>A'i phobl &s;ydd ynddi yn gytun,</L>
<L>a Duw ei hun a'i drigfan.</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 Cans yno y daw y llwythau 'nghyd,</L>
<L>yn unfryd llwythau'r Arglwydd:</L>
<L>Ty&s;tiolaeth I&s;rael a'i drig-fod,</L>
<L>a chlod iw fawr &s;ancteiddrwydd,</L>
<L N="5">5 Cans yno cadair y farn &s;ydd:</L>
<L>ei&s;teddfod Dafydd yno.</L>
<L N="6">6 Erchwch i'r ddinas hedd a mawl:</L>
<L>a llwydd i'r &s;awl a'th garo.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 O fewn dy gaerau heddwch boed,</L>
<L>i'th ly&s;oedd doed yr hawddfyd.</L>
<L N="8">8 Er mwyn fy'mrodyr mae'r arch hon,</L>
<L>a'm cymydogion hefyd.</L>
<L N="9">9 Ac er mwyn ty'r Arglwydd ein Duw</L>
<L>hwn ynot yw'n rhagorol:</L>
<L>O achos hyn yr archaf fi,</L>
<L>i ti ddaioni rhadol.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 123.</HEAD>
<LG>
<L>TUedda' ngolwg at y ne'</L>
<L>(fy Nuw) dy le trigianhol.</L>
<PB REF="319">
<L N="2">2 Fel y try gwei&s;ion eu llygaid</L>
<L>at ddwylo i mei&s;traid bydol.</L>
<L>Llygaid llaw forwyn ar bob tro,</L>
<L>a ddylyn ddwylo'i mei&s;tres,</L>
<L>Di&s;gwyliwn arnat (Dduw)'r un wedd</L>
<L>am dy drugaredd gynnes.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Dy nawdd Arglwydd, dy nawdd yn rhodd,</L>
<L>dyga&s;om ormodd dirmig.</L>
<L N="4">4 Gan watwar y tynn a'r balch iawn,</L>
<L>yr ym yn llawn boenedig.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 124.</HEAD>
<LG>
<L>DYma'r am&s;er yn ddi ymgel,</L>
<L>gall I&s;rael, fynegi,</L>
<L>Yr Arglwydd nef oni bai ei fod,</L>
<L>a'i arfod gyd&acirc; nyni.</L>
<L N="2">2 Gyd&acirc; ni oni bai ei fod,</L>
<L>pan ddaeth gwrth-drafod dynion:</L>
<L N="3">3 Pan gododd llid i'n, a phoeni,</L>
<L>llyngca&s;ent ni yn fywion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 Y dyfroedd a'n bodda&s;ent ni,</L>
<L>an hoes dan gefn lli buan:</L>
<L N="5">5 Chwydda&s;ent dro&s;om fel chwydd dwr</L>
<L>fal dyna gyflwr truan.</L>
<L N="6">6 Bendigaid Ior ei law a droes:</L>
<L>ac ef ni roes mo honom</L>
<L>Yn y&s;glyfaeth i'n rhwygo'n frau,</L>
<L>iw gw&acirc;g efeiliau llymion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Ein henaid aeth yn rhydd o lyn</L>
<L>fal yr aderyn gwirion,</L>
<L>Rhwyd yr adarwr torri a wnaeth,</L>
<L>a ninnau aeth yn rhyddion.</L>
<L N="8">8 Ein holl gynnorthwy ni, a'n llwydd,</L>
<L>&s;y'n nerth yr Arglwydd howddgar,</L>
<L>Yr hwn drwy waith ei ddwylaw ef,</L>
<L>a greawdd nef a daiar.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 125.</HEAD>
<LG>
<L>SAwl a'mddiriedant yn Nuw Ion,</L>
<L>byddant fel Seion fynydd,</L>
<L>Yr hwn ni &s;yfl: a'i &s;ylwedd fry,</L>
<L>a bery yn dragywydd.</L>
<L N="2">2 Fel y &s;aif &s;ail Caer&s;alem fry,</L>
<L>a'i chylchu mae mynyddoedd:</L>
<L>Felly yr Arglwydd yn gaer &s;ydd,</L>
<L>dragywydd cylch ei bobloedd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Er na orphywys rhwy&s;g cledd hir</L>
<L>yr enwir ar gyfiowniaid,</L>
<L>Rhag i'r rhai cyfiawn y&s;tyn llaw</L>
<L>i deimlaw campau diriaid.</L>
<L N="4">4 O Arglwydd Dduw yn bry&s;ur gwna</L>
<L>i bob dyn da ddaioni;</L>
<L>Sef union attad ti yn glau</L>
<L>y bydd calonnau' rhei'ni.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Onid y dryg-ddyn Duw a'i gyrr</L>
<L>gyd&acirc; gweithwyr anwiredd;</L>
<L>Mewn drwg ymdroes, felly ymroed,</L>
<L>ar I&s;rael boed tangnhefedd.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 126.</HEAD>
<LG>
<L>Pan ddychwelodd ein gwir Dduw Ion,</L>
<L>gaethiwed Seion &s;anctaidd;</L>
<L>Mor hyfryd gennym hyn bob un,</L>
<L>a rhai mewn hun nefolaidd.</L>
<L N="2">2 Nyni &acirc;'n genau yn dda'n gwedd,</L>
<L>gorfoledd ar ein tafod,</L>
<L N="3">3 Ymhlith cenhedloedd dwedynt hyn</L>
<L>fe wnaeth Duw dro&s;tyn y&s;tod.</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 Y&s;tod fawr a wnaeth Duw yn wir,</L>
<L>ein dwyn i'n tir cynnefin.</L>
<L>O gaethiwed y gelyn llym,</L>
<L>am hyn yr ym yn chwerthin.</L>
<L N="5">5 O cynnull ein gweddillion ni,</L>
<L>tro adre' rhei'ni eilwaith,</L>
<L>Gan dy lif-ddyfroedd fel y gwlych</L>
<L>y dehau &s;ych a diffaith.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 Y rhai &s;y'n hau mewn dagrau blin,</L>
<L>hwyntwy dan chwerthin medant.</L>
<L>Felly f' Arglwydd dan droi y byd,</L>
<L>dwg ni i gyd i'r meddiant.</L>
<L N="7">7 Y rhai dan wylo aeth o'r wl&acirc;d,</L>
<L>fel taflu h&acirc;d rhyd gryniau;</L>
<L>Drwy lawenydd y dont ynghyd,</L>
<L>fel ca&s;glu yd yn dyrrau.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 127.</HEAD>
<LG>
<L>YTy ni adeilado'r Ner,</L>
<L>ai'n ofer gwaith y &s;aeri;</L>
<L>A'r ddinas hon nis ceidw efo,</L>
<L>ni thyccia gwilio ynthi.</L>
<L N="2">2 Os borau godi, os hun hwyr,</L>
<L>a hyw drwy lwyr ofidio,</L>
<L>Ofer i gyd: Duw a rydd hun</L>
<L>i bob rhyw un a'i caro.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Wele, y plant a roir i ddyn,</L>
<L>hiliogaeth yn i'r Arglwydd:</L>
<L>Ac o'i rodd ef daw ffrwyth y bru,</L>
<L>iw magu mewn &s;ancteiddrwydd.</L>
<L N="4">4 Fel gwr cryf, ple bynnag y daw,</L>
<L>ac yn ei law ei &s;aethau:</L>
<L>Plant yr ieuenctid felly y maen,</L>
<L>yn barch o flaen y tadau.</L>
<PB REF="320">
<L N="5">5 Sawl honynt &s;ydd a'i gwifr yn llawn</L>
<L>mae'n ddedwydd iawn ei foddion</L>
<L>Hwy nis gwradwyddir pan ddel man</L>
<L>i'mddiddan &acirc;'i gelynion.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 128.</HEAD>
<LG>
<L>A Ofno'r Arglwydd gwyn ei fyd,</L>
<L>a rhodiaw rhyd ei lwybrau,</L>
<L N="2">2 Bwyttei o ynnill gwaith dy law,</L>
<L>a blith y daw i tithau.</L>
<L N="3">3 Dy wraig ar du dy dy is nen,</L>
<L>fel per winwydde n ffrwythlon.</L>
<L>Dy blant ynghylch dy fwrdd a fydd</L>
<L>fel olewydd blanhigion:</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 Wele, fal dyma'r modd yn wir</L>
<L>bendithir y gwr cyfion,</L>
<L>A ofno'r Arglwydd Dduw yn ddwys,</L>
<L>rhydd arno bwys ei galon.</L>
<L N="5">5 Cei gyflawn fendith gan Dduw Ion,</L>
<L>bydd dithau Seion ddedwydd,</L>
<L>Fel y gwelych &acirc; golau drem,</L>
<L>Gaer&s;alem mewn llawenydd.</L>
</LG>
<LG>
<L>Holl ddyddiau d'einioes. 6 Pl&acirc;nt dy blant</L>
<L>cei weled llwyddiant iddynt,</L>
<L>Ac ar holl deulu I&s;rael,</L>
<L>daw hedd diogel arnynt.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 129.</HEAD>
<LG>
<L>LLawer gwaith cefais gy&s;rudd mawr</L>
<L>I&s;rael yn awr dyweded,</L>
<L>O'm hieuengctyd hyd yr awr hon,</L>
<L>fe wyr fy mron eu trymed.</L>
<L N="2">2 A llawer gwaith y cefais lid,</L>
<L>o'm gwan ieuengctid allan,</L>
<L>A blin gy&s;tudd ar lawer tro,</L>
<L>ac etto ni'm gorfuan'.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Yr arddwyr arddent y cefn mau,</L>
<L>drwy rwygo cwyfau hirion:</L>
<L N="4">4 Y cyfion Ner torrodd yn frau,</L>
<L>bleth didau'r annuwolion.</L>
<L N="5">5 Pa rai bynnag a roe&s;ant g&acirc;s</L>
<L>ar degwch dinas Seion,</L>
<L>Gwradwydder hwynt, cilient iw hol,</L>
<L>y rhai annuwiol creulon.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 Byddant fel y glas wellt a fai</L>
<L>ar bennau tai yn tyfu,</L>
<L>Yr hwn fydd, cyn y tynner fo,</L>
<L>yn gwywo, ac yn methu.</L>
<L N="7">7 Ni leinw'r medelwr ei law,</L>
<L>ni chair o honaw ronyn:</L>
<L>I'r ca&s;clwr nis tal ddim mo'i droi,</L>
<L>na'i drin, na'i roi mewn rhwymyn:</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 Fel na bai byth gwiw gan y rhai</L>
<L>ar a dramwyai heibio,</L>
<L>Ddwedyd unwaith Duw a ro llwydd,</L>
<L>neu'r Arglwydd a'ch bendithio.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 130.</HEAD>
<LG>
<L>O'R dyfnder gelwais arnat Ion,</L>
<L N="2">2 O Arglwydd tirion go&s;twng</L>
<L>Dy glu&s;t, y&s;tyria y llais mau,</L>
<L>clyw fy' ngweddiau teilwng.</L>
<L N="3">3 Duw, pwy a &s;aif yn d'wyneb di,</L>
<L>os creffi ar anwiredd?</L>
<L N="4">4 Ond fel i'th ofner di yn iawn,</L>
<L>yr wyd yn llawn trugaredd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Di&s;gwyliais f'Arglwydd, wrth fy rhaid,</L>
<L>di&s;gwyliodd f'enaid arno.</L>
<L>Rhois fy holl obaith yn ei air,</L>
<L N="6">6 f'enaid a gair yn effro.</L>
<L>Ac am yr Arglwydd gwilio y bydd,</L>
<L>fwy n&acirc; gwiliedydd difri,</L>
<L>A edrych blygain bob pen awr,</L>
<L>a welo'r wawr yn codi.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Un wedd di&s;gwylied I&s;rael,</L>
<L>yn ddirgel am yr Arglwydd:</L>
<L>Cans mae nawdd gyd&acirc;'r Arglwydd nef</L>
<L>mae yntho ef rywiowgrwydd.</L>
<L>Ei drugareddau &acirc;nt ar led,</L>
<L>fe rydd ymwared ini.</L>
<L N="8">8 Fe weryd I&s;rael: fal hyn,</L>
<L>fo'i tyn o'i holl ddrygioni.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 131.</HEAD>
<LG>
<L>YN fy' nghalon ni bu falch chwydd,</L>
<L>o Arglwydd, na dim tynder,</L>
<L>Ni chodais chwaith drahaus wg</L>
<L>i'm golwg o dra uchder.</L>
<L N="2">2 ac ni rodiais yma a thraw,</L>
<L>i dreiglaw pethau mowrion:</L>
<L>Ni fanwl chwiliais am wybod</L>
<L>rhyfeddod a dirgelion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Go&s;tyngais f'enaid i mewn pryd,</L>
<L>fel pan ddiddyfnyd herlod:</L>
<L>Fy enaid &s;ydd fel un a fu</L>
<L>gwedi ei ddiddyfnu'n barod.</L>
<L N="4">4 Ond di&s;gwilied ty I&s;rael</L>
<L>wrth wir Imanuel beunydd,</L>
<L>Sef wrth yr Arglwydd o'r pryd hyn,</L>
<L>heb derfyn yn dragywydd.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<PB REF="320">
<HEAD>P&s;al. 132.</HEAD>
<LG>
<L>O Cofia Ddafydd, fy Nuw Ner,</L>
<L>a'i holl wrth-flinder hefyd;</L>
<L N="2">2 Pa lw adduned a roes fo</L>
<L>i Dduw Jaco, gan ddwedyd,</L>
<L N="3">3 Nid &acirc;f o fewn pabell fy' nhy,</L>
<L>a'm gwely mwy nis dringaf;</L>
<L N="4">4 Ni roddaf i'm dau lygad hun,</L>
<L>amrantun chwaith ni chy&s;gaf:</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Nes caffwyf gyfle yn ddi rus,</L>
<L>i Arglwydd grymus Jaco.</L>
<L N="6">6 Wele'n Ephrata clyw&s;om fod</L>
<L>lle o bre&s;wylfod iddo.</L>
<L>Caw&s;om hi ym meu&s;ydd y coed.</L>
<L N="7">7 Pawb doed iw bebyll tirion,</L>
<L>Awn, ymgrymwn, pawb vfyddhaed,</L>
<L>wrth ei faingc draed yn vnion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 F'arglwydd, cyfod i'th e&s;mwyth lys,</L>
<L>a'th arch o rymmus fowredd.</L>
<L N="9">9 Gwi&s;ged d'offeiriaid gyfion fraint,</L>
<L>gwi&s;ged dy Sainct wirionedd.</L>
<L N="10">10 Er mwyn Dafydd dy ffyddlon w&acirc;s,</L>
<L>na thyn dy r&acirc;s yn llidiog:</L>
<L>Ac na wrthneba di er neb,</L>
<L>mo wyneb dy enneiniog.</L>
</LG>
<LG>
<L N="11">11 I Ddafydd rhoes yr Ion lw gwir,</L>
<L>a chedwir hwn heb wyredd:</L>
<L>O ffrwyth dy gorph rhof ar dy faingc,</L>
<L>it iraidd gaingc i ei&s;tedd.</L>
<L N="12">12 Fy'neddfau a'm cyfammod i,</L>
<L>dy feibion di os cadwant;</L>
<L>O blann i blann, o gaingc i gaingc,</L>
<L>hwy ar dy faingc a farnant.</L>
</LG>
<LG>
<L N="13">13 Canys fy Arglwydd, o &s;erch a bodd,</L>
<L>a rag-ddewi&s;odd Seion:</L>
<L>I drigo ynthi rhoes ei fryd,</L>
<L>gan ddwedyd geiriau tirion;</L>
<L N="14">14 Hon fyth fydd fy' ngorphwysfa i,</L>
<L>o hoffder ynthi trigaf.</L>
<L N="15">15 Bendithiaf hi a bwyd di ball,</L>
<L>a'i thlawd diwall o fara.</L>
</LG>
<LG>
<L N="16">16 Ag iechydwriaeth, medd Duw naf</L>
<L>y gwi&s;gaf ei heglwy&s;wyr,</L>
<L>A rhoddaf yngenau pob Sanct</L>
<L>o'i mewn, ogoniant p&s;allwyr.</L>
<L N="17">17 Paraf hyn oll, ac felly y bydd,</L>
<L>corn Dafydd yn goronog:</L>
<L>Felly darperais, gan fy'mhwyll,</L>
<L>brif ganwyll i'm eneiniog.</L>
<L N="18">18 Am ei elynion, o bob parth,</L>
<L>y gwi&s;caf warth a gwradwydd,</L>
<L>Paraf hefyd iw goron fo</L>
<L>flodeuo: medd yr Arglwydd.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 133.</HEAD>
<LG>
<L>WEle, fod brodyr yn byw'nghyd,</L>
<L>mor dda, mor hyfryd ydoedd,</L>
<L N="2">2 Tebig i olew o fawr werth,</L>
<L>mor brydferth ar y gwi&s;goedd:</L>
<L>Fel pe di&s;cynnai draw o'r nen,</L>
<L>rhyd barf a phen offeiriad,</L>
<L>Sef barf Aron a'i wi&s;g i gyd,</L>
<L>yn hyfryd ei arogliad.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Fel pe dy&s;cynnai gwlith Hermon</L>
<L>yn do dros Seion fynydd,</L>
<L>Lle rhwymodd Duw fywyd, a gwlith</L>
<L>ei fendith, yn dragywydd.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 134.</HEAD>
<LG>
<L>WEle, holl wei&s;ion Arglwydd nef,</L>
<L>bendithiwch ef, lle yr ydych,</L>
<L>Yn &s;efyll yn nhy Dduw y nos,</L>
<L>a'i gyntedd diddos trefn-wych.</L>
<L N="2">2 Derchefwch chwi eich dwylo gl&acirc;n,</L>
<L>yn ei gy&s;&s;egr-l&acirc;n annedd:</L>
<L>A bendithiwch &acirc; chalon rwydd,</L>
<L>yr Arglwydd yn gyfannedd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Yr Arglwydd, a'i ddeheulaw gref,</L>
<L>hwn a wnaeth nef &acirc; daiar,</L>
<L>A rotho ei fendith a'i r&acirc;s,</L>
<L>i Seion ddinas howddgar.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 135.</HEAD>
<LG>
<L>O Molwch enw'r Arglwydd nef,</L>
<L>ei wei&s;ion ef moliennwch,</L>
<L N="2">2 Y rhai a &s;aif iw dy a'i byrth,</L>
<L>i'n Duw a'i fawrwyrth cenwch.</L>
<L N="3">3 Molwch yr Arglwydd, cans da yw,</L>
<L>clod i'r Ior byw a berthyn:</L>
<L>Cenwch ei glod dros yr holl fyd,</L>
<L>a hyfryd yw y de&s;tyn.</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 Oblegid yr Arglwydd, a'i nawdd,</L>
<L>ef a etholawdd Iaco,</L>
<L>Ac I&s;rael, iw my&s;g y trig,</L>
<L>yn deulu vnic iddo.</L>
<L N="5">5 Cans mawr yw'r Arglwydd yn ei lys</L>
<L>mi a wn yn hysbys hynny:</L>
<L>Ym mhell uwchlaw'r holl dduwiau m&acirc;n,</L>
<L>mae'r Arglwydd gl&acirc;n a'i allu.</L>
</LG>
<LG>
<PB REF="321">
<L N="6">6 Hyn oll a fynnodd a wnaeth ef,</L>
<L>yn vchder nef eithafon:</L>
<L>Ar ddaiar, ac yn y m&ocirc;r cau,</L>
<L>a holl ddyfnderau'r eigion.</L>
<L N="7">7 O eithaf daiar cyfyd tarth,</L>
<L>daw'r mellt o bobparth hwythau,</L>
<L>Ac oer dyme&s;tloedd, glaw, a gwynt,</L>
<L>a godynt o'i dry&s;orau.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 Yn nhir yr Aipht dynion, a da,</L>
<L>&acirc; llawer pla y trawodd,</L>
<L>Cyntaf-anedig o bob vn,</L>
<L>a'i law ei h&ucirc;n a laddodd.</L>
<L N="9">9 I'th ganol di, o Aipht greulon,</L>
<L>rhoes Duw arwyddion rhyfedd,</L>
<L>Ar Pharo' a'i holl wei&s;ion i gyd:</L>
<L>dug drwy'r holl fyd orfoledd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="10">10 O nerth ei fraich efe a wnaeth,</L>
<L>lawer cenhedlaeth feirwon:</L>
<L>A lladdodd lawer yr vn wedd</L>
<L>o ben brenhinedd cryfion.</L>
<L N="11">11 Sef o'r Amoriaid Sehon fawr,</L>
<L>ac Og, y cawr o Fa&s;an:</L>
<L>A'r vn ddiny&s;triad arnynt aeth,</L>
<L>a holl frenhiniaeth Canan.</L>
</LG>
<LG>
<L N="12">12 A'i holl diroedd hwyntwy i gyd,</L>
<L>gyd &acirc;'i holl fywyd bydol,</L>
<L>I I&s;rael i roi a wnaeth</L>
<L>yn etifeddiaeth nerthol.</L>
<L N="13">13 Dy Enw (o Arglwydd) a'th nerth cry'</L>
<L>a bery yn dragywydd,</L>
<L>Ac o genedl i genedlaeth</L>
<L>dy goffadwriaeth, lywydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="14">14 Cans ar ei bobl y rhydd ef farn,</L>
<L>yr Arglwydd cadarn cyfion,</L>
<L>Ac yn ei holl lywodraeth bur,</L>
<L>bydd do&s;tur wrth ei wei&s;ion.</L>
<L N="15">15 Y Delwau oll, gwaith dwylaw yn,</L>
<L>a dyfais dyn anffyddlon;</L>
<L>O aur ac arian dyn a'i gwnaeth,</L>
<L>o hil cenhedlaeth weigion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="16">16 O waith dyn, genau rhwth y &s;ydd,</L>
<L>heb ddim llyferydd iddyn:</L>
<L>Ac mae llun llygaid mawr ar led,</L>
<L>a'r rhai'n heb weled gronyn.</L>
<L N="17">17 Dwy glu&s;t dynion &s;ydd i bob vn,</L>
<L>heb glywed mymryn erto,</L>
<L>Eu &s;afn yn ehang, ac ni chaid</L>
<L>na chwyth, nag enaid yntho.</L>
</LG>
<LG>
<L N="18">18 Vn fodd a'r delwau fydd y rhai</L>
<L>a'i gwnelai hwynt &acirc;'i dwylo,</L>
<L>Ac nid yw well n&acirc;'r rhai'n yr un,</L>
<L>ynthyn a ymddirietto.</L>
<L N="19">19 Ty I&s;rael na choeliwch chwi:</L>
<L>ty Aron: Lefi vfydd,</L>
<L N="20">20 I'r rhai'n ddim, ond i'r Arglwydd nef,</L>
<L>bendithiwch e'n dragywydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="21">21 Bendithier fyth mawr Enw'r Ion,</L>
<L>o Seion hen a barchem,</L>
<L>Bendithier moler ei enw fo,</L>
<L>&s;y'n trigo ynghaer Selem.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 136.</HEAD>
<LG>
<L>MOlwch yr Arglwydd, cans da yw,</L>
<L>moliennwch Dduw y llywydd,</L>
<L>Cans ei drugaredd oddi fry,</L>
<L>a bery yn dragywydd.</L>
<L N="2">2 Molwch chwi Dduw y duwiau'n rhwydd,</L>
<L N="3">3 ac Arglwydd yr arglwyddi,</L>
<L N="4">4 Hwn vnic a wnaeth wrthiau mawr,</L>
<L>drwy ei ddirfawr ddaioni.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Gwnaeth &acirc;'i ddoethineb nef wchben,</L>
<L N="6">6 a'r ddaiaren a'r dyfredd,</L>
<L>Y rhai yw prif &s;ylwedd y byd,</L>
<L>ac i gyd o'i drugaredd.</L>
<L><HI>Molwch yr Arglwydd (cans da yw)</HI></L>
<L><HI>moliennwch Dduw y llywydd,</HI></L>
<L><HI>Cans ei drugaredd oddi fry,</HI></L>
<L><HI>a bery yn dragywydd.</HI></L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 R' hwn a wnaeth oleuadau mawr,</L>
<L>o'r nef hyd lawr a'i fowredd.</L>
<L N="8">8 Haul y dydd, 9 &acirc;'r lleuad y nos,</L>
<L>i ddangos ei drugaredd.</L>
<L N="10">10 Rhwn a drawodd yr Aipht iw ddig</L>
<L>a'r blaen-anedig ynthi,</L>
<L N="11">11 Ac a ddug I&s;rael i'r daith,</L>
<L>ac ymmaith o'i holl gyni.</L>
</LG>
<LG>
<L N="12">12 A hyn drwy law gref a braich hir,</L>
<L>o rym ei wir ogonedd:</L>
<L N="13">13 A hollti'r m&ocirc;r coch yn ddwy ran,</L>
<L>o anian ei drugaredd.</L>
<L N="14">14 Dug I&s;rael i'r lan yn wych,</L>
<L>fel dyna ddrych gorfoledd:</L>
<L N="15">15 Y&s;cyttiau Pharo, a'i holl lu,</L>
<L>a hyn a fu'i drugaredd.</L>
<L><HI>Molwch yr Arglwydd (cans da yw)</HI></L>
<L><HI>moliennwch Dduw y llywydd,</HI> &amp;c.</L>
</LG>
<LG>
<L N="16">16 A dwyn ei bobloedd yn ddichwys,</L>
<L>drwy wledydd dyrys anian:</L>
<L N="17">17 Taro brenhinoedd er eu mwyn,</L>
<L>ac felly eu dwyn hwy allan.</L>
<PB REF="321">
<L N="18">18 Lladd llawer brenin cadarn llon,</L>
<L N="19">19 &s;ef Sehon yr Amoriaid:</L>
<L N="20">20 Ac Og o Fa&s;an yn vn wedd,</L>
<L>o'i fawr drugaredd dibaid.</L>
</LG>
<LG>
<L N="21">21 A'i holl diroedd hwyntwy i gyd,</L>
<L>eu rhoi yn fywyd bydol</L>
<L N="22">22 I I&s;rael ei was a wnaeth,</L>
<L>yn etifeddiaeth nerthol.</L>
<L><HI>Molwch yr Arglwydd (cans da yw)</HI></L>
<L><HI>moliennwch,</HI> &amp;c.</L>
</LG>
<LG>
<L N="23">23 Hwn i'n cy&s;tudd a'n cofiodd ni,</L>
<L>o'i fawr ddaioni tirion.</L>
<L N="24">24 Ac a'n aehubodd yn ddi&s;wrth</L>
<L>oddiwrth ein holl elynion.</L>
<L N="25">25 Yr hwn a ymbyrth bob rhyw gnawd</L>
<L>yn ddidlawd o'i drugaredd.</L>
<L N="26">26 Clodforwch Dduw brenin y nef,</L>
<L>rhoweh iddo ef ogonedd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="27">27 Molwch Arglwydd yr arglwyddi,</L>
<L>uwchben pob rhi o fowredd,</L>
<L>Duw'r duwiau, Ion uwchben pob Ion,</L>
<L>a ffynnon y drugaredd.</L>
<L N="28">28 <HI>Molwch yr Arglwydd (cans da yw)</HI></L>
<L><HI>moliennwch Dduw y llywydd,</HI> &amp;c.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 137.</HEAD>
<LG>
<L>PAn oeddym gaeth yn Babilon,</L>
<L>ar lan prif afon groyw,</L>
<L>Mewn coffadwriaeth am Seion,</L>
<L>hidla&s;on ddagrau'n loyw.</L>
<L N="2">2 Rhodda&s;om ein telynau 'nghrog,</L>
<L>ar goed canghennog irion.</L>
<L>Lle yr oedd preniau helyg plan,</L>
<L>o ddeutu glann yr afon.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Y rhai a'n dug i garchar caeth,</L>
<L>ini yn ffraeth gofynnen,</L>
<L>A ni'n bruddion, gerddi Seion,</L>
<L>&s;ywaeth peth nis gallen.</L>
<L N="4">4 O Dduw pa fodd y canai neb,</L>
<L>(rhoem atteb yn y&s;tyriol)</L>
<L>I chwi o gerdd ein Harglwydd D&acirc;d,</L>
<L>a ni mewn gwlad e&s;tronol?</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Os &acirc; Caer&s;alem o'r cof mau,</L>
<L>anghofied dehau gany:</L>
<L N="6">6 Na throed fy'nhafod, oni bydd,</L>
<L>hi'n ben llawenydd imy.</L>
<L N="7">7 Gofia di Dduw, blant Edom lemm,</L>
<L>yn nydd Caer&s;alem howddgar:</L>
<L>Noethwch dynoethwch (meddei rhain)</L>
<L>ei mur a'i main i'r ddaiar.</L>
<L N="8">8 Bydd gwyn eu byd i'r &s;awl a wnel</L>
<L>iti, merch Babel rydo&s;t,</L>
<L>Yr vnrhryw fe&s;ur, gan dy blau,</L>
<L>i ninnau fel y gwnaetho&s;t.</L>
<L N="9">9 Y &s;awl a gymro dy blant di,</L>
<L>bo'r rhei'ni fendigedig,</L>
<L>Ac a darawo'r eppil tau,</L>
<L>a'i pennau wrth y cerrig.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 138.</HEAD>
<LG>
<L>RHof fawrglod iti, fy' Nuw Ion,</L>
<L>o ddyfnder calon canaf:</L>
<L>Yngwydd holl Angylion y nef,</L>
<L>&acirc;'m holl lef i'th foliannaf.</L>
<L N="2">2 Ymgrymmaf tua'th &s;anctaidd dy,</L>
<L>dan ganu o'th drugaredd,</L>
<L>A'th enw mawr uwchlaw pob peth,</L>
<L>a'th air difeth wirionedd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Y dydd y gelwais arnat ti,</L>
<L>gwrandewai&s;t fi yn fuan:</L>
<L>Yno y nerthai&s;t &acirc; chref blaid,</L>
<L>fy enaid i oedd egwan.</L>
<L N="4">4 Doed brenhinoedd y ddaiar hon,</L>
<L>a rhoen it vnion foliant:</L>
<L>Addolent oll ein gwir-dduw ni,</L>
<L>cans d'eiriau di a glyw&s;ant.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Yn ffyrdd yr Arglwydd yr vn wedd,</L>
<L>ac am ei fowredd canant:</L>
<L>Gan ddangos drwy'r holl fyd ei fraint,</L>
<L>a maint yw ei ogoniant.</L>
<L N="6">6 Vchel yw'r Ion, etto fe wel</L>
<L>yr vfydd i&s;el ddynion:</L>
<L>A gwyl o hirbell, er eu plau,</L>
<L>y beilch a'r gwarrau &s;ythion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Pe bai yn gyfyng arna'r byd,</L>
<L>ti a'm byw-heyd eilwaith:</L>
<L>Gan y&s;tyn llaw i ddwyn dy w&acirc;s</L>
<L>oddiwrth rai atcas ymaith.</L>
<L N="8">8 Yr Arglwydd a gyflowna &acirc; mi,</L>
<L>Duw dy ddaioni rhag llaw,</L>
<L>Ac yn dragywydd i mi dod:</L>
<L>na wrthod waith dy ddwylaw.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 139.</HEAD>
<LG>
<L>ARglwydd, manwl y chwiliai&s;t fi,</L>
<L>da i'm adwaeni hefyd:</L>
<L N="2">2 Fi&s;teddiad, codiad, gwyddo&s;t hyn,</L>
<L>a'm meddwl cyn ei ddwedyd.</L>
<L N="3">3 Yr wyd ynghylch fy lloches i,</L>
<L>a'm ffyrdd &s;ydd itti'n hysbys:</L>
<L N="4">4 Nid oes air nas gwyddo&s;t ei &s;od</L>
<L>ar flaen fy'nhafod ofnys.</L>
<PB REF="322">
<L N="5">5 O'm hol, ac o'm blaen i'm lluniai&s;t,</L>
<L>dy law a ddodai&s;t arnaf:</L>
<L N="6">6 Gwybodaeth ddieithr yw i mi,</L>
<L>a'i deall hi nis medraf.</L>
<L N="7">7 I ba le r'af fi i roi tro,</L>
<L>i'mguddio rhag dy Y&s;pryd?</L>
<L>I ba le ffoaf rhag dy wydd,</L>
<L>drwy gael ffordd rwydd i lathlyd?</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 Os dringaf tua'r nefoedd fry,</L>
<L>wyd yno i'th dy perffaith:</L>
<L>Os tua'r dyfndwr, go&s;twng tro</L>
<L>yr wyd ti yno eilwaith.</L>
<L N="9">9 Pe cawn adenydd borau wawr,</L>
<L>a mynd i f&ocirc;r mawr anial,</L>
<L N="10">10 Yno bydd dy ddeheu-law di,</L>
<L>i'm tywys i a'm cynnal.</L>
</LG>
<LG>
<L N="11">11 A phe meddyliwn, yr ail tro,</L>
<L>ymguddio mewn tywyllwg,</L>
<L>Canol y nos fel hanner dydd,</L>
<L>mor olau fydd yn d'olwg.</L>
<L N="12">12 Nid dim tywyllach nos i ti</L>
<L>nag yw goleuni haf-ddydd:</L>
<L>A'r ddau i ti maent yr vn ddull,</L>
<L>y tywyll a'r goleu-ddydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="13">13 Da y gwyddo&s;t y dirgelwch mau,</L>
<L>f' arennau a feddiennai&s;t,</L>
<L>Ynghr&ocirc;th fy'mam pan oeddwn i,</L>
<L>yno dydi a'm cuddiai&s;t.</L>
<L N="14">14 Cans rhyfedd iawn y gwnaethbwyd fi,</L>
<L>a'th waith di &s;y ryfeddod,</L>
<L>A'm henaid a wyr hynny'n dda:</L>
<L>a hon a wna it fowrglod:</L>
</LG>
<LG>
<L N="15">15 Ni chuddiwyd fy'ngrym rhagot ti,</L>
<L>pan wnaetho&s;t fi yn ddirgel,</L>
<L>Fel llunio dyn o'r ddaiar hon,</L>
<L>o fewn pridd eigion i&s;el.</L>
<L N="16">16 Dy lygaid gwel&s;ant fy'nhrefn wael,</L>
<L>cyn imi gael perffeith-lun:</L>
<L>Roedd pob peth yn dy lyfr yn llawn,</L>
<L>cyn bod yn iawn vn gronun.</L>
</LG>
<LG>
<L N="17">17 Mor anwyl dy feddyliau im,</L>
<L>mor fawr yw &s;um y rhei'ni:</L>
<L N="18">18 Wrth fwrw, amlach gwn eu bod</L>
<L>n&acirc;'r tywod o rifedi.</L>
<L>Myfyrio pan ddeffrowyf fi,</L>
<L>'r wyf gyd'&acirc; thi yn gwblol.</L>
<L N="19">19 O Dduw, ba achos yn dy lid,</L>
<L>na leddid yr annuwiol?</L>
</LG>
<LG>
<L>O Dduw pe co&s;pid rhai o'r rhai'n</L>
<L>y &s;ydd yn arwain traha;</L>
<L>Wrth y gwaedlyd fo gaid dwedyd,</L>
<L>dydi dos oddiymma.</L>
<L N="20">20 Y rhai am danad f' Arglwydd cu,</L>
<L>&s;y'n treuthu pethau &s;celer,</L>
<L>A'th elynion dibrys eu llw,</L>
<L>cymra&s;ant d'enw'n ofer.</L>
</LG>
<LG>
<L N="21">21 Ond c&acirc;s yw gennif, o Dduw Ion,</L>
<L>dy holl ga&s;eion gwaedlyd?</L>
<L>Ond ffiaidd gennyf fi bob dyn,</L>
<L>a ai yn d'erbyn hefyd?</L>
<L N="22">22 A llawn g&acirc;s y ca&s;eais hwynt,</L>
<L>ynt fel ar bwynt gelynion.</L>
<L N="23">23 O chwilia fi o Dduw yn hy,</L>
<L>cei hynny yn fy' nghalon.</L>
</LG>
<LG>
<L>Duw prawf fy' meddwl i'n fy'mol,</L>
<L N="24">24 Oes ffordd annuwiol genni;</L>
<L>Gwel fi, tywys, dwg fi yn f'ol,</L>
<L>dod ffordd dragwyddol imi.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 140.</HEAD>
<LG>
<L>RHag y gwr drwg gwared fi (Ner)</L>
<L>rhag gwr y trow&s;der efrydd,</L>
<L N="2">2 Rhai &s;y'n bradychu yn ddirgel,</L>
<L>a cha&s;glu rhyfel beunydd.</L>
<L N="3">3 Fel colyn &s;arph yn llithrig wau,</L>
<L>yw eu tafodau llymion:</L>
<L>Gwenwyn yr a&s;p &s;ydd yn parhau</L>
<L>dan eu gwefu&s;au creulon.</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 Rhag y dyn drwg, rhag y gwr traws</L>
<L>&s;y'n myfyr lliaws faglau,</L>
<L>Duw gwared fi, rhag go&s;od br&acirc;d,</L>
<L>ynghylch fy ngwa&s;tad lwybrau.</L>
<L N="5">5 Y beilch cuddia&s;ant fagl a rhwyd,</L>
<L>wrth hon go&s;odwyd tannau;</L>
<L>Ar draws fy ffyrdd, i ddal fy' nrhoed,</L>
<L>ynghudd, y rhoed llinynnau.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 Dwedais wrth f' Arglwydd fy Nuw wyd,</L>
<L>tyn fi o'i rhwyd a'i maglau:</L>
<L>O gwrando'n fuan Arglwydd nef,</L>
<L>ar brudd lef fy'ngweddiau.</L>
<L N="7">7 Fy Arglwydd yw fy nerth i gyd,</L>
<L>a'm coel a'm iechyd calon;</L>
<L>Ti a roi&s;t gudd tros fy' mhen mau,</L>
<L>yn nydd yr arfau gloywon.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 I'r dyn annuwiol, Duw, na &acirc;d</L>
<L>ddymuniaid drwg ei'wllys;</L>
<L>Rhag ei wneuthur efo yn gry,</L>
<L>a'i fynd yn rhy drah&acirc;us.</L>
<L N="9">9 A'i holl ddymuniad drwg i mi,</L>
<L>a'i rhegen weddi greulon,</L>
<PB REF="322">
<L>Y rhai'n yn llwyr a ddont ymmhen</L>
<L>y capten o'm ca&s;eion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="10">10 Syrthied arnynt y marwor t&acirc;n,</L>
<L>ac felly llo&s;gan ymaith.</L>
<L>Bwrier hwynt mewn cau ffo&s;ydd nant</L>
<L>fel na chyfodant eilwaith.</L>
<L N="11">11 Dyn llawn &s;iarad fydd anwa&s;tad,</L>
<L>ni ei&s;tedd ef yn gryno:</L>
<L>A drwg a ymlid y gwr traws,</L>
<L>o hyn mae'n haws ei gwympo.</L>
</LG>
<LG>
<L N="12">12 Da y gwn y rhydd yr Arglwydd d&acirc;l</L>
<L>i ddial cam y truan;</L>
<L>Ac yr iawn farna y dyn tlawd</L>
<L>&s;y'n byw ar gerdawd fechan.</L>
<L N="13">13 Y rhai cyfiawn drwy yr holl fyd,</L>
<L>dy enw a gyd-foliannant.</L>
<L>A'r holl rai vnion, heb ofn neb,</L>
<L>o flaen dy wyneb trigant.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 141.</HEAD>
<LG>
<L>O Bry&s;&s;ia Arglwydd, clyw fy llais,</L>
<L>o bry&s;ur gelwais arnad;</L>
<L>O'r man lle'i bwyf gwrando fy llef,</L>
<L>a doed i'r nef hyd attad.</L>
<L N="2">2 Fy'ngweddi gar dy fron a ddaw,</L>
<L>gan godi dwylaw'n vchel,</L>
<L>Yn arogl darth ac aberth hwyr,</L>
<L>fel vnion ddiwyr lefel.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 O Arglwydd go&s;od, rhag gair ffraeth,</L>
<L>gadwriaeth ar fy' ngenau,</L>
<L>Rhag i'm gam-ddwedyd, go&s;od ddor</L>
<L>ar gyfor fy'ngwefu&s;au.</L>
<L N="4">4 Na phwy&s;a 'nghalon at ddrwg beth,</L>
<L>ynghyd-bleth &acirc;'r annuwiol:</L>
<L>Nag mewn cydfwriad gwaith neu wedd,</L>
<L>rhag twyll eu gwledd ddaintethol.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Boed co&s;p a cherydd y cyfiawn,</L>
<L>fel olew gwerthlawn arnaf;</L>
<L>Ni friw fy' mhen, bo mwyaf fo,</L>
<L>mwy tro&s;to a weddiaf.</L>
<L N="6">6 Eu barnwyr pe bwrid i'r llawr,</L>
<L>ar greigiau dirfawr dyrys:</L>
<L>Gwrandawent ar f'ymadrodd i,</L>
<L>a chlywent hi yn felys.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Fel darnau cynnyd o goed m&acirc;n,</L>
<L>a fwrian rhyd &ycirc; ddaiar,</L>
<L>Mae'n he&s;gyrn ninnau yr un wedd,</L>
<L>ym mron y bedd ar wa&s;gar.</L>
<L N="8">8 Mae 'ngolwg a'm holl obaith i,</L>
<L>Duw, arnat ti dy hunan.</L>
<L>Duw bydd di'n vnic yn fy'mhlaid,</L>
<L>na fwrw f'enaid allan.</L>
</LG>
<LG>
<L N="9">9 Cadw fi Arglwydd rhag y rhwyd,</L>
<L>hon a o&s;odwyd imi,</L>
<L>Telm yr annuwiol, hoenyn main,</L>
<L>rhag ofn i'r rhai'n fy magly.</L>
<L N="10">10 Yr anwireddwyr b'ado vn,</L>
<L>cwympant eu h&ucirc;n iw rhwydau,</L>
<L>Ymddiried ynot ti a wnaf,</L>
<L>ac felly diangaf innau.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 142.</HEAD>
<LG>
<L>RHois weddi ar yr Arglwydd nef,</L>
<L>yn llym fy llef ymbiliais;</L>
<L N="2">2 A'm holl fyfyrdod gar ei fron,</L>
<L>o'm calon y tywelltais.</L>
<L N="3">3 Ond pan fynegais it fy' nghur,</L>
<L>a'm dolur o'm meddyliau,</L>
<L>Da gwyddit ti bob ffordd a'r man,</L>
<L>y rhoe&s;an i mi faglau.</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 O'r tu deau nid oedd im' neb,</L>
<L>trown f'wyneb, a'm hadwaenai,</L>
<L>Na nawdd, na neb, o du'n y byd,</L>
<L>fy' mywyd a'mgeleddai.</L>
<L N="5">5 Arnad llefais, wrthyt dwedais,</L>
<L>Duw, di a ydwyd vnion:</L>
<L>Fy' nghwbl obaith wyt ti yn wir,</L>
<L>a'm rhan yn nhir y bywion.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 O y&s;tyr Arglwydd 'faint fy'nghri,</L>
<L>wyf mewn trueni digllon:</L>
<L>Rhag fy erlidwyr gwared fi,</L>
<L>mae rhei'ni yn rhy gryfion.</L>
<L N="7">7 O garchar caeth fy enaid tynn,</L>
<L>dy enw am hyn a folaf:</L>
<L>Pan weler dy fod ar fy rhan,</L>
<L>y cyfion twy&s;gan attaf.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 143.</HEAD>
<LG>
<L>ERglyw fy arch, o Arglwydd m&acirc;d,</L>
<L>wyf arnad yn gweddio:</L>
<L>O'th wirionedd, a'th gyfiownedd,</L>
<L>gofynnaf it fy' ngwrando.</L>
<L N="2">2 Ac na ddos i'r farn &acirc;'th w&acirc;s gwael,</L>
<L>(pa les i'm gael cyfiownder?)</L>
<L>Am nad oes dyn byw gar dy fron</L>
<L>yn gyfion pan ei teimler.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Y gelyn a erlidiodd f'oes,</L>
<L>mewn llwch i'm rhoes i orwedd;</L>
<L>Fal y rhai meirwon a fai'n hir,</L>
<L><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">s tywyll dir a'i hannedd,</L>
<PB REF="323">
<L N="4">4 Yna fy ysbryd, mewn blin ing,</L>
<L>a fu mewn cyfing-gyngor:</L>
<L N="5">5 Ac ar fy'nghalon drom daeth braw:</L>
<L>ond wrth fyfyriaw rhagor,</L>
</LG>
<LG>
<L>Mi a gofiais y dyddiau gynt,</L>
<L>a helynt gwaith dy ddwylo,</L>
<L>Am hyn myfyriais fy' Nuw N&acirc;f,</L>
<L>am hyn myfyriaf etto.</L>
<L N="6">6 Fy'nwylaw attad rhois ar led,</L>
<L>lle y mae f'ymddiried vnig,</L>
<L>Am danad f'eniad &s;ydd yn wir,</L>
<L>vn wedd &acirc;'r tir &s;ychedig.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Yn ebrwydd gwrando fi yn rhodd,</L>
<L>o Arglwydd, pallodd f' y&s;pryd:</L>
<L>Rhag imi fyned i'r pwll du,</L>
<L>fel rhai a ddarfu eu bywyd.</L>
<L N="8">8 Par i'm ar frys glywed dy nawdd,</L>
<L>cans ynot hawdd y credais:</L>
<L>A dy&s;g i'm rodio dy ffyrdd rh&acirc;d,</L>
<L>cans f'enaid attad codais.</L>
</LG>
<LG>
<L N="9">9 A gwared fi fy' Nuw, a'm Ion,</L>
<L>rhag fy' ngelynion a&s;trys,</L>
<L>Am fod fy lloches gyd&acirc; thi:</L>
<L N="10">10 o dy&s;g i mi d'ewyllys:</L>
<L>Cans tydi ydwyt y Duw mau,</L>
<L>boed d' Y&s;pryd tau i'm tywys</L>
<L>Ar yr vniondeb yn y tir,</L>
<L>dyna dy wir ewyllys.</L>
</LG>
<LG>
<L N="11">11 Duw, er mwyn d'enw fi bywh&acirc;,</L>
<L>a helpa f'enaid tyner,</L>
<L>Allan o ing Duw cais ei ddwyn,</L>
<L>ac er mwyn dy gyfiownder.</L>
<L N="12">12 A gwna ar yr elynol blaid,</L>
<L>ca&s;cion f'enaid, gerydd:</L>
<L>Difetha hwynt er mwyn dy r&acirc;s,</L>
<L>cans mi wyf dy was vfydd.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 144.</HEAD>
<LG>
<L>BEendigaid fo'r Arglwydd fy' nerth,</L>
<L>mor brydferth yr athrawa</L>
<L>Fy' nwylo' i ymladd, a'r vn wedd,</L>
<L>fy' my&s;edd i ryfela.</L>
<L N="2">2 Fy' nawdd, fy' nerth, fy' nug, fy nghred,</L>
<L>fy'nhwr, f'ymwared vnig:</L>
<L>Cans trwyddo ef fy' mhobl a gaf</L>
<L>tanaf yn o&s;tyngedig.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Pa beth yw dyn, dywaid o Dduw,</L>
<L>pan fyddyt iw gydnabod?</L>
<L>A mab dyn pa beth ydyw fo,</L>
<L>pan fych o hono'n darbod?</L>
<L N="4">4 Pa beth yw dyn? peth yr vn wedd</L>
<L>a gwagedd heb ddim hono;</L>
<L>A'i ddyddiau'n cerdded ar y rhod,</L>
<L>fal cy&s;god yn mynd heibio.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Go&s;twng y nefoedd, Arglwydd da,</L>
<L>ac edrych draha dynion:</L>
<L>Duw cyffwrdd a'r mynyddoedd fry,</L>
<L>gwna iddynt fygu digon.</L>
<L N="6">6 Iw gwa&s;gar hwynt gyrr fellt i wau,</L>
<L>iw lladd gyrr &s;aethau tanbaid.</L>
<L N="7">7 Di&s;cyn, tyn fi o'r dyfroedd mawr:</L>
<L>hyn yw, o law'r e&s;troniaid.</L>
</LG>
<LG>
<L>Duw gwared fi. 8 Geneuau 'rhai'n,</L>
<L>a fydd yn arwain gwegi:</L>
<L>A'i dehau-law &s;y yr vn bwyll,</L>
<L>ddeheu-law twyll, a choegni.</L>
<L N="9">9 I ti Dduw, canaf o fawrh&acirc;d,</L>
<L>yn llafar ganiad newydd,</L>
<L>Ar nabl, ac ar y deg-tant,</L>
<L>cei gerdd o foliant beunydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="10">10 Duw i frenhinoedd rhoi a wnaeth,</L>
<L>ei &s;wccraeth at iawn reol:</L>
<L>Dan ymwared Dafydd ei was,</L>
<L>rhag cleddyf c&acirc;s niweidiol.</L>
<L N="11">11 Duw gwared, achub fi wrth raid,</L>
<L>rhag plant e&s;troniaid digus,</L>
<L>A'i &s;afn yn llawn o ffal&s;der gau,</L>
<L>a'i dehau yn dwyllodrus.</L>
</LG>
<LG>
<L N="12">12 Bydd ein meibion mal plan-wydd cu</L>
<L>o'r bon yn tyfu'n iraidd:</L>
<L>A'n merched ni fel cerrig nadd,</L>
<L>mewn conglau neuadd &s;anctaidd.</L>
<L N="13">13 A'n conglau'n llawnion o bob peth,</L>
<L>a'n defaid, difeth gynnydd,</L>
<L>Yn filoedd (mawr yw'r llwyddiant hwn)</L>
<L>a myrddiwn i'n heolydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="14">14 A'n hychen cryfion dan y wedd,</L>
<L>yn hywedd, ac yn llonydd:</L>
<L>Heb dorr na &s;oriant i'n my&s;g ni,</L>
<L>na gweiddi i'n heolydd.</L>
<L N="15">15 Dedwydd ydyw y bobl y &s;y,</L>
<L>a phob peth felly ganthynt:</L>
<L>Bendigaid yw'r bobl y rhai'n yw,</L>
<L>a'r Arglwydd yn Dduw iddynt.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 145.</HEAD>
<LG>
<L>MI a'th fawrygaf di, fy Nuw,</L>
<L>cans tydi yw fy llywydd:</L>
<L>Bendithio dy enw byth a wnaf,</L>
<L>mi a'i molaf yn dragywydd.</L>
<PB REF="323">
<L N="2">2 Dy enw a folaf fi bob dydd,</L>
<L>a'th glod a fydd heb orphen.</L>
<L N="3">3 Yr Arglwydd &s;ydd glod-fawr heb wedd,</L>
<L>a'i fowredd &s;ydd heb ddiben.</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 Cenedl wrth genedl a ront fawl</L>
<L>i'tn ogoneddawl wrthiau;</L>
<L>Gan danu dy nerth rhyd y byd,</L>
<L>a dwedyd dy gynheddfau.</L>
<L N="5">5 Am dy ogonedd mawr, fy Naf,</L>
<L>mynegaf, a'th gadernyd.</L>
<L N="6">6 Son am dy bethau ofnadwy,</L>
<L>gwnant hwy a minnau hefyd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Llwyr goffadwriaeth honot ti,</L>
<L>a'th fawr ddaioni traethant;</L>
<L>Ac o'th gyfiownder, fy Nuw Ion,</L>
<L>a llafar don y canant:</L>
<L N="8">8 Sef gra&s;lawn yw ein Arglwydd ni,</L>
<L>ac o do&s;turi rhyfedd:</L>
<L>Hwyr ac anniben yw i ddig:</L>
<L>llawn frydig i drugaredd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="9">9 Da yw yr Arglwydd i bob dyn,</L>
<L>a'i nodded &s;y'n dycciannol:</L>
<L>Ac ar ei holl weithredoedd ef</L>
<L>daw nawdd o'r nef yn ra&s;ol.</L>
<L N="10">10 Dy holl weithredoedd di i'th lwydd,</L>
<L>o Arglwydd a'th glodforant:</L>
<L>Dy wyrth pan welo dy Sainct di,</L>
<L>y rhei'ni a'th fendithiant:</L>
</LG>
<LG>
<L N="11">11 Gan &s;&ocirc;n am drugaredd a gr&acirc;s</L>
<L>dy deyrnas, a'i chadernyd:</L>
<L>Fal dyna'r gerdd &s;ydd yn parhau,</L>
<L>yn eu geneuau hyfryd.</L>
<L N="12">12 Fel y parent drwy hyfryd glod,</L>
<L>gydnabod &acirc;'th dyrna&s;&s;iad,</L>
<L>A'th nerth ym my&s;g holl ddynol blant,</L>
<L>a'th lawn ogoniant gwa&s;tad.</L>
</LG>
<LG>
<L N="13">13 Brenhiniaeth dy deyrnas di fry,</L>
<L>a bery yn wa&s;tadol,</L>
<L>A'th lywodraeth o oed i oed,</L>
<L>hon a roed yn dragwyddol.</L>
<L N="14">14 Yr Arglwydd cynnal ef yn llonn,</L>
<L>y rhai &s;y'mron eu cwympod:</L>
<L>Ac ef a gyfyd bawb yn wir,</L>
<L>ar &acirc; o&s;tyngir i&s;od.</L>
</LG>
<LG>
<L N="15">15 Wele, mae llygaid yr holl fyd</L>
<L>yn di&s;gwyl wrthyd Arglwydd,</L>
<L>Dithau a'i porthi hwynt i gyd,</L>
<L>bawb yn ei bryd yn ebrwydd.</L>
<L N="16">16 A phan agorech di dy law,</L>
<L>o honi daw diwall-faeth:</L>
<L>D'ewyllys da yw ymborth byw,</L>
<L>a hynny yw eu llyniaeth.</L>
</LG>
<LG>
<L N="17">17 Holl ffyrdd yr Arglwydd cyfion ynt</L>
<L>a'i wrthiau ydynt &s;anctaidd:</L>
<L N="18">18 Agos iawn i bawb ydyw fo,</L>
<L>a eilw arno'n buraidd.</L>
<L N="19">19 Sef ar y gwyr a'i hofnant ef,</L>
<L>fo glyw eu llef iw gwared,</L>
<L>Fo rydd eu wyllys hwynt a'i harch,</L>
<L>o'i wir barch, Ion gogoned.</L>
</LG>
<LG>
<L N="20">20 Pob dyn a garo'r Arglwydd nef,</L>
<L>caiff gantho ef ei 'mddiffyn:</L>
<L>A chan ddifetha rhydd oes ferr,</L>
<L>i bob y&s;celer cyndyn.</L>
<L N="21">21 Fy enaid traethed fendith rhwydd,</L>
<L>a mawl yr Arglwydd nefol:</L>
<L>A phob cnawd rhoed iw enw, y Sainct,</L>
<L>ogoniant yn dragwyddol.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 146.</HEAD>
<LG>
<L>FY enaid mola'r Arglwydd nef,</L>
<L N="2">2 Mi'ai molaf ef i'm bywyd;</L>
<L>Dango&s;af glod i'm Harglwydd Dduw,</L>
<L>tra gallwyf fyw na &s;ymmyd.</L>
<L N="3">3 Na wnewch hyder ar dwy&s;ogion,</L>
<L>nac ar blant dynion bydol:</L>
<L>Am nad oes ynthynt hwy i gyd,</L>
<L>na help nac iechyd nerthol.</L>
</LG>
<LG>
<L N="4">4 Pan el y ffun o'r genau gwael,</L>
<L>a'r corph i gael daiar-lan;</L>
<L>Felly dychwyl, fel dyna'r dydd,</L>
<L>y derfydd ei holl amcan.</L>
<L N="5">5 Y pryd hwn gwyn ei fyd efo</L>
<L>a rotho ei holl obaith</L>
<L>Ar Dduw Jaco yn gymorth da,</L>
<L>pan el oddi yma ymaith.</L>
</LG>
<LG>
<L N="6">6 Hwn Dduw a wnaeth nef, daiar, m&ocirc;r</L>
<L>a'r holl y&s;tor fydd ynthynt:</L>
<L>Hwn a &s;aif yn ei wir ei hun,</L>
<L>pryd na bo un o honynt.</L>
<L N="7">7 Yr hwn i'r gwael a rydd farn dda,</L>
<L>a bara i'r newynllyd,</L>
<L>Fe ollwng Duw y rheidus gw&acirc;r;</L>
<L>o'i garchar ac o'i gaethfyd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="8">8 Yr Arglwydd egyr lygaid dall,</L>
<L>ef a dyr wall gwael ddynion:</L>
<L>Ymgleddu'r gwan mae'n Harglwydd n&icirc;</L>
<L>a hoffi y rhai cyfion.</L>
<L N="9">9 Dieithraid, a'r ymddifad gwan,</L>
<L>a'r weddw druan unig,</L>
<PB REF="324">
<L>Duw a'i pyrth: ond dyry&s;u wnai</L>
<L>holl ffyrdd pob rhai cythreulig.</L>
</LG>
<LG>
<L N="10">10 Yr Arglwydd yn teyrna&s;u a fydd,</L>
<L>dy Dduw tragywydd Seion:</L>
<L>O oes i oes pery dy lwydd:</L>
<L>molwch yr Arglwydd tirion.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 147.</HEAD>
<LG>
<L>MOlwch yr Arglwydd, cans da yw,</L>
<L>canu i Dduw yn llafar:</L>
<L>O herwydd hyfryd, yw ei glod,</L>
<L>a da yw bod yn ddiolchgar.</L>
<L N="2">2 Caer&s;alem dinas gyflawn fydd,</L>
<L>yr Arglwydd &s;ydd iw darpar:</L>
<L>Gan ga&s;glu I&s;rael ynghyd,</L>
<L>a fu drwy'r byd ar wa&s;gar.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Yr unic Arglwydd &s;y'n iach&acirc;u,</L>
<L>yn rhydd o friwiau'r galon;</L>
<L>Yr Arglwydd rhwym' eu briwiau'n iawn</L>
<L>y rhai dolur-lawn cleifion.</L>
<L N="4">4 Yr Arglwydd &s;ydd yn rhifo'r &s;er,</L>
<L>a phob rhyw nifer honynt:</L>
<L>Ef a'i geilw hwynt oll yn glau,</L>
<L>wrth briod enwau eiddynt.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Mawr yw ein Arglwydd ni o nerth</L>
<L>a phrydferth o ra&s;oldeb;</L>
<L>Ac mae'n bell iawn uwch ben pob rhif,</L>
<L>&s;on am ei brif ddoethineb.</L>
<L N="6">6 Yr Arglwydd unic &s;ydd yn dal</L>
<L>i gynnal y rhai gweiniaid,</L>
<L>Ac ef a o&s;twng hyd y llawr</L>
<L>y dorf fawr annuwoliaid.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Cenwch i'r Arglwydd mal y gwedd</L>
<L>clodforedd iddo a berthyn:</L>
<L>O cenwch, cenwch gerdd i'n Duw,</L>
<L>da ydyw gyd&acirc;'r delyn.</L>
<L N="8">8 Hwn &acirc; chymylau toes y nen,</L>
<L>a glaw'r ddayaren gwlychodd,</L>
<L>I wellt gwnaeth dyfu ar y fron,</L>
<L>a lly&s;iau'i ddynion parodd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="9">9 Hwn i'r anifail ar y bryn</L>
<L>a rydd yr hyn a'i portho:</L>
<L>Fe bortha gywion y cigfrain,</L>
<L>pan fo'n yn llefain arno.</L>
<L N="10">10 Nid oes gantho mewn grym un march,</L>
<L>na &s;erch, na pharch, na phle&s;er:</L>
<L>Nac mewn e&s;gair, neu forddwyd gwr,</L>
<L>fal dyna gyflwr ofer.</L>
</LG>
<LG>
<L N="11">11 Yr Arglwydd rhoes ei &s;erch ar ddyn</L>
<L>yr hwn y &s;y'n ei hoffi:</L>
<L>Ac &s;ydd yn di&s;gwyl cael ei nawdd,</L>
<L>caiff hwn yn hawdd ddaioni.</L>
<L N="12">12 O Caer&s;alem gyflawn o lwydd,</L>
<L>molianna'r Arglwydd eiddod;</L>
<L>O Seion &s;anctaidd, dod un wedd</L>
<L>i'th Dduw glodforedd barod;</L>
</LG>
<LG>
<L N="13">13 Herwydd yr Arglwydd &acirc;'i fawr wyrth</L>
<L>a wnaeth dy byrth yn gryfion;</L>
<L>A rhoes ei fendith, a thycciant,</L>
<L>ymhlith dy blant a'th wyrion.</L>
<L N="14">14 Hwn a roes heddwch yn dy fro,</L>
<L>fel y cynnyddo llwyddiant,</L>
<L>Ac a ddiwallodd yn eich plith,</L>
<L>o fra&s;der gwenith, borthiant.</L>
</LG>
<LG>
<L N="15">15 Ei orchymmyn ef a ddenfyn,</L>
<L>o'i ddown-fawr air cymhe&s;ur,</L>
<L>Hwn ar y ddaiar &acirc; ar l&ecirc;d,</L>
<L>ac yno rh&ecirc;d yn bry&s;ur.</L>
<L N="16">16 Eirch i'r eira ddi&s;gyn &s;el gwl&acirc;n:</L>
<L>eirch rew fe'i tan fel lludw,</L>
<L N="17">17 Eirch ia, fe ddaw yn defyll cri;</L>
<L>pwy'erys oerni hwnnw?</L>
</LG>
<LG>
<L N="18">18 Wrth ei air eilwaith ar ei hynt,</L>
<L>fe bair i'r gwynt ochneidio</L>
<L>I doddi'r rhai'n, ac felly y bydd</L>
<L>i'r holl afonydd lifo.</L>
<L N="19">19 Grym ei air, a'i ddehau-law gref,</L>
<L>a ddengys ef i Jaco,</L>
<L>A'i ffyrdd a'i farn i I&s;rael,</L>
<L>a'r rhai a ddel o hono.</L>
</LG>
<LG>
<L N="20">20 Ni wnaeth efe yn y dull hwn,</L>
<L>&acirc; neb rhyw na&s;&s;iwn arall;</L>
<L>Ni wyddent farnau'r Arglwydd nef,</L>
<L>O molwch ef yn ddiball.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 148.</HEAD>
<LG>
<L>O Molwch yr Arglwydd o'r nef,</L>
<L>rhowch lef i'r uchel-leoedd.</L>
<L N="2">2 Molwch hwn holl angylion nef,</L>
<L>molwch ef ei holl luoedd,</L>
<L N="3">3 Yr haul, a'r lleuad, a'r holl &s;er,</L>
<L>y gloywder, a'r goleuni,</L>
<L N="4">4 Nef y nefoedd, a'r ffurfafen,</L>
<L>a'r deifr uwch ben y rhei'ni.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Moliannant enw'r Arglwydd nef,</L>
<L>hwynt &acirc;'i air ef a wnaethbwyd.</L>
<L>Dwedodd y gair, a hwy fal hyn</L>
<L>ar ei orchymmyn crewyd.</L>
<L N="6">6 Rhoes reol iddynt i barhau,</L>
<L>fel deddfau byth yw dilyn.</L>
<PB REF="324">
<L>Rhoes bob peth yn ei le'n ddi os,</L>
<L>nad elo dros ei derfyn.</L>
</LG>
<LG>
<L N="7">7 Molwch yr Arglwydd o'r ddaiar,</L>
<L>chwychwi y&s;trywgar ddreigiau,</L>
<L N="8">8 Y t&acirc;n, a'r cenlly&s;g, eira, a tharth,</L>
<L>a'r gwynt o bob parth yntau,</L>
<L N="9">9 Mynyddoedd, bryniau, ffrwythlon wydd</L>
<L>a'r tirion gedrwydd brigog.</L>
<L N="10">10 An'feiliaid, ac ymlu&s;giaid maes,</L>
<L>ac adar llaes a&s;gellog.</L>
</LG>
<LG>
<L N="11">11 Brenhinoedd daiar, barnwyr byd,</L>
<L>&s;wydd wyr ynghyd &acirc;'r bobloedd,</L>
<L N="12">12 Gwyr ieuaingc, gw&ycirc;ryfon, gwyr hen,</L>
<L>pob bachgen ym mhob oe&s;oedd.</L>
<L N="13">13 Molant ei enw ef ynghyd,</L>
<L>uchel a hyfryd ydoedd,</L>
<L>Ei enw ef &s;ydd uchel ar</L>
<L>y ddaiar oll, a'r nefoedd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="14">14 Cans corn ei bobl a dderchafawdd,</L>
<L>yn fawl a nawdd i'r eiddo,</L>
<L>I I&s;rael ei etholedig,</L>
<L>a drig yn agos atto.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 149.</HEAD>
<LG>
<L>CEnwch i'r Arglwydd, ac iawn &s;ydd,</L>
<L>ryw ganiad newydd rhyfedd:</L>
<L>A chlywer ynghynlleidfa'r Sainct,</L>
<L>ei fawr fraint a'i orfoledd.</L>
<L N="2">2 Boed I&s;rael lawen a ffraeth,</L>
<L>yn Nuw a'i gwnaeth yn ddibrin:</L>
<L>A byddant hyfryd blant Seion,</L>
<L>yn Nuw eu tirion frenin.</L>
</LG>
<LG>
<L N="3">3 Molant ei Enw ar y bibell,</L>
<L>a thympanell, a thelyn;</L>
<L N="4">4 Cans bodlon yw iw bobl i gyd,</L>
<L>rhydd iechyd i'r llednei&s;-ddyn.</L>
<L N="5">5 Iw Sainct ef doed gorfoledd iawn,</L>
<L>a hon yn llawn gogoniant,</L>
<L>Yn eu gwelau, (yn llawen ddull)</L>
<L>ac yn eu &s;tefyll canant.</L>
<L N="6">6 Yn eu genau bydd cerdd bob awr,</L>
<L>ein Duw a'i fawr ryfeddod,</L>
<L>Ac yn eu dwylaw bydd iw drin,</L>
<L>y cleddyf deufin parod;</L>
<L N="7">7 Ar e&s;troniaid i'n dial ni,</L>
<L>ac i gosb-boeni'r bobloedd:</L>
<L N="8">8 I roi mewn caethder gadwyn dro,</L>
<L>i rwymo ei brenhinoedd.</L>
</LG>
<LG>
<L>I roi eu pendefigion chwyrn,</L>
<L>mewn gefyn heyrn ffyrnig.</L>
<L N="9">9 I wneuthur arnynt vnion farn,</L>
<L>yn gadarn &s;crifennedig.</L>
<L>Dymma'r glan ardderchowgrwydd fydd</L>
<L>iw Sanct y &s;ydd yn credu;</L>
<L>Clodforwch oll yr Arglwydd nef,</L>
<L>o molwch ef am hynny.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="Psalm">
<HEAD>P&s;al. 150.</HEAD>
<LG>
<L>MOlwch Dduw yn ei gy&s;&s;egr len,</L>
<L>&s;ef ei ffurfafen nerthol,</L>
<L N="2">2 Molwch ef iw gadernid llym,</L>
<L>ac amlder grym rhagorol.</L>
<L N="3">3 Ar lais udcorn rhowch y mawl hyn,</L>
<L>ar nabl, telyn, tympan.</L>
<L N="4">4 Molwch chwi ef &acirc; llawn glod glau,</L>
<L>a thannau, pibell, organ.</L>
</LG>
<LG>
<L N="5">5 Ar y &s;ymbalau molwch ef,</L>
<L>ar rhai'n &acirc;'i llef yn &s;eingar:</L>
<L>O molwch ef &acirc; moliant clau,</L>
<L>ar y &s;ymbalau llafar.</L>
<L N="6">6 Holl bethau (molent vn Duw byth)</L>
<L>&s;ydd ynthynt chwyth y bywyd.</L>
<L>Rhoent gyd-gerdd foliant i barhau:</L>
<L>clod-forwn ninnau hefyd.</L>
</LG>
<LG>
<L><HI>Gogonedd a fytho i'r T&acirc;d,</HI></L>
<L><HI>i'r Mab rhad a'r gl&acirc;n Y&s;pryd:</HI></L>
<L><HI>Mal y bu, y mae, ac y bydd</HI></L>
<L><HI>vn Duw tragywydd hyfryd.</HI></L>
</LG>
<TRAILER>Terfyn P&s;almau Dafydd.</TRAILER>
</DIV2>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="section">
<DIV2 TYPE="song">
<PB REF="325">
<HEAD><HI>C&acirc;n Zacharias.</HI> Luc. 1.</HEAD>
<LG>
<L N="68">68 HWn &s;ydd dros I&s;rael Arglwydd Dduw,</L>
<L>bendigaid yw uwch oe&s;oedd:</L>
<L>Am ymweled &acirc; ni mor gu,</L>
<L>ac am brynu ei bobloedd.</L>
<L N="69">69 Yr hwn a roes gorn a nerth faeth,</L>
<L>yn iechydwriaeth ddedwydd,</L>
<L>A'i godi i ni o'i air a'i ras</L>
<L>o deulu ei was Dafydd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="70">70 Yr hwn addewid nid oedd au</L>
<L>o enau y prophwydi,</L>
<L>Y rhai oedd o ddechrau y byd:</L>
<L>wele ei gyd-gyflowni.</L>
<L N="71">71 Sef, y rhoe'i ni'r ymwared hon</L>
<L>rhag ein gelynion hynny:</L>
<L>A'n gwared o ddwylo 'n holl gas,</L>
<L>wel dyna'i ras yn ffynny.</L>
</LG>
<LG>
<L N="72">72 Y rhoe nawdd i'n tadau nyni,</L>
<L>a chofio 'i &s;anct ddygymod,</L>
<L N="73">73 A'i lw i Abraham ein Tad,</L>
<L>yn rhwymiad o'r cyfamod.</L>
<L N="74">74 Sef gwedi' rhoddi ni ar led</L>
<L>oddiwrth gaethiwed gelyn:</L>
<L>Cael heb ofn' ei wa&s;naethu ef,</L>
<L>heb vn llaw gref i'n herbyn,</L>
</LG>
<LG>
<L N="75">75 Holl ddyddiau'n heinioes gar ei fron</L>
<L>yn vnion ac yn &s;anctaidd,</L>
<L>Holl ddyddiau'n heinioes, gar ei fron</L>
<L>yn vnion ac yn Sanctaidd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="76">76 Tithau fab bychan, fo'th elwir</L>
<L>yn brophwyd i'r Goruchaf;</L>
<L>Cans ai o'i flaen i baratoi</L>
<L>ei ffyrdd, a'n troi iw noddfa:</L>
<L N="77">77 I roi gwybodaeth iw bobl ef</L>
<L>ddyfod o'r nef ag iechyd,</L>
<L>Drwy ei faddeuant i'n rhyddhau</L>
<L>oddiwrth bechodau enbyd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="78">78 O ferion trugaredd Duw tad</L>
<L>a'i ymwelediad tyner</L>
<L>Tywynnodd arnom ymhob man</L>
<L>yr haulgan o'r vchelder,</L>
<L N="79">79 I roddi llewyrch di&s;glair glod</L>
<L>i rai &s;y' nghy&s;god angau,</L>
<L>A chyfeirio ein traed i'w ol</L>
<L>ar hyd heddychol lwybrau.</L>
</LG>
<LG>
<L><HI>Gogoniant fyth a f&ocirc; i'r T&acirc;d</HI></L>
<L><HI>i'r m&acirc;b rh&acirc;d, a'r gl&acirc;n Y&s;pryd,</HI></L>
<L><HI>Fal y b&ucirc;, y mae, ac y bydd,</HI></L>
<L><HI>vn Duw tragywydd hyfryd.</HI></L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="song">
<HEAD>C&acirc;n Mair forwyn. <HI>Luc. 1.</HI></HEAD>
<LG>
<L N="46">46 FY enaid a fawrha'r Arglwydd,</L>
<L>yr vn&s;wydd gwna fy y&s;pryd,</L>
<L N="47">47 Yr hwn ynofi hyfryd yw,</L>
<L>drwy gredu'n Nuw fy iechyd.</L>
<L N="48">48 Cans edrychodd ar i&s;el wedd</L>
<L>a gwaeledd ei law forwyn.</L>
<L>A dedwydd fyth y gelwir fi</L>
<L>gan bob rhieni addwyn,</L>
</LG>
<LG>
<L N="49">49 Cans hwn &s;ydd alluog bennaeth,</L>
<L>a'm gwnaeth i yn fawrhygar:</L>
<L>Bendigaid fytho ei enw ef,</L>
<L>yr Arglwydd nef a daiar.</L>
<L N="50">50 A'i drugaredd ef byth a &s;ai'</L>
<L>dros bob rhai ar a'i hofnant.</L>
<L N="51">51 A'r beilch gwa&s;garodd ef &acirc;'i nerth,</L>
<L>mae'n brydferth ei ogoniant.</L>
</LG>
<LG>
<L N="52">52 Fe dynnodd y rhai cedyrn mawr,</L>
<L>i lawr o'i holl gadernyd:</L>
<L>Fe a gododd ac a fawrhadd</L>
<L>y rhai i&s;el-radd hefyd.</L>
<L N="53">53 A phethau da y llanwodd rai</L>
<L>a fyddai yn newynog:</L>
<L>Ac ef a anfonodd yn wag,</L>
<L>drwy nag, y rhai goludog.</L>
</LG>
<LG>
<L N="54">54 Fe helpiodd I&s;rael ei was,</L>
<L>gan gofio ei ras a'i ammod:</L>
<L>I'n tadau (Abraham a'i had)</L>
<L>hyd byth, a'i rad gyfammod.</L>
</LG>
<LG>
<L><HI>Gogoniant,</HI> &amp;c.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="song">
<HEAD>C&acirc;n Simeon a'r Ie&s;u yn ei freichiau. <HI>Luc. 2.</HI></HEAD>
<LG>
<L N="29">29 ARglwydd bellach gollwng dy was</L>
<L>mewn heddwch addas imi,</L>
<L>Yn ol dy air, hwn oedd ynghyd</L>
<L>a'm hy&s;pryd i'm diddany.</L>
<L N="30">30 Cans gwelais i &acirc;'r golwg hyn</L>
<L>y Chri&s;t a bryn ein iechyd,</L>
<L N="31">31 Hwn a roi&s;t inni yn Arglwydd</L>
<L>a hyn yngwydd yr hollfyd.</L>
</LG>
<LG>
<L N="32">32 Hwn a o&s;odai&s;t di yn ddrych,</L>
<L>i lewyrch i'r cenhedloedd:</L>
<L>Hefyd i I&s;rael, dy blant</L>
<L>yn ogoniant byth bythoedd.</L>
</LG>
<LG>
<L><HI>Gogoniant,</HI> &amp;c.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="song">
<PB REF="325">
<HEAD>Neu fel hyn.</HEAD>
<LG>
<L>WRth d'air cafbellach Arglwydd cu</L>
<L>ymadu yn heddychlon,</L>
<L N="30">30 Canys i 'm golwg i y daeth</L>
<L>dy iechydwriaeth dirion:</L>
</LG>
<LG>
<L N="31">31 Hon a ddarperai&s;t yn ddiddrwg,</L>
<L>yngolwg pawb o'r hollfyd,</L>
<L N="32">32 Yn oleu i'r byd, i I&s;rael blant</L>
<L>yn fawr ogoniant hyfryd.</L>
</LG>
<LG>
<L><HI>Gogoniant,</HI> &amp;c.</L>
</LG>
</DIV2>
</DIV1>
</BODY>
<BACK>
<DIV1 TYPE="errata">
<PB REF="326">
<P>ER cymmaint o ofal a gymmerwyd i atgyweirio 'r Llyfr hwn wrth ei brintio, fe ddiangodd er hynny ychydig feiau llytherennol yntho, fel y maent arferedig o ddiangc ar yr atgyweirw yr goreu, ymmh&ocirc;b m&acirc;th o lyfrau, fel y g&wcirc;yr rhai gwyr dy&s;cedig yn ddigon da. Od oes yntho feiau heb law y rhai llytherennol hyn, a'r cyffe|lyb, (megis <HI>Proenech, a hytrarch; Mar.</HI> 5.7, 26. yn lle <HI>poenech, a hy|trach.</HI> a <HI>Mar.</HI> 6, 20.29. <HI>Sanctaid</HI> a <HI>bed,</HI> yn lle <HI>Sanctaidd a b&ecirc;dd,</HI> &amp;c.) Y mae hynny wedi digwyddo trwy wall y Printwyr.</P>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="publisher's advertisement">
<P>Y Mae'r Llyfr a elwir <HI>Holl Ddled-&s;wydd Dyn</HI> iw gael ar werth gan <HI>Richard Roy&s;ton</HI> gwerthwr Llyfrau i ardderchog fawrhydi y Brenin, tan l&ucirc;n yr <HI>Angel</HI> ym Monwent <HI>Powls</HI> yn <HI>Llundain.</HI> yn 8^o. am 3. <ABBR><HI>s.</HI></ABBR> 6. <ABBR><HI>d.</HI></ABBR></P>
<P>AC y mae Chatechi&s;m Mr. <HI>Perkins,</HI> a rheolau duwiol i drin ein bywyd yn ei h&ocirc;l, ac Amdo neu amwi&s;c i Babyddiaeth o waith Mr. <HI>Baxter,</HI> a Holl waith ficcer <HI>Llanddyfri,</HI> &s;ef y tri llyfr, a phedwrydd ran y nawr gynta yn brintiedig wedi bindio ynghyd, iw cael ar werth yn <HI>Llandain, Bristol, Caerlleon, Abergafenny, Caerfyrddyn, Abertawe, Peny bont</HI> ar <HI>Ogwr, Llanfyllyn, Wrec&s;am, Croe&s;-O&s;wallt,</HI> &amp;c.</P>
<PB REF="326">
</DIV1>
</BACK>
</TEXT>
</GROUP>
</EEBO>
</ETS>
