<!DOCTYPE ETS PUBLIC "-//UMDLPS//DTD EEBOPROOF 2.0//EN">
<ETS>
<TEMPHEAD>
<REVDESCR>
<CHANGE>
<DATE>2007-09-13</DATE>
<RESPSTMT>
<NAME>Morfudd Jones</NAME>
<RESP>MURP</RESP>
</RESPSTMT>
<ITEM>Added TYPEs to DIVs in order to validate.*
Proofed title page(s).*
Checked ^s.*
Reviewed structure.*
Checked division-marking material at heads and feet of divisions (HEADS, etc.).*
Checked for signatures.*
Checked placement and completeness of PBs.*
Checked for damage GAPs, #s,  --s.*
Corrected $.*
Converted __ $s to <GAP DESC="illegible" EXTENT="">.*
Checked spacing of foreign GAPs.*
Checked for EPIGRAPHs and ARGUMENTs.*
Checked for startqs, endqs, oe, ae, q;s, and Qs.*
Checked proofsheets and made corrections found there.*
Checked for CLOSERs, TRAILERs, and BYLINEs.*
Siecio am mac yn lle mae.*
Siecio am cu yn lle eu, a ci yn lle ei.*
Siecio TEXT LANG="wel"*
DONE.</ITEM>
</CHANGE>
</REVDESCR>
</TEMPHEAD>
<EEBO>
<IDG S="marc" R="AB" ID="A85479">
<STC T="W">G1368B</STC>
<BIBNO T="oclc">42475070</BIBNO>
<VID>151152</VID>
</IDG>
<TEXT LANG="wel">
<FRONT>
<DIV1 TYPE="title page">
<PB REF="1">
<P>HYFFORDDIADAU CHRISTIANOGOL.</P>
<P>Yn dangos Pa fodd i rodio gyda Duw ar hyd y Dydd.</P>
<P>A o&s;odwyd allan yn <HI>Sae&s;onaec</HI> gan <HI>Tho. Gouge,</HI> gwenidog yr efengyl, ac yn <HI>Gam|beraec</HI> gan <HI>Richard Jones</HI> o Ddinbech.</P>
<BIBL>1 Sam. 12. 23, 24.</BIBL>
<Q>Dy&s;caf i chwi y ffordd dda ac vnion: yn vnic ofnwch yr Arglwydd a gwa&s;anaethwch ef mewn gwi|rionedd, &acirc;'ch holl galon; canys gwelwch faint a wnaeth ef eroch.</Q>
<BIBL>Pet. 1. 12.</BIBL>
<Q>Nid e&s;ceulu&s;af eich coffau b&ocirc;b am&s;er am y pe|thau hyn, er eich b&ocirc;d yn eu gwybod, ac wedi eich &s;iccrhau yn y gwirionedd pre&s;ennol.</Q>
<BIBL>Luc. 17. 10.</BIBL>
<Q>Gwedi i chwi wneuthur y cwbl oll ac a orchym|mynnwyd i chwi, dywedwch, gwei&s;ion anfuddiol ydym: ob|legid yr hyn a ddyla&s;em ei wneuthur, a wnaethom.</Q>
<CLOSER><DATELINE><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">rintiedig yn <HI>Llundain</HI> gan <HI>A. Maxwell</HI> i'r awdwr. <DATE>1675</DATE>.</DATELINE></CLOSER>
</DIV1>
</FRONT>
<BODY>
<DIV1 TYPE="book">
<PB REF="2">
<PB N="1" REF="2">
<HEAD>Hyfforddiaddau Chri&s;tianogol yn dangos pa fodd i rodio gyda Duw ar hyd y dydd.</HEAD>
<DIV2 N="1" TYPE="chapter">
<HEAD><HI>PEN. I.</HI> Pa fodd i ddechreu 'r diwrnod gyd&acirc; Duw.</HEAD>
<P>I. <HI>PAn ddeffroech gyntaf y boreu, cy&s;&s;egra i Dduw fla|enffrwyth dy feddyliau, drwy dderchafu dy galon i fynu atto ef mewn moliant a diolchgarwch, am y gorphywy&s;dra diddanus a ganniat&acirc;odd efe i ti y n&ocirc;s a aeth heibio.</HI> Canys oni bua&s;ei f&ocirc;d yr Arglwydd yn dra|gra&s;lawn wrthit, ti a allefit huno h&ucirc;n marwolaeth; ie ri a allefit ddeffroi &aacute; flammau uffern o amgylch dy glu|&s;tiau. Pa faint o achos gan hynny &s;ydd i ti i fendithio Duw, megis am drugareddau 'r H&ocirc;s, felly am adnewyddu ei drugareddau gyd&acirc; 'r dydd? Ac yna ymbil &acirc; Duw o'r galon, megis i'th gadw di rhag p&ocirc;b enbydrwydd, (ond yn enwedig rhag pechu yn ei erbyn ef) felly hefyd ith gyfarwyddo, ath gynnorthwyo, a'th fendithio yn dy holl orchwylion cyfreithlon y dwthwn hwnnw.</P>
<P>II. Pan Ddarfyddo i ti fal hyn gy&s;&s;egru dy ddeffr&oacute;ad cyntaf i Dduw, yna naw&s;eiddia dy galon mewn difrifol fyfyrdod am Dduw, ac am ryw un neu gilydd oi brio|doliaethau gogoneddus ef: Megis,</P>
<P>I. <HI>Am anfeidrol burdeb Duw, yr hwn &s;ydd lanach ei iy|gaid nag y gall edrych ar anwiredd</HI> gyd&acirc; 'r bodlonrwydd lleiaf; eithr y mae ef yn ca&s;&aacute;u p&ocirc;b pechod &acirc; ch&acirc;s cy|flawn megis yr hyn &s;y 'n wrthwyneb iw naturiaeth ef
<PB N="2" REF="3">
Difrifol y&s;tyriaeth o hyn a fyddei, trwy fendith Duw, yn rymmy&s;lawn i ddaro&s;twng y meddyliau aflan ar &s;y yn arferol o godi o'th galon lygredig di.</P>
<P>2. <HI>Am Hollalluogrwydd Duw,</HI> drwy yr hwn y mae ef yn abl i gyflawni dy holl ddiffygion, i'th gynnal dan dy holl brofiadau a phrofedigaethau, ac i'th ddwyn drwy dy holl orchwylion. Difrifol y&s;tyriaeth o hyn ni ddichon amgen na'th gynnhyrfui di, megis i redeg at Dduw mewn gwe|ddi yn dy holl ddiffygion a'th gyfyngderau, felly hefyd i fwrw dy hun arno ef a'i allu, am gymmorth ac ymwa|red cyfam&s;erol, yr hwn byth ni phalla ar cyfryw rai a ymddiriedant ynddo.</P>
<P>3. <HI>Am wa&s;tadol Bre&s;ennoldeb Duw o'th amgylch, a chyd&acirc; thi, pa le bynnag yr wyt, a peth bynnag yr wyt yn ei wneu|thur,</HI> canys y mae ef yn amgylchynu dy lwybr a'th or|weddfa, ac ydyw yn hy&s;pys yn dy holl ffyrdd, <HI>P&s;al.</HI> 139. 3. A phryd nad oes un d&ycirc;n yn dy weled, etto mae efe yn dy ganfod di, ger bron Browdle yr hwn y rhaid i ti fe|fyll ryw ddydd, i roddi cyfrif am dy holl weithr doedd. Diammeu y byddei yn gymmorth enwedigol yn erbyn pechod, ac yn fodd rhagorol i beri i ti f&ocirc;d yn wili|adwrus ar dy holl ffyrdd a'th weithredoedd, ped y&s;tyrit ti vn ddifrifol bro&s;ennoldeb Duw yn canfod pob peth o'th amgylch&punc;</P>
<P>4. <HI>Am Holl-wybodaeth Duw,</HI> y modd y mae ef yn gwy|bod pob peth, hyd yn oed dirgel feddyliau dy galon, a bwriadau dy feddwl oddifewn, <HI>p lygdid ye hwn y mae p&oacute;b peth yn noeth ac yn agored,</HI> Heb. 4. 13. Nid oes &ucirc;n meddwl balch, bydol, trachwantus o fewn dy galon, nad yw Duw yn gwybod oddiwrtho; ie <HI>efe a ddwg b&ocirc;b peth dir|gel i farn.</HI> Preg 12. 14. Pe dwys y&s;tyrid hyn, pa f&ocirc;dd y parai i ti f&ocirc;d yn wiliadwrus ie ar dy galon ac yn ofa|lus i orlethu p&ocirc;b meddyliau drygionus trachwantus yn eu cynnwrf cyntaf, ac i ymgadw yn b&ucirc;r ac yn union yn yr hyn a wnelych, yn enwedigol yn y dyled&s;wyddau o addoliad a gwa&s;anaeth Duw, gan wybod nad oes rha|grithio oi flaen ef.</P>
<P>HIa <HI>Adgofia pa bechod yw hwnnw, i ba un y clywi di dy</HI> hun yn barottaf, ymarfoga dy hun yn ei erbyn ef &acirc;'r rhe|&s;ymmau
<PB N="3" REF="3">
cadarnaf a ellych; ac yna d&wcirc;g dy galon i wrol|fryd diy&s;gog, megis yn erbyn y pechod hwnnw, felly he|fyd yn erbyn yr acho&s;ion o hono, a phob peth ar a'th&punc; lithio iddo.</P>
<P>IV. <HI>Wrth godi o'th wely, cymmer b&ocirc;b achly&s;ur o &s;anctaidd a nefolaidd fyfyrdodau.</HI> I roddi i ti beth cyfarwyddyd,</P>
<P>I. <HI>Pan ganfyddech noethni dy gorph, dyged hynny ar g&ocirc;f i ti dy bechod, yr hwn a barodd i ti yn gyntaf gywilyddio oi blegit.</HI> Canys cyn iddynt bechu, nid oedd cywilydd ar ein henafiaid cyntaf oblegit eu noethni, <HI>Gen.</HI> 2. 25. A pha f&ocirc;dd y dylaei yr y&s;tyriaeth o hynny dy gynnhyr&s;u di, yn ddifrifol i hiraethu am y wi&s;g o gyfiawnder Chri&s;t, i gael dy wi&s;go &acirc; hi, yr hon a'th wnaiff di yn garueidd ac yn anwyl yngolwg Duw, <HI>Dat.</HI> 3. 18.</P>
<P>2. <HI>Bydded ith godiad o'th wely dy goffau di, megis am yr adgyfodiad o farwolaeth pechod, i fywyd o r&acirc;s ymma; felly hefyd am adgyfodiad dy gorph allan o'r b&ecirc;dd i fywyd tragwy|ddol y dydd diweddaf,</HI> pan bo 'n rhaid i ti ac i bawb o honom ymddangos gar bron y Barnwr mawr, i roddi cyfrif am ba beth bynnag a wnaethom ni ymma.</P>
<P>3. <HI>Bydded i oleuni 'r dydd ddwyn ar g&ocirc;f i ti Je&s;u Gri&s;t,</HI> yr hwn yn fynych yn yr Scrythur a elwir yn <HI>Oleuni,</HI> ie y gwir <HI>Oleuni.</HI></P>
<P>4. <HI>Wrth wi&s;go dy ddillad am danat, gollwng allan dy galon mewn difrifol fyfyrdod am y wi&s;g wenn o gyfiawnder Cri&s;t.</HI> A thrwy ffydd cymmhwy&s;a Gri&s;t a'i gyfiawnder i ti dy hun, gan orphwys a rhoi dy oglud arno ef am faddeuant o'th bechodau ymma, ac am iechydwriaeth dragywyddol ar &ocirc;l hyn.</P>
<P>Ith annog di yn gydwybodus i arfer yr hyfforddiadau hyn a grybwyllwyd am danynt o'r blaen, y&s;tyria,</P>
<P>I. <HI>Fe fydd byn yn f&ocirc;dd enwedigol i gadw meddyliau bydol, anllad ac amhur allan o'th galon,</HI> fal naill ai ni feiddiant ddyfod i mewn, neu hwy a gedwir yn haw&s;ach allan.</P>
<P>2. <HI>Drwy hyn y bydd dy galon wedi ei diogelu ai chadarn|hau yn odiaeth, yn eybyn cynnhyrfiadau Satan,</HI> yr hwn, oe byddi di e&s;ceulus yn hyn o beth, ni bydd dim yn &ocirc;l o daflu er bentewynion uffernol ith enaid.</P>
<P>3. <HI>Meddyliau da a &s;anctaidd a ollynger gyntaf y boreu i</HI>
<PB N="4" REF="4">
<HI>galon cri&s;tion, ai cadwant hi mewn gwell hwyl drwy 'r dydd rhagllaw.</HI></P>
</DIV2>
<DIV2 N="2" TYPE="chapter">
<HEAD><HI>PEN. II.</HI> Am weddi foreuol yn y dirgel.</HEAD>
<P><HI>CYn gynted ac y codech, d&ocirc;s i ryw le dirgel, ac yno offrwm i Dduw foreuol Aberth o weddi a diolch.</HI> Y ddyled|&s;wydd hon o weddi ddirgel a orchmynnir yn eglur gan ein Iachawdwr, <HI>Mat. 6. 6. Tydi pan weddiech, d&ocirc;s ith &s;ta|fell, ac wedi cau dy ddr&wcirc;s, gweddia ar dy D&acirc;d yr hwn &s;ydd yn y dirgel: a'th D&acirc;d yr hwn a w&ecirc;l yn y dirgel a d&ucirc;l i ti yn yr amlwg.</HI> Ac am weddio yn foreu, y mae gennym ni ec&s;ampl Cri&s;t a rhai o'r pennaf o'r Seintiau i'n hannog ni i hynny. <HI>A'r boreu, yn blygeiniol iawn, wedi i Gri&s;t godi</HI> (Medd <HI>Marc. 1. 35.) efe a aeth allan, ac a aeth i le anghyfannedd, ac yno y gweddiodd. Fe gyfode</HI> J&ocirc;b <HI>yn foreu</HI> (Pen. 1. 5.) <HI>ac a offrymmei boeth offrymmau</HI> ir Arglwydd. Ac medd <HI>Dafydd, yn foreu Arglwydd y clywi fy ll&ecirc;f: yn foreu y cyfeirief attat, ac yr edrychaf i fynu. Hwyr, a boreu, a hanner dydd y gweddiaf, a byddaf daer,</HI> P&s;al. 5. 3. a'r 55. 17. <HI>Tair gwaith yn y dydd</HI> (ac yn ddiammeu y boreu oedd un waith o'r tair) <HI>y go&s;tyngei</HI> Ddaniel <HI>ar ei liniau, ac y gwe|ddidi, ac y cyffe&s;&s;ei o flaen Duw, yn ei &s;tafell,</HI> Dan. 6. 10. Y mae rhe&s;wm a phrawf yn dy&s;cu i ni, f&ocirc;d ein coffadw|riaethau, a holl nerthoedd ein eneidiau yn fwy bywiol y boreu, nag ar am&s;eroedd eraill, i gyflawni dyled&s;wyddau fanctaidd, ar &ocirc;l cael cw&s;g a gorphywy&s;fa felus y n&ocirc;s o'r blaen. O gau hynny! Gad b&ocirc;b peth heibio yn hytrach n&acirc; boreuol weddi yn y dirgel. Os bydd dy orchwylion yn fawr ac yn pwy&s;o arnat, cais godi yn foreuach; na chymmer ddim yn llaw nes i ti yn gyntaf dy orchymmyn dy hun, a'th orchwylion i Dduw trwy weddi: Canys pa f&ocirc;dd y gelli di, gyd&acirc; dim hyder ddi&s;gwyl am fendith Duw ar dy boen a'th lafur, heb alw ar Dduw yn gyn|taf, yn gymmaint ac mai gweddi yw 'r m&ocirc;dd a &s;anctei|ddiodd Duw tuag at ddyfod o hyd p&ocirc;b peth daionus?
<PB N="5" REF="4">
<HI>Mat.</HI> 7. 7. Ac y mae Duw wedi dangos ei fodlonrwydd ir ddyled&s;wydd hon, trwy ddatcuddio ei hunan iw bobl ynddi. Pa bryd y danfonodd yr Arglwydd y gennadwri|aeth ddiddanus honno at <HI>Ddaniel, ei f&ocirc;d ef yn anwyl i Dduw,</HI> ond pan yr oedd ef yn gweddio yn ddirgel? <HI>Dan.</HI> 9. 20. 23. A diammeu ydyw, gaffael o lawer o fi|loedd dyneru eu calonnau, gwa&s;caru eu dychryniadau, diddymmu eu ammheuon, cadarnhau eu ffydd, &s;elio eu &s;iccrwydd, pan oeddynt yn gweddio yn ddirgel. Pa an|nogaeth y ddylei hyn f&ocirc;d i ni, i arfer gweddi ddirgel yn wa&s;tadol?</P>
<P>Ac megisy mae 'r boreu yn am&s;er tra cymmwys i gy|flawni y ddyled&s;wydd hon, felly yn y boreu, goreu po cyntaf; cauys os go&s;odi di ar un rhyw orchwyl neu ym|re&s;ymmiad bydol, cyn it offrwm i fynu dy Aberth bo|reuol, di gai weled y bydd llawer anhaw&s;ach i ti gadw y b&ycirc;d allan o'th ben, a'th galon yn gl&ocirc;s neu'n dynn wrth y ddyled&s;wydd hon o weddi. Eithr os rhyw achos anghyffredinol a barodd i ti ei hoedi hi, na fydded i ti ar hynny moi he&s;geulu&s;o hi yn hollawl; ond bydd ofa|lus am gymmeryd yr odfa gyntaf, i fyned o'r neulltu ith &s;tafell, i offrwm yno dy foreuol Aberth i Dduw.</P>
<P>Ond gochel y&s;gafnder, eithr bydd ddifrif, gwre&s;og, a thaer mewn gweddi, gan wybod mai <HI>llawer a ddichon taer weddi y cyfiawn,</HI> Jac. 5. 16. Yn ddiammeu, un rhe&s;wm en|wedigol paham nad attebir ein gweddiau ni yn fynych ydyw hyn, &s;ef, o herwydd ein b&ocirc;d ni 'n gweddio gyd&acirc; chyn lleied o fywyd a gwre&s;ogrwydd; Gwir yw nad elli di b&ocirc;b am&s;er f&ocirc;d mor wre&s;og ac ar ryw brydiau eraill; etto ti ddylit ymegnio yn wa&s;tadol yn erbyn marweidd|dra ac oerni a chrwydraidd feddyliau mewn gweddi. Ir diben hyn arfer dy leferydd wrth weddio, mor fynyched ac y gellych yn weddus wneuthur hynny, (ond nid er mwyn cael dy glywed gan ddynion, ac i gael cl&ocirc;d ganthynt hwy am dy waith) oblegid fe ddichon dy leferydd f&ocirc;d yn f&ocirc;dd, megis i helaethu dy wyniau (&s;ef dy chwant, dy gariad, <HI>&amp;c.</HI>) drwy eu derchafu nhwy i r&acirc;dd a fo uwch; felly hefyd i gadw dy feddwl rhag gwibian ymma a thraw ar &ocirc;l y b&ycirc;d a'i bethau.</P>
<P><PB N="6" REF="5">Heblaw di weddi arferedic y boreu, fe f&ycirc;dd da anfon i fynu weddiau a Moliant at Dduw a &s;aethech allan ar gip meddwl, a hynny yn fynych ar b&ocirc;b achlyfur.</P>
<P>Wrth weddiau a Moliant a &s;aether allan ar gip me|ddwl, yr wyfi yn deall Derchafiad y galon i fynu at Dduw yn ddi&s;ymmwth, ar ryw achly&s;ur pre&s;ennol, naill ai mewn ffordd o Erfyniad, neu o roddi Diolch.</P>
<P>Y cyfryw weddiau a gawn ni yn orchmynnedig, tan yr Eirchion cyffredinol hynny <HI>o weddio yn wa&s;tad, a gweddio yn ddibaid;</HI> Luc. 18. 1. 1 The&s;. 5. 17. Meddwl yr hyn yw, nid ar f&ocirc;d i ti ymo&s;od yn hollawl ac yn unic ar weddi, fel yr e&s;cculufit y Gair, a dyled&s;wyddau eraill o Ddu|wioldeb, neu orchwylion cyffredinol dy alwedigaeth; ei|thr ar i ti (heblaw dy brydiau cyffredinol a go&s;odedig o weddi) f&ocirc;d gennit yn wa&s;tad agwedd y&s;pryd i weddio, gan f&ocirc;d yn barod ar b&ocirc;b achly&s;ur, idderchafu dy galon i fynu at Dduw mewn rhyw ddei&s;yfiadau byrrion. I'n hannog ni i arfer y f&acirc;th weddiau,</P>
<P>I. Y&s;tyriwn, y gallwn ni, trwy weddi ar gip meddwl, neu &s;aeth-weddiau, b&ocirc;b am&s;er, ac ym mh&ocirc;b rhyw le, &s;ef yn ein ymdriniaeth &acirc; dynion, ymdr&icirc;n befyd <HI>&acirc; Duw y pr&ycirc;d hynny, a mwynhau cymdeithas &s;anctaidd ag ef,</HI> ac etto eraill yn y cwm|peini heb wybod oddiwrth hynny. Fal hyn <HI>Nehemiah</HI> yn|ghanol ei ymddiddanion &acirc;'r Brenin, a weddiodd ar Dduw y nefoedd, drwy dderchafu ei galon at Dduw mewn rhyw weddi a &s;aethodd ef allan yn ddi&s;ymmwth, <HI>Pen.</HI> 2. 4. Ac fel hyn tra 'r ydwyt ti yn &s;iarad &acirc; dynion ynghylch ma&s;nach fydol, neu ryw beth arall, a phan wyt ti ar waith dy alwedigaeth, tydi a elli, heb ddim rhwy&s;tr ith orchwylion, drwy dderchafu dy galon at Dduw, mewn anadliadau y&s;prydol neu weddiau byrrion, ymddiddan ag ef a mwynhau cymmundeb comfforddus a'r Arglwydd, 2 chael ei gymmorth ai fendith ef yn ac ar dy nege&s;euau ath orchwylion.</P>
<P>2. Y mae gweddiau o'r fath hyn yn anghenrheidiol <HI>o achos peryglon a throchfeydd di&s;ymmwth, y rhai y dygir pobl Dduw lawer gwaith iddynt, y rhai ni chaniadh&acirc;nt mor am&s;er i weddi barh&aacute;us,</HI> ac yn enwedig oblegid v llygredigaeth &s;ydd yn eu calonnau nhwy, ac y &s;ydd yn eu tueddu au gogwyddo nhwy i b&ocirc;b m&acirc;th o bechod</P>
<P><PB N="7" REF="5">3. <HI>O achos amryw lithradau a &s;yrthiadau pobl Dduw,</HI> y rhai a'u ge&s;yd hwynt ar waith gweddio am bardwn a maddeuant am danynt.</P>
<P>4. <HI>O achos y tra-aml drugareddau, bendithion ac ymware|diadau y maent, beb ddi&s;gwyl am danynt, yn eu derbyn oddi|wrth Dduw, y mae mynych achly&s;ur iw bobl ef i &s;aethu allan weddiau a diolchgarwch atto e&s; yn ddi&s;ymmwth.</HI></P>
<P>5. <HI>Y mae 'r Scrythur yn rhoddi amryw o &s;iamplau o waith Duw yn derbyn yn ra&s;ol, ac yn gobrwyo y fath weddiau:</HI> Me|gis o'r weddi a &s;aethodd <HI>Dafydd</HI> allan, ar gip, yn ddi|&s;ymmwth yn erbyn <HI>Ahitophel,</HI> ar ir <HI>Arglwydd droi ei gyn|gor ef yn ffolineb,</HI> 2 Sam. 15. 31. Yr hon weddi y dderby niwyd yn ra&s;ol, ac a ganihat&aacute;wyd trwy ddiddymmu y cyngor hwnnw, 2 <HI>Sam.</HI> 17. 14. Y cyffelyb yr ydym yn ei ddarllain am weddi <HI>Nehemiah</HI> a &s;aethodd ef allan at Dduw, ar iddo ogwyddo calon y Brenin i ganiatt&aacute;u ei erfyni|ad ef, yr hon a wrandawyd ac a attebwyd yn ra&s;lawn, <HI>Nehem.</HI> 2. 4, 6. Felly hefyd gweddi y lleidr edifeiriol, yr hon a &s;aethodd ef ar gip at Gri&s;t, <HI>Arglwydd cofia fi, pan ddelych i'th deyrnas,</HI> a dderbyniwyd ac a attebwyd yn ra|&s;ol gan Gri&s;t, <HI>Luc.</HI> 23. 42, 43. Ni wnaeth ef ond dymuno ar i Gri&s;t ei gofro ef pan ddelei iw deyrnas; Cri&s;t yn|teu a ddywedodd wrtho, y cai ef fyned yn ebrwydd gy|dag ef iw deyrnas, gan ganiattau iddo fwy nag a ddy|muna&s;ei. Sanctaidd &s;aethiadau 'r meddwl mewn gweddi neu ddiolch, ydynt y&s;prydol anadliadau calon ra&s;ol, y rhai megis ac y maent yn rayngu b&ocirc;dd i Dduw yn fawr, felly y maent yn peri mawr elw i Gri&s;tianogion; canys er eu b&ocirc;d hwy yn fyrrion iawn ac ar fr&ycirc;s, etto anfy|nych y dychwelant yn eu h&ocirc;l yn w&acirc;g.</P>
<P>Yn hyn bydd ofalus i ddal &s;ulw ar ddau beth i ymo|chel rhagddynt.</P>
<P>1. <HI>Nac ymfodlona ddim ar y Gweddiau a'r clodforiadau hyn a &s;aethech allan ar gip meddwl, megis pe byddynt yn ddigonol i ti ar dy orweddiad i lawr, a'th gyfodiad i fynu,</HI> ac nad rhaid i ti mo'th flino dy hun &acirc; dim h&wcirc;y gweddiau. Oh! na &acirc;d ir gweddiau hyn ymory&s;gwyddo allan mo'th we|ddiau yn dy &s;tafell, nac yn dy deulu; ond megis ac y mae Duw yn ei Air yn gofyn y naill yn gy&s;tal ar llall,
<PB N="8" REF="6">
gwna ditheu gydwybod o b&ocirc;b un o honynt yn eu pr&ycirc;d a'u cyfle.</P>
<P>2. <HI>Gochel &s;aethu allan weddiau balogedig, y rhai &s;y yn dy|fod oddiwrth y wefus, eithr nid oddiwrth y galon.</HI> Os dy|wedi yn unic o'r dannedd allan, mewn ffordd gynnefinol, ac nid o'r galon, y f&acirc;th eiriau a hyn, <HI>Arglwydd daionus,</HI> ac <HI>&ocirc; Dduw da,</HI> neu yr <HI>Arglwydd a'm catwo,</HI> ac <HI>Arglwydd trugarh&acirc; wrthif,</HI> a hyn i g&ycirc;d a'r cyffelyb yn y&s;gafn, ni ddichon y cwbl f&ocirc;d ddim gwell n&acirc; chymmeryd enw Duw yn ofer, am yr hyn heb w&icirc;r a diffuant edifeirwch ni chyfrif Duw mo honot yn ddieuog.</P>
</DIV2>
<DIV2 N="3" TYPE="chapter">
<HEAD><HI>PEN. III.</HI> Am ddarllen yr Scrythyrau yn neullduol.</HEAD>
<P><HI>Cymmer b&ocirc;b m&acirc;th o achly&s;ur ac odfa i ddarllen yr Scrythyrau &s;anctaidd.</HI> A <HI>diammeu y dylai y Gair a Gweddi fyned law yn llaw yngh&ycirc;d, megis arfer beunyddiol y</HI> Cri&s;tion; <HI>Canys p&ocirc;b peth a &s;ancteiddir gan air Duw a gweddi,</HI> 1 Tim. 4. 5. Go&s;od gan hynny neu bennoda ryw am&s;er terfynnedig ar bob diwrnod i ddarllen y Gair. Y boreu yw 'r pryd cymmhwy&s;af, pan ydyw ein hy&s;prydoedd a'n &s;ynhwyr&acirc;u yn fwyaf bywiol. Drwy ddarllen tair pennod yn y dydd, y gellir darllen y Bibl dro&s;to i g&ycirc;d mewn blwyddyn. Ond ni fynnwn i rwymo neb i hyn cyn gaethed, a b&ocirc;d iddo yn wa&s;tad fyned rhagddo yn darllen rhyw gyfran o'r Scrythyrau b&ocirc;b d&ycirc;dd Eithr os rhyw achos anarferol a rwy&s;tra dy d&acirc;&s;g cyffredinol, dybla ni am&s;er arall; Ca|nys trwy 'r Scrythyrau &s;anctaidd yn unic y gallwn ni gyr|raedd gwybodaeth o holl ewyllys Duw. Megis y mae 'r ddyled&s;wydd hon yn orchmynedig yn y 5. 0 <HI>Joan,</HI> 39, lle mae 'n achubwr yn dywedyd, <HI>Chwiliweb yr Scrythyrau, ca|nis ynddynt hwy yr ydych chwi yn meddwl cael bywyd trag|wyddot:</HI> Felly hefyd y mae hi 'n ganmoledig yn ec&s;ampl <HI>Dafydd ac eraill, dy de&s;tiolaethau,</HI> medd Dafydd <HI>oeddynt fy hyfrydwch am cynghorw&ycirc;r,</HI> P&s;al. 119. 24. Fe ganmolir y Be|reaid
<PB N="9" REF="6">
am <HI>chwilio yr Scrythyrau beunydd,</HI> Act. 17. 11. a <HI>Thi|motheus</HI> (2 Tim. 3. 15) <HI>am wybod yr Scrythur l&acirc;n er yn fach|gen.</HI> Ac y mae 'r <HI>P&s;almydd</HI> yn ei wneuthur yn n&ocirc;d o &wcirc;r gwynfydedig, <HI>f&ocirc;d ei ewyllys ef ynghyfraith yr Arglwydd,</HI> ai <HI>f&ocirc;d ef yn myfyrio yn ei gyfraith ef ddydd a n&ocirc;s,</HI> P&s;al. 1. 2. Fel y byddo Gair Duw yn fwy buddiol i ti,</P>
<P>I. <HI>Darllen y Gair gyd&acirc; ph&ocirc;b parch &s;ancteidd-t&acirc;n, megis y<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">|g&wcirc;ydd a phre&s;ennoldeb Duw, gan gredu mai Gair Duw y|dyw efe, a lefarwyd ac y &s;crifennwyd gan ddynion &s;anctaidd Duw, megis y cynbyrfwyd hwy gan yr y&s;pnyd gl&acirc;n,</HI> 2 Pet. 1. 21. <HI>Rhuf.</HI> 15. 4. Am hynny pan ymo&s;odeth i ddarllen y Gair, dywed wrthit dy hun, <HI>Gwrandawaf beth a ddywaid yr Ar|glwydd wrthifi yn yr Scrythyrau.</HI></P>
<P>2. <HI>Derchafa dy galon i fynu mewn gweddi at Dduw,</HI> me|gis am y&s;pryd o lewyrchiad, i agor golygon dy ddeall|dwriaeth, fel yr iawn ddeallech ei Air ef: felly am ddo|ethineb iw gymmhwy&s;o ef attat dy hun, am goffadw|riaeth iw gadw, ffydd i gredu, a gr&acirc;s i arfer yr hyn a ddarllenech.</P>
<P>3. <HI>Darllen &s;anctaidd fucheddau a gweithredoedd plant Duw, nid yn unic megis matterion o hi&s;tori, ond megis ec&s;amplau iw dilyn:</HI> Canys pa bethau bynnag a &s;crifennwyd o'r blaen, er addy&s;c ini yr &s;crifennwyd hwynt, <HI>Rhuf.</HI> 15. 4. Am hyn|ny pan ddarllennech am uniondeb <HI>Noah,</HI> am ffydd <HI>Abra|ham,</HI> am laryeidd-dra <HI>Mo&s;es,</HI> am Ddefo&s;iwnau <HI>Dafydd,</HI> am ammynedd <HI>Job,</HI> am Zel <HI>Jo&s;ias,</HI> am hyfdra <HI>Petr</HI> ac <HI>Joan</HI> yn achos Cri&s;t, am lafuriadau <HI>Paul,</HI> ac am rinweddau eraill y &s;eintiau gynt, gwna dy oreu ar harddu dy bro|ffes &acirc;'r rhadau a'r trw&s;iadau hynny, ac ar f&ocirc;d wedi dy gynny&s;gaeddu oddifewn ac oddiallan &acirc;'r cyffelyb rinwe|ddau.</P>
<P>4. <HI>Wrth ddarllen yr addewidion, a'r bygythion, y cynghort|on a'r rhybyddion, cymhwy&s;a hwynt felly attat dy bun, fel pe baufei-Dduw wedi traddodi yr unrhyw i ti erbyn dy enw.</HI> Ca|nys felly yr addewidion a wnaed i eraill ath annogant di, bygytnion yn erbyn eraill ath ffrwynant di rhag pe|chu, cynghorion i eraill ath gynnhyrfa di ith ddyled|&s;wydd, a'r rhybyddion i eraill ath wna di yn ymogel|gar.</P>
<P><PB N="10" REF="7">5. <HI>Myfyria yn ddifrifol ar yr hyn a ddarllenai&s;t, fal y gall|ech felly ei gofio a'i ddeall ef yn well; Deellais fwy n&acirc; 'm holl athrawon,</HI> medd <HI>Dafydd,</HI> noda ei re&s;wm ef, <HI>o herwydd dy dy&s;tiolaethau yw fy myfyrdod,</HI> P&s;al. 119. 99. A pha f&ocirc;dd y mae 'n bo&s;&s;ibl ir Gair a ddarlleni f&ocirc;d yn lle&s;ol i ti, a thitheu heb feddwl fyth am dano gwedi darfod i ti ei ddarllen ef?</P>
<P>6. <HI>Gwna dy oreu ar weithio peth o'r hyn a ddarllenai&s;t ar dy galm,</HI> ac na r&ocirc; mor &s;wydd i fynu, nes i ti gael an|wydau dy enaid wedi eu cynnhe&s;u wrth hynny, &s;ef dy chwant i chwantu, ath gariad i garu yr hyn &s;ydd dda, ath ga&s;ineb i ga&s;&acirc;u yr hyn &s;ydd ddrwg.</P>
</DIV2>
<DIV2 N="4" TYPE="chapter">
<HEAD><HI>PEN. IV.</HI> Am wiliadwriaeth Chri&s;tianogol.</HEAD>
<P>NA feddwl, darfyddo i ti gyfarch gwell i Douw drwy weddi a darllen ei Air ef y boreu, y gelli di gym|meryd dy gennad oddiwrtho ef ar h&ycirc;d y dydd ar &ocirc;l hyn|ny. Eithr at dy weddiau ath ddarllen cy&s;&s;yllta wiliadw|riaeth gri&s;tianogol; yr hyn &s;ydd ddyled&s;wydd yn gor|wedd ar bawb, ac a gymmhellir arnom yn fawr iawn yn yr Scrythur, <HI>Mar.</HI> 13. 37.</P>
<P>Y mae naturiaeth y wiliadwriaeth gri&s;tianogol yn &s;e|fyll, mewn &s;ynhwyrol ddaliad &s;ulw arnom ein hunain ym mhob peth, gan ddyfal graffu ar ein holl ffyrdd a'n gweithredoedd, fal na bythom ni yn anfodloni Duw mewn dim, ond yn hytrach yn rhyngu b&ocirc;dd iddo ym mh&ocirc;b peth. Anghenrheidrwydd y ddyled&s;wydd hon &s;ydd yn ymddangos,</P>
<P>1. <HI>Oddiwrth wiliadwriaeth ein gwrthwynebwr cyffredin y Diafol;</HI> Canys megis y mae 'r Apo&s;tol <HI>Petr</HI> yn llefaru, <HI>Y mae eich gwrth-wynebwr y Diafol megis llew rhuddwy yn rhodio oddi amgylch, gan gei&s;io y n&ecirc;b a allo ei lyngcu.</HI> Y mae p&ocirc;b gair yn bwy&s;ig, ac yn cynwys ynddo rhe&s;wm enwe|digol am wiliadwriaeth gri&s;tianogawl 1. <HI>Eich gwrth|wynebwr</HI> yw efe, yr hwn a wnaiff i chwi yr holl aflwydd
<PB N="11" REF="7">
ar a allo; am hynny byddwch wiliadwrus. 2. Ymma y go&s;odir ef allan wrth ei enw <HI>Diafol,</HI> yr hwn &s;y'n mynegi ei f&ocirc;d ef yn gyhuddwr, ac yn &ucirc;n &s;y yn cei&s;io p&ocirc;b mantais ar a allo yn eich erbyn, am hynny bydd|wch wiliadwrus. 3. Fe go&s;odir ef allan wrth ei <HI>Greu|londer,</HI> trwy ei alw ef yn <HI>Lew,</HI> ie ac i chwanegu dy|chryndod, fe a'i gelwir ef yn <HI>Llew rhuadwy,</HI> am hynny byddwch wiliadurus. 4. Fe go&s;odir ef allan wrth ei <HI>Ddi|wydrwydd,</HI> a'r boen y mae ef yn ei gymmeryd, <HI>Y mae ef yn rhodio oddi amgylch,</HI> nid yw ef yn ei&s;tedd yn llonydd, eithr y mae ef yn ddiorphwys i wneuthur drwg, am hyn|ny byddwch wiliadwrus. 5. Fe go&s;odir ef allan wrth ei <HI>Gyfrwy&s;tra, gan gei&s;io,</HI> hynny yw gan y&s;pio ym mh&ocirc;b lle i gael ei fantais oreu, am hynny byddwch wiliadwrus. 6. <HI>Wrth ei Ddiben a'i fwriad y&s;trywgar ef,</HI> yr hyn yw De|&s;tryw eneidiau dynion, canys y mae <HI>ef yn rhodio oddi am|gylch, gan gei&s;io y n&ecirc;b a allo ei lyngcu.</HI> Gan f&ocirc;d gennym gan hynny y cyfryw Wrthwynebwr ac yw y <HI>Diafol,</HI> yr hwn &s;ydd greulon, a chyfrwys, a malei&s;us, mae 'n per|thyn i ni f&ocirc;d yn wiliadwrus arnom ein hunain.</P>
<P>II. Heb law y Gwrthwynebwr ymma oddiallan, mae <HI>Gelyn oddi fewn.</HI> Y mae p&ocirc;b d&ycirc;n yn dwyn gelyn yn ei fynwes, yr hwn yw ei galon lygredig ei hnn, yr hon nid yw ddim llai diwyd, ac y mae 'n fwy peryglus nag yw y Diafol, a hynny a ymddengys mewn dau beth yn en|wedigol.</P>
<P>1. Er b&ocirc;d gelyniaeth gwa&s;tadol rhwng y Diafol &acirc; ni, etto nid ydym ni yn ymladd yn wa&s;tadol; ond y mae ymladd ac ymdrech gwa&s;tadol rhwng y cnawd &acirc; nyni, <HI>Canys y mae y cnawd yn chwennychu yn erbyn yr y&s;pryd, a'r y&s;pryd yn erbyn y cnawd&punc; a'r rhai hyn a wrthwynebant ei gi|lydd, fel na alloch wneuthur beth bynnag a ewylly&s;ioch,</HI> Gal. 5. 17.</P>
<P>2. Ni allei 'r Cythraul ei hun wneuthur llawer o ni|weid i ni heb gymmorth a ch&ycirc;d&s;ynniaid ein calonnau llygredig. Efe a all ein per&s;wadio a'n denu ond ni all ef mo'n gyrru ni i bechu. Oni bai f&ocirc;d ein calonnau lly|gredig ein hunain yn cyttuno &acirc;'r pechod, ni thyccial waith y Cythraul g&ycirc;d&acirc; ni ond ychydig. Ond fe ddichon
<PB N="12" REF="8">
ein calonnau wneuthur i ni niweid heb ddim o gym|morth a chyd&s;ynniaeth y Cythraul. <HI>Mae digon o Gyth|raul ynghalon p&ocirc;b &ucirc;n o honom ni, i'n twyllo a'n difetha heb help &ucirc;n Cythraul arall.</HI> Am hynny gan f&ocirc;d gennym y cy|fryw wrthwynebwr peryglus ac yw y Diafol oddiallan i ni, a pherycclach gelyn o'n mewn, &s;ef, ein calon lygre|dig, mae i ni achos da i arferu y ddyled&s;wydd hon o wiliadwriaeth y&s;prydol.</P>
<P>O ran cyrrhaeddiad y ddyled&s;wydd ymma, mae 'r A|po&s;tol yn ei go&s;od hi ar lawr mewn ymadroddion cyff|redinol, <HI>Gwilia di ym-mh&ocirc;b peth,</HI> 2 Tim 4. 5. Yr hyn a ddo&s;parthaf yn amryw geingciau ar eu pennau eu hunain&punc; megis, 1. Ar dy Feddyliau, Geiriau a Gweithredoedd. 2. Yn erbyn pechod yn gyffredinol, a'i amryw rywogae|thau.</P>
</DIV2>
<DIV2 N="5" TYPE="chapter">
<HEAD><HI>PEN. V.</HI> Am Wiliadwriaeth ar ein Meddyliau.</HEAD>
<P>RHaid i ti f&ocirc;d yn wiliadwrus ar dy feddyliau, <HI>na let|teuo dim coeg amcanion o fewn dy galon,</HI> Jer. 4. 14. Y mae meddyliau drwg yn cyfodi mor naturiol o'r galon ac y mae 'r gwreichion o'r t&acirc;n, ac y maent yn ein dilyn ni b&ocirc;b am&s;er, ym mh&ocirc;b lle, ac ym mh&ocirc;b gorchwyl. Pe bae meddyliau llaweroedd wedi go&s;od allan yngolwg y b&ycirc;d, pa fydoldeb, pa gybydd-dra, pa falchder, pa an|lladrwydd ac aflendid a ymddango&s;ei yn llawer o fe|ddau gwynnion?</P>
<P>Ich hannog chwi i wiliad ar eich meddyliau, y&s;ty|riwch,</P>
<P>I. <HI>F&ocirc;d meddyliau dryg-chwantus, balch, ac annuwiol yn be|chodeu gweithredol, er na thorront allan ir weithred;</HI> Canys meddyliau, er eu b&ocirc;d <HI>oddi fewn,</HI> etto y maent yn <HI>weithre|diadau</HI> yr enaid; ac yn yr hyn y maent yn <HI>ddrwg,</HI> y ma|ent yn <HI>bechadurus.</HI> Craffwch ar yr hyn y ddywedodd <HI>Petr</HI> wrth <HI>Simon Magus,</HI> Act. 8. 22. <HI>Edifarh&acirc;, a gweddia Dduw a faddeuir i ti feddyl-fryd dy galon,</HI> megis ac pe bua&s;ei ei
<PB N="13" REF="8">
ddrwg feddyliau ef yn fwy pechod n&acirc;'i holl bechodau eraill ef.</P>
<P>2. <HI>Nid yw Meddyliau drwg yn unic yn bechadurus ynddynt eu hunain, eithr y maent hwy hefyd yn achos o b&ocirc;b pechod mewn geiriau a gweithredoedd; Canys chwant wedi ymddwyn, a e&s;cor ar bechod,</HI> Jac. 1. 15. Wedi i feddyliau trachwan|tus ymddwyn yn y galon, buan yr e&s;corant ar bechod, gan dorri allan i weithredoedd o fudreddi ac aflendid.</P>
<P>3. <HI>Y&s;tyriwch, f&ocirc;d yr Arglwydd mor fanwl yn dal &s;ulw ar b&ocirc;b meddyliau pechadurus oddifewn, ac y mae ef ar weithre|doedd pechadnrus oddiallan.</HI> Mae ef yn holl-wybodus, ac a edwyn b&ocirc;b peth; ie efe yw profwr a chwiliwr ein ca|lonnau, ac felly y mae ef yn gydnabyddus a ph&ocirc;b me|ddwl ofer, balch, godinebus, ac annuwiol, ar &s;y yn ein calonnau ni, er nad yw dynion yn gwybod oddi wrth|ynt hwy. Ebe <HI>Ddafydd</HI> wrth Dduw, <HI>P&s;al.</HI> 139. 2. <HI>Deelli fy meddwl o bell,</HI> hynny yw, er b&ocirc;d Duw ym mhell yn y nefoedd, etto y mae efe cyn belled yn-gwybod p&ocirc;b peth, ac y mae hyd yn oed ein meddyliau ni yn hy&s;pys iddo fe: neu ynte yr y&s;tyr yw, y mae ein bwriadau ni, ym mhell cyn iddynt gael eu hymddwyn yn y meddwl, yn gydnabyddus iddo fe.</P>
<P>4. <HI>Y&s;tyriwch, y barna 'r Arglwydd ni ar y dydd olaf wrth ein meddyliau, yn gy&s;tal ac wrth ein geiriau a'n gweithredoedd,</HI> Y mae Duw wedi go&s;od diwrnod, <HI>yn yr hwn yr eglura fa fwriadau y calonnau, ac y barna fe ddirgeloedd dymon trwy Je&s;u Gri&s;t,</HI> I Cor. 4. 5. Rhuf. 2. 16. Lle, wrth <HI>ddirgeloedd dynion,</HI> y gellir deall, megis eu pechodau hwynt oddia|llan, a wnaethant hwy yn ddirgel, felly hefyd ddirgel feddyliau eu calonnau oddifewn. Yno fe fydd rhaid i ni roddi cyfrif i Dduw am ein <HI>drwg feddyliau,</HI> yn gy&s;tal ac am ein <HI>drwg weithredoedd;</HI> ie am ein <HI>hofer a'n &s;egur fe|ddyliau,</HI> yu gy&s;tal ac am ein <HI>hofer a'n &s;egur eiriau.</HI> Yno yr heidiau hynny o'n meddyliau ofer, coeg, godinebus, bydol, a ddatcuddir, ac a wneir yn amlwg, er cywilydd tragywyddol i ni gar bron Duw, Angelion a dynion, heb w&icirc;r a diffuant edifeiwch.</P>
<P>5. <HI>Drwg ac ofer feddyliau heb w&icirc;r a diffuant edifeirwch &acirc; &s;addant ein eneidiau ni i uffern,</HI> Cauys <HI>cyflog pechod yw</HI>
<PB N="14" REF="9">
<HI>marwolaeth,</HI> hynny yw damnedigaeth, <HI>Rhuf.</HI> 6. 23. ac fe ddango&s;wyd o'r blaen f&ocirc;d y meddyliau hyn yn bechod, ac yn achos o bechod. Y &s;awl o honoch chwi gan hyn|ny, ac nad yw yn gwneuthur cydwybod o'ch meddyliau, ond a ymddigrifwch eich hunain mewn ofer ac anwire|ddus feddyliau, a hynny yn ddiedifeiriol, pa fodd y ge|llwch chwi ddiange rhag dialedd uffern?</P>
<P>Nid wyfi yn gwadu nad yw y goreu o ddynion, trwy weddillion y llygredigaeth &s;ydd ynddynt, yn ddaro&s;tyn|gedig ac yn agored i feddyliau ofer, trachwantus, godi|nebus, a balch, ie weithiau i feddyliau cablaidd didduw; eithr y rhai hyn yw eu gofid a'u baich, yn erbyn y rhai y maent yn ymdrechu, ac am y rhai y maent yn ddifri|fol yn erfyn am bardwn; ac am hynny ni roddir mo ho|nynt yn eu herbyn hwynt iw damnedigaeth.</P>
<P>Wrth hyn chwi a welwch, f&ocirc;d gwiliadwriaeth ar ein meddyliau yn ran anghenrheidiol o dduwioldeb. <HI>A di|ammeu ydyw, nad yw hwnnw yn dduwiol yn ei weithredoedd, ar &s;y heb dduwioldeb yn ei feddyliau.</HI> Y mae meddyliau yn dangos beth yw d&ycirc;n, yn gy&s;tal ac y mae ei eiriau a'i weithredoedd. Ith gynnorthwyo di yn erbyn drwg feddy|liau, cymmer hyn o gynghorion.</P>
<P>I. <HI>Na chyd-dd&wcirc;g &acirc;'r ofer a'r drwg feddyliau hynny, fy naill ai yn codi oddiwrth dy galon lygredig dy hun, neu a deflir i mewn iddi gan Satan.</HI> Fy meddwl i yw, n&acirc;d iddynt drei|glo yma a thraw yn dy feddwl, na fyfyria arnynt gyd&acirc; digrifwch, canys os felly y gwnei, yr wyt ti mewn pe|rygl o gael dy faglu ganddynt.</P>
<P>2. <HI>Ffieiddia a thafla ymmaith yn fuan b&ocirc;b weddyliau ofer a drygionus allan o'th galon.</HI> Megis yn dy farn, ni elli di lai n&acirc;'u condemnio hwynt megis brwnt a drygionus, felly yn dy &s;erchiadau ca&s;&aacute;a a ffieiddia hwynt; ie ymwrthod &acirc; hwynt, a thafla hwy ymmaith megis pethau ffieidd. Ar eu cyfodiad cyntaf yn y galon y bydd haws it eu gwrth|nebu a'u gorchfygu hwynt: ond pan y gore&s;gynnant ac y gwreiddiant, fe fydd lawer anhaw&s;ach it wneuthur felly.</P>
<P>3. <HI>Cyn gynted ac y dechreuo gorwag a drwg feddyliau godi yn dy galon di, go&s;od dy fyfyrdod ar bethau-da.</HI> Pan dde|chreuo
<PB N="15" REF="9">
meddyliau daiarol a bydol, neu feddyliau aflan godinebus godi yn dy galon di, ymdrecha eu bwrw hw|ynt allan, trwy o&s;od dy fyfyrdod ar ryw bethau y&s;pry|dol &s;anctaidd a nefol. Meddwl am odidowgrwydd ac angenrheidrwydd &s;ancteiddrwydd, <HI>heb yr hwn ni chaiff n&ecirc;b weled yr Arglwydd,</HI> Heb. 12. 14.</P>
<P>4. <HI>Ymddaro&s;twng dy hun am dy holl bechadurus a'th ofer feddyliau, o ba f&acirc;th neu rywogaeth bynnag y byddont. Os buo&s;t ff&ocirc;l yn ymdderchafu, ac os meddyliai&s;t ddrwg, dyro dy law ar dy enau,</HI> Dihar. 30. 32. Yr y&s;tyr yw, pa un byn|nag a wnaetho&s;t ai <HI>gwneuthur yn ff&ocirc;l,</HI> ai meddwl yn ddrwg, ymddaro&s;twng dy hun ger bron Duw am hynny, yr hyn a arwyddoceir yno drwy <HI>roddi y llaw ar y genau.</HI> A gwy|bydd yn &s;iccr, oddieithr i ti ymddaro&s;twng dy hunan ymma yn ddiragrith, am dy feddyliau ofer a phechadu|rus, di gai roddi cyfrif dr&ucirc;d am danynt ar &ocirc;l hyn, ar ddydd y farn ofnadwy, <HI>Pan oleuo yr Arglwydd ddirgelion y tywyllwch, ac a eglura fwriadau y calonnau,</HI> 1 Cor. 4. 5.</P>
<P>5. <HI>Bydd daer mewn Gweddi ar Dduw,</HI> ar ryngu b&ocirc;dd iddo ef ddaro&s;twng a dal i lawr feddyliau ofer, bydol, a thrythyll rhag codi yn dy galon; ac hefyd, ar iddo ef geryddu Satan, a ffrwyno ei falais, fel na allo fwrw ei feddyliau uffernol ith galon di, neu o'r lleiaf, ar iddo ef roddi i ti allu iw diffoddi hwynt ar eu dyfodiad cyn|taf i mewn. Dyma 'r ffordd a gymmerodd yr Apo&s;tol <HI>Paul Yn llaw ar y cyffelyb acbo&s;ion,</HI> 2 Cor. 12. 7, 8.</P>
</DIV2>
<DIV2 N="6" TYPE="chapter">
<HEAD><HI>PEN. VI.</HI> Am wiliadwriaeth ar ein Geiriau.</HEAD>
<P>MEgis ac y dylem wiliad ar ein meddyliau, felly he|fyd y dylem ar ein <HI>Geiriau,</HI> P&s;al. 34. 13. <HI>Calw dy dafod rhag drwg: a'th wefu&s;au rhag traethu twyll.</HI> Fe arfe|rodd y <HI>P&s;almydd</HI> ei hunan yr hyn a orchymynnodd efe i eraill, <HI>P&s;al. 39. 1. Dywedais, cadwaf fy ffyrdd rhag pechu a'm tafod.</HI> Os bwriadodd Dafydd gadw gwiliadwriaeth ar ei dafod, yr hwn yr oedd ei dafod ai galon yn wa|&s;tadol
<PB N="16" REF="10">
yn barod i foliannu Duw; pa faint mwy y dylem ni wneuthur felly, y rhai ydym barod i adrodd llawer o ymadroddion ofer a &s;egur, ie drygionus ac halogedig? ich helpu yn y matter hyn, cymmerwch y cafarwyddia|dau a ganlynant.</P>
<P>I. <HI>Ymochelwch rhag ymadroddion aflan a diflas,</HI> y rhai ydynt argoel o galon lygredig. <HI>Canys megis ac y d&wcirc;g D&ycirc;n da ddaioni allan o ddaionus dry&s;&s;or ei galon;</HI> felly <HI>D&ycirc;n dr&wcirc;g o ddrygionus dry&s;&s;or ei galon, a dd&wcirc;g allan ddrygioni, canys o helaethrwydd y galon y mae ei enau yn llefaru,</HI> Luc. 6. 45. Ar hyn y mae <HI>Iaco</HI> yn dywedyd, (<HI>Pen.</HI> 1. 26.) <HI>Os yw n&ecirc;b yn cymmeryd arno f&ocirc;d yn grefyddol, heb attal ei dafod, ofer yw crefydd hwn;</HI> gan arwyddocau wrth hynny, f&ocirc;d yr holl ddefo&s;iwn a chrefydd, y mae 'r cyfryw un yn eu gym|meryd arno, yn llwyr wagedd; ni wna ei grefydd ddim daioni iddo, ni cheidw hi mo'i enaid ef, ond fe ddichon fyned i uffern er ei holl grefydd a'i broffes; Am hynny medd yr Apo&s;tol, <HI>Na ddeued un ymadrodd llygredig allan o'ch genau chwi,</HI> Eph. 4. 29.</P>
<P>Yr ymadroddion llygredig y ddylem ni yn ofalus eu gochelyd ydynt o amryw f&acirc;th.</P>
<P>I. Y cyntaf yw Tyngu anghyfreithlon, yr hyn &s;ydd dair ffordd yn enwedigol, 1. Pan yw dynion yn tyngu yn <HI>anwir,</HI> neu megis ac y dywedwn yn tyngu <HI>anudon.</HI> 2. Pan dyngont yn <HI>ddrygionus.</HI> 3. Pan dyngont yn <HI>fyrbwyll.</HI></P>
<P>1. Y &s;awl a dyngant yn <HI>anwir,</HI> y rhai a alwn ni <HI>Anu|donw&ycirc;r,</HI> yw 'r cyfryw rai ar &s;y 'n &s;iccrhau dim drwy lw, yn erbyn eu gwybodaeth; neu &s;y yn tyngu ar wneu|thur peth nid yw yn eu br&ycirc;d; neu y maent ar y cyntaf ar fedr ei wneuthur ef, etto ar &ocirc;l hynny ydynt ddiofal ac e&s;ceulus iw gyflawni ef.</P>
<P>Y Tyngwyr ffeil&s;tion hyn nid ydynt yn unic yn pechu eu hunain, eithr yn gymmaint ac y gallont hwy, y ma|ent yn dwyn Duw o fewn amgylchedd eu pechod, ac yn ei wneuthur ef yn gyfrannog o hono; fe a'i gwneir ef yn <HI>D&ycirc;&s;t,</HI> ac yn <HI>gyd-ddwgwr</HI> &acirc;'r Celwydd, ac yn hynny y gwneir ef yn debyg ir <HI>Diafol,</HI> yr hwn yw <HI>T&acirc;d y celwydd,</HI> yr hyn &s;ydd ddianrhydedd o'r f&acirc;th ffieiddiaf ar a wneir i enw &s;anctaidd Duw.</P>
<P><PB N="17" REF="10">2. Tyngu yn <HI>ddrygionus</HI> &s;ydd lw anghyfreithlon, naill o ran y <HI>Matter,</HI> neu o ran y <HI>M&ocirc;dd.</HI> Llw drygionus o ran y <HI>Matter</HI> neu 'r defnydd yw, pan bo d&ycirc;n yn rhwymo ei hun drwy lw i wneuthur rhyw beth drygionus, megis yr <HI>Iddewon</HI> hynny y rhai a'u rhwyma&s;ant eu hunain drwy lw ar l&acirc;dd <HI>Paul,</HI> Act. 23. 14. A <HI>Fezebel</HI> yr hon a gym|merodd lw ar l&acirc;dd <HI>Elijah,</HI> 1 <HI>Bren.</HI> 19. 2. Y mae llw o'r f&acirc;th hyn yn gwneuthur Duw yn Ganllaw, ac yn ymfod|lonwr i ddrygioni. Llw drygionus o ran y <HI>M&ocirc;dd,</HI> yw, Pan dyngom ni i bethau eraill heb law enw &s;ancteidd|l&acirc;n Duw, megis i neb rhyw greadur, megis <HI>Jo&s;eph,</HI> myn einioes <HI>Pharaoh,</HI> ac eraill myn <HI>D&ycirc;n,</HI> myn <HI>Jaco,</HI> myn y <HI>wnaeth Duw,</HI> ar cyffelyb. Y f&acirc;th lwon a'r rhai'n &s;y yn gwneuthur y creaduriaid megis Duw ei hun, yr hyn &s;ydd gabledd goleu. Ac am hynny mae 'n Hachubwr yn con|demnio p&ocirc;b tyngu i neb rhyw greadur ar achly&s;ur yn y b&ycirc;d, drwy gondemnio y cyfryw lwon arferedig ym mhlith yr <HI>Iddewon;</HI> Ebe ein <HI>Iachawdwr, na thwng ddim,</HI> hynny yw i greadur yn y b&ycirc;d, <HI>nac ir n&ecirc;f, nac ir Ddaiar, nac i Jeru&s;alem, nac ith Ben,</HI> Mat. 5. 34, 35.</P>
<P>3. <HI>Tyngu yn fyrbwyll yw tyngu mewn y&s;gafnder, ac yn fy|nych yn ein hymadrodd cyffredinol.</HI> Hwa, er ei fod yn bechod cynnefinol a chyffredin, ac yn ddiau yn rhy gynnefinol a chyffredin, er hynny y mae ef yn bechod o'r echry&s;lonaf, ac yn bechod yn cr&ocirc;chlefain ynghlu&s;tiau Duw am Ddia|ledd. Brynti y pechod ymma &s;y yn ymddangos,</P>
<P>I. <HI>Yn gymmaint. a. b&ocirc;d dynion drwy hynny yn cymmeryd enw Duw yn ofer,</HI> yr hyn &s;ydd dro&s;eddiad ar y trydydd Gor|chymmyn. Yn awr fe gymmerir enw Duw yn ofer, pan ydyw n&ecirc;b yn ei arfer ef yn afreidiol, heb un achos cy|fiawn, yn erbyn yr hyn y bygythir barnedigaeth, yn y geiriau hyn, <HI>Nid dieuog gan yr Arglwydd yr hwn a gym|mero ei enw ef yn ofer,</HI> hynny yw, ni chaiff ef mor di|angc yn ddigo&s;p.</P>
<P>2. <HI>Tyngu yn ein hymddiddanion cyffredin yw lifrai y Diafol, a n&ocirc;d o dd&ycirc;n halogedig,</HI> Preg. 9. 2. Y mae <HI>Solomon</HI> yn ei wneuthur yn n&ocirc;d &s;iccr o dd&ycirc;n duwiol, ei f&ocirc;d <HI>yn ofni llw,</HI> ac o dd&ycirc;n drygionus ac halogedig, ei f&ocirc;d <HI>heb ofni llw.</HI> A gwir yw, mai da y dicnon tyngu cynredin fod
<PB N="18" REF="11">
yn n&ocirc;d o dd&ycirc;n halogedig; canys ni wnaiff hwnnw ond ychydig, neu ddim cydwybod o &ucirc;n pechod, yr hwn nid yw yn gwnenthur dim cydwybod o'r pechod hwn o dyn|gu; yr hwn &s;ydd bechod mor ofer ac afle&s;ol; o ran e&s;|cus dros yr hwn, nid all y Tyngwr ddadleu dim <HI>daioni</HI> na <HI>b&ucirc;dd</HI> chwaith <HI>oddiallan,</HI> megis ac y gall y bydol-dd&ycirc;n cybyddus; nac <HI>anrhydedd</HI> a <HI>goruwchafiaeth,</HI> megis ac y gall y D&ycirc;n &s;ydd yn cei&s;io &s;wyddau mawrion; na <HI>difyrrwch</HI> fel y gall yr hwn &s;y yn ymroddi i <HI>felu&s;wedd buchedd;</HI> ac am hynny da y gallwn ni farnu, am yr hwn nid yw yn gw|neuthur dim cydwybod <HI>o dyngu,</HI> na wnaiff hwnnw ddim cydwybod o &ucirc;n pechod arall; <HI>Canys y neb a becho am ddim, megis ac y gwn&acirc; 'r Tyngwr, yn ddiammeu a becha am ryw beth.</HI> Nag&ecirc;, pa bechod ni wn&acirc; efe am <HI>f&ucirc;dd, difyr|rwch,</HI> neu <HI>oruwchafiaeth,</HI> yr hwn nid ymattal oddiwrth halogi enw &s;anctaidd Duw am ddim?</P>
<P>II. <HI>M&acirc;th arall ar ymadrodd llygredig yw, pan arferir &s;an|ctaidd enwau Duw ar b&ocirc;b achly&s;ur y&s;gafn:</HI> megis pan ddig|wyddo dim yn ddi&s;ymmwth, yna, yn ebrwydd ni a ddy|wedwn, <HI>O Arglwydd, O Dduw, O Jefu.</HI> Drachefn, pan fynnem ni gael dim, yno, yr ydym ni yn barod i ddy|wedyd, <HI>er mwyn Duw gwnewch hyn, er mwyn Cri&s;t gwne|wch hynny,</HI> ac etto heb ddim parch yn ein calonnau y pr&ycirc;d hynny tuagat Dduw a Chri&s;t. I ddywedyd y lleiaf am hyn, nid ydyw ddim llai n&acirc; chymmeriad o enw Duw yn ofer, ac felly y mae 'n ein go&s;od ni dan y bygwth hwnnw, <HI>Nid dieuog gan yr Arglwydd, yr hwn a gymmero ei enw ef yn ofer.</HI></P>
<P>III. <HI>M&acirc;th arall o ymadrodd llygredig yw rhegfeydd yn ein herbyn ein hunain, ac yn erbyn eraill.</HI> Mae 'n gynnefinol gyd&acirc; bagad i regu eraill yn ofnadwy, yr hyn beth &s;ydd an|weddus i Gri&s;tianogion; ac hefyd i regu eu hunain, i &s;icerhau eu geiriau, fel y dywaid rhai, y Diafol a'm cotto, y Diafol a &ecirc;l &acirc; f'enaid, onid yw hyn neu hynny yn w&icirc;r. Mi dybygwn y dylai y cyfiyw rai ar&s;wydo neu ofni, rhag i Dduw wrando arnynt mewn barn, ac yn gy|fiawn beri ir dialedd hwnnw &s;yrthio arnynt, ac y maent yn ei alw am dano. Bydded ir cyfryw gofio yr <HI>Iddewon,</HI> a defa&s;ant, <HI>bydded ei waed ef arnom ni, ac ar ein plant,</HI> ac
<PB N="19" REF="11">
o'r dydd hwnnw hyd y dydd heddyw, yr arho&s;odd ef ar|nynt yn drwm.</P>
<P>IV. <HI>Ymadroddion ma&s;weddol ac anniwair ydynt f&acirc;th arall o ymadrodd llygredig.</HI> Mae geneuau rhai pobl yn llawn o ho|nynt yn wa&s;tadol, yr hyn &s;y yn dangos yn eglur halo|grwydd eu ealonnau hwynt, a'r m&ocirc;dd y mae eu meddy|liau wedi eu ymo&s;od ar drygchwant yn hollawl.</P>
<P>V. <HI>Ymddiddanion &s;egur ac ofer heb dueddu at ddim daioni, ydynt f&acirc;th arall o ymadroddion llygredig.</HI> Mat. 12. 36. Ein Ha|chubwr a ddywaid, <HI>Mai am b&ocirc;b gair &s;egur a ddywedo dy|nion, y rhoddant hwy gyfrif yn nydd y farn;</HI> nid yn unic am ymadroddion bryntion, afian, ac anniwair, eithr hefyd am <HI>eiriau &s;egur,</HI> ie am <HI>b&ocirc;b gair &s;egur.</HI> Ac am hynny mor fawr y mae 'n perthyn i ni f&ocirc;d yn wiliadwrus arnom ein hunain, megis yn erbyn p&ocirc;b ymadroddion <HI>bryntion</HI> ac <HI>aflan,</HI> felly hefyd yn erbyn p&ocirc;b geiriau &s;egur?</P>
<P>Yr ail Hyfforddiad ynghylch ein geiriau ydyw hyn,</P>
<P>II. <HI>Ymarferwch eich hunain i g&ycirc;d-ymchwedleua yn &s;anctaidd, ac i ymddiddan yn ddaionus.</HI> Nid digon yw gochelyd yma|droddion llygredig, oddieithr i chwi ymarferu ag ym|ddiddanion daionus; canys ymadrodd daionus a gra&s;ol yw'r hwn &s;y yn canmol calon dda ddilwgwr, fal y mae ei <HI>ffrwyth dayn</HI> camol y <HI>pren da.</HI> Yr am&s;er gan hynny ac y mae eraill yn ei dreulio mewn ymddiddanion ofer ac y&s;|gafn, y ddylai Gri&s;tianogion ei dreulio yn y <HI>cyfryw ym|ddiddan, ac a fyddo da i adeiladu yn fuddiol, fel y paro r&acirc;s ir gwrandaw&ycirc;r,</HI> Eph. 4. 29.</P>
<P>III. <HI>Yn dy holl ymadroddion, gochel adywedyd yn ddrwg am eraill, drwy godi celwyddau yn eu herbyn hwy, neu drwy gy|hoeddi ar l&ecirc;d eu beiau dirgel hwy;</HI> Canys di fyddi &s;iccr o gael eraill ar a fyddont mor barod i farnu, ac i ddywe|dyd yn ddrwg am danat ti, ac a fuo&s;t ditheu am dy frawd, y &s;awl a gymmerant cyn lleied gofal am dy enw da di, ac a gymmerai&s;t ditheu am eiddo dy frawd, yr hyn refwm y mae 'n Iachawdwr yn ei arfer, <HI>Mat. 7. 1, 2. Na fernwch, fel na'ch barner, canys &acirc; pha farn y barnoch, ich bernir: ac &acirc; pha fe&s;ur y me&s;uroch yr adfe&s;urir i chwithau.</HI></P>
<P>IV. <HI>Na fyddwch afradlon yn eich geiriau, eithr yn gynnil yn eich ymadrodd,</HI> Jac. 1. 19. <HI>Bydded p&ocirc;b d&ycirc;n e&s;cud i wrando,</HI>
<PB N="20" REF="12">
<HI>diog i lefaru.</HI> Yr ydym ni yn fynychach yn tri&s;th&aacute;u am ddywedyd nag am dewi. Na ddywaid wrth n&ecirc;b yr hyn y fyddei er neweid i ti pe'i cyhoeddit; canys yr hwn y &s;ydd yn awr yn <HI>ffrind</HI> i ti, a ddichon b&ocirc;d yn <HI>elyn</HI> i ti ar &ocirc;l hyn. Yn enwedigol na ddatcuddia &ucirc;n dirgelwch ir D&ycirc;n hwnnw, ac a wyddo&s;t ti &s;ydd yn caru eraill yn fwy n&acirc; thydi dy hun, canys ni ddichon efe gelu dim oddiwrth y rheini. Na ddywaid ti wrth n&eacute;b yr hyn ni fynnit ti ei ddywedyd wrth eraill; canys oni elli di dy hun, pa f&ocirc;dd y galli di dybied y dichon arall gelu y peth a berthyno i ti.</P>
<P>V. <HI>Y&s;tyria yn bwyllog cyn i ti lefaru;</HI> canys yn fynych y mae tafodau dynion yn rhedeg o flaen eu &s;ynhwyrau. Eithr rhagfeddylia di; a ydyw y peth yn addas, ac yn gyfam&s;erol, ac yr ydwyt ar fedr ei lefaru; ac na fydded ith dafod redeg of flaen dy feddwl.</P>
<P>VI. <HI>Bydded eich ymadrodd cyffredinol yn eglur, heb lwon, ac ymregfeydd, ie heb un m&acirc;th ar daeru a thy&s;tiolaethu pethau yn ofer.</HI> Mat. 5. 37. <HI>Bydded eich ymadrodd chwi ie, ie, nage, nag&ecirc;,</HI> hynny yw, bydded eich ymadrodd yn eglur ac yn noeth; <HI>Oblegid beth bynnag &s;ydd tros ben hyn,</HI> &s;ef, beth bynnag &s;y yn myned tu hwnt i &s;iccrh&aacute;ad neu ymwadiad &s;yml plaen, <HI>o'r drwg y mae, hynny yw o'r Diafol y mae.</HI></P>
<P>VII. <HI>Yn eich holl ymddiddanion na leferwch ddim ond y gw&icirc;r.</HI> Eph. 4. 25. <HI>O herwydd pa ham, gan fwrw ymmaith gelwydd, dywedwch y gw&icirc;r b&ocirc;b un wrth ei gymmydog.</HI> Er b&ocirc;d cel|wydd yn bechod cyffredinol ym my&s;c p&ocirc;b m&acirc;th ar bobl, nid plant yn unig, ond gw&ycirc;r a gwragedd, megis yn eu hymddiddan cyffredin, felly yn enwedig yn eu marchna|doedd, yn y rhai nid oes dim mwy cyffredinol n&acirc; thyn|gu a thwyllo; er hynny y mae ef yn bechod o'r diffei|thaf, megis ac yr ymddengys wrth iawn y&s;tyried y pe|thau neilltuol hyn.</P>
<P>I. <HI>Mae ef yn bechod yn erbyn gwybodaeth a chydwybod.</HI> Ni ellir moi wneuthur ef yn ddiarwybod, am fod anwy|bodaeth yn erbyn naturiaeth celwydd; y gair yn lladin am ddywedyd celwydd, &s;y 'n arwyddocau cymmaint a lle|faru yn groes i feddwl &ucirc;n neu ei wybodaeth ef, <HI>Men|<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ri e&s;t contra mentem ire</HI></P>
<P><PB N="21" REF="12">2. <HI>Y mae ef yn cyttuno or goreu &acirc; nattur y Cythrael,</HI> yn gymmaint a b&ocirc;d y&s;pryd celwyddog yn y&s;pryd cythreulig; ac y mae 'r celwydd og yn dwyn gw&icirc;r l&ucirc;n a delw Dia|fol, <HI>Yr hwn yw t&acirc;d y celwydd,</HI> Joh, 8. 44.</P>
<P>3. <HI>Y mae ef yn tynnnu i lawr farnedigaethau ofnadwy a dia|ledd Duw, a hynny yn am&s;erol yn y b&ycirc;d hwn, ac yn dragwy|ddol yn y byd a ddaw.</HI> I brwfio hyn, deliwch &s;ulw yn gyff|redinol beth a ddywaid <HI>Dafydd,</HI> P&s;al. 5. 6. <HI>Duw a ddi|fetha y rhai a ddywedant gelwydd.</HI> Yn fwy neillduol am <HI>farnedigaethau am&s;erol</HI> yn y b&ycirc;d ymma, y mae y Prophwyd <HI>Ho&s;ea (Pen.</HI> 4. 2, 3.) yn cyfrif celwydd ym mhlith y pe|chodau gorthrwm hynny, a bara&s;ant i Dduw anfon Ne|wyn, Haint, Cleddyf, Caethgl&ucirc;d, a barnedigaethau eraill ar yr <HI>I&s;raeliaid.</HI> Am <HI>farnedigaethau tragwyddol,</HI> nyni a'n cawn hwynt hefyd wedi eu bygwth yn erbyn y pechod ymma yn <HI>Dat.</HI> 21. 27. Fe gyfrifir celwydd ym my&s;c y pe|chodau hynny &s;y yn cau allan o'r nefoedd. Ac yn <HI>Dat.</HI> 21. 8. Fe gyfrifir ym mhlith y pechodau hynny ar &s;y yn ein t&acirc;flu ni i uffern, <HI>Ond ir rhai ofnog, a'r di-gred, a'r ffi|aidd, a'r llofruddion, a'r puttein-w&ycirc;r, a'r &s;wyn-gyfareddw&ycirc;r, a'r eulyn-addolw&ycirc;r, a'r holl gelwydd-w&ycirc;r, y bydd eu rhan yn y llyn &s;ydd yn llo&s;ci &acirc; th&acirc;n a brwm&s;tan.</HI> Ac ymma daliwn &s;ulw ym mhellach, ym my&s;c pa bechaduriaid echry&s;lon y cyfrifir celwydd-w&ycirc;r, &s;ef, ym my&s;c Llofruddion, Pu|tteinwyr, Eulynaddolwyr a'r cyffebyb, yr hyn &s;y yn dan|gos echry&s;londer y pechod hwn.</P>
<P>VIII. <HI>Gweddiwch ar i Dduw &s;anctaiddio eich ymadrodd, a'i hyfforddi ef felly drwy ei y&s;pryd, fel y gallo dueddu, megis tuagat ogoniant ei enw ef, felly hefyd tuagat ddaioni y lle|farwr a'r gwrandawr.</HI> Ni th&acirc;l ein holl egnion ni ddim heb Dduw, <HI>Jo.</HI> 15. 5. ac am hynny d&ocirc;s atto ef mewn gweddi (gan ddywedyd gyd&acirc; <HI>Dafydd,</HI> P&s;al. 141. 3. <HI>Go&s;od Arglwydd gadwraeth o flaen fy ngenau, cadw ddrws fy ngwefu&s;au</HI>) fel drwy hynny na ddelo dim allan o'th enau, ond yr hyn a fyddo er gogoniant i Dduw, ac er adeiladaeth i e|raill.</P>
<P>IX. <HI>Gelwch eich hunain i gyfrif b&ocirc;b prydnhawn,</HI> ac hol|wch eich hunain, pa ddrwg a ddyweda&s;och y dwthwn hwnnw. Eich gofal cyntaf chwi a ddylai f&ocirc;d i ymgadw
<PB N="22" REF="13">
rhag y pechod, gan ddywedyd gyd&acirc; <HI>Dafydd,</HI> P&s;al. 39. 1. <HI>Cadwaf fy ffyrdd rhag pechu &acirc;'m tafod:</HI> Ond eich gofal ne|&s;af chwi a ddylai f&ocirc;d i edifarhau am y pechodau a wna|ethoch, ac i farnu eich hunain am danynt hwy, fel na bo i chwi gael eich barnu gan yr Arglwydd, 1 <HI>Cor.</HI> 11. 31.</P>
</DIV2>
<DIV2 N="7" TYPE="chapter">
<HEAD><HI>PEN. VII.</HI> Am Wiliadwriaeth ar ein Gweithredoedd.</HEAD>
<P>BYdd ofalus i gynnal gwiliadwriaeth enwedigol ar dy holl ffyrdd, a'th weithredoedd: Ir diben hwn,</P>
<P>I. <HI>Gwna Air Duw yn rheol ith holl orchwylion,</HI> canys <HI>cynnifer ac a rodiant yn &ocirc;l y rheol hon, tangneddyf arnynt a thrugaredd,</HI> Gal. 6. 16.</P>
<P>II. <HI>Bydded gogoniant Duw yn ddiben, ac amcan pennaf dy holl weithredoedd di. Beth bynnag a wneloch, gwnewch b&ocirc;b peth er gogoniant i Dduw,</HI> &s;ef, fel y gogonedder Duw trwy hynny, 1 <HI>Cor.</HI> 10&punc; 31. Dymma 'r diben gogoneddus hwnnw, er mwyn pa un y dylech dreulio eich nerth a'ch ham&s;er, 2 go&s;od allan eich hunain hyd yr eithaf; canys,</P>
<P>1. <HI>Heb hyn, nid yw eich gweithredoedd goreu, na'ch garch|wylion mwyaf crefyddol yn gymmeradwy gyd&acirc; Duw.</HI></P>
<P>2. <HI>Hyn &s;y yn rhoddi braint a phris ar eich holl weithredo|edd chwi, po mwyaf y tueddant at y diben ymma, goreu ydynt, a mwyaf yn rhyngu b&ocirc;dd Duw.</HI> Gwir yw, y mae 'n ammho|&s;ibl i dd&ycirc;n, yn y bywyd hwn, yn wa&s;tadol gyfeirio at, a bwriadu gogoniant Duw ym mh&ocirc;b gweithred neilltuol ar a wnelo; etto fe ddylai o lwyr-fryd calon amcanu at hynny. A &s;iccr yw, y mae gyd&acirc; 'r gwir gri&s;tion yn yr achos ymma, megis gyd&acirc; g&wcirc;r &s;y yn teithio neu yn &s;iwr|neio tu&acirc; rhyw Dref, y boreu ei weithredol fwriad ef yw myned ir cyfryw dref, ai amcan &s;ydd ar f&ocirc;d yn y lle a'r lle erbyn y n&ocirc;s, ac am hynny y mae 'n cychwyn neu yn dechreu myned tuag atto; ac er nad yw ef yn meddwl am y lle y mae 'n myned iddo ar b&ocirc;b cam a gerddo; etto y mae 'r lle felly yn ei feddyliau ef, fel y dalio yn
<PB N="23" REF="13">
y ffordd tuag atto: yr un ffunyd y mae y gwir Gri&s;ti|on, er nad yw ef ym mh&ocirc;b gweithred neilltuol a gyme|ro mewn llaw, &acirc;'i olwg yn wa&s;tadol ar ogoniant Duw; etto prif-fwriad ac ergyd ei y&s;pryd ef yw, ar f&ocirc;d gogo|hiant Duw yn ddiben eithaf a phennaf ei holl weithre|doedd ef, fel y gogonedder Duw drwyddynt.</P>
<P>Nid wyfi yn gwadu nas gall dibennion eraill ymlu&s;go ith galon, (o Gri&s;tion anwyl) a llithro yn ledradaidd i gyflawniad dy weithredoedd goreu; megis amcanion at dy elw a'th gl&ocirc;d dy hun, a'r cyffelyb; ond gwybydd er dy gy&s;&s;ur, f&ocirc;d yr Arglwydd yn craffu mwy ar ogwyddi|ad cyffredinol dy galon di, a ffurf dy y&s;pryd, yn yr hyn yr wyt yn ei wneuthur, nag ar un gwael a choeg ddiben neilltuol, ar &s;y ryw brydieu yn ymlu&s;go ac yn lledratta ith galon di; ac fe a gyfrif &acirc; thi yn &ocirc;l bwriad ac am|can cyffredinol dy galon, ac nid yn &ocirc;l rhyw ddiben ac amcan neilltuol, ac a ymlu&s;godd i mewn yn ddiarwy|bod, drwy lygredigaeth dy galon.</P>
<P>III. <HI>Bydd ofalus i orchymmyn dy holl weithredoedd a'th or|chwylion i Dduw drwy weddi;</HI> heb ymo&s;od ar ddim nes cei&s;io cyfarwyddyd, cymmorth, a bendith oddiwrtho ef. <HI>Ofer</HI> yw <HI>i chwi foreu godi, myned yn hwyr i gy&s;cu,</HI> a <HI>bwytta bara gofidiau,</HI> oddieithr ir Arglwydd y&s;tyn ei law i gyn|northwyo, a dyfod i mewn &acirc; bendith, yr hon a gaer yn bennaf drwy weddi, <HI>P&s;al.</HI> 127. 2. Ac yn ddiddadl, &ucirc;n rhe&s;wm enwedigol, paham nad yw bagad yn cael yn eu gorchwylion y cyfryw lwyddiant ar a ddymunent, yw, o herwydd na ddarfu iddynt yn gyntaf moi gorchymmyn hwynt i Dduw drwy weddi.</P>
<P>IV. <HI>Darfyddo i ti orchymmyn dy orchwyl i Dduw drwy we|ddi, bydd ofalus i arfer y moddion a fo cymmwys iw ddwyn ef i ben.</HI> Canys lle 'r appwyntiodd Duw y diben, efe a ap|pwyntiodd y moddion iddo; ac am hynny i dd&ycirc;n dybied y dichon efe cyrrhaeddyd y naill heb y llall, fyddei ry|fyg mewn gr&acirc;dd uchel. Eithr yn hyn bydd ofalus,</P>
<P><HI>Yn gyntaf fod y moddion a arferi yn gyfreithlawn;</HI> na fe|ddwl f&ycirc;th ffynnu drwy un m&acirc;th o foddion anghyfreith|lon; ni bydd hynny yn <HI>elw</HI> yn y diwedd, yr hyn a yn|hiller drwy <HI>golled</HI> am dy enaid. <HI>Pa le&s;&acirc;d i dd&ycirc;n os ennill</HI>
<PB N="24" REF="14">
<HI>yr holl f&ycirc;d, a cholli ei enaid ei hun?</HI> Mar. 8. 36.</P>
<P><HI>Yn ail arfer y moddion megis moddion, ac na o&s;od mo ho|nynt yn lle Duw, drwy gyfl&eacute;u dy ymddiried ynddynt;</HI> canys dyna 'r ffordd i ddwyn adwyth ar dy holl obeithion.</P>
<P>V. <HI>Go&s;od Dduw yn wa&s;tadol gar dy fron, a rhodia b&ocirc;b am&s;er megis yn ei &wcirc;ydd a'i bre&s;ennoldeb ef,</HI> Gen. 17. 1. Fe fydd hyn yn f&ocirc;dd enwedigol ith gadw a'th attal oddiwrth lawer o bechodau. Hyn a attaliodd <HI>Jo&s;eph</HI> rhag ymroi i drythyll ddeniadau ei fei&s;tres, er iddo gael odfa a lle dirgel ir peth: <HI>Pa f&ocirc;dd y gallaf,</HI> (eb efe) <HI>wneuthur y mawr ddrwg hwn a phechu yn erbyn Duw?</HI> Gen. 39. 9. Deall fod Duw yn bre&s;ennol yn canfod p&ocirc;b peth, a'i cadwodd ef rhag rhoddi lle i ddrygchwant ei fei&s;tres. Heb law hyn, me|gis y gwna gw&acirc;s orchwyl ei fei&s;tr gyd&acirc; ph&ocirc;b diwydrw|ydd, pan y&s;tyrio ef fod ei fei&s;tr yn edrych arno: felly hefyd y gwna'r cri&s;tion ewyllys Duw yn llon ac yn lla|wen, os y&s;tyria fe ei f&ocirc;d ef ym mhre&s;ennoldeb Duw ym mha le bynnag y byddo.</P>
</DIV2>
<DIV2 N="8" TYPE="chapter">
<HEAD><HI>PEN. VIII.</HI> Am wiliadwriaeth yn erbyn pechod.</HEAD>
<P><HI>CAdw wiliadwriaeth wa&s;tadol yn erbyn pechod yn gyffredi|nol, heb gyd-ddwyn &acirc; thi dy hun mewn ymarfer gwirfodd o un peth, y wyddo&s;t ei fod yn bechod.</HI> Yn ofer y di&s;gwyli am ddim gwir heddwch yn dy enaid, cyh&ycirc;d ac yr wyt yn cadw ac yn ffafrio ynot dy hun un m&acirc;th ar bechod yn erbyn dy gydwybod. Canys megis y mae pechod yn rhwy&s;tro cymundeb &acirc; Duw, felly hefyd y mae 'n attal cyfranniad pethau da oddiwrth Dduw.</P>
<P>Fel y gelli di ochelyd pechod yn well, cymmer hyn o gyfarwyddiadau. 1. <HI>Cais ochelyd yr holl acho&s;ion a'r moddi|on, ar a ddichon dy ddenu a'th dynnu i bechod.</HI> Ammho&s;&s;ibl yw gochelyd y naill heb y llall. Nid yw bo&s;&s;ibl ir &s;awl &s;y yn dueddol at feddwdod ymgadw rhagddo ef, oddi|eithr iddo ochelyd lleoedd a chymdeithas y meddwon: Nid yw chwaith yn bo&s;&s;ibl ir hwn fydd drythyll ymattal
<PB N="25" REF="14">
oddiwrth frynti ac aflendid, os c&ycirc;rch ef yn fynych i gym|deithas anniwair, a byw mewn glothineb a meddwdod 2. <HI>Os go&s;odir arnat, gwrthwyneba bechod yn y dechreu.</HI> Go|chel gellwair neu chwareu &acirc; thempta&s;iwnau, megis y mae 'r pryf &acirc; fflam y ganwyll, rhag dy lo&s;gi yn ddiarwybod. Pechod y&s;gatfydd a ymddengys ar y cyntaf yn f&ucirc;l ac yn anh&ycirc;f, ac yn gywilyddgar, ac ni ddaw i mewn cyn iddo guro wrth ddr&wcirc;s dy gydwybod di; ond os rhoddi le iddo&punc; a gado 'r ffordd yn rhydd, heb ei gau ef allan, buan yr aiff ef yn gyfeillgar, i&euml; ac y tyrr ef i mewn arnat ti yn ddi&s;ymmwth ac yn ddirybydd. Y ffordd oreu gan hynny i ymgadw rhag pechod yw, cyn gynted ac y cynnhygio ef ddyfod i mewn, cau dr&wcirc;s dy galon yn ei erbyn, a'i droi 'n &ocirc;l ag wynebpr&ycirc;d digllon. 3. <HI>Os goddiweddir dt gan bechod yn y b&ycirc;d, gwna dy oreu ar gael o honot yr oru|chafiaeth arno cyn gynted f&ycirc;th ac y bo po&s;&s;ibl, drwy w&icirc;r a diffuant edifeirwch, a thrwy fyned drachefn i ymolchi yn y ffyn|non o waed Cri&s;t, a thrwy ymrwymo dy hun o newydd, mewn uniondeb calon, i f&ocirc;d yn fwy gwiliadwrus arnat dy hun rhag|llaw.</HI> Bydd ofalus na byddech di fyw, ac nad arho&s;ech yn ddiedifeiriol yn yr arferiad o un pechod yn erbyn dy gydwybod; canys cyhyd a hynny yr wyt ti yn gwi&s;go lifrai 'r Diafol, ac yn ddieithrol i w&icirc;r heddwch. 4. <HI>Dar|fyddo i ti gael y maes neu 'r oruchafieth, gwilia rhag ail gw|ympo.</HI> Peryglus yw adglafychiad mewn clefydau corphorol, mwy o lawer mewn rhai y&s;prydol: ac am hynny y rho|ddes Cri&s;t y cyngor hwn ir d&ycirc;n cl&ocirc;ff, yr hwn a iachaodd ef wrth lynn <HI>Bethe&s;da, Na phecha mwyach, rhag digwydd i ti beth a fyddo gwaeth,</HI> Joan. 5. 14.</P>
<P>5. <HI>Cais ochelyd yn ofalus gyfeillach a chymdeithas dynion an|nuwiol:</HI> fy meddwl i yw, cymdeithas agos, ry-g&ucirc;, a chy|feillach afreidiol &acirc; hwynt; canys offerynnau 'r cythrael ydynt hwy, i ddenu ac i dynnu rhai i b&ocirc;b m&acirc;th o be|chod a drygioni. Canys er nad ydynt yn dy gael yn de|byg iddynt eu hunain, etto os ymgyfeillechi yn fynych &acirc; hwynt, hwy a'th wn&acirc;nt di yn fuan yn gyfryw un ac y|dynt hwythau, <HI>Dihar.</HI> 13. 20.</P>
<P>6. <HI>Na hydera ddim arnat dy hun, ac na ryfyga ar dy nerth dy hun, y bydd i ti ymgadw rhag pechod, fel yr hyderodd Pedr</HI>
<PB N="26" REF="15">
<HI>arno ei hunan yn y matter hwn, rhag i ti gwympo fel y gw|naeth yntef:</HI> Eithr bydd eiddigus o'th wendid dy hun, a'th barodrwydd i gwympo; canys hyn a'th wnaiff yn ofalus i ochelyd p&ocirc;b achly&s;ur, a thempta&s;iwnau i bechod, ac i edrych i fynu at yr Arglwydd am nerth i &s;efyll yn y dydd drwg, yr hyn y ganniatt&acirc; efe yn ewylly&s;gar yn &ocirc;l ei addewid, ir rhai a ddi&s;gwyliant wrtho, <HI>E&s;ay.</HI> 40. 29, 30, 31.</P>
<P>7. <HI>Yr y&s;tyriaeth o ddiwedd ofnadwy y pechod, ac o'r pethau t&ocirc;&s;t a'i canlynant ef, y fyddei f&ocirc;dd enwedigol ith gadw di oddi|wrth bechod.</HI> Yn ddiammeu, yr e&s;geulu&s;dra o'r y&s;tyriaeth hon yw un o'r rhefymmau pennaf; paham y mae llawer o w&ycirc;r a gwragedd yn byw, yn yr ymarfer gwirfodd o bechodau ac y maent yn eu adnabod yn ddigon da. Pe pwy&s;ent hwy 'n ddyfal ryw brydieu, ac y&s;tyried ynddynt eu hunain, beth y fydd diwedd eu pechodau&punc; a pheth a ddaw o'u eneidiau gwerthfawr ac anfarwol i dragwy|ddoldeb, a aent hwy yn eu blaen yn eu ffyrdd annuwiol? Pe go&s;odent hwy hyn yn ddifrifol at eu calonnau, pa f&acirc;th ynfydrwydd a chynddeiriogrwydd ydyw, i anturio neu ryfygu myned yn y ffordd i golli Duw, a Chri&s;t, a'r n&ecirc;f, ac i redeg mewn perygl i ddioddef ll&ocirc;&s;cfeydd trag|wyddol gyd&acirc; 'r Diafol a'r Damnedig yn uffern, a hyn oll am ychydig o elw, neu er mwyn bodloni chwant y cnawd &acirc; rhyw felu&s;der, nad yw yn parhau ond dros en|nyd fechan? pe go&s;odent hwy hyn meddaf i at eu ca|lonnau, hwy a ga&s;aent yn ddilys, ac a ffieiddient eu pe|chodau, i&euml; hwy a'u bwrient hwynt ymmaith gyd&acirc; dig|llonrwydd.</P>
<P>II. Megis ac y mae 'n rhaid i ti wilio yn erbyn pe|chod yn gyffredinol, felly hefyd yn erbyn yr amryw rywogaethau o bechod, megis</P>
<P>1. <HI>Yn erbyn dy bechod anwyl:</HI> nid oes un o honom ni, nad oes ganddo ei bechod anwyl, ein heilun ein hun, (megis y gallaf ei alw) ir hwn yr ydym ni yn fynych yn gwneuthur gwa&s;anaeth, a thrwy hynny yn mawr ddigio 'r Holl-alluog Dduw. Ac i ddatcuddio y peth yn well, cymmer yr ychydig hyn o hyfforddiadau.</P>
<P>1. <HI>Dal &s;ulw pa ffordd y mae ffr&wcirc;d dy feddyliau di yn rhe|deg,</HI>
<PB N="27" REF="15">
<HI>yn enwedig dy feddyliau y boreu.</HI> Canys pa beth byn|nag yw dy bechod anwyl, ar hwnnw 'r boreu y rh&ecirc;d dy feddyliau di yn fwyaf; Canys rheol &s;iccr yw hon, &s;ef, <HI>Hynny yw p&ocirc;b d&ycirc;n, yr hyn ydyw of fwyaf y boreu.</HI> Megis ac&punc; y mae 'r hwn &s;ydd y&s;prydol &acirc;'i foreuol feddyliau ar Dduw, neu ar ryw beth y&s;prydol a nefol; felly y mae 'r hwn &s;y&ocirc;d rydol ac aflan, &acirc;'i foreuol feddyliau ar y b&ycirc;d, neu ynghylch bodloni ei drachwantau cnawdol.</P>
<P>2 <HI>Dal &s;ulw yn ddifrifol, am ba bechod y mae dy gydwy|bod yn fwyaf, ac yn bennaf yn dy geryddu di, yn enwedigol yn am&s;er cy&s;tadd:</HI> Canys y pr&ycirc;d hynny dy gydwybod&punc; a hitheu yn effro, a'th gerydda di yn fwyaf dim am dy be|chod anwyl.</P>
<P>3. <HI>Dal &s;ulw pa bechod yw 'r hwn y mae gennit y gallu llei|af iw wrthwyncbu ef,</HI> a chan yr hwn ith orchfygir fyny|chaf ac yn haw&s;af, er bod dy gydwybod yn rhoi &s;enn i ti am dano. Ar hyn y mae gennit achos da i farnu mai hwnnw yw dy bechod anwyl.</P>
<P>4. <HI>Dal &s;ulw pa beth yw'r hyn &s;ydd hoffaf gennit ti feddwl am dano:</HI> Os ydyw meddyliau am dy feddiannau, ac am ga&s;glu a phentyrru attynt, yn beraidd ac yn hyfryd gen|nit, yna mae i ti achos i dybied mai <HI>cybydd-dod</HI> yw dy bechod anwyl. Os bydd meddyliau am ble&s;&s;erau cnawdol yn dy oglei&s;io di &acirc; hoffder, yna y mae i ti achos i dy|bygu mai <HI>aflendid</HI> yw dy <HI>Ddalilah,</HI> a'th bechod anwyl, neu pa bechod bynnag yr wyt ti yn meddwl am dano gyd&acirc; 'r hyfrydwch mwyaf.</P>
<P>Darfyddo i ti gael allan dy bechod anwyl, rhaid i ti o flaen dim wilio yn erbyn hwnnw, rhag i ti gael dy <HI>ortrechu</HI> ganddo;</P>
<P>Yn gyntaf <HI>o herwydd bod y pechod hwn mor felus, ac mor hyfryd gan Bechadur, fal y mae 'n anhawdd iawn ganddo yma|del ag ef.</HI> Ac am hynny y gellir yn gymmwys ei alw ef, <HI>Y pechod &s;ydd barod i'n hamgylchu,</HI> fel na ellir yn hawdd mo'i daflu ymmaith, <HI>Heb.</HI> 12. 1. Y mae 'n Hachubwr yn cyfrif ein gwaith ni yn ymado &acirc;'n Pechod anwyl, megis pettem <HI>yn tynnu allan y llygad dehau, ac yn torri ym|math y llaw ddehau,</HI> canys medd efe, <HI>Mat.</HI> 5. 29, 30. <HI>Os dy lygad dehau a'th rwy&s;tra, tynn ef allan, a thafl oddiwrthit&punc;</HI>
<PB N="28" REF="16">
<HI>ac os dy l<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">w ddehau a'th rwy&s;tra, torr hi ymmaith a thafl oddi|wrthit, &amp;c.</HI> Nid ydyw y geiriau hyn iw cymmeryd yn &ocirc;l y llythyren, canys yna y byddent yn erbyn y chweched Gorchymmyn, eithr trwy gyfflybiaeth, y <HI>llygad,</HI> a'r <HI>llaw</HI> a o&s;odir am ein pechodau <HI>anwyl,</HI> am bechodau ein <HI>mynwes.</HI> Ac felly meddwl y geiriau yw hyn, os bydd dy drach|want neu 'th bechod, mor&punc; anwyl gennit a'th <HI>lygad debau,</HI> er hynny tynn ef allan drwy ei farwhau ef, a thafl oddi|wrthit; neu os bydd dy bechod mor fuddiol i ti a'th <HI>law ddehau,</HI> &acirc;'r hon yr wyt yn enuill dy fywyd, etto torr hi ymmaith drwy farwh&acirc;d. a thafl oddiwrthit; canys gwell i ti farwhau&punc; dy bechod anwylaf, a'th drachwant cuaf, n&acirc; b&ocirc;d dy holl dd&ycirc;n yn golledig.</P>
<P>Yn ail <HI>y mae un Pechod anwyl yn y fynwes yn dieithro 'r galon cyn belled, fel na allo hi garu Cri&s;t fel y dylei:</HI> Megis ac y mae &ucirc;n e&s;tron ym mynwes gwraig, yn dwyn ym|maith ei &s;erch hi, fel na allo hi garu ei g&wcirc;r megis ac y dylei. Yr ydym ni yn darllain yn yr <HI>Efangylw&ycirc;r,</HI> f&ocirc;d &ucirc;n trachwant <HI>o gybydd-dod</HI> yn <HI>Judas,</HI> &ucirc;n trachwant o <HI>ym|lo&s;gach</HI> yn <HI>Herod,</HI> &ucirc;n trachwant <HI>bydol</HI> yn y g&wcirc;r goludog, yn gr&ycirc;f ddigon, i attal pob un o honynt oddiwrth Gri&s;t. Megis gan hynny yr wyt ti yn chwennych cael hawl yn Ghri&s;t, cadw gadwraeth enwedigol yn erbyn dy bechod anwyl, na thynno hwnnw mo'th galon ymmaith oddi|wrtho ef.</P>
<P>Ith gynnorthwyo di yn erbyn dy bechod anwyl.</P>
<P>1. <HI>Myfyria 'n ddifrifol ar ffrwythau chwerwon, a diwedd ofnadwy y pechod.</HI> Er y dichon dy bechod f&ocirc;d yn felus wrth ei wneuthur, etto fe fydd yn chwerw yn y diwedd. Canys y mae 'n rhaid i &ucirc;n o'r ddau beth hyn i ganlyn ef, naill a'i chwerwder <HI>Edifeirwch,</HI> neu chwerwder <HI>co&s;|pedigaeth.</HI> Yn awr deued y goreu y ddichon dyfod ar &ocirc;l pechod, &s;ef, dy f&ocirc;d ti yn edifarhau am dano i iechydw|riaeth; etto tri&s;twch chwerw, wylofain chwerw, a ga|lar chwerw ydyw ei ddiwedd ef. Eithr o byddi di heb edifeirwch am dy bechod, yna y canlyn chwerwder mar|wolaeth, a damnedigaeth gyd&acirc; 'r Diafol a'r Damnedig yn nh&acirc;n uffern yn dragwyddol. Y mae gennym ni yma|drodd cyffredinol yn ein my&s;c, <HI>Ni cheir y melus heb y</HI>
<PB N="29" REF="16">
<HI>chwerw.</HI> Fel hyn y bydd cwrw cadarn, y &s;ydd yn myned i wared yn hyfryd, yn chwerw yn y diwedd, yn &ocirc;l yma|drodd y Prophwyd <HI>E&s;ay,</HI> Pen. 24. 9. <HI>Chwerw fydd diod gr&ecirc;f ir rhai a'i hyfant;</HI> hynny yw, hi droir i chwerwedd yn y diwedd. Ac y mae <HI>Solomon</HI> wrth o&s;od allan y <HI>Buttain, Dtbar.</HI> 5, 3. 4, 5.) a'r pethau y mae hi yn eu gynnig i fod|loni ei chariadau, yn dibennu fel hyn, <HI>ci diwedd hi a fydd chwerw fel y wermod,</HI> nid yn unig ei diwedd ei hunan, eithr hefyd diwedd y rhai a'i canlynant hi. <HI>Ei thraed hi</HI> medd Solomon <HI>a dde&s;cynnant i angeu, a'i cherddediad a &s;ang uffern.</HI> Hynny yw, y mae hi yn myned ei hunan, ac yn arwain y rhai &s;y 'n ei chanlyn hi, bendramwnwgl ir llyn hwnnw &s;ydd yn llo&s;ci, ym mh&acirc; un y troer t&acirc;n nwyfiant cnawdal i d&acirc;n uffern, heb w&icirc;r a diffuant edifeirwch. Pa bryd bynnag gan hynny i'th demptir i un-rhyw bechod, ymre&s;&s;ymma fel hyn &acirc; thydi dy hun; os myfi a roddaf l&ecirc; ir brofedigaeth hon, ac a fodlonaf fy-nrygchwant drwy hynny, naill a'i mi a edifarh&acirc;f am hyn, neu nis gwnaf; oni edifarh&aacute;fi&punc; mi fyddaf damnedig; os edifar|h&aacute;fi, fe g&ycirc;&s;t i mi lawer mwy o dri&s;twch a galar chwerw nag yr ennillaf o ble&s;er ac hyfrydwch yng-weithrediad y pechod hwn. <HI>Oh gan hynny! pa f&acirc;th ynfydrwydd, a chyn|ddeiriogrwydd hynod ydyw hyn mewn un d&ycirc;n, am ychydig o ble&s;er byrr darfodedig ymma, i daflu ei hunan enaid a chorph ir llo&s;cfeydd tragwyddol.</HI></P>
<P>2. <HI>Rhedeg yn fynych at Dduw trwy weddi.</HI> Gallu Duw ydyw 'r peth &s;ydd raid ith gynnorthwyo di yn erbyn nerth dy ddrygchwant anwyl; a <HI>gweddi</HI> ydyw 'r m&ocirc;dd i gyrhaeddyd y gallu hwnnw. Eithr bydded dy weddi nid yn unig yn ddiragrith, ond hefyd yn wre&s;og ac yn daer, canys <HI>llawer a ddichontaer weddi y cyfiawn.</HI> Hon yw'r ffordd y gymmerodd <HI>Paul,</HI> pan yr oedd efe mewn blinder ob|legyd y <HI>&s;wmbwl hwnnw yn ei gnawd,</HI> am yr hwn y mae fe 'n ach&wcirc;yn, (2 <HI>Cor.</HI> 12. 7, 8.) Ac y mae llawer o E&s;|pon&wcirc;yr dy&s;cedig yn deall wrth y &s;wmbwl hwnnw rhyw gynnhyrfiad, a thueddiad nwyfus neu ddiriaid, ac yr oedd <HI>Paul</HI> yn ei glywed ynddo ei hunan; <HI>Am y peth hyn</HI> (eb efe) <HI>mi a attolygais ir Arglwydd deir gwaith, ar f&ocirc;d iddo ymadel &acirc; mi,</HI> hynny yw, efe a weddiodd yn fynych am
<PB N="30" REF="17">
gael i ryddhau oddiwrtho; Ac er na chafodd efe ar &ocirc;l gweddio gyflawn ryddh&aacute;ad oddiwrth ei lygredigaeth, etto efe a gafodd nerth ddigonol iw orchfygu ef cyn belled, ac nas gallei ei bechod arglwyddiaethu arno; canys efe a dderbyniodd yr atteb cy&s;&s;urus hwn, <HI>Digon i ti &s;y ngr&acirc;s i;</HI> hynny yw, y mae 'n ddigonol ith waredu di ryw am&s;er, ac yn y cyfam&s;er ith gynnal di i fynu. Ac diammeu y|dyw, mai un rhe&s;wm enwedigol paham y mae cynnifer yn ach&wcirc;yn am rym a chadernid mawr ei pechod anwyl, ei f&ocirc;d ef megis yn rheoli ac yn arglwyddiaethu ynddynt, yw hyn, &s;ef, oblegid nad ydynt yn gweddio o'r galon, ar Dduw yn enw Cri&s;t, mor daer ac y dylent; yr hyn beth pes gwnaent, hwy a gaent deimlo a chlywed gr&acirc;s Duw yn ddigonol iw cynnal a'u gwaredu hwynt.</P>
<P>II. <HI>Rhaid i ti gyd&acirc; chymmaint o ofal ac y&s;tyriaeth wilio yn erbyn pechodau dirgel, ac yn erbyn pechodau amlwg a chyho|eddus,</HI> gan wneuthur cydwybod o bechu yn y <HI>dirgel,</HI> ie pan bo gennit odfa o ddirgelwch iw wneuthur a'i gyflaw|ni ef.</P>
<P>1. <HI>O herwydd ein b&ocirc;d ni yn barottach i gwympo i bechodau dirgel nag i bechodau amlwg a chyhoeddus.</HI> Canys os me|drwn ni guddio 'n pechodau allan o olwg a gwybodaeth dynion, hawdd gennym dybied fod p&ocirc;b peth yn dda ac yn ddiogel; ac ar hynny yr ymgefnogwn i bechu yn y dirgel: Ac oblegid hyn y mae <HI>Job</HI> yn dwyn i mewn y <HI>godinebwr</HI> yn ymhyf&aacute;u ei hunan, neu yn gwneuthur yn eon i bechu, gan ddywedyd, <HI>ni chaiff llygad &s;y ngweled,</HI> Job 24. 15.</P>
<P>2. <HI>Er gallu o honom ni guddio ein dirgel bechodau allan o olwg dynion, etto y mae 'n ammho&s;&s;ibl eu cuddio hwynt oddiwrth ly|gad Duw, yr hwn &s;y yn gweled pob peth,</HI> ac ynteu ei hun heb neb yn ei weled; yn bre&s;ennol ym mh&ocirc;b lle, <HI>Yn canfod y drygionus ar daionus,</HI> Dihar. 15. 3. llofruddiaeth a godi|neb <HI>Dafydd</HI> a ddygwyd ym mlaen yn ddirgel iawn, er hynny yr oeddynt yn weledig i lygaid Duw, <HI>Ti a wnae|tho&s;t hyn</HI> (ebe Duw) <HI>yn ddirgel, ond myfi a'th go&s;paf di 'n gyhoeddus. Os mynni di</HI> (medd <HI>Au&s;tin) bechu yn ddirgel, cais fann lle ni welo Duw dydi, ac yno gwn&acirc; a fynnecb.</HI> Eithr gan f&ocirc;d Duw yn bre&s;ennol ym mh&ocirc;b mann, mae yn ammho|&s;&s;ibl
<PB N="31" REF="17">
gallu o honot guddio dy bechodau o &wcirc;ydd ei lygad ef &s;y yn canfod pob peth oll.</P>
<P>3. <HI>Megis ac y mae Duw ymma yn canfod, ac yn dal &s;ulw ar dy bechodau dirgelaf, felly ar ryw am&s;er neu ei gilydd efe a ddatguddia weithredoedd y tywyllwch hynny, ith ddirfawr wradwydd di, heb wir edifeirwch;</HI> Oni bydd hynny ymma yn y bywyd hwn, etto fe fydd ar ddydd y farn, pan ddat|guddier ein pechodau dirgelaf yng&wcirc;ydd pawb oll, <HI>Preg.</HI> 12. 14. <HI>Duw a dd&wcirc;g b&ocirc;b gweithred i farn, a ph&ocirc;b peth dir|gel, pa un bynnag fyddo ai da ai dr&wcirc;g.</HI> Yna y datcuddir dy holl-ddirgel bechodau di i Angelion, dynion a chy|threuliaid; dy ddirgel aflendid, a'th gnddiedig odineb, dy waith yn y&s;gyflio neu 'n chwiwo, a'th ladradau, dy bwy&s;au a'th fe&s;urau anghywir a ddygir lle y gwelo pawb, ith gywilydd a'th warth tragwyddol. Pe byddei ein ca|lonnau ni wedi eu llenwi &acirc;'r y&s;tyriaeth hon, Oh! mor wiliadwrus y gwnai hyn ni arnom ein hunain yn y dir|gel, a pha fath ar&s;wyd y fyddei ynom rhag anturio ar bechod yn y b&ycirc;d, er bod gennym odfa iw wneuthur ef yn y dirgel?</P>
<P>III. <HI>Rhaid i ti f&ocirc;d yn wiliadwrus yn erbyn y pechod lleiaf,</HI> heb gyfrif un pechod mor fychan a maddeuawl, ac y gelli di gyd&acirc; dioglwch ei groe&s;awu ef, a pharh&aacute;u ynddo, a hynny o achos y rhe&s;ymmau hyn,</P>
<P>1. <HI>Yr ydys drwy y pechod lleiaf yn torri cy&s;raith Dduw, ac yr ydys yn tro&s;&s;eddu yn erbyn ei gyfiawnder ef, ac yn cyffroi ei ddigofaint ef;</HI> ac am hynny pell fyddo oddiwrthym ni gyfrif y pechod hwnnw yn <HI>fychan,</HI> yr hwn a wnaer yn erbyn Duw o anfeidrol fawrhydi. Ac ar hyn y dywaid <HI>Aw&s;tin,</HI> na y&s;tyria fychandra dy bechodau, ond mawredd Duw yr hwn a anfodlonir ac a gyffroir drwyddynt.</P>
<P>2. <HI>Pechodau bychain ydynt barod i wneuthur ffordd i rai mwy;</HI> megis Bachgennyn a ollynger i mewn drwy ffene&s;tr a all agor y drws, fel y gallo y lleidr mwyaf ddyfod i mewn, ac y&s;peilio yr holl d&ycirc;. Pwy nis gw&ecirc;l wrth brawf beunyddiol, fod meddyliau aflan a geiriau aflan yn tynnu llawer ym mlaen i weithredoedd aflan? Pan oddefodd <HI>Cain</HI> iw ddigofaint ennyn yn ei galon yn erbyn ei frawd <HI>Abol,</HI> mor ddi&s;ymmwth y berwodd ei ddig ef i f&ocirc;d yn
<PB N="32" REF="18">
ga&s;ineb, a'i ga&s;ineb a dorrodd allan i lofruddiaeth gwei|thredawl? Pan roddes <HI>Lot</HI> le i feddwdod, mor gywily|ddus y cwympodd ef i lo&s;gach, fel hyn y mae p&ocirc;b pe|chod bychan yn gamm i un a fo mwy. Ac y mae hyn yn b&ocirc;d felly, oherwydd b&ocirc;d Duw mewn barn gyfiawn yn arferol o go&s;pi Pechod &acirc; phechod, fy meddwl i yw, fod Duw lawer gwaith yn co&s;pi pechodau llai rhai dynion, drwy eu gado nhwy felly iddynt eu hunain, ac i lygre|digaeth eu calonnau annuwiol, fel y torront allan i weithredu a gwneuthur pechodau anferthach; <HI>Gollyngais hwynt</HI> (ebe Duw, <HI>P&s;al.</HI> 81. 12.) <HI>ynghyndynrwydd eu calon, aethant wrth eu cyngor eu hunain,</HI> ac medd yr Apo&s;tol, <HI>Rhuf.</HI> 1. 24. <HI>Duw a'u rhoddes hwy i fynu yn nrachwantau eu calonnau, i aflendid.</HI> A hon yw'r go&s;pedigaeth do&s;taf a mwyaf ofnadwy, ar a ddichon ddigwyddo i &ucirc;n d&ycirc;n yn y bywyd hwn, &s;ef, <HI>I Dduw roddi d&ycirc;n i fynu iddo ei hunan.</HI> Y modd goreu gan hynny i dd&ycirc;n i ymgadw rhag pecho|dau tra-mawr ac echry&s;lon, yw b&ocirc;d yn wiliadwrus yn erbyn pechodau y fo llai, a gwneuthur cydwybod o ho|nynt.</P>
<P>3. <HI>Ni ellir talu iawn na chael maddeuant am y pechod llei|af heb werthfawr waed m&acirc;b Duw:</HI> Y mae ymadrodd yr Apo&s;tol yn hynodol, <HI>Rhuf.</HI> 4. 25. Cri&s;t <HI>a draddodwyd</HI> [i an|geu] <HI>tros ein pechodau ni;</HI> mae 'r gair a gyfieuthir pecho|dau, [<GAP DESC="foreign" EXTENT="11 letters">] yn y Groec yn briodol yn arwy|ddocau ein <HI>codymmau</HI> neu 'n <HI>llithradau,</HI> gan ddaugos, na ellid gwneuthur iawn dros ein pechodau lleiaf ni, heb farwolaeth waedlyd Je&s;u Gri&s;t. <HI>Oh gan hynny! na fydded i ni wneuthur cyfrif mor dra-y&s;gafn o'r hyn y talodd Cri&s;t dro&s;to bridwerth mor ddr&ucirc;d a'i werthfawr waed ei hun.</HI></P>
</DIV2>
<DIV2 N="9" TYPE="chapter">
<PB N="33" REF="18">
<HEAD><HI>PEN. IX.</HI> Am ein hymddygiad wrth gymmeryd bwyd.</HEAD>
<P>WRth y&s;tyried f&ocirc;d ein Gwrthwynebwr y Diafol ym mh&ocirc;b lle yn go&s;od abwydydd a maglau i'n dal ni, ac yn bendifaddeu ar ein Byrddau; am hynny mae 'n perthyn i ni mewn m&ocirc;dd enwedigol f&ocirc;d yn wiliadwrus arnom ein hunain ar ein Prydoedd bwyd. Ir diben hynny,</P>
<P>1. <HI>Nac anghofia weddio ar i Dduw roi bendith ar y crea|duriaid, yr wyt ti i f&ocirc;d yn gyfrannog o honynt.</HI> Canys megis ac y llefara 'r Apo&s;tol, 1 <HI>Tim.</HI> 4. 4, 5. <HI>Y mae p&ocirc;b peth a greodd Duw yn dda, wedi ei &s;ancteiddio gan Air Duw a Gweddi.</HI> Gan y <HI>Gair,</HI> megis ac y mae 'n dangos ac yn &s;iccrhau ein hawl ni yn y creaduriaid; ac &acirc; <HI>Gweddi,</HI> me|gis ac y mae yn f&ocirc;dd wedi ei ordeinio gan Dduw o ran caffael ei fendith ef arnynt, heb yr hon (&s;ef <HI>Cweddi</HI>) ni wn&acirc;nt hwy i ni ond ychydig ddaioni: Canys <HI>nid trwy fara yn unig y bydd byw d&ycirc;n, ond trwy b&ocirc;b gair a ddaw allan o enau Duw,</HI> Mat. 4. 4. Hynny yw, nid ydyw bara yn por|thi o'i rym ei hunan, ond trwy ordinhad a bendith Duw. Ac o herwydd hyn arfer gynnefinol ein Iachawdwr oedd edrych i fynu tu ar nefoedd, ac erfyn bendith ar y crea|duriaid cyn iddo f&ocirc;d yn gyfrannog o honynt: a hyn a fu arfer cynnefinol y Saint nou bobl Dduw, o flaen am|&s;er Cri&s;t, ac ar ei &ocirc;l, <HI>Mar.</HI> 8. 6. <HI>Joan.</HI> 6. 11. 1 <HI>Sam.</HI> 9. 13. <HI>Act.</HI> 27. 35. Gan f&ocirc;d gennit gan hynny y fath ec&s;amplau enwog iw dilyn yn y matter hwn, nac ymbortha &ucirc;n am|&s;er ar greaduriaid da yr Arglwydd, nes i ti dderchafu dy galon atto, a dei&s;yf ei fendith ef arnynt: canys oni wnei hynny, mor gyfiawn y gellit ddi&s;gwyl melltith oddi|wrth Dduw yn hytrach n&acirc; bendith.</P>
<P>2. <HI>Bwytta megis yng&wcirc;ydd Duw,</HI> yr hwn &s;ydd yn wa&s;ta|dol yn bre&s;ennol gyd&acirc; ni, pa le bynnag yr ydym, megis yn ein gwel&aacute;u, felly hefyd ar ein byrddau, yn bwrw go|lwg ac yn dal &s;ulw ar ein holl weithredoedd ni. Dy
<PB N="34" REF="19">
ddoethineb di gan hynny pa le bynnag yr wyt, f&ycirc;dd, ymddwyn o honot dy hun megis yng&wcirc;ydd a cher bron Duw, yn enwedigol ar dy Brydoedd Bwyd, lle 'r wyt ti barottaf i anghofio Duw, ac i ymroddi dy hunan ir crea|dur, ac i ryngu b&ocirc;dd ith chwant a'th awydd cnaw|dol.</P>
<P>3. <HI>Tymmera a &s;ancteiddia dy Brydoedd ag ymddiddanion y&s;|prydol a &s;anctaidd, ar y lleiaf ag ymadroddion buddiol, fel y gallo dy enaid yn gy&s;tal a'tb gorph gael ei borthi a'i faethu.</HI> Ir diben ymma cymmer achly&s;ur i gyfodi dy galon dy hun, a chalonnau y &s;awl a fo gyd&acirc; thi, i gofio Duw yn &s;erchog, drwy ddaioni a thiriondeb yr hwn, yr ydych yn mwynhau yr hyn a o&s;odir ger eich bronnau, fel y byddo i'ch calonnau drwy hynny gael eu hennyn &acirc; mwy o gariad tu ag atto ef. Yr ydym ni yn darllen yn yr Efangylw&ycirc;r mai arfer gynnefinol Cri&s;t ar Brydoedd bwyd, oedd torri allan ir cyfryw ymadroddion, ac a fyddei yn tueddu at ddaioni y&s;prydol y rhai a ei&s;teddent gydag ef, gan beri gr&acirc;s ir gwrandaw&ycirc;r, <HI>Luc. 5. 31. Luc. 7. 41. Luc.</HI> 14. 16. Y mae'r ec&s;ampl hon yn deilwng o gael ei chan|lyn gan Gri&s;tianogion. Ac o herwydd eich mawr ddiogi tuagat ymddiddanion y&s;prydol, ach diffrwythdra ynddynt, na fedrwch chwi gael allan ddefnydd cymmwys i hynny yn ddi&s;ymmwth, fe fydd yn rhan o ddoethineb y&s;prydol ynoch, feddwl ym mlaen llaw am ryw brif-byngciau bla&s;us, a thymmerus i ymddiddan yn eu cylch ar Bryd|oedd, ac a allo dueddu at ddaioni ac adeiladaeth eraill. Ac ymrowch i gofleidio p&ocirc;b odfa a gynnigier i chwi gan n&eacute;b i ymddiddan yn ddaionus. Nid wyfi 'n gwadu nad ellwch yn gyfreithlon ar eich Prydoedd bwyd &s;iarad megis am newyddion, felly hefyd am fatterion dina&s;ol, neu am eich nege&s;euau eich hunan a'r cyffelyb: er hynny chwi wnewch yn dda dymmheru eich dina&s;awl a'ch moe|&s;awl ymddiddanion &acirc; rhai traethiadau y&s;prydol a bla&s;u|&s;aidd, ac a o&s;odant allan rhyw beth neu gilydd ynghylch Trugaredd, Daioni, ac Haelioni Duw ar b&ocirc;b Pr&ycirc;d.</P>
<P>4. <HI>Deliwch &s;ulw yn ofalus ar rybydd ein Iachawdwr iw ddi&s;cyblion,</HI> Luc. 21. 34. <HI>Edrychwch arnoch eich hunain, rhag i'ch calonnau un am&s;er drymhau drwy lothineb a meddwdod.</HI></P>
<P><PB N="35" REF="19">5. <HI>Na phellwch o roddi diolch ar &ocirc;l prydoedd am yr adfy|wiad cy&s;&s;urus a gow&s;och chwi oddiwrth y creaduriaid.</HI> Fe roddes yr Arglwydd orchymmyn enwedigol am hyn iw bobl, gan ddywedyd, <HI>Pan fwytteych, a'th ddigoni, yna y bendithi 'r Arglwydd dy Dduw,</HI> Deut. 8. 10. <HI>Joel</HI> 2. 26. Ie yr ydym ni yn darllen f&ocirc;d yr Eulunaddolwyr cenhedlic yn arferol yn eu gwleddoedd o foliannu eu gau dduwi|au, canys fe ddywedir, <HI>Dan. 5. 4. Ifa&s;ant w&icirc;n a molianna|&s;ant y duwiau o aur, ac o arian, o br&ecirc;s, o haiarn, o goed, ac o faen.</HI> Onid ydyw yn gywilydd rhyfeddol gan hynny i Gri&s;tianogion, na foliannant hwy y gwir Dduw ar ol eu Prydoedd, oddiwrth yr hwn yr ydym ni yn derbyn yr holl bethau da a fwynhawn?</P>
</DIV2>
<DIV2 N="10" TYPE="chapter">
<HEAD><HI>PEN. X.</HI> Am Chwareuon a Difyrrwch.</HEAD>
<P><HI>MEgis ac y dylaech f&ocirc;d yn wiliadwrus arnoch eich hunain ar eich prydiau-hwyd, felly hefyd y dlyech f&ocirc;d ar eich Difyrrwch.</HI> Canys er bod rhyw fath o ddifyrrwch yn gyfreithlon, etto yn gyffredinol yr ydym ni yn barod iw camarfer i ormod rhydd-did, ac i anturio ar bob m&acirc;th o chwareuon a difyrrwch yn ddi-wahaniaeth; Ac am hynny myfi a ddango&s;af i chwi,</P>
<P>1. Pa fath chwareuon &s;ydd anghyfreithlon.</P>
<P>2. Pa f&ocirc;dd y camarferir y rhai &s;ydd gyfreithlon, nes eu gwneuthur yn anghyfreithlon.</P>
<P>Chwareuon a Difyrrwch anghyfreithlon a ellir eu dwyn tan y Prif-bennau hyn.</P>
<P>1. <HI>Y rhai hynny oll yn y rhai nid oes na challineb y meddwl, na chynhyrfiad y corph ar waith,</HI> megis <HI>chwareu di&s;iau,</HI> a <HI>rhyw fath ar chwareuon ar y cardiau;</HI> canys nid oes dim ynddynt ond di&s;gwyliad am ddamwain an&s;iccr, yn y rhai nid arferir na challineb meddwl, nac ymdriniaeth cor|phorol, y rhai yw prif-ddibenion chwareuon a Difyr|rwch, naill o ran llonni neu ddadflino ein meddyliau ni
<PB N="36" REF="20">
neu'n cyrph, fel y gallom ni drwy hynny fod yn gym|mwy&s;ach i ogoneddu Duw, ynghyflawniad dyled&s;wyddau ein lle a'n galwedigaeth.</P>
<P>2. <HI>Y rhai a fo 'n beryglus i ddynion,</HI> megis gynt yr oedd ymladd ag anifeiliaid, ac yn awr chwareu P&ecirc;l droed neu 'r Bel-dd&ucirc;, ymladd &acirc; ffynn, yn enwedig ymladd ag ar|fau miniog, a'r cyffelyb.</P>
<P>3. <HI>Y cyfryw rai ac &s;ydd yn dangos allan go&s;pedigaeth Duw ar y Creaduriaid am bechod d&ycirc;n;</HI> megis baitio 'r arth, ym|ladd ceiliogod, a'r cyffelyb. Y gelyniaeth &s;ydd yn y naill greadur yn erbyn y llall, &s;ydd go&s;pedigaeth ar y creadu|riaid truein am bechod d&ycirc;n, ac am hynny ni ddylai mor b&ocirc;d yn &s;ail ac yn achos o ddigrifwch a llawenydd i ni, eithr yn hytrach o dri&s;twch ac ymddaro&s;tyngiad.</P>
<P>Y peth ne&s;&s;af iw y&s;tyried yw, pa f&ocirc;dd y gwneir y chwa|reuon hynny ar &s;y 'n gyfreithlon ynddynt eu hunain, yn angyfreithlon drwy'r m&ocirc;dd yr arferir hwynt.</P>
<P>1. <HI>Pan dreulier gormod o am&s;er ynddynt.</HI> Difyrrwch a ddy|lei f&ocirc;d megis &s;aws i'ch bwyd, i wneuthur eich chwant yn fwy awchlym i ddyled&s;wyddau eich galwedigaeth; ac nid i'ch torlwytho eich hunain &acirc; hwynt, fel y gwneloch eich hunain yn anghymmwyfach i ddyled&s;wyddau eich galwedigaethau, ac hefyd i wa&s;anaeth Duw. Rhaid i chwi wybod, mai pennaf ddiben Duw yn eich anfon chwi ir b&ycirc;d ydoedd nid fel y byddei i chwi ddilyn eich di|fyrrwch, ond fel y treuliech eich am&s;er a'ch nerth ya ei wa&s;anaeth ef, ac yn y moddion drwy y rhai y gellwch gael eich cymhwy&s;o i hynny. Oni fydd mwy cy&s;&s;ur i ti ar awr Angeu i feddwl am yr am&s;er y dreuliai&s;t ti yng|wa&s;anaeth Duw, ac yn ymbaratoi erbyn tragwyddoldeb, nag am yr am&s;er y dreuliai&s;t ti ar Gardiau, a chwareuon, a gwagedd eraill?</P>
<P>2. <HI>Pan wneler eich Difyrrwch yn gelfyddyd o far&s;iandi|aeth,</HI> megis pan chwareuo dynion yn unic o ran ynnill arian: Yr hyn a ennillo d&ycirc;n wrth y fa&s;nach ymma, ni all ef moi feddiannu a'i fwynhau &acirc; chydwybod dda. Ni roddwyd mo hono iddo ef gan Dduw, am na ddaeth ef o h&ycirc;d iddo drwy foddion cyfreithlon, eithr yn hytrach y mae ef megis <HI>da lladrad,</HI> &ucirc;wch ben y rhai y mae mell|tith
<PB N="37" REF="20">
Dduw yn crogi. A'r &s;awl &s;y yn colli, mae yntef he|fyd yn euog o ladrad, canys yr hyn y mae yn ei golli, ei ddwyn y mae oddiar ei wraig, ei blant, a'i deulu, od oes rhai ganddo; neu onid oes, oddiar yr Eglwys, y Wladwriaeth a'r tlodion. Nid ydym ni yn <HI>Arglwyddi</HI> ar ein golud, eithr yn <HI>Oruchwyl-w&ycirc;r,</HI> a rhaid i ni roddi cy|frif am danynt. Och nad y&s;tyriai yr holl chwareu-w&ycirc;r, pa gyfrif ofnadwy fydd iddynt iw roddi ddydd y farn, nid yn unic am eu ham&s;er gwerthfawr a gamdreulir yn afradlonus, ond hefyd am eu golud a gollwyd gan mwyaf mewn m&ocirc;dd ddrygionus; pan gaffer yn en cyfrif hwynt, f&ocirc;d cymmaint wedi ddifrodi mewn chwareyddiaeth, a chyn lleied wedi ei roddi ir tlodion, ac i weithredoedd o elu&s;eni!</P>
<P>Cwe&s;t. <HI>A ydyw chwareu am Arian yn hollawl yn anghy|freithlon?</HI></P>
<P><HI>Att.</HI> Ni ddywedafi f&ocirc;d chwareu am arian yn hollawl yn anghyfreithlon, os bydd yr hyn y chwareui am dano ond peth bychan, heb dalu ond ychydig, yr hyn &s;ydd iw fe|&s;ur yn &ocirc;l y&s;t&acirc;d a gr&acirc;dd y &s;awl &s;y yn chwareu. Eithr beth yw chwareyddiaeth llaweroedd ond ffrwyth eu trach|want hwy, canys ir diben hyn y maent yn chwareu, &s;ef, fel yr ennillont arian?</P>
<P>3. <HI>Di&s;yrrwch cyfreithlon a wneir yn anghyfreithlon, pan arferer ar am&s;eroedd anghyfaddas,</HI> megis ar ddiwrnodiau o ymo&s;tyngiad, neu ar y dydd Sabbath, ar ba am&s;er y mae 'r Arglwydd yn gorafun i bawb <HI>gei&s;io eu bewyllys eu hun, E&s;ay</HI> 58. 13. Canys os gorafynodd yr Arglwydd weithre|doedd ein galwedigaethau gone&s;t a chyfreithlon ar y dydd Sabbath, mwy o lawer Ddifyrrwch a chwareuon afreidiol.</P>
<P>4. <HI>Pan arferer hwynt felly, fel y cynhyrfont wyniau d&ycirc;n i ddigofaint, cynddaredd, a'r cyffelyb;</HI> neu pan baront i rai dyngu, rhegu, ymdaeru, ymryf&s;on, <HI>&amp;c.</HI> Y &s;awl ni fedro ffrwyno ei w&ycirc;n, na rheoli ei dafod wrth chwareu, nid yw ef gymmwys i chwareu.</P>
</DIV2>
<DIV2 N="11" TYPE="chapter">
<PB N="38" REF="21">
<HEAD><HI>PEN. XI.</HI> Am Ddyled&s;wyddau ein Galwedigaethau.</HEAD>
<P><HI>FE ddylai f&ocirc;d gan b&ocirc;b d&ycirc;n ryw Alwedigaeth iw ddilyn</HI> er gogoniant i Dduw, a daioni i eraill; Canys <HI>Ordin|h&acirc;d Duw yw, b&ocirc;d i b&ocirc;b d&ycirc;n drwy chw&ycirc;s ei wyneb fwytta bara,</HI> Gen. 3. 19. Nid yw 'r geiriau hyn iw deall yn unig megis melltith, ond hefyd megis gorchymyn. Ie yr oedd gan <HI>Adda</HI> yn ei gynwr o Ddiniweidrwydd Alwedigaeth a o&s;ode&s;id iddo gan Dduw, &s;ef, <HI>I lafurio 'r Ardd ac iw chadw hi,</HI> Gen. 2. 15. A phwy bynnag nid oes galwedigaeth ganddo, drwy yr hon y gallo ef f&ocirc;d yn fuddiol&punc; i gym|deithas ddynol, fe ddywedir ei f&ocirc;d ef yn byw allan o drefn, ac <HI>yn rhodio yn afreodus,</HI> 2 The&s; 3 11. Heb law hyn, <HI>Llawer o aflwydd ac o ddrygau a ochelir drwy ddilyn galwedi|gaeth gyfreithlon.</HI> Canys Gweithd&ycirc; 'r Cythrael yw d&ycirc;n &s;egurllyd; yno y mae ef yn gweithio yn bry&s;ur, &s;ef; pan yw dynion &s;eguraf; eithr os caiff ef hwynt yn ddyfal yn eu galwediga ethau, yna y mae 'n cilio yn &ocirc;l, gan wy|bod nad yw hi ddim yn am&s;er cyfaddas iddo&punc; i o&s;od ar|nynt &aacute;'i dempta&s;iwnau. Yn awr fe ddylei p&ocirc;b d&ycirc;n ofalu yn enwedigol am gyflawni yn gydwybodus ddyled&s;wy|ddau ei alwedigaeth neilltuol, yn yr hon y cyfleuwyd ef drwy ragluniaeth Duw; canys y mae llawer o rym a by|wyd crefydd yn &s;efyll yn hynny. Ir diben hyn cymmer yr hyffordd adau a ganlynant&punc;</P>
<P>I. <HI>Dechreu gyd&acirc; Duw, gan gei&s;io oddiwrtho ef mewn gweddi, nid yn unig maddeuant fechodau, a ph&ocirc;b gr&acirc;s, eithr hefyd ei fendith ef ar dy lafur a'th orchwylion cyfreithlon;</HI> Canys yn ddiau ei fendith ef yn unic &s;y yn cyfoethogi, ac yn peri ir hyn a gymmerom yn llaw lwyddo a ffyn|nu, yr hyn y mae <HI>Mo&s;es</HI> yn ei gydnabod, <HI>Deut.</HI> 8. 18. Lle mae ef wrth lefaru wrth bobl <HI>I&s;rael,</HI> yn dywedyd, <HI>Yr Ar|glwydd yw'r hwn &s;ydd yn rhoddi nerth i ti i beri cyfoeth.</HI></P>
<P>II. <HI>Bydd boenus a diwyd yn nyled&s;wyddau dy alwedigaeth,</HI> yn &ocirc;l cyngor y g&wcirc;r doeth, <HI>Preg. 9 10. Beth bynnag a yma|fel</HI>
<PB N="39" REF="21">
<HI>dy law ynddo iw wneuthur, gwna &acirc;'th holl egni,</HI> hynny yw, pa weithredoedd neu ddyled&s;wyddau bynnig &s;ydd yn perthyn i ti o ran dy alwedigaeth, gwna hwynt yn ddy|fal ac yn ddiwyd; nid cymmaint er mwyn ca&s;glu cy|foeth, ac er mwyn cyrraedd pethau angenrheidiol i ti dy hun, dy wraig a'th blant. Y mae 'n Ia hawdwr yn canmol hyn, drwy y peth a arferei ef ei hunan, canys medd efe, <HI>Joan. 9. 4. Rhaid i mi weithio gwaith yr hwn&punc; a'm hanfonodd, tra ydyw hi yn ddydd,</HI> hynny yw yn ddiwyd, o h&ycirc;d, nes ei orphen.</P>
<P>Ich hannog chwi i hyn, gwybyddwch, fod diwydrw ydd dynion yn eu galwedigaethau yn arferol o gael ei goroni &acirc; golud, ac ag amlder. <HI>Dihar. 10. 4. Dihar. 13. 4. Llaw y diwyd a gyfoethoga. Enaid y diwyd a wneir yn fr&acirc;s,</HI> hynny yw, a gyfoethogir &acirc; bendithion oddiallan. Adiau mai anfynych iawn nad yw bendith yn cydymganlyn &acirc; llaw ddiwyd.</P>
<P>Ond etto rhaid yw cymmeryd gofal yn hyn, tra yr ydych yn dyfal ddilyn gorchwylion eich galwedigaeth ar y naill llaw, na bo i chwi gael eich gorddiwes &acirc; chwantau bydol, ac &acirc; chybydd-dod ar y llaw arall; ac am hynny mi a roddaf i chwi ddau o Ocheliadau.</P>
<P>1. <HI>Na fydd yn dilyn mo'th Alwedigaeth neilltuol mor ddy|fal, ac yr e&s;ceulu&s;ech Ddyled&s;wyddau dy alwedigaeth cyffredi|nol, fel yr wyt ti yn Gri&s;tion:</HI> Fy meddwl yw, na fydd mor haerllug yn dilyn dy nege&s;euau a'th orchwylion by|dol, ac yr e&s;ceulu&s;ech dy ddyled&s;wyddau y&s;prydol, me|gis dy foreuol a'th brydnawnol ddefo&s;iwnau i Dduw, a'r cyffelyb. Er bod yn rhydd i ti dreulio y rhan fwyaf o b&ocirc;b diwrnod o'r chwech, yn dy nege&s;euon a'th orch|wylion bydol, etto ti a ddylit dreulio rhyw gyfran o b&ocirc;b diwrnod mewn gorchwylion y&s;prydol, drwy y rhai y bydd dy uege&s;euon bydol gwedi eu pereiddio a'u &s;an|cteiddio yn well. Pan ddelych i orwedd ar dy wely|augeu, ac edrych o honot yn &ocirc;l at dy fuchedd, yna yr hyn o am&s;er a hepcorai&s;t oddiwrth dy nege&s;euon bydol, ac a dreuliai&s;t mewn gweddi, darllen, gwrando, my|fyrio a'r cyffelyb, a ddwg i ti fwyaf o ddiddanwch.</P>
<P>2. <HI>Ymegnia ar f&ocirc;d &acirc; meddyliau nefol yn dy orchmylion</HI>
<PB N="40" REF="22">
<HI>daiarol.</HI> Dilyn dy nege&s;euon bydol &acirc; &s;erchiadau y&s;prydol, gan dderchafu dy galon yn fynych at Dduw mewn rhyw nefol faethiadan neu weddiau byrrion. Ie, gwna dy oreu, ar wneuthur rhyw ddefnydd o'r am&s;er yr wyt yn dilyn gorchwylion dy alwedigaeth ynddo, fel y caffech ryw elw y&s;prydol, drwy ryw fyfyrdodau buddiol; yn enwe|dig os bydd dy orchwyl yn gyfryw un, ag &s;y yn go&s;od y llaw, ac nid y pen ar waith. Fel yr wyt ti yn awchus yn dilyn dy nege&s;euon bydol, myfyria yn fynych ar yr ymadrodd rhagorol hwnnw o'r eiddo 'n Achubwr, <HI>Mar. 8. 36. Pa le&s;&acirc;d i dd&ycirc;n, os ennill yr holl f&ycirc;d, a cholli ei e|naid ei hun?</HI></P>
<P>III. <HI>Ymroa ac ymagnia ar f&ocirc;d yn ffyddlon ac yn buraidd yn holl weithredoedd dy alwedigaeth;</HI> a thrwy fath ar ddirmyg ffieiddia ennill dim drwy foddion drygionus a thwyllo|drus, megis drwy gelwydd, pwy&s;au a me&s;urau anghy|wir, <HI>&amp;c.</HI> gan wybod, y dichon ychydig a enniller yn ddrwg wenwyno holl dda d&ycirc;n, a dwyn melltith ar gwbl &ocirc;ll ag a feddo, fe ddichon ddigwyddo i f&ocirc;d yn debyg <HI>ir c&icirc;g y ddygodd yr eryr oddiar yr Allor &acirc; marworyn ynddo,</HI> ac a lo&s;codd yr holl n&ycirc;th. Bydded gan hynny <HI>wirionedd, uniondeb a thegwch</HI> yn dy holl ymdriniaeth &acirc; dynion. 1 <HI>The&s;. 4. 6. Na fydded i n&ecirc;b orthrymmu na thwyllo ei frawd mewn dim; canys dialudd yw 'r Arglwydd ar y rhai hyn &ocirc;ll:</HI> eithr yn dy holl ymdriniaeth &acirc; dynion, dal &s;ulw ar y <HI>ddeddf frenhinawl</HI> honno, a <HI>gwialen fe&s;ur p&ocirc;b uniondeb,</HI> yr hyn yw, <HI>gwna fel yr ewylly&s;it wneuthur i titheu,</HI> canys me|gis ac y llefara ein Iachawdwr, <HI>Mat. 7. 12. Hyn yw'r gy|fraith a'r Prophwydi;</HI> &s;ef, &s;wm yr hyn a roddwyd ar lawr yn y <HI>Gyfraith</HI> a'r <HI>Prophwydi,</HI> ynghylch ein hymddygiad tu|agat ein Cymmydog, a'n ymdriniaeth ag ef.</P>
<P>IV. <HI>Darfyddo i ti arfer dy ddiwydrwydd eithaf yn dy Alwe|digaeth gyfreithlon, na flina mo honot dy hnn &acirc; meddyliau go|fal-ddwys ac anobeithiol ynghylch y digwyddiad a'r ffynniant o'th orchwylion.</HI> Mat. 6. 31. <HI>Na ofelwch,</HI> medd ein Iachaw|dwr, <HI>Gan ddywedyd, beth a fwyttawn, neu, beth a yfwn, neu &acirc; pha beth yr ymddilladwn?</HI> y gair y gyfieithir, <HI>na ofelwch,</HI> &s;ydd yn y Groec yn arwyddocau <HI>gofalfryd pryderus, ano|beithiol,</HI> drwy yr hyn y mae 'r meddwl yn aflonydd yn|ghylch
<PB N="41" REF="22">
y digwyddiad a'r ffynniant o'n poen a'n llafur, yr hyn &s;ydd yn anweddus iawn i Gri&s;tion.</P>
<P>V. <HI>Cyn fynyched ac y derbyniech di fendith oddiwrth Dduw, na anghofia roddi iddo fawl a gogoniant am dano,</HI> gan gyd|nabod, beth bynnag a fu 'r moddion, mai efe yw prif|achos a phen-awdwr yr holl ddoniau, a'r bendithion hynny yr ydwyt ti yn eu mwynhau.</P>
</DIV2>
<DIV2 N="12" TYPE="chapter">
<HEAD><HI>PEN. XII.</HI> Am ein Hymddygiad yn y Dirgel.</HEAD>
<P>OBlegid yr amryw demptafiwnau ir rhai yr ydym ni yn ddaro&s;tyngedig, <HI>Pan ydym ni yn unig wrthym ein hunain,</HI> ac hefyd <HI>pan ydym ni mewn cymdeithas gydag eraill;</HI> Ein dyled&s;wydd ydyw, ac fe fydd yn ddoethineb i ni gadw cadwraeth fanol arnom ein hunain, <HI>pan fyddom mewn lle o'r nailldu,</HI> ac hefyd <HI>pan fyddom ym mhlith cwmpeini.</HI></P>
<P>Yn gyntaf, <HI>pan ydym yn unig,</HI> rhaid i ni ofalu, na by|ddom ni ar waith drwg, na chwaith yn &s;egur ac yn ddi|ffrwyth, eithr ar i ni f&ocirc;d ar waith da, wedi ein cym|meryd i fynu &acirc; myfyrdodau y&s;prydol a nefol.</P>
<P>1. <HI>Canys adeg neu odfa 'r cythrael yw neillduolrwydd,</HI> yr hon y bu ef erioed yn ofalus am ei chofleidio, a gw|neuthur defnydd o honi fel y byddei fwyaf ei fudd ef; fel y gwelwn ni yn <HI>Nafydd,</HI> yr hwn pan oedd ef yn rho|dio yn unig ar nen ei d&ycirc;, yno y go&s;ododd y cythrael arno ef &acirc;'i dempta&s;iwn i odinebu, ac a'i gorchfygodd ef, 2 <HI>Sam.</HI> 11. 2. Ac o herwydd hynny mor berthna&s;ol ydyw i ni, y pr&ycirc;d hynny yn enwedigol fod yn wiliadwrus ar|nom ein hunain?</P>
<P>2. <HI>O herwydd ein b&ocirc;d ni y pryd hynny mewn mwyaf o be|rygl, i gael ein gorddiwes a'n gorchfygu gan ein trachwantau pechadurus:</HI> Yna yr ydym ni yn barottaf i ollwng ein ca|lonnau allan i wibio ar &ocirc;l trythyllwch, ac i fyfyrio ar ddrygioni, drwy borthi ein mympwy neu 'n phan&s;i neu 'n t&ycirc;b, a rhyngu b&ocirc;dd i ni 'n hunain mewn meddyliau beilchion, dialeddus, anllad a'r cyffelyh Ac am hynny
<PB N="42" REF="23">
ni ddylem, pan ydym wrthym ein hunain, wilied yn o|falus ar ein calonnau, gan eu b&ocirc;d y pryd hynny mewn mwyaf perygl o'r <HI>trei&s;iadau y&s;prydol hyn.</HI></P>
<P>Ir diben ymma y gorchmynnaf y ddyled&s;wydd rago|rol honno o <HI>dduwiol fyfyrdod,</HI> yr hon a e&s;ceulu&s;ir yn or|mod, yr hon hefyd &s;ydd ddauddyblig, &s;ef, naill ai yn <HI>Ddi&s;ymmwth</HI> ac fel y caffer achly&s;ur iddi, neu ynte yn <HI>Bennodol</HI> ac o ragfwriad.</P>
<P>Am naturiaeth Myfyrdod <HI>achly&s;urawl; Di&s;ymmwth o&s;o|diad y meddwl yw efe ar ryw &s;atter buddiol, y caffon achly|&s;ur iddo drwy ryw beth a welwn, neu a glywn.</HI> Yr hyn a ellir ei wneuthur b&ocirc;b am&s;er, ac ym mh&ocirc;b manu, pan yr ydym ni gartref ynghylch gwaith ein galwedigaeth, neu yn rhodio allan. Llawer o ddefnydd a all f&ocirc;d o'r my|fyrdod di&s;ymmwth hyn, o herwydd yr amryw fath ar bethau a ymddango&s;ant gyferbyn a'n golwg; am f&ocirc;d p&ocirc;b creadur a ganfyddom yn rhoddi i ni fatter helaeth o fy|fyrdod y&s;prydol a nefol; oddiwrth b&ocirc;b un o honynt y gallwn, ac y dylem gymmeryd achly&s;ur i fyfyrio am Dduw, ac am ei <HI>Briodoliaethau</HI> yn llewyrchu ynddynt, me|gis ei Allu, ei Ddoethineb, ei Daioni, <HI>&amp;c.</HI> Gw&ecirc;l <HI>P&s;al.</HI> 19. 1. <HI>Rhuf.</HI> 1. 20. Ith ber&s;wadio ir cyfryw fyfyrdod, cym|mer y tair o Annogaethau a ganlynant.</P>
<P>1. <HI>Fe fydd hyn yn f&ocirc;dd enwedigol i gadw meddyliau bydol, a nwyfus, a chynhyrfiadau ofer allan o'th galon.</HI> Canys os ym|roddi i &s;eguryd, heb wneuthur dy oreu i lenwi dy fe|ddwl &acirc; rhyw fyfyrdod da a lle&s;ol, yr wyt ti yn &s;iccr o gael dy gythryblu &acirc; gorwag a drwg feddyliau, naill ai n codi oddiwrth dy lygredigaeth naturiol, neu a fwrir i mewn gan Satan. Eithr os myfyri ar bethau daionus a lle&s;ol, ni chaiff dy lygredigaeth mor gallu hwnnw ith aflonyddu di, na'r cythrael mo'r odfa honno i daflu me|ddyliau drygionus i'th fewn.</P>
<P>2. <HI>Mynych arfer myfyrdodau achly&s;urawl a'th gymmhwy&s;a i fyfyrdodau pennodol ac arferol:</HI> Canys drwy hyn fe'th len|wir &acirc; matter da, ac fe baratoir dy galon i ymddiddan &acirc; Duw.</P>
<P>3. <HI>Drwy hyn y gwnei iawn arfer o'r creaduriaid.</HI> Y mae 'r creaduriaid wedi eu colli i ti mewn un hanner, os
<PB N="43" REF="23">
arferi hwynt yn unig, ac heb gymmeryd rhyw wers y&s;|prydol oddiwrthynt.</P>
<P>Hyn am fyfyrdod di&s;ymmwth ac achly&s;urawl. Dewn yn awr at fyfyrdod pennodol, pwrpa&s;ol, ac mi a ddango&s;af ichwi yn fyrr, 1. <HI>Ei Naturiaeth ef.</HI> 2. <HI>Rhai Rheolau</HI> i ddal &s;ulw arnynt yn hynny.</P>
<P>Am ei naturiaeth ef, pa beth yw, yr wyfi 'n Atteb, <HI>Myfyrdod pennodol bwriadol, yw difrifol ymwa&s;giad y meddwl wrth rhyw fatter y&s;prydol neu nefol, gan ymddiddan yn ei gylch rhyngot &acirc; thi dy hun; fel y cynnhe&s;er dy galon, y bywioger dy &s;erchiadau, ac y derchafer dy fwriadau i fwy o gariad at Dduw, a cha&s;ineb ir pechod, &amp;c.</HI></P>
<P>Y Rheolau i ddal &s;ulw arnynt yn y matter hyn a gan|lynant.</P>
<P>1. <HI>Bydded i fatter dy fyfyrdod di fod yn hollawl yn y&s;prydol ac yn dduwiol.</HI> Ac fel hyn y mae p&ocirc;b rhan o'r <HI>Scrythur</HI> yn fatter cymmwys i ti fyfyrio arno; felly hefyd y mae <HI>Duw,</HI> a'i holl <HI>Briodoliaethau,</HI> megis ei <HI>Holl-alluogrwydd, ei Dragwyddoldeb, Anghyfnewidioldeb, Holl-bre&s;enoldeb, Holl|wybodaeth, Sancteiddrwydd, Doethineb, Trugaredd, Cyfiawnder, Cariad, Ffyddlondeb,</HI> a ph&ocirc;b godidowgrwydd arall o eiddo Duw. Y mae hefyd y cyflwr bendigedig yn yr hwn y creawdd Duw ein Rhieni cyntaf; a'r cyflwr truenus hwn|nw ir hwn y &s;odda&s;ant hwy eu hunain, a'u holl heppil. drwy eu hanufydd-dod yn erbyn Duw, drwy fwytta y ffrwyth gwaharddedig: a'r prynedigaeth drwy Je&s;u Gri&s;t, a thra ragorawl gariad Cri&s;t yn myned tan &acirc;ngeu chwe|rw a melltigedig dro&s;om ni: y mae 'r pethau hyn i gyd meddafi yn ddefnydd cymmwys i fyfyrio arnynt.</P>
<P>2. <HI>Bydded i fatter neilltuol dy fyfyrdod ti, f&ocirc;d yn berthyna|&s;ol ith gyflwr pre&s;ennol:</HI> ac ir diben hyn wrth ymo&s;od ar y ddyled&s;wydd hon, &s;e fydd yn ddoethineb i ti ddal &s;ulw ar &s;utt a thymmer dy galon. Os bydd dy galon yn dri&s;t, yna myfyria ar dy bechodau, fel y gellych di felly droi dy drymder a'th dri&s;twch am bethau oddi allan yn drym|der am dy bechodau. Eithr os clywi di dy galon yn llon ac yn y&s;gafn, yna myfyria ar ddiamgyffred gariad Duw, ac ar haelioni ei r&acirc;s ef, neu ar ei gymmwyna&s;garwch ef, yn enwedig tuag attat ti dy hun.</P>
<P><PB N="44" REF="24">3. <HI>Wedi i ti o&s;od dy feddyliau ar ryw fatter neilltuol, cy|faddas i agwedd a thymmer pre&s;ennol dy galon di, yna parh&acirc; yn y meddyliau hynny, nes i ti glywed dy galon wedi ei chyn|ne&s;u, a'th &s;erchiadau wedi eu bywiogi &acirc; nhwy;</HI> yr hyn mewn gwirionedd yw unig a phrif ddiben y ddyled&s;wydd hon.</P>
<P>Ar &ocirc;l llefaru am y parat&oacute;ad ir gwaith, cwympwn bellach at y gwaith ei hun, yr hwn &s;y yn &s;efyll yn y tri hyn o byngciau neilltuol.</P>
<P>Mi a allaf alw y cyntaf yn <HI>Ddwy&s;feddyliad,</HI> wrth yr hyn yr wyfi yn meddwl ymddiddaniad y dealltwriaeth yn|ghylch y matter y pennoder arno, ac adgoff&acirc;d o amryw wirioneddau a berthynant iddo. Megis os <HI>marwolaeth</HI> fydd defnydd dy fyfyrdod, yna atgofia, a meddwl yn ddifri|fol, megis am <HI>&s;iccrwydd marwolaeth,</HI> felly hefyd <HI>am ei han|&s;iccrwydd,</HI> a hynny yn gy&s;tal o ran y <HI>Mann</HI> pa le, a'r <HI>M&ocirc;dd</HI> pa &s;ut, ac o ran yr <HI>Amfer</HI> pa br&ycirc;d; ac oddiwrth hynny ymre&s;ymma, fod yn anghenrhaid di&s;gwyl yn wa|&s;tadol am farwolaeth, a pharatoi yn ei herbyn.</P>
<P>Yr ail yw <HI>cymmbwy&s;iad</HI> attat dy hun o'r gwirioneddau hynny a elwai&s;t ith g&ocirc;f, fel y cynnhe&s;er dy galon, ac y bywioger dy ferchiadau drwy hynny.</P>
<P>Y trydydd peth a'r olaf yw <HI>Llwyrfwriad,</HI> &s;ef llwyrfryd calon i wneuthur hyn neu hynny, neu i adel heibio hyn neu hynny; megis os marwolaeth y fu defnydd dy fyfyr|dod, a'th f&ocirc;d yn clywed dy galon wedi llwyr weithio arni &acirc; theimlad o hynny, yn enwedigol o an&s;iccrwydd am&s;er dy farwolaeth; yna dyro dy fr&ycirc;d ar f&ocirc;d yn fwy gofalus i gofleidio p&ocirc;b odfa i wneuthur daioni, gan dy|bied y dichon hi f&ocirc;d yr olaf ar a ganiadhaer i ti; ac ymr&ocirc;a hefyd ar fyw mewn gwa&s;tadol ddi&s;gwyliad am far|wolaeth, ac ymbarat&oacute;ad yn ei herbyn, drwy adnewy|ddiad beunyddiol o'th heddwch gyd&acirc; Duw.</P>
<P>Ynghylch yr am&s;er pa br&ycirc;d y mae 'r ddyled&s;wydd hon iw chyflawni, Rhai a ganmolant yr <HI>Hwyr,</HI> canys ni a ddarllenwn <HI>fyned o I&s;aac allan i fyfyrio yn y maes ym m&icirc;n yr hwyr,</HI> Gen. 24. 63. Eraill a ganmolant y <HI>n&ocirc;s,</HI> pan yw p&ocirc;b peth arall yn ddi&s;taw ac yn llonydd, yn &ocirc;l arfer <HI>Dafydd,</HI> yr hwn a ddywaid, <HI>Pan ith gofiwyf ar fy ngwely, myfyriaf</HI>
<PB N="45" REF="24">
<HI>am danat yngwiliadwriaethau y n&ocirc;s,</HI> P&s;al. 63. 6. Eraill a gan|molant y <HI>boreu,</HI> megis yr am&s;er rhyddaf oddiwrth draffer|thion bydol. Eithr hyn a adewir i bwyll a doethineb pob d&ycirc;n, pa am&s;er o'r dydd iw ddewis i fyfyrio ynddo, a hefyd pa gyfran o am&s;er iw dreulio yn hynny; canys ni ellir rhoddi un Rheol &s;iccr yn hyn o beth. Dilys yw, y dichon y cyfoethogion hepcor mwy o am&s;er i hyn nag y ddichon y tlodion, y rhai &s;y yn byw wrth eu llafur beunyddiol, ac heb ganddynt ond ychydig am&s;er iw hep|cor oddiwrth hynny. Ond yn ddiddadl, fe ddylei pob d&ycirc;n, pa un bynnag fyddo ai cyfoethog ai tlawd, ai Mei&s;tr ai Gw&acirc;s, wneuthur cydwybod o gyflawni y ddy|led&s;wydd hon ar ddydd yr Arglwydd, gan f&ocirc;d y dydd hwnnw&punc; wedi ei briodoli i ddyled&s;wyddau y&s;prydol. A chan f&ocirc;d <HI>myfyrio ynghyfraith yr Arglwydd ddydd a n&ocirc;s,</HI> yn cael ei o&s;od ar lawr yn y P&s;alm gyntaf, yn n&ocirc;d o dd&ycirc;n duwiol, mi dybygwn y dylei p&ocirc;b d&ycirc;n, a chwennychei gael &s;iccrwydd, ei f&ocirc;d ef yn un o'r rhai duwiol, arfer y cyfryw fyfyrdod yn feunyddiol, cyn belled ac y mae ei alwedigaeth ef yn rhoddi lle i hynny.</P>
</DIV2>
<DIV2 N="13" TYPE="chapter">
<HEAD><HI>PEN. XIII.</HI> Am ein Hymddygiad mewn Cymdeithas neu Gwmpeini.</HEAD>
<P>MEgis ac y dylit ti fod yn wiliadwrus arnat dy hunan pan ydwyt <HI>yn unic,</HI> felly hefyd y dylit ti fod pan ydwyt <HI>mewn cymdeithas,</HI> gan edrych at dy ymddygiad yn|ddo; a hynny yn hytrach, o herwydd yn gyffredinol yr ydym ni yn barottach i dro&s;eddu ynghymdeithas rhai, n&acirc; phan ydym yn unic wrthym ein hunain: Ac am hyn|ny mi a o&s;odaf ar lawr rai hyfforddiadau ith gyfarwy|ddo pan fyddech mewn cymdeithas ag eraill.</P>
<P>Eithr yn gyntaf mi a roddaf re&s;wm neu ddau, ith ber|&s;wadio i ddewis rhai da a duwiol, ac nid rhai drwg ac annuwiol er dim, i ymgymdeithia&s;u &acirc; hwynt yn gyffre|dinol: Ac hefyd gyngor neu ddau mewn ffordd o bara|t&oacute;ad, o ran dy gymhwy&s;o a&punc;th baratoi yn well, i wneu|thur
<PB N="44" REF="25">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="45" REF="25">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="46" REF="26">
defnydd o'th ymdriniaeth &acirc; dynion er mwyaf b&ucirc;dd ith enaid.</P>
<P>1. <HI>Am hynny gwna fawr gyfrif, ac ymgais yn ddifrifol am gymdeithas y cyfryw rai ar &s;ydd dduwiol,</HI> canys drwy hynny y cei weled mwy o gynnydd yn dy dduwioldeb, gwybo|daeth, ffydd, zel, a'th holl radau eraill. Ac fe ellir dal &s;ulw, lle nid yw pobl Dduw yn c&ycirc;dymgymdeitha&s;u mewn cymmundeb &s;anctaidd, nad oes yno fawr ffynniant a chyn|nydd mewn gr&agrave;s a duwioldeb, er eu bod yn byw tan weinidogaeth mor nerthol ac a allei fyth f&ocirc;d.</P>
<P>2. <HI>Cais ochel yn fwyaf ac y gallech gymdeithas dynion an|nuwiol a halogedig,</HI> yn enwedig y cyfryw ac &s;ydd wat|warw&ycirc;r duwioldeb a chrefydd. 1. O herwydd bod yn hawdd iawn ein llygru ni &acirc; gwenwyndra eu pechodau hwynt; y cyfryw b&ycirc;g a ddiwyna ein dillad ni. 2. O herwydd ein b&ocirc;d ni drwy hynny mewn perygl o'n ham|gylchu yn eu pl&aacute;au am&s;erol hwynt. 3. O herwydd drwy hynny yr annogwn ac yr hyf&acirc;wn hwynt yn eu ffyrdd ddrygionus ac halogedig; Canys annogaeth fawr i ddy|nion annuwiol i fyned ym mlaen yn eu helyntiau drygi|onus a phechadurus, yw, pan gaffont gymdeithas y du|wiol i gyd&s;ynnied &acirc; hwynt.</P>
<P>Yn awr o ran dy gymhwy&s;o a'th baratoi dy hun yn well, i ymdr&icirc;n &acirc; chymdeithion yn fuddiol tra fy'ch yn eu plith, myfi a roddaf i ti y ddau gyngor hyn yn unig.</P>
<P>1. Fel y gallech fod wedi 'th ddarparu 'n well &acirc; mat|ter buddiol i ymddiddan yn ei gylch, <HI>Myfyria yn fynych ac yn ddifrifol am ryw brif-bwngc cyffredinol o'r grefydd gri&s;tianogol,</HI> megis am ein truenus a'n gre&s;ynol gyflwr wrth naturiaeth, am holl-ddigonolrwydd aberth Cri&s;t, am wagedd ac an&s;iccrwydd pob peth daiarol, am fyrdra y bywyd hwn, am ddydd y Farn, neu 'r cyffelyb. Drwy fynych fyfyrio ar y pethau hyn neu 'r cyffelyb rhyngot &acirc; thi dy hun yn y dirgel, y gwneir di yn aplach i chwed|leua &acirc;c ymddiddan am danynt yngwydd eraill, a hynny er daioni ac adeiladaeth iddyut hwy, yn gy&s;tal ac i ti dy hun.</P>
<P>2. Cyn dy fyned i gymdeithas, <HI>Bydd daer ar Dduw mewn gweddi am ras,</HI> felly i drefnu dy ymarweddiad a'th ym|ddiddanion,
<PB N="47" REF="26">
fel y gallont dueddu, megis at ogoniant Duw, felly hefyd at dy ddaioni a'th elw y&s;prydol dy hun ac eraill.</P>
<P>Ar &ocirc;l rhago&s;od y pethau hyn &s;ut ymma, dewn yn awr at yr <HI>Hyfforddiadau</HI> o ran dy lywodraethu dy hun yn iawn, pan fyddech mewn cwmpeini; y rhai a o&s;odaf ar lawr. 1. Yn fwy cyffredinol. 2. Yn fwy neilltuol, o ran dy ym|ddygiad mewn cwmpeini da, ac mewn cwmpeini drwg. A'r Hyfforddiadau cyffredinol yw y rhain.</P>
<P>I. <HI>Bydded dy ymddygiad &acirc;'th ymarweddiad yn o&s;tyngedig,</HI> gan fod yn ewylly&s;gar i gyfrannu dy gynghorion, a'th gy&s;&s;urau, a'th brofiadau ir Cri&s;tianogion tlottaf a gwae|laf, ac i dderbyn cyfran o'u cynghorion a'u cy&s;&s;urau, a'u profiadau hwynt; heb fod yn ddiy&s;tyr gennyt ddy&s;gu dim ar &s;ydd dda gan y rhai &s;ydd ym mh&ecirc;ll &icirc;s dy law di, megis ac ni ddiy&s;tyrodd <HI>Apollos</HI> i gael ei ddy&s;cu gan <HI>Aquila</HI> a <HI>Phri&s;cilla,</HI> Act. 18. 26.</P>
<P>II. <HI>Yn dy holl ymdriniaeth &acirc; dynion, cais fod yn frwythlon ac yn lle&s;ol i ti dy hun, ac i eraill,</HI> drwy dderbyn a gw|neuthur yr holl ddaioni a ellych.</P>
<P>1. <HI>I ti dy hun drwy dderbyn yr holl ddaioni a ellych oddi|wrth eraill.</HI> Ir diben ymma, pan wyti ynghymdeithas e|raill, dal-&s;ulw yn ddyfal, ym mha ddoniau a rhadau y mae neb yn rhagori, (canys Duw a wa&s;garodd amryw ddoniau iw bobl, ni chynny&s;gaeddwyd pawb yn yr un m&ocirc;dd) ac yna gwna dy oreu, ar dynnu y doniau a'r rha|dau hynny allan, ith ddaioni a'th elw y&s;prydol dy hun.</P>
<P>2. <HI>I eraill drwy gyfrannu iddynt y cyfryw bethau daionus y dybiech eu bod yn gymmhwy&s;af iw hy&s;tat a'u cyflwr pre&s;ennol hwynt.</HI> Po mwyaf o ddaioni a gyfrannech di i eraill, mwyaf a gyfranna Duw i tithe; canys doniau a rhadau y&s;pryd Duw ydynt (megis y Talentau) yn tyfu ac yn cynnyddu, wrth eu harfer a gwneuthur defnydd o ho|nynt.</P>
<P>III. <HI>Mynych ddercbafa dy galon i fynu at Dduw, mewn rhyw weddi ferr a &s;aethech allan, ar iddo ef agor dy wofu|&s;au, fal y mynego dy enau ei foliant ef,</HI> ar iddo ef roddi i, ti allu i lefaru felly fel y byddo dy eiriau a'th ymddi|ddanion
<PB N="48" REF="27">
yn tueddu at ddaioni ac adeiladaeth eraill, yn peri gr&acirc;s ir gwrandawyr. <HI>P&s;al.</HI> 51. 15. <HI>Eph.</HI> 4. 29.</P>
<P>Wedi rhoddi i ti <HI>Hyfforddiadau cyffredinol</HI> fal hyn o ran dy ymddygiad mewn cwmpeini; Deuwn yn awr at <HI>Hyffor|ddiadau mwy neilltuol,</HI> yn perthyn i'th ymddygiad mewn cwmpeini da:</P>
<P>1. <HI>Pan ydwyt mewn cwmpeini da, na w&acirc;g-dreulia mo'th am&s;er mewn ymadroddion ac ymddiddanion bydol,</HI> megis ac y mae 'n fai cyffredinol rhy-ormod o nifer, (rhag yr hyn y cwynodd Saint <HI>Bernard</HI> yn ei am&s;er ef, gan ddywedyd, <HI>Nid ydys yn llefaru dim am y Scrythyrau, nac am iechydwri|aetb eneidiau, ond gwag-chwedlau, a chwerthin, a geiriau ofer a ddygir allan.</HI>) Eithr bydded i fatter dy ymddidda|niad di fod yn hytrach rhyw bethau y&s;prydol.</P>
<P>II. <HI>Gwna dy oreu ar droi ffr&wcirc;d ymddiddanion bydol i ym|ddiddanion y&s;prydol;</HI> Ir deben hwnnw di&s;gwyl am bob odfa a allo roi dim achly&s;ur i l&ecirc;dtroi oddiwrth fatterion by|dol, at ryw de&s;tyn y&s;prydol a nefol.</P>
<P>III. <HI>Bydd barod i gyflwyno a chyfrannu o'r cyfryw ddoniau a rhadau ac a dderbyniai&s;t.</HI> A oes gennit ti ddim me&s;ur cym|mhedrol o wybodaeth iachu&s;awl? cyfranna o'th wybo|daeth &acirc;g eraill, drwy y&s;py&s;u iddynt ddirgeledigaethau ie|chydwriaeth. A gefai&s;t di gy&s;&s;ur ar &ocirc;l dy drallodion y&s;prydol? A gefai&s;t di gynhaliaeth dan dy brofiadau a'th dempta&s;iwnau? A gefai&s;t di attebion gra&s;ol ith weddiau? A gefai&s;t di fuddugoliaeth ar un trachwant neu lygredi|gaeth? yn rhwydd ac yn ewylly&s;gar cyfranna, a dyro brawf i eraill o'r profiadau a gefai&s;t di o Drugaredd, Gallu, a Daioni Duw yn dy amryw gyfyngderau a'th ga|ledfyd, gan eu cyfarwyddo hwynt at y cyfryw ffyrdd a helyntiau, yn y rhai y cefai&s;t di dy hun lawer o f&ucirc;dd a daioni. Hyn a gawn ni wedi ei orchymmyn yn eglur, 1 <HI>Pet.</HI> 4. 10.</P>
<P>Yr Hyfforddiadau neilltuol yn perthyn i'n hymddygiad mewn cwmpeini drwg, yw y rhai'n.</P>
<P>I. <HI>Pan wyt ti o ran rhyw achos cyffredinol mewn cwmpeini drwg</HI> (canys os amgen, fal y dango&s;a&s;om or blaen, rhaid i ti ym mh&ocirc;b m&ocirc;dd ci ochelyd ef) <HI>gw&ecirc;l ar i'th ymarwe|ddiad f&ocirc;d g&ycirc;d &acirc; diniweidrwydd y Golommen, yn ddifeius a</HI>
<PB N="49" REF="27">
<HI>diddrwg,</HI> yn &ocirc;l cyngor yr Apo&s;tol, <HI>Phil.</HI> 2. 15. Y gwiri|onedd yw, mai prin y mae moddion gwell i helaethu 'r Efengyl, ac iw dwysblannu hi ar &s;erchiadau dynion na|turiol, nag ymddygiad t&ecirc;g, ac ymarweddiad gone&s;t ei Phroffe&s;w&ycirc;r hi. Mae hyn fel arogl ennaint Chri&s;t, p&ecirc;|reidd-dra yr hwn &s;y yn tynnu &s;erchiadau eraill ar ei &ocirc;l.</P>
<P>II. <HI>Bydd ofalus na byddech gyfrannog o'u pechodau hwynt;</HI> Yr hwn yw 'r Cyngor a ddyru yr Apo&s;tol, <HI>Ephe&s;.</HI> 5. 11. <HI>Na fydded i chwi g&ycirc;d-gyfeillach &acirc; gweithredoedd anffrwyth|lon y tywyllwch.</HI> Ei feddwl yw, na byddei iddynt hwy mewn un modd gymdeitha&s;u, neu f&ocirc;d yn gyfrannogion &acirc;'u pechodau hwynt, y rhai a eilw ef Gweithredoedd y tywyllwch.</P>
<P>Cwe&s;t. <HI>Pa fodd y gellir dywedyd ein b&ocirc;d ni yn g&ycirc;dgyfran|nogion &acirc;g eraill yn eu pechodau?</HI></P>
<P>Mae dynion yn gyfrannogion o bechodau rhai eraill, megis <HI>drwy annog i bechu,</HI> felly hefyd <HI>drwy g&ycirc;d-ymfodloni &acirc;'i pechod hwynt.</HI> Dynion a ymfodlonant i bechodau rhai eraill yn <HI>amlwg,</HI> neu yn <HI>ddirgel:</HI> Yn amlwg ar <HI>Air,</HI> neu <HI>Weithred.</HI></P>
<P>Ar Air, 1. <HI>Pan ganmholant eraill am eu pechodau.</HI> 2. <HI>Pan ddadleuant dro&s;tynt a'u hamddiffyn hwynt yn eu pechodau.</HI> 3. <HI>Pan druthiant, ac y gwenhieithiant iddynt ynddynt.</HI> Dynion a ym|fodlonant i bechodau rhai eraill ar <HI>Weithred,</HI> pan ydynt gymdeithion a ch&ycirc;d weithw&ycirc;r &acirc; hwynt yn yr unrhyw bechodau. <HI>Yn ddirgel,</HI> y mae dynion yn ymfodloni i be|chodau rhai eraill, pan ydynt yn cyd-&s;ynnied &acirc; hwynt: fe ellir dywedyd fod hwnnw yn cyd&s;ynnied yn ddi&s;taw. ar &s;ydd naill ai heb ddatcuddio y pechod a wypo, pan ddylai, neu heb ddangos dim anfodlondeb iddo, pan ganffyddo ef. Ac y mae hyn yn fynych mor niweidiol, o ran y tro&s;eddwr, ac a ydyw drwg cyngor; Canys <HI>me|gis ag y mae ymadrodd drwg yn annog dynion i bechu, felly y mae drwg ddi&s;tawrwydd yn gado dynion yn y pechod.</HI></P>
<P>III. <HI>Gofidia a galara dros y pechodau a ddeallech eu b&ocirc;d yn eu plith hwynt.</HI> Mynych y nodir, ac y canmholir megis gr&acirc;s enwedigol mewn amryw rai o Seintiau Duw, fod arnynt flinder mawr o'u mewn am yr ammarch a wneid i
<PB N="50" REF="28">
Dduw drwy bechodau eraill; megis <HI>Mo&s;es, Dafydd, Je|romi, ac eraill,</HI> Deut. 9. 18, 19. P&s;al. 119. 158. Jer. 13. 17.</P>
<P>IV. <HI>Pan ddaliech &s;ulw ar ddim anwiredd a wnelo dy gym|mydog, argyoedda ef am dano;</HI> Yr hon ddyled&s;wydd y cawn ni yn yr Scrythur annogaeth mawr i bobl Dduw iw chy|flowni, <HI>Lev.</HI> 19. 17. <HI>Na cha&s;&acirc; dy frawd yn dy galon, gan geryddu cerydda dy gymmydog, ac na ddioddef bechod ynddo.</HI> Yn yr hyn y cynnhwy&s;ir dau beth.</P>
<P>1. F&ocirc;d y neb ni cheryddo ei frawd pan welo ef yn gwneuthur ar fai, mewn gwirionedd yn ei <HI>ga&s;au ef,</HI> ac nid yn ei garu; am nad oes un cariad tebyg i gariad o gerydd.</P>
<P>2. Dy f&ocirc;d ti drwy ado dy frawd yn ddigerydd, yn dioddef iddo redeg ymlaen, a pharhau yn ei y&s;tod o be|chod, yr hyn o'r diwedd a ddigwydd yn dde&s;tryw iddo.</P>
<P>O ran yr uniawn fodd i gyflawni y ddyled&s;wydd hon, rhaid yw dal ar ryw Reolau <HI>Cyffredinol,</HI> a rhai <HI>Neilltu|ol</HI> hefyd, yn ol amryw amgylchiadau. <HI>Rheolau Cyffredinol yw y rhain,</HI></P>
<P>1. <HI>Y &s;awl a geryddo arall, rhaid iddo dderchafu ei galon at Dduw mewn gweddi,</HI> ar iddo ef felly gyfarwyddo ei Da|fod ef, a chynnhyrfu calon y llall, fel y byddo ei ge|rydd ef yn fuddiol iddo. Canys heb fendith Dduw, ni bydd ein holl rybuddion a'n ceryddon ond geiriau a le|ferir wrth yr awyr.</P>
<P>2. <HI>Rhaid yw i'n cerydd gael ei wneuthur mewn cariad,</HI> gan fwriadu daioni ein brawd yn hynny, ac nid ei ammarch er dim. Canys megis ag y llefara 'r Apo&s;tol, 1 <HI>Cor.</HI> 16. 14. <HI>Gwneler eich holl bethau chwi mewn cariad;</HI> ac megis yr holl bethau, felly yn enwedigol y peth ymma o gerydd. Tu ag at am <HI>Reolau Neilltuol,</HI> rhaid yw y&s;tyried y&s;t&acirc;d a chyflwr y Ceryddwr, a'r Ceryddol, a chynneddfen y pe|chod, yngh&ycirc;d &acirc;'r am&s;er a'r lle hefyd.</P>
<P>1. Rhaid yw y&s;tyried y&s;t&acirc;d a chyflwr y Ceryddwr. Me|gis y mae gan y rhai &s;ydd &acirc;g awdurdod ganthynt fwy o ryddid i argyoeddi a cheryddu, felly os ydynt i ym|drin &acirc; thro&s;eddwyr drygfawr hynodol, yna hwy a allant, a rhaid yw iddynt geryddu,</P>
<P>1. <HI>Gyd &acirc;g awdurdod,</HI> fal y cynghora 'r Apo&s;tol, <HI>Argyo|edda gyd&acirc; phob awdurdod,</HI> Tit. 2. 15.</P>
<P><PB N="51" REF="28">2. <HI>Yn llym,</HI> felly y mae 'r Apo&s;tol yn gorchymmyn, <HI>Ar|gyoedda hwynt yn llym,</HI> Tit. 1. 13. Y gair yn y Groec ar a gyfieithir yn llym, &s;y yn briodol yn arwyddocau yn <HI>torri,</HI> neu <HI>at y byw. Eli</HI> a ballodd yn hyn; er iddo argyoeddi ei feibion am eu drygioni, etto ni wnaethpwyd hynny yn llym, a hyd at y byw, eithr yn rh&ycirc; e&s;mwyth a lla|riaidd.</P>
<P>2. <HI>Rhaid yw y&s;tyried meddwl a thuedd naturiol y ceryddol;</HI> Canys os bydd ef y&s;twythaidd a hynaws, rhaid yw ei argyoeddi mewn llaryeidd-dra, &s;ef <HI>mewn y&s;pryd addfwyn|der,</HI> megis y mae 'r Apo&s;tol yn ei adrodd, <HI>Gal.</HI> 6. 1. Ond etto rhaid yw arfer to&s;trwydd pan na thyccio llaryeidd|dra.</P>
<P>3. <HI>Rhaid yw y&s;tyried y&s;t&acirc;d a chyflwr y ceryddol neu yr hwn &s;ydd iw geryddu.</HI> Canys,</P>
<P>1. Os un uwch ei raddau n&acirc; ni a f&ycirc;dd ef, rhaid yw gwneuthur hynny gyd &acirc; phob parch a go&s;tyngei|ddrwydd, gan attolygu a chynghori yn hyttrach n&acirc; che|ryddu yn eglur, fel y gwnaeth gwei&s;ion <HI>Naaman</HI> &acirc;'i mei&s;tr, 2 <HI>Bren.</HI> 5. 11, 13.</P>
<P>2. Os y &s;awl a fo iw argyoeddi fydd cydradd &acirc; ni, yna rhaid yw ei wneuthur heb ddim o'r chwerwedd, &s;ef mewn pob cariad. Pil chwerw yw cerydd; ac am hynny rhaid bob am&s;er ei droi ef mewn Suwgr, drwy eglurhau llawer o addfwynder y&s;pryd, a tho&s;turi calon; <HI>Gan ddangos yn y ca&s;ineb i bechod ein brawd, ein cariad iw ber&s;on ef.</HI></P>
<P>4. <HI>Rhaid hefyd yw y&s;tyried cynneddfen y pechod a gerydder.</HI></P>
<P>1. <HI>Rhaid yw argyoeddi beiau nailltuol o'r nailltu;</HI> Canys medd ein Iachawdwr, <HI>Mat.</HI> 18. 15. <HI>Os pecha dy frawd ith erbyn, d&ocirc;s ac argyoedda ef rhyngot ti ac ef ei hun.</HI> Ond rhaid yw ceryddu beiau amlwg a drygfawr ar o&s;teg. Canys medd yr Apo&s;tol, 1 <HI>Tim.</HI> 5. 20. <HI>Y rhai &s;y 'n pechu,</HI> &s;ef, ar o&s;teg a thrwy hynny yn rhoddi tramcwydd, <HI>cerydda yngwydd pawb,</HI> hynny yw, yngwydd holl gynnulleidfa yr Eglwys, <HI>Fel y byddo ofn ar y llaill.</HI></P>
<P>2. <HI>Pechodau yn tueddu yn uniawn at ddianrhydedd Duw, rhaid yw eu ceryddu mewn Z&ecirc;l a digofaint Sanctaidd.</HI> Fal hyn y ceryddodd Cri&s;t yr <HI>Scrifennyddion</HI> a'r <HI>Phari&s;&aelig;aid</HI> yn fy|nych.
<PB N="52" REF="29">
Ac fal hyn y darfu <HI>i Petr</HI> geryddu <HI>Simon Magus, Act.</HI> 8. 20.</P>
<P>5. <HI>Rhaid yw mewn mawr ddoethineb y&s;tyried yr odfa a'r am&s;er.</HI> Ceryddu meddwyn yn ei feddwdod &s;ydd ffoledd; <HI>Abigail</HI> a wyddai hynny, ac am hynny nid yngenodd hi ddim wrth <HI>Nabal</HI> yn ei feddwdod, nes dyfod y boreu a myned ei feddwdod allan o hono. Felly chwaith nid yw addas geryddu d&ycirc;n am ei ffrmoder yn ei ffromder; di&s;|gwyl yn hyttrach am am&s;er cyfaddas, &s;ef pan elo anwy|dau d&ycirc;n ai ffromder heibio.</P>
<P>6. <HI>Rhaid hefyd yw y&s;tyried cyfleu&s;der y lle.</HI> Oddieithr ei fod am farn ddyledus a chyfiawn, na bydded iddo f&ocirc;d mewn Cymanfeydd cyffredin, ynghyntedd yr heolydd a'r cyffelyb. Eithr os ar y ffordd y deli di ar bechod d&ycirc;n, yr hwn nis gwyddo&s;t pa un a whei ai cael byth ei we|led ef, ai peidio, yna mor ddirgel ag y gellych, ti a elli ei geryddu ef yn addfwyn. Fal hyn yr egluri di dy Z&ecirc;l dros ogoniant Duw, dy ga&s;ineb ir pechod, a'th ofal am Iechydwriaeth dy frawd.</P>
</DIV2>
<DIV2 N="14" TYPE="chapter">
<HEAD><HI>PEN. XIV.</HI> Hyfforddiadau ir Goludog.</HEAD>
<P>MEgis ac y medrai'r Apo&s;tol <HI>Paul, Ymo&s;twng, ac ymhe|laethu; bod yn llawn, a bod yn newynog,</HI> Phil. 4. 12. Hynny ydyw, efe a ddy&s;ga&s;ei yn y&s;col Gri&s;t, pa fodd i ymddwyn yn debyg i Gri&s;tion mewn cyflwr cyfoethog, ac mewn cyflwr tlawd. Felly fe fydd yn rhan o ddoethi|neb enwedigol ynom ni, fod yn medru ymddwyn fel Cri&s;tianogion drwy bob math ar gyflwr, a gwybod pa fodd i drefnu pob y&s;t&acirc;d. O ran eich cymmorth yn well yn hyn, mi a roddaf i chwi rai hyfforddiadau.</P>
<P>1. Pa f&ocirc;dd i ymddwyn yn debyg i Gri&s;tianogion mewn cyflwr cyfoethog a llawnder.</P>
<P>2. Pa f&ocirc;dd i ymddwyn yn debyg i Gri&s;tianogion mewn cyflwr tlawd a gwael. Am y cyntaf,</P>
<P>I. <HI>Edrych i fynu at Dduw, a meddwl yn fynych am dano ef megis awdwr a rhoddwr yr holl bethau daionus yr wyt ti</HI>
<PB N="53" REF="29">
<HI>yn eu mwynhau.</HI> Darfyddo i ti gael golud, na ddywaid, <HI>Hyn a gefais i drwy fy noethineb a'm callineb fy bun:</HI> Ca|nys pa nifer o ddynion a chanddynt gymmaint dealldw|riaeth a doethineb ac &s;ydd gennit titheu, nid oes gan|ddynt ddegwm dy y&s;t&acirc;d ath gyfoeth di? Na ddywaid chwaith, <HI>Hyn a gefais i drwy fy mhoen a'm llafur a'm hegni fy hunan;</HI> Canys pa nifer o ddynion a fuont mor ddiwyd a thitheu, ac etto ni chow&s;ant hwy cymmaint o ffynniant ac a gefai&s;t di? Ac am hynny dywaid gyd&acirc; J&ocirc;b, <HI>Hyn a roddodd yr Arglwydd,</HI> Job 1. 21.</P>
<P>II. <HI>Bendithia Dduw am yr hyn &s;ydd gennit:</HI> Medd yr Apo&s;tol, <HI>Ym mhob dim diolchwch, canys hyn yw ewyllys Duw yn Ghri&s;t Je&s;u tu ac attoch chwi, 1 The&s;.</HI> 5. 18. Hynny yw, hyn yw'r peth a arwyddoc&aacute;odd yr Arglwydd drwy ei fab Je&s;u Ghri&s;t i fod yn ewyllys iddo, ac mewn rhyw f&ocirc;dd yr hyn oll y mae ef yn ei ofyn gennym ni am yr holl drugareddau a dder|byniwn ni oddiwrtho ef. Ac am hynny fel yr wyt ti yn derbyn dim trugaredd a bendith oddiwrth Dduw, na phalla o roddi iddo y moliant ar gogoniant am hynny.</P>
<P>III. <HI>Cais ganfod cariad enwedigol Duw tu ac&punc; attat ti mewn trugareddau cyffredinol.</HI> Canys pa ddaioni a wnaiff mwyni|ant a gaffech di o ddim i ti, oni fedri ganfod <HI>trugaredd</HI> Dduw tu agattat, yn gy&s;tal ai <HI>helaethrwydd,</HI> yn y peth?</P>
<P>Cwe&s;t. <HI>Pa fodd y gallaf wybod fod y trugareddau hynny o|ddiallan yr wyfi yn eu mwynhau wedi eu cyfrannu i mi mewn cariad a ffafor?</HI></P>
<P>Att. 1. <HI>Os ydynt yn ennyn dy galon &acirc; chariad i Dduw,</HI> gan beri i ti ei garu ef yn fwy, o herwydd iddo f&ocirc;d mor haelionus tu ag attat. Canys Rheol &s;iccr yw hwn, <HI>Beth bynnag a baro gariad, oddtwrth gariad y mae yn dyfod.</HI> Hola gan hynny a ddarfu ir pethau da ymma oddiallan yr wyt ti mor helaeth yn eu mwynhau, weithio dy ga|lon di i w&icirc;r gariad i Dduw; canys os felly y bu, yna y gelli dy &s;iccrhau dy hun ddarfod eu cyfrannu hwynt i ti mewn cariad; a thi a elli edrych arnynt megis arwy|ddion o gariad a ffafor enwedigol Duw.</P>
<P>2. <HI>Os cei di ynot dy hun ewylly&s;garwch i anrbydeddu Duw yn arfer y pethau daionus hynny a dderbyniai&s;t di oddiwrtho,</HI> drwy roddi allan gyfran o honynt tu ag at gynnal addo|llad
<PB N="54" REF="30">
Duw, neu tuagat gynnorthwyo tlodion Duw, yna mae gennyt &s;iccrwydd cy&s;&s;urlawn ddarfod eu cyfrannu hwynt i ti mewn cariad.</P>
<P>3. <HI>Os oes gofid ar dy galon na ddarfu i ti atteb i dirion|deb yr Arglwydd tu ag attat;</HI> f&ocirc;d dy ymarweddiad di mor anghyfattebol iw ra&s;ol ragluniaethau ef tu ag attat; nad ydwyt ti mewn me&s;ur yn y b&ycirc;d yn byw yn addas iw ha|elioni ef tu ag attat. Hyn &s;ydd arwydd eglur, fod yr hyn a dderbyniai&s;t di gan Dduw, wedi ei gyfrannu i ti mewn cariad, ac y gelli di edrych arno megis arwydd oi gariad ai ffa&s;or enwedigol ef.</P>
<P>IV. <HI>Gwilia rhag cael dy chwythu i fynu gan falchder, a chais fod yn o&s;tyngedig dan helaethdra;</HI> bod yn i&s;&s;el yn dy feddy|liau dy hun, pan wyt ti yn uchel yn y b&ycirc;d; yr hyn yn ddiau a fydd dy ogoniant; canys harddwi&s;g yw go&s;tyn|geiddrwydd, fel y mae 'r Apo&s;tol <HI>Petr</HI> yn arwyddocau dan yr ymadrodd hwnnw, 1 <HI>Pet. 5. 5. Ymdrw&s;iwch &acirc; go&s;tyng|eiddrwydd, megis &acirc; harddwi&s;g.</HI> Llaweroedd a dybiant mai daro&s;tyngiad yw go&s;tyngeiddrwydd, ond y&s;pryd Duw &s;y yn ei gyfrif yn harddwch. Am hynny medd yr Apo&s;tol <HI>Jaco, Llawenyched&punc; y cyfoethog yn ei ddaro&s;tyngiad,</HI> Jac. 1. 10. Hynny yw, Llawenyched yn ei o&s;tyngeiddrwydd, o her|wydd rhoddi o Dduw iddo ef galon i&s;el a go&s;tyngedig, er maint ei &s;awredd ai olud yn y b&ycirc;d, am fod ganddo <HI>feddwl i&s;el, mewn cyflwr uchel;</HI> canys cl&ocirc;d gw&ycirc;r cyfoe|thogion yw, pan wnaeth Duw hwynt yn <HI>uchel</HI> yn y b&ycirc;d, eu b&ocirc;d bwythau yn <HI>i&s;el</HI> ac yn o&s;tyngedig yn eu meddy|liau eu hunain.</P>
<P>V. <HI>Llafuria am y gwir olud y&s;prydol, &s;ef, iachu&s;awl, San|cteiddrym radau,</HI> fel y byddech di dy hun yn oludog, ac nid dy gift yn unig. A diau, fod gw&ycirc;r goludog, yn a|nad pawb eraill, yn &s;efyll mewn mwy ei&s;iau o radau &s;an|cteiddwaith; o achos bod eu golud yn faglau tramawr iddynt hwy, ac yn acho&s;ion o bechod, megis ac y mae &s;iacced laes neu goat h&icirc;r mewn mwy pergyl o ddiblo, nag un gwtta. Oh gan hynny erfyn gan Dduw na rotho ef mo honot di heibio &acirc; phethau 'r byd hwn; eithr ar iddo ef yngh&ycirc;d &acirc;i fendithion oddiallan, roddi i ti ei &s;endithion oddi fewn, gwir, iachu&s;awl, a &s;ancteiddrym
<PB N="55" REF="30">
radau, yn enwedigol y gr&acirc;s o dlodi y&s;prydol, yr hwn yw &s;ylfaen gwynfyd; canys, medd ein Iachawdwr, <HI>Gwyn eu byd y tlodion yn yr y&s;pryd, canys eiddynt yw teyrnas nefoedd, Mat.</HI> 5. 3. Ymadrodd godidog ydoedd hwnnw o'r eiddo <HI>Luther,</HI> pan anfonodd Tywy&s;ogion <HI>Germania</HI> iddo fawr anrhegion, Proffe&s;&s;u yr wyfi ar gyhoedd, medd ef, <HI>Na fynnai mo'm bodloni gan yr Arglwydd felly.</HI> Gwn&acirc; ditheu yn yr un m&ocirc;dd, cymmer arnat yr unrhyw wrolfr&ycirc;d.</P>
<P>VI. <HI>Dymuna yn ddifrifol, a llafuria yn ddigellwair, drwy arfer pob moddion, am gael hawl yn Je&s;u Ghri&s;t,</HI> yn yr hwn y mae golud a thry&s;orau yn rhagori holl olud a thry&s;o|rau'r byd. Efe yw'r try&s;or a guddiwyd yn y maes, ar perl gwerthfawr hwnnw, o ran yr hwn yr aeth y March|nattwr doeth, ac a werthodd gymmaint oll ac a feddei, ac ai prynnodd, <HI>Mat. 13. 44, 46. Abraham,</HI> er bod ganddo helaethrwyd o bob pethau oddiallan, etto a lefodd a|llan, <HI>Arglwydd Dduw, beth a roddi di i mi? gan fy mod yn myned yn ddiblant.</HI> Felly ditheu, yn y mwyniant o'th he|laethrwydd oddiallan, yn yr un m&ocirc;dd llefa allan, <HI>Ar|glwydd, beth yw byn i g&ycirc;d? gan fy mod yn myned heb Gri&s;t.</HI></P>
<P>VII. <HI>Cyfranna allan o'th y&s;t&ocirc;r tu ag at gyfreidiau eraill.</HI> Fel y mae rhoddi ir tlawd yn ddyled&s;wydd &s;y yn &s;efyll ar bawb ar &s;y mewn gallu, felly yn enwedigol ar y rhai goludog. Am hynny y mae yr Apo&s;tol <HI>Paul</HI> yn ewyll|y&s;&s;io i <HI>Timotheus Orchymmyn ir rhai &s;y oludog yn y byd ymma, ar iddynt wneuthur daioni, ymgyfoethogi mewn gweithredoedd da.</HI> &amp;c. 1 <HI>Tim.</HI> 6. 17, 18.</P>
<P>I'ch bywiogi chwi yn well ir Ddyled&s;wydd hon, y&s;ty|riwch y ddau Re&s;wm ymma.</P>
<P>1. <HI>Hwn yw diben enwedigol Duw yn rhoddi ychwaneg i rai nag i eraill,</HI> fel y byddei ir rhai &s;ydd ganddynt fwy o helaethrwydd gyfrannu allan o hwnnw ir rhai &s;ydd mewn ei&s;iau. Hyn y mae Saint <HI>Paul</HI> (2 <HI>Cor.</HI> 8. 14, 15.) yn ei ga&s;glu oddiwrth gyfranniad y Manna, (<HI>Exod.</HI> 16. 18.) Canys y rhai a ga&s;cla&s;ant fwy nag oedd yn angenrhei|diol iddynt eu hunain a'u teuluoed, a roe&s;ant o'u helae|thrwydd ir rhai oedd heb ddigon.</P>
<P>2. <HI>Nid yw'r cyfoethogion Arglwyddi ar yr helaethrymydd a feddont, ond Goruchwylw&ycirc;r;</HI> Ac am hynny rhaid iddynt
<PB N="56" REF="31">
gyfrannu o hono yn &ocirc;l meddwl yr Arglwydd; a hynny yw, rhyw gyfran o hono ir tlodion, a rhaid iddynt ro|ddi cyfrif am dano, <HI>Luc.</HI> 16. 2.</P>
<P>Ac am hynny o'r holl ddynion anrhugarog, y mae nhwy yn haeddu mwyaf gogan, y rhai &s;ydd oludog, a chen|ddynt ddigon iddynt eu hunain, ac i eraill hefyd, ond nid ydynt er hynny yn rhoddi cyfran yn y byd ir tlodi|on. Y cyfryw un ydoedd y g&wcirc;r goludog hwnnw yn y ddam|meg, am yr hwn y dywedir, <HI>Y gwi&s;cid ef &acirc; phorphor, ac &acirc; lliain main, a'i f&ocirc;d yn cymmeryd byd da yn helaethwych beu|nydd;</HI> ac etto fe arwyddoceir, <HI>Na chyfrannodd ef i Lazarus druan mor briw&s;ion a &s;yrthiei oddi ar ei fwrdd.</HI> Bydded ir cyfryw w&ycirc;r goludog anrhugarog ddwys y&s;tyried diwedd y g&wcirc;r goludog hwnnw, ac ymgynnhyrfu o hyn allan r ddal&s;ulw yn dda ar ddyled&s;wydd arbennig &s;y yn perthyn iddynt, yr hon yw, b&ocirc;d yn rhwydd ac yn barod, yn hael ac yn &s;yberlan yn cyfrannu i gyfreidiau 'r tlodion. Nid yw 'n ddigon i gyfoethogion wneuthur daioni, oddi|eithr iddynt <HI>ymgyfoethogi mewn gweithredoedd da;</HI> Megis mai eich Golud chwi yw H&acirc;d Duw i chwi, felly eich gweith|redoedd da ydynt eich h&acirc;d chwithau a haywyd i Dduw: megis ac y dylaech chwi ddwyn allan gn&wcirc;d cyfattebol i H&acirc;d Duw, felly y dyru Duw i chwithau gn&wcirc;d cyfatte|bol i'ch h&acirc;d chwi; yn yr achos ymma y: dywaid yr A|po&s;tol, <HI>Yr hwn &s;ydd yn hau yn holaeth a f&ecirc;d yn helaeth</HI> 2 Cor. 9. 6. Er nad yw Duw yn gobrwyo neb drwy ffordd o haeddiant er mwyn eu gweithredoedd; <HI>er hynny efe a d&acirc;i i bob &ucirc;n yn &ocirc;l ei weithredoedd,</HI> Rhuf. 2. 6. Yn gymmaint ac na b&ycirc;dd dim colled i w&ycirc;r cyfoethogion drwy ymgy|foethogi mewn gweithredoedd da, ond yn hyttrach lla|wer iawn fydd o ynnill drwy hynny. Mawr gamgym|meriad bagad yw, ei bod hwy yn tybied mai colled y|dyw yr hyn a roddant ir tlodion; lle mewn gwirionedd y m&ocirc;dd oreu yw hynny i beri angwanegiad iw cyfoeth hwynt, <HI>Dihar.</HI> 11. 24. Medd y gwr doeth, <HI>Rhyw un a wa&s;|car ei dda, ac fe a chwanegir iddo: a rhyw un arall a arbed mwy nag a weddai, ac a &s;yrth i dlodi.</HI> Ac eilwaith, <HI>Dihar. 19. 17. Y neb a gymmero drugaredd ar y tlawd, &s;ydd yn rhoddi echwyn i'r Arglwydd: a'i r&ocirc;dd a d&acirc;l efe iddo drachefn.</HI> Chwi
<PB N="57" REF="31">
a gewch ymma, fel y gallaf ei alw ef, Fil dan law Dduw ei hunan, ym mha un y mae efe yn cyfaddef, ei fod ef yn Ddyledwr i bob d&ycirc;n trugarog.</P>
</DIV2>
<DIV2 N="15" TYPE="chapter">
<HEAD><HI>PEN. XV.</HI> Hyfforddiadau ir Tlodion.</HEAD>
<P>AR &ocirc;l rhoddi Hyfforddiadau ir Goludog, mi a ddeuaf yn awr i roddi Hyfforddiadau ir Tlodion, y rhai &s;y yn &s;efyll mewn cymmaint o ei&s;iau a'r rhai o'r blaen.</P>
<P>I. <HI>Gwn&acirc; dy oreu ar f&ocirc;d yn fodlon i'th y&s;t&acirc;d,</HI> gan mai dyna y rhan a ordeiniodd Duw i ti; ac na rwgnach yn erbyn ei <HI>Ragluniaeth</HI> ef, o herwydd nad oes gennyt gerdod he|laethach; yr hwn yw cyngor yr Apo&s;tol <HI>Paul, O bydd gen|nym ymborth a dillad, ymfodlonwn ar hynny,</HI> 1. Tim. 6. 8.</P>
<P>Cwe&s;t. <HI>Ym mha beth y mae'r bodlonrwydd hwn yn &s;efyll?</HI></P>
<P><HI>Atteb.</HI> Yn dwyn eich meddyliau i lawr at eich y&s;t&acirc;d a'ch cyflwr pre&s;ennol. Mawr gamgymmeriad bagad yw, ei bod hwy yn tybied mai mewn helaethrwydd y mae y bodlonrwydd ymma yn &s;efyll, yn codi eu hy&s;t&acirc;d i fynu ir cyfryw bennod, gan feddwl y byddent hwy yno yn fodlon; lle-mewn gwirionedd y mae gwir fodlonrwydd yn hyttrach yn &s;efyll mewn cyhydedd, cyfattebwch a chy|dweddwch rhwng y&s;t&acirc;d gwr a'i feddwl, efe yw 'r g&wcirc;r bodlongar, yr hwn y mae ei feddwl a'i ddymuniad yn &s;efyll yn gydwedd &acirc;'i y&s;t&acirc;d.</P>
<P>O ran per&s;wadio y rhai Tlodion yn well ir ddyled|&s;wydd hon o fodlonrwydd, mi a o&s;odaf ar lawr ychy|dig o Y&s;tyriaethau.</P>
<P>1. <HI>Fod y rhai &s;ydd ganddynt ymborth a dillad digonol, yn mwynhau cymmaint ag y mae 'r dynion cyfoethoccaf ar &s;y ar y ddaiar:</HI> ar yr hyn y dywaid yr Apo&s;tol yn y lle a gry|bwyllwyd am dano or blaen, <HI>O bydd gennym ymborth a di|llad, ymfodlonwn ar hynny,</HI> 1 Tim. 6. 8. Er meddu o dd&ycirc;n fwy n&acirc; mwy o dda 'r b&ycirc;d ymma, er hynny nid yw ef yn mwynhau ddim mwy o honynt nag y mae ei hun yn ei fwytta ac yn ei yfed, ac yn ei wi&s;co, canys y cwbl
<PB N="58" REF="32">
dros ben hynny &s;ydd yn myned i eraill, ac nid yw ddim iddo ef. Ac felly ni ddichon gwr goludog gael dim ych|waneg o wir ddaioni oddiwrth ei fawr gyfoeth nag y mae ei wei&s;ion yn ei gael; canys rhaid yw llenwi eu bo|liau hwythau, a dilladu eu cefnau allan oi olud ef, yn gy&s;tal ar eiddo ei hun.</P>
<P>2. <HI>Fod y&s;t&acirc;d pob d&ycirc;n wedi ei threfnu gan Dduw,</HI> yr hwn megis ac y mae ef yn Arglwydd goruchaf Nef a Daiar, ac y dichon wneuthur &acirc; ni fel y gwelo yn dda; felly y mae ef yn anfeidrol mewn doethineb, a thrwy hynny yn gwybod pa y&s;t&acirc;d &s;ydd oreu a chymmhwy&s;af i ni, a hynny yn well nag y gwyddom ni ein hunain; ie, ac y mae ef yn oludog o drugaredd a daioni, a thrwy hynny yn ewylly&s;gar ac yn barod i wneuthur yr hyn yn ei ddoe|thineb y mae ef yn gwybod ei fod yn oreu ac yn gym|hwy&s;af i ni. Yr hyn ped y&s;tyrid yn ddifrifol, a fyddei yn f&ocirc;dd enwedigol i weithio ein calonnau i ryw fe&s;ur o fodlonrwydd yn ein y&s;tad a'n cyflwr gwaelaf.</P>
<P>3. <HI>Fod cyfoeth yn rwy&s;tr mawr yn y ffordd tua 'r nefoedd.</HI> Deliwch &s;ulw ar ymadrodd ein Iachawdwr, <HI>Luc. 18. 24, 25. Mor anhawdd yr &acirc; y rhai y mae golud ganddynt i mewn i deyrnas Dduw!</HI> Gan arwyddocau fod cyfoeth yn rwy&s;tr mawr i iechydwriaeth dynion. Onid ydyw gan hynny yn drugaredd oddiwrth Dduw i ti, ei fod ef yn gwneuthur dy ffordd a'th fynediad di yn rhwyddach, ac yn llai pe|ryglus tua 'r nef, n&acirc; ffordd dy gymydogion goludog? yn ddilys pan fyddych ar farw, ni bydd gennit ond y|chydig achos i ach&wcirc;yn am dy ddiffyg o gyfoeth ac amlder.</P>
<P>II. <HI>Gwn&acirc; dy oreu ar f&ocirc;d yn gyfoethog mewn gr&acirc;s;</HI> ie po <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">lottaf wyt ti o ran dy bwrs, cais fod o hynny yn gy|foethoccach mewn gras, ac yna ni bydd dy dlodi bydol yn ddim rhwy&s;tr i'th y&s;prydol oruchafiaeth, ond yn hwy|lu&s;der neu gynnorthwy, yn gymmaint ai fod yn dy roddi di mewn gwell cyflwr; gan weled <HI>mai Tlodion y byd hwn,</HI> yw y rhai y mae'r Arglwydd yn arferol oi gwneuthur <HI>yn gyfoethogion mewn ffydd, ac yn etifeddion o'i deyrnas,</HI> Jac. 2. 5. A mynych y darllennwn, <HI>mai'r Tlodion a dderbynia&s;ant yr Efengyl,</HI> nid yn unic y tlodion yn yr y&s;pryd, ond y tlo|dion
<PB N="59" REF="32">
hefyd mewn pwrs. Ac am hynny er bod dy gyflwr oddiallan yn dlawd ac yn wael, etto gwyb&ycirc;dd dy f&ocirc;d mor gymmwys i dderbyn gr&acirc;s ymma, a gogoniant hefyd ar &ocirc;l hyn, ag yw neb arall pwy bynnag. Ymgynhyrfa gan hynny drwy weddi wre&s;og, dyfal ddarllen, a mynych wrando y Gair, i gynnyddu mewn gr&acirc;s, ie i gynnyddu yn gyfoethog mewn gr&acirc;s, fel y gallech er dy fod yn dlawd ymma, f&ocirc;d yn etifedd y Nefoedd er hynny, a phan fyddech farw, y derbynnier di gyd&acirc; <HI>Lazarus</HI> i fynwes <HI>Abraham.</HI></P>
<P>III. <HI>Yn dy ddiffygion a'th anghennion mwyaf, gwn&acirc; dy oreu ar fyw drwy ffydd yn Rhagluniaeth Duw,</HI> gan bwy&s;o yn hy|derus arno ef am gy&s;urlawn ddiwallrwydd o b&ocirc;b pe|thau da am&s;erol angenrheidiol. O ran dy annogaeth i hyn dal &s;ulw ar yr addewid gra&s;ol hwnnw, <HI>P&s;al. 34. 10. Y mae ei&s;iau a newyn ar y llewod ieuaingc. ond y &s;awl a gei|&s;iant yr Arglwydd, ni bydd arnynt ei&s;iau dim daioni:</HI> Nid yw yn dywedyd, hwy a g&acirc;nt helaethrwydd, <HI>ond ni bydd ar|nynt ei&s;ieu dim ar &s;y yn dda iddynt;</HI> ac am hynny eb ein Achubwr, <HI>Mat. 6. 25, 26. Na ofelwch am eich bywyd, pa beth a fwyttaoch, neu pa beth a yfoch; nac am eich cyrph, pa beth a wi&s;coch; onid yw'r bywyd yn</HI> fwy n&acirc;'r <HI>bwyd, a'r corph yn fwy na'r dillad? Edrychwch ar adar y Nefoedd; oblegid nid ydynt yn hau, nac yn medi, nac yn cywain i yfcuboriau, ac y mae eich T&acirc;d nefol yn eu porthi hwy: onid ydych chwi yn rhagori llawer arnynt hwy?</HI> Ymma y mae'n Hachubwr drwy amryw Re&s;ymmau yn cei&s;io cynghori ei ddi&s;cyblion, i ymgadw rhag meddyliau a gofalon anobeithiol ynghylch eu hymborth a'u dillad, a'u per&s;wadio i fyw drwy ffydd yn Rhagluniaeth Duw am yr unrhyw.</P>
<P>1. Y Rhe&s;wm cyntaf a dynnir oddiwrth y peth &s;ydd fwy at y peth &s;ydd lai fal hyn: Rhoddodd Duw i chwi y peth &s;ydd fwy, am hynny efe a ddyru i chwi yr hyn &s;ydd lai: efe a roddodd i chwi <HI>fywyd,</HI> am hynny ni necc&acirc; ef chwi o <HI>Ymborth;</HI> efe a roddodd i chwi <HI>Gorph,</HI> am hynny ni attal ef <HI>ddillad</HI> rhagoch. Y rhe&s;wm ymma y mae ein Achubwr yn ei adrodd yn y geiriau hyn, <HI>Onid yw'r bywyd yn fwy n'ar bwyd? a'r corph yn fwy n&acirc;'r dillad?</HI> Gan arwyddocau, y bydd i Dduw, yr hwn a roddes i
<PB N="60" REF="33">
chwi fywyd a chorph, yn ddiammeu ddarparu ymborth a dillad iddynt, y rhai ydynt lai. Efe a roddodd i chwi eich <HI>hanfod</HI> neu eich <HI>&s;ylwedd,</HI> am hynny ni ettyl ef oddi wrthych ddim <HI>o'r angenrheidiau a berthynant iddo</HI></P>
<P>2. Yr ail Rhe&s;wm a dynnir oddiwrth yr hyn &s;ydd lai at ei fwy; ac fe ellir ei o&s;od ar lawr fel hyn: Yr hwn fydd yn rhag ddarparu dros yr Adar, a ragddarpara yn fwy o lawer dros ddynion; Eithr y mae Duw yn rhag|ddarparu dros Adar y Nefoedd, am hynny efe a rag|ddarpara dros ddynion yn fwy o lawer; yr hwn re&s;wm yn hyn o fan a helaethir ac a gadarnheir drwy ddau o ymre&s;ymiadau.</P>
<P>1. Y cyntaf <HI>oddiwrth y modd y canhiateir i ddynion gael eu hymoorth, yr hwa y mae Adar y nefoedd hebddo;</HI> canys yn gymmaint a b&ocirc;d dynion yn Aredig, yn Hau, yn Medi, ac yn Cywain eu h&ycirc;d i Y&s;cuboriau, ac felly ganddynt fodd iw cynnal eu hunain nad oes gan Adar y Nefoedd, <HI>Ob|legid nid ydynt hwy yn hau, nac yn medi, nac yn cywain i y&s;cyboriau;</HI> &s;ef, nid oes ganddynt, ac nid ydynt yn arfer y moddion o ragddarparwch ac y mae dynion, ac er hynny nid ydynt heb ddarparu iddynt ymborth cymmwys digonol, am fod Duw yn eu porthi hwy; Pa ham ynteu y bydd i ddynion, &s;ydd ganddynt y cyfryw foddion o ragddarparwch, anhyderu ar Ragluniaeth Dduw? ac ar hynny eu blino a'u cythryblu eu hunain &acirc; gofalon am ymborth, pa beth a fwyttaont, a pha beth a yfont, gan fod Duw yn darparu dros Adar y Nefoedd, y rhai nid oes ganddynt ddim moddion cyffredinol o ddarparwch?</P>
<P>2. <HI>Oddiwrth odidowgrwydd d&ycirc;n rhagor aderyn,</HI> adrodde|dig yn y geiriau ymma, <HI>Onid ydych chwi yn rhagori llawer arnynt hwy?</HI> gan arwyddocau, fod dynion yn rhagori lla|wer ar Adar y Nefoedd; ac am hynny, gan fod Duw yn rhagddarparu dros Adar y Nefoedd, mwy o lawer y rhagddarpara ef dros ddynion, yn enwedigol dros ei blant ei hun; canys pwy yw 'r hwn a bortha ei Weilch neu Hebogiaid, ai Fytheiaid, ac a oddef iw blant newy|nu o ddiffyg digonedd o ymborth? ac am hynny mae i chwi achos da ym mhob cyfyngderau ac anghennion i fyw drwy ffydd yn rhagluniaeth Duw.</P>
</DIV2>
<DIV2 N="16" TYPE="chapter">
<PB N="61" REF="33">
<HEAD><HI>PEN. XVI.</HI> Am ymddygiad Cri&s;tianogaidd tan Wradwyddiadau.</HEAD>
<P>I. <HI>GWiliwch [neu gochelwch] ddatcuddio dim Annhymmer na Gw&ycirc;n neu boethder tan eich Gwradwyddiadau.</HI> Nid wyfi yn gwadu na ellwch chwi, ac na ddylaech fod yn deimladwy o'r cam a wneir &acirc;'ch enw chwi, canys megis ag <HI>y mae enw da yn well nag ennaint gwerthfawr,</HI> Preg. 7. 1. Felly cael enw drwg &s;ydd farnedigaeth fawr; ac am hynny ni ddylaech chwi mor bod yn annheimladwy o'r cam a wneir i'ch enw drwy enllibion a gwradwyddiadau, gan ddywedyd, <HI>Siariaded dynion am danaf y peth a welont yn dda, nid oes fatter gennif, cyhyd ac yr adwaenwyf fy ni|niweidrwydd fy hun;</HI> canys er bod ty&s;tiolaeth och dini|weidrwydd eich hunain yn &s;ail o diddanwch i chwi; etto rhaid i'ch gofal f&ocirc;d nid yn unic ar eich go&s;od eich hu|nain yn brofedig gan Dduw, eithr gan ddynion hefyd; ar f&ocirc;d mor ofalus am eich enwau da ac y bo 'n bo&s;&s;ibl i chwi allu; ond etto ni ddylaech chwi ddatcuddio dim annhymmerwch neu wynniau ar ymadroddion gwradwy|ddus gan eraill i'ch erbyn. Canys,</P>
<P>1. Hynny a rydd achos gyfiawn i eraill i farnu, eich bod chwi yn wir euog o'r petnau hynny y ceblir chwi am danynt.</P>
<P>2. Eich anhymmerwch a'ch ffromder a aflonydda eich y&s;prydoedd yn fawr iawn, ac a'ch anghymhwy&s;a i gy|flawni un ddyled&s;wydd dda yn yr iawn fodd.</P>
<P>II. <HI>Gochelwch dalu yn &ocirc;l ammarch am ammarch, neu &s;en am &s;nn,</HI> yr hyn &s;ydd anweddus iawn i Gri&s;tion, ac yn|teu yn hynny mor annhebyg i Gri&s;t, Yr hwn, fal y lle|fara yr Apo&s;tol <HI>Petr, Pan ddifenwyd ni ddifenwodd dra|chefn,</HI> 1 Pet. 2. 23.</P>
<P>III. <HI>Na chymmerwch arnoch fod yn dal ond ychydig neu ddim ar y gwradwyddiadau a deflir arnoch. Solomon</HI> a ddywaid, <HI>Dih 19 11 Harddwch d&ycirc;n yw iddo fyned tros gamwedd,</HI> hyn|ny
<PB N="62" REF="34">
yw, bod heb gymmeryd arno wybod dim oddiwrtho. Ac yn ddiau y f&acirc;th oreu ar ymddial yw efe, ar a alloch chwi ei gymmeryd ar eich gwarthruddw&ycirc;r; canys ni ddichon bod dim mwy blinder i'ch enllibus warthruddiwr, na'ch gwe|led chwi heb gennych ond ychydig neu ddim matter am ei wradwyddiadau ef i'ch erbyn: a phwy bynnag a wne|lo brawf o'r peth a gaiff weled y blina ef fwy ar ei Wrthwynebwr drwy ei ddi&s;tawrwydd, n&acirc; phe rhoddai iddo herr am herr.</P>
<P>IV. <HI>Pan goder drygair am danoch, na fyddwch cymmaint yn ymofyngar pwy a'i cododd, ac y byddoch yn ofalus i wneuthur defnydd da a &s;ancteiddiedic o hono.</HI> Ir diben ymma gwyby|ddwch, ac y&s;tyriwch, fod y drygair a godwyd am da|noch naill ai yu w&icirc;r ai yn <HI>anwir:</HI> os gw&icirc;r, yna chwi a ellwch ganfod B&ycirc;s Duw ar flaen tafodau eich gelynion, yn pwyntio at ei'ch pechodau chwi, ac yn eich galw i ymo&s;twng am danynt. Eithr os <HI>anwir</HI> yw 'r gair a god|wyd am danoch, etto chwi a ellwch wrando arno megis galwad oddiwrth Dduw, i edrych yn fanylach arnoch eich hunain, rhag eich goddiwes a'r pechod hwnnw, am yr hwn ar yr am&s;er pre&s;ennol yr ydys ar gam yn ach|wyn arnoch: canys Duw ac ynteu yn gwybod eich tym|mer a'ch tueddiad, &s;y yn canfod y&s;gatfydd eich bod yn dueddol atto ef, ac am hynny mae ef yn goddef i eraill haeru hynny arnoch, er ei f&ocirc;d yn anwir, yn unic o ran ei ragflaenu, fel na'ch goddiwedder ganddo: ac fal hyn y gellwch wneuthur defnydd da or achwynion ffal&s;af a chwerwaf a ddyru eich gwrthwynebw&ycirc;r yn eich er|byn.</P>
<P>V. <HI>Gwnewch eich goreu ar rodio yngwrthwyneb ir hyn a roddir i'ch erbyn, er bod hynny yn anwir.</HI> Megis o ran ec|&s;ampl, Os rhoddir Rhagrith i'ch erbyn, nad ydych chwi odim gwell na Rhagrithw&ycirc;r: ymgei&s;iwch am fwy o bur|deb, ac ymrowch i gwplau y cwbl a wneloch yn fwy o ran parch i Dduw, nag i ddynion: os rhoddir Balchder i'ch erbyn, ymddygwch yn fwy go&s;tyngedig ac i&s;el, fel yr ymddango&s;o eich go&s;tyngeiddrwydd i bawb, ac felly y gyrro eich ymarweddiad chwi eich gelynion yn eu celwydd.</P>
<P><PB N="63" REF="34">VI. <HI>Ewch a lledwch eich gwradwyddiadau ger bron Duw mewn Gweddi,</HI> megis ac y lledodd <HI>Hezeciah</HI> y llythyr o gabledd <HI>Rab&s;aceh,</HI> ac hy&s;py&s;wch eich matter iddo ef, gan ddei&s;yf cymmorth a chadernyd oddiwrtho ef, iw dwyn hwynt yn gri&s;tianogaidd, ac yna ni bydd rhaid i chwi ammau na chewch chwi ei ra&s;ol ddiddanwch ai gynn|horthwy ef i'ch cynnal.</P>
</DIV2>
<DIV2 N="17" TYPE="chapter">
<HEAD><HI>PEN. XVII.</HI> Am ein bymddygiad dan Goliedion, Croe&s;au, a Chy&s;tu|ddiau.</HEAD>
<P>YN gymmaint a b&ocirc;d pob-d&ycirc;n oll cyhyd ac y b&ocirc;nt byw ymma yn y byd hwn, yn hyrwym i amryw Go|lledion, Croe&s;au, a Chy&s;tuddiau; am hynny anghenrhaid yw i mi roddi i chwi rai hy&s;forddiadau pa fodd y mae i chwi ymddwyn yn yr acho&s;ion hynny, ar hyfforddiadau yw y rhai hyn.</P>
<P>I. Pan drino Duw chwi &acirc; dim colledion, Gwrthwyne|bion, neu gy&s;tuddiau, gwnewch eich goreu ar eu dwyn hwynt yn <HI>Gri&s;tianogawl:</HI> ir diben hwnnw deliwch &s;ulw ar y Rheolau hyn,</P>
<P>1. <HI>Dygwch hwynt yn deimladwy:</HI> mae 'r Arglwydd yn di&s;gwil i ni f&ocirc;d yn deimladwy o bwys ein cy&s;tuddiau, ni fynnai ef i ni mor bod megis <HI>Stoicciaid,</HI> neu Gy&s;&s;ion, y rhai ni chlywant oddiwrth ei wialennodiau ef, ond me|gis plant y mynnai ef i ni fod yn deimladwy o farwin|dod neu do&s;tedd y wialen. Dyma fal yr oedd <HI>Job,</HI> Pen. 1. 20.</P>
<P>Mae dau Ormodedd y rhai yr ydym ni yn barod iawn i redeg iddynt yn am&s;eroedd cy&s;tuddiau, y naill yw <HI>Dirmygu</HI> cy&s;tuddiau, y llall yw <HI>Ymollwng</HI> danynt, y ddau ymma a grybwyllir wrthym gan yr Awdur at yr <HI>Hebrae|aid,</HI> Heb. 12. 5. <HI>Fy m&acirc;b, na ddirmyga gerydd yr Arglwydd, ac nac ymollwng pan ith argyoedder ganddo:</HI> Dyma 'r ddau or|modedd &s;ydd i ni iw gochelyd yn ofalus ar am&s;eroedd cy&s;tuddiau.</P>
<P><PB N="64" REF="35">1. <HI>Gochelwn ddirmygu</HI> neu ddiy&s;tyru cerydd yr Arglw|ydd, drwy ddywedyd, os myn Duw gymmeryd fy <HI>ngolud,</HI> cymmered ef: os myn ef gymmeryd fy <HI>Ngwr,</HI> neu fy <HI>Ng|wraig,</HI> neu fy <HI>Mhlentyn,</HI> cymmered hwynt: hyn &s;ydd <HI>ddir|mygiad</HI> ar gerydd yr Arglwydd, ie gofalu ychydig am dano, yr hyn &s;y yn anfodloni Duw yn fawr.</P>
<P>2. <HI>Gochelwn ymollwng</HI> dan ein colledion, gwrthwynebi|on, a chy&s;tuddiau: megis pan fo marw Plant, yna marw hefyd o y&s;pryd t&acirc;d neu fam: neu pan fo marw G&wcirc;r, yna marw o y&s;pryd y Wraig hefyd: hyn &s;ydd yn ymollyn|giad tan faich ein cy&s;tuddiau, megis pe baent yn anfad o bwys na ellid moi oddef.</P>
<P>2. Os mynnech chwi ddwyn eich cy&s;tuddiau yn Gri&s;ti|anogaidd, dygwch hwynt <HI>gydag ymynedd a di&s;tawrwydd,</HI> yn &ocirc;l ec&s;ampl Dafydd, yr hwn pan o&s;ododd Duw ei law ar ei gefn ef, ynteu yn ebrwydd a o&s;ododd ei law ar ei e|nau, fel yr ymddengys wrth ei ymadrodd ef ei hun, <HI>Aethum yn fud, ac nid agorais fy ngenau, canys ti a wnae|tho&s;t hyn,</HI> P&s;al. 39. 9.</P>
<P>Y goddefgar ddi&s;taw ddygiad ymma ar gy&s;tuddiau a o&s;odir yn wrthwyneb i ddau beth. 1. <HI>I rwgnach oddi|fewn</HI> o ran Rhagluniaethau Duw tu ac attom. 2. <HI>I a|chwyn a murmur oddiallan</HI> yn eu herbyn hwynt, y rhai 'n ill dau &s;ydd raid eu gochelyd yn ofalus.</P>
<P>1. Rhaid i chwi ochelyd yn ofalus <HI>rhag grwgnach oddi|fewn</HI> yn erbyn trefniadau Rhagluniaeth Duw tu ag attoch, pa dymme&s;tloedd bynnag &s;ydd o'r tu allan i chwi, ie ac yn chwythu arnoch, etto eich calonnau chwi oddifewn a ddylent f&ocirc;d yn dawel ac yn llonydd. Beth er b&ocirc;d ym|driniaeth yr Arglwydd &acirc; chwi yn d&ocirc;&s;t iawn? etto ni ddylech chwi mor grwgnach wrth hynny, ond ymo&s;twng iddo yn llonyddaidd ac yn ddi&s;taw, gan gydnabod &acirc;g u|niondeb Duw yn ei ymddygiad tu ac attoch, fal megis ac y mae ef yn gyfiawn yn ei holl ffyrdd, felly yn neill|tuol tu ag attoch chwi; ac am hynny chwi ddylech ddy|wedyd g&ycirc;d &acirc; h&ecirc;n <HI>Eli, 1 Sam. 3. 18. Yr Arglwydd yw efe; gwnaed a fyddo da yn ei olwg;</HI> a chyd &acirc;'n bendigedig Achubwr, <HI>Luc. 22. 42. O d&acirc;d, nid fy ewyllys i, ond yr eiddot ti a wneler.</HI> Ac os chwychwi a ddygwch eich cy&s;tuddi|au
<PB N="65" REF="35">
fel hyn yn llonydd, chwi a'u dygwch hwynt yn llawer e&s;mwythach am yr am&s;er pre&s;ennol, ac a'u cewch hwynt yn fwy buddiol yn y diwedd.</P>
<P>2. Fel y mae'n rhaid i chwi ymochel yn ofalus <HI>rhag grwgnach oddifewn,</HI> felly hefyd <HI>rhag cwynfan a murmur oddi allan</HI> tan d&ocirc;&s;t driniad Rhagluniaeth Dduw. Megis na ddy|lech chwi dybied yn galed am Dduw, fel pe bai ef yn eich co&s;pi uwchlaw eich haeddiant, neu yn fwy nag y gellwch ei ddwyn, felly ni ddylech chwi chwaith mor adrodd geiriau anfodlongar yn erbyn ymdriniaeth yr Ar|glwydd &acirc; chwi; canys er bod yn rhydd i Gri&s;tion <HI>alaru</HI> tan Ragluniaethau trymion, er hynny ni ddylai ef <HI>duchan</HI> yn eu herbyn; er gallu o hono ef <HI>riddfan,</HI> etto ni eill ef mor <HI>grwgnach;</HI> ond dwyn yn llonydd bob colledion, gwrthwynebion, a chy&s;tuddiau, yngwrthwyneb i bob <HI>grwg|nach oddifewn</HI> a <HI>murmur oddiallan.</HI></P>
<P>3. Os mynnech chwi ddwyn eich cy&s;tuddiau yn Gri&s;ti|anogaidd, rhaid i chwi eu dwyn hwynt <HI>yn ewylly&s;gar ac yn llawen.</HI> Ich cymmorth yn hyn, cymmerwch yr ychydig y&s;tyriaethau ymma.</P>
<P>1. <HI>Nad oes dim cy&s;tuddiau yn digwydd i n&ecirc;b heb ddoeth Ragluniaeth Duw yn ei trefnu,</HI> megis ag y mae <HI>Eliphaz</HI> yn arwyddocau, <HI>Job 5. 6. Na ddaw cy&s;tudd allan o'r pr&icirc;d, ac na flagura gofid allan or ddatar;</HI> Y gwirionedd yw, nad oes un <HI>Warant</HI> yn dyfod i Ddal dy Gorph di &acirc; Gofid neu Ddolur, nad yw hi yn dyfod tan Law; a S&ecirc;l dy <HI>D&acirc;d ne|fol;</HI> nid oes yr un <HI>Habeas Corpus</HI> neu writt yn dyfod i gymmeryd ymmaith dy Gymmar, dy Blentyn, neu dy Gyfaill, nad yw wedi ei &s;elio gan dy <HI>D&acirc;d nefol.</HI> Yr y&s;ty|riaeth ymma a fu yn &s;ail o gy&s;&s;ur i bobl Dduw yn eu holl gy&s;tuddiau, <HI>Yr Arglwydd,</HI> medd <HI>Job, a roddodd, yr Arglwydd a ddygodd ymmaith: bendigedig fyddo enw'r Ar|glwydd,</HI> Job 1. 21. A rhaid yw i hyn f&ocirc;d yn &s;ail o gy|&s;&s;ur, ie ac o lawenydd i holl bobl Dduw, yn enwedig os y&s;tyriwch chwi yn y man ne&s;&s;af,</P>
<P>2. <HI>Mai y diben y mae Duw yn ei fwriadu yn eich cy&s;tu|ddiau chwi, yw gwneuthur i chwi ddaioni, ie rhyw ddaioni enwedigol, na ellid moi wneuthur cy&s;tal ffordd arall yn y b&ycirc;d: Mae'r Arglwydd yn ein ceryddu er lle&s;&acirc;d i ni,</HI> Medd yr A|po&s;tol,
<PB N="66" REF="36">
<HI>Heb.</HI> 12. 10. Pob Croes a ddwg gyd&acirc; hi ryw fen|dith neu ei gilydd, oni b&ycirc;dd y bai arnom ni; ie y groes fwyaf a ddwg y fendith fwyaf.</P>
<P>3. Fel y mae. Duw yn bwriadu ein daioni ni drwy hynny, felly <HI>darfyddo iddo weithio yr hyn a fwriadodd Duw drwyddo ef, efe a &s;ymmud eich cy&s;tudd yn fuan oddi wrthych:</HI> Oblegid nad ydyw'r Arglwydd yn cymmeryd hyfrydwch na hoffder yn eich gofidiau a'ch dioddefiadau, ond <HI>y mae 'n hoff ganddo drugaredd,</HI> Mic. 7. 18. Ac am hynny ni odde|fiff ef, ac ni all mor goddef iw law yn cy&s;tuddio orphy|wys arnoch chwi ddim hwy, nag yn ei ddoethineb y gwelo ef yn angenrheidiol ac yn anhepcor, o ran dwyn i ben y daioni hwnnw y mae ef yn ei fwriadu drwy hynny; ac am hynny os yw eich cy&s;tuddiau yn ymddan|gos yn hir i chwi, gwybyddwch, nad ydynt ddim hwy nac y mae yn rhaid, ac na weithiwyd mor daioni hwn|nw, o ran yr hwn yr anfonodd Dnw hwynt.</P>
<P>4. <HI>Gwnaiff Duw naill ai cymmhwy&s;o eich cy&s;tuddiau at fe|&s;ur eich nerth, neu eich nerth at fe&s;ur eich cy&s;tudd,</HI> heb o|&s;od ychwaneg arnoch nag y rhoddo ef i chwi allu iw ddwyn, yn &ocirc;l a lefarodd yr Apo&s;tol, <HI>F&s;yddlon yw Duw, yr hwn ni &acirc;d eich temptio uwchlaw yr hyn a alloch,</HI> 1 Cor. 10. 13.</P>
<P>IV. Os mynnech ddioddef cy&s;tuddiau yn Gri&s;tiano|gaidd, rhaid i chwi eu dwyn hwynt yn <HI>ffrwythlonaidd,</HI> drwy roddi cais ar wneuthur defnydd ac arfer &s;anctei|ddiedic o honynt, wrth yr hyn y deuant i f&ocirc;d yn fendi|thion cy&s;&s;urlawn i chwi; canys bendith fawr yw cy&s;tudd &s;ancteiddiedic; am hynny medd y P&s;almydd, <HI>Gwyn ei f&ycirc;d y g&wcirc;r a geryddi di, O Arglwydd, ac a ddy&s;ci yn dy gy|fraith,</HI> P&s;al. 94. 12.</P>
<P><HI>Cwe&s;t.</HI> Pa helynt a gymmeraf i gael fy nghy&s;tuddiau wedi ei Sancteiddio i mi felly, fel y gallwyf ddywedyd gyd&acirc; Dafydd, <HI>Da yw i mi fy nghy&s;tuddio?</HI> P&s;al. 119. 71.</P>
<P>Atteb. I. <HI>Ym mhob, Cy&s;tudd dal &s;ulw ar ddigllonedd Duw ith erbyn:</HI> canys er bod yr Arglwydd weithiau yn cy&s;tuddio ei blant o ran profi ei Rhadau au go&s;od ar waith, yn hytrach nag o ran dim digllonedd a feddyliodd ef iw herbyn, megis ac yr oedd yn achos <HI>Job;</HI> etto vn gynne|finol nid yw ef yn taro nes ei gyffroi drwy ein Pechodau
<PB N="67" REF="36">
ni; ac am hynny fe fydd yn ddoethineb i ti ym mhob cy&s;tudd ddal&s;ulw ar ddigllonedd Duw ith erbyn.</P>
<P>II. <HI>Chwilia dy galon dy hun, a dyro gais ar gael allan yr achos o ddiglionedd Duw i'th erbyn;</HI> canys nid am ei ham y mae Duw yn dy gy&s;tuddio di, rhyw beth neu ei gilydd &s;ydd ar fai ynot, yr hyn a fynnai Dduw ei wellhau ai ddiwygio; ac wrth y&s;tyried nad yw yr Arglwydd yn u|nic yn gyffredinol yn ein ceryddu ni am bechod, eithr yn ymweled &acirc;'n pechodau enwedigol ni &acirc; Barnedigae|thau ac &acirc; Chy&s;tuddiau enwedigol; pa bryd bynnag gan hynny y mae Duw yn ymweled &acirc; thi &acirc; Chlefyd, neu yn dy gynnefino &acirc; chy&s;tudd, gwyb&ycirc;dd mai dy ddyled&s;wydd yw manwl chwilio a dyfal ymofyn &acirc;th galon dy hun am y Pechod, neu'r Pechodau enwedigol, y mae Duw ai er|gyd attynt ynddynt, i gei&s;io gafael ar bl&acirc; dy galon dy hun. Fel hyn y gwnaeth pobl Dduw tan eu gorthrwm gy&s;tudd, ie hwy a g&ycirc;dymalwa&s;ant ar eu gilydd i ymar|fer ar ddyled&s;wydd hon; <HI>Cei&s;iwn a chwiliwn ein ffyrdd,</HI> ebe hwynt, <HI>Galarn.</HI> 3. 40. Canys megis na ellir iachau clefyd yn iawn nes cael allan a datcuddio ei achos ef yn gyntaf: felly ni eill un cy&s;tudd chwaith mor cael ei &s;an|cteiddio ai &s;ymmud ymmaith, nes caffael a datcuddio mewn rhyw fe&s;ur yr hyn a fu achos o hono.</P>
<P>Er mwyn datcuddio yn well y Pechod neu'r Pecho|dau nailltuol y mae Duw ai ergyd attynt yn dy gy&s;tu|ddiau di, cymmer yr ychydig <HI>Reolau a'r Hyfforddiadau hyn.</HI></P>
<P>1. Pan ymwelo Duw &acirc; thi, neu &acirc; n&ecirc;b oth anwyl ber|thyna&s;au drwy Glefyd, neu pan i'th drino a dim Cy&s;tudd, neu pan nad yw ond y&s;gwyd ei Wialen uwch dy ben, cais dy o&s;od dy hun megis yn ei wydd a'i bre&s;ennoldeb ef, ac yno hola dy Enaid ath Gydwybod yn llwyrgwbl, bwrw olwg yn fanwl, a chwilia i bob congl o honynt i gei&s;io gafael ar y Pechod nailltuol y mae Duw ai ergyd atto.</P>
<P>2. Dal &s;ulw pa bechod y mae dy Gydwybod gyntaf yn ei ddwyn i'th goffadwriaeth: canys Rhaglaw Duw yw dy Gydwybod di, i'th argyoeddi, a mynegi i ti, ddarfod i ti drwy fyw yn yr ymarfer o'r fath a'r f&acirc;th a'r Bechod, neu drwy e&s;ceulu&s;o y cyfryw Ddyled&s;wydd, yn gyfiawn ddwyn arnat dy hunan y cyfryw farnedigaeth; fel y gelli
<PB N="68" REF="37">
di weled ym Mrodyr <HI>Jo&s;eph,</HI> y rhai o herwydd <HI>eu creu|londer tu ag at eu brawd, a'u barna&s;ant eu hunain yn deil|wng o'r holl drueni a oddefa&s;ant;</HI> canys eu cydwybodau mae 'n debygol a'u cerydda&s;ant hwy am hynny yn bennaf yn eu cyfyngder, ac oblegid hynny yr oedd ganddynt achos da i ammeu mai dyna 'r achos o'u cyfyngder pre&s;ennol hwynt; dan bob Croes a Chy&s;tudd gan hynny gwrando ar lais Cydwybod, yr hon a chweru &acirc; thi yn ddidue|ddol.</P>
<P>3. Dal &s;ulw yn enwedigol ar rywogaeth dy gy&s;tudd: canys modd cynnefinol gyd &acirc; Duw yw co&s;pi Pechod yn &ocirc;l ei ryw, drwy dalu 'r pwyth, gan gadw cyfattebwch, cymmhe&s;urwydd, a chyffelybrwydd rhwng y m&acirc;th ar Be|chod, ar f&acirc;th ar go&s;pedigaeth y mae ef yn ei rhoddi arnom, ac felly y mae ef yn ein harwain ni megis er|byn ein llaw, fel y delom iw gael ac iw deimlo drwy gyfarwyddyd ai hyfforddiad ef, canys <HI>mynych iawn y mae co&s;pedigaeth dynion yn dwyn arni ddelw ac argraph ei pechod hwynt.</HI> Fel hyn y mae Duw yn fynych yn co&s;pi Medd|won &acirc; Drop&s;i, a Chybyddion &acirc; Lladron, y rhai &s;y yn eu hy&s;peilio hwy megis ac yr y&s;peilia&s;ant hwythau eraill. Fal hyn y mae yn fynych yn co&s;pi ein gwaith ni yn ha|logi ei Sabbathau ef, drwy roddi arnom ni ryw farne|digaeth ar y dydd hwnnw; a'n diofal e&s;ceulu&s;o ar Ddy|led&s;wyddau teuluaidd, drwy ddwyn ymaith rai o'n teulu. Fal hyn yn fynych y mae cyfattebwch rhwng Arferion dynion, &acirc; Cho&s;pedigaethau Duw, drwy gyffelybu pa rai y gallwn ni yn fynych o weithiau ddyfod i gael gafael ar y Pechod neu 'r Pechodau neilltuol, am ba rai y mae Duw yn ein cy&s;tuddio ni.</P>
<P>4. Pan yw llaw Duw arnat yn dy gy&s;tuddio, y&s;tyria am ba Bechod yn enwedigol yr argyoeddwyd di yn fy|nych, naill ai drwy gynnhyrfiadau Y&s;pryd Duw, neu drwy rybuddion ei Weinidogion ef, neu drwy geryddon dy Gy|dwybod dy hun, ac er hynny a wrthodai&s;t ddiwygio yr unrhyw; ar hynny ammeu mai 'r pethod hwnnw yn en|wedigol yw 'r pechod y mae 'r Arglwydd &acirc;i lefel atto yn dy gy&s;tudd pre&s;ennol di; canys arferol yw g&ycirc;d&acirc; Duw fyned rhagddo o eiriau i ddyrnodiau, i beri i ni ddal &s;ulw ar y peth yn fwy dyfal.</P>
<P><PB N="69" REF="37">5. Bydd daer ar Dduw mewn Gweddi, ar iddo ef dy helpu yn hyn o chwilio, ar iddo ef ddatcuddio ac hy&s;|py&s;u i ti y Pechod, neu 'r Pechodau at ba rai yn enwe|digol y mae ei ergyd ef; fal hyn y gwnaeth <HI>Job,</HI> Pen. 10. 2. <HI>Gwna i mi wybod,</HI> medd ef, <HI>pa ham yr ymry&s;oni &acirc; mi;</HI> hynny yw, am ba Bechod neu Bechodau yr wyt ti yn fy nghy&s;tuddio i fal hyn. A chwedi hynny y mae ef yn llefain yn ei gy&s;tuddiau, <HI>P&acirc;r imi wybod fy nghamwedd am pechod,</HI> Job 13. 23. Yn yr &ucirc;n ffunyd, ffo ditheu at Dduw mewn Gweddi yn dy gy&s;tudd, gan attolygu ar iddo ef wneuthur i ti wybod paham y mae ef felly yn ymry|&s;on &acirc; thi, ac y&s;py&s;u i ti pa beth yw dy anwiredd ath bechod, a gyffr&ocirc;dd ei ddigofaint ef yn dy erbyn.</P>
<P>III. <HI>Wedi cael gafael ar y Pechod neilltuol yr oedd Duw &acirc;'i lefel atto yn dy gy&s;tudd di, yna d&ocirc;s a chyfaddef ef i Dduw mewn Gweddi, yngh&ycirc;d &acirc;'i orthrwm amgylchiadau;</HI> gan dy farnu ath gondemnio dy hun yn rhwydd ger bron Duw am dano, &acirc; chalon ddrylliog a chy&s;tuddiedig. Fel hyn y gwnaeth <HI>Dafydd,</HI> P&s;al. 32. 4, 5. Pan oedd llaw Duw yn drom arno ef, yna, medd ef, <HI>Yr addefais fy mhechod wrthit, a'm hanwiredd ni chuddiais, a thi a faddeuai&s;t anwi|redd fy mhechod.</HI> Ac ir &s;awl a gyfaddefant eu pechodau mae addewid o faddeuant wedi ei wneuthur, 1 <HI>Joan.</HI> 1. 9. At dy gyfaddefion chwanega ddifrifol a gwre&s;&s;og Weddi at Dduw am bardwn a maddeuant o'th bechodau, ac am ei gymmod ef yr hwn y gyffroai&s;t ti drwyddynt, er mw|yn a thrwy haeddedigaethau Je&s;u Gri&s;t, ac am gael dy dderbyn yn ddaionus, a chael dy garu yn rh&acirc;d ganddo, ac na bo iddo ymry&s;on &acirc; thi dros f&ycirc;th.</P>
<P>IV. <HI>Ym mha beth bynnac wrth dy holi y cei di dy f&ocirc;d dy hun yu feius, rhaid i ti wneuthur dy oreu ar wellhau a diwy|gio;</HI> canys megis mai diben dy waith yn chwilio yw dat|cuddio yr hyn &s;ydd ar fai ynot; felly diben dy waith yn datcuddio yw gwellhau a diwygio yr hyn a fu ar fai y|not. Ac yn ddiau heb hyn ni th&acirc;l i ti ond ychydig we|ddio ar i Dduw &s;ymmud ymaith dy Gy&s;tudd, am f&ocirc;d yr Arglwydd ei hun yn nodi mai parh&acirc;d mewn pechod yw'r achos pennaf o barh&acirc;d ei law ef ar ei bobl yn ei cy|&s;tuddio hwynt, <HI>E&s;ay</HI> 9. 12, 13.</P>
<P><PB N="70" REF="38">V. <HI>Er bod cy&s;tuddiau yn odfeydd enwedigol o ran elw y&s;|prydol; etto gan nas gallant o honynt eu hunain weithio dim diioni ynot ti, heb gynnorthwy enwedigol Yfpryd Duw yn c&ycirc;d|weithio gyd &acirc; hwynt; bydl daer ar Dduw mewn Gweddi am yr arfer ar defnydd &s;ancteiddiedic o honynt;</HI> fal megis ac y mae ef yn dy gy&s;tuddio, felly ar iddo dy ddy&s;cu a'th hyfforddi di drwy ei &s;anctaidd Y&s;pryd, pa f&ocirc;dd i wneu|thur defnydd da o hynny, o ran elw y&s;prydol i'th enaid dy hun. Yn dy weddiau dei&s;yf ar Dduw, nad elo yr un cy&s;tudd ymmaith heb ei &s;ancteiddio; <HI>a gweddia yn fwy am eu &s;ancteiddiad hwynt, nag am eu &s;ummudiad ymmaith.</HI></P>
<P>VI. <HI>Yn am&s;er dy gy&s;tudd adduneda ac addo i Dduw ufydd|dod gwell am yr am&s;er i ddyfod;</HI> y byddi di yn fwy gofa|lus i ochelyd y pechodau hynny, <HI>am wneuthur pa rai,</HI> ac yn cyflawni y dyled&s;wyddau hynny, <HI>am e&s;ceulu&s;o pa rai</HI> y mae dy gydwybod yn dy geryddu di. Mae <HI>Dafydd</HI> yn &s;&ocirc;n am Addunedau a wnaethai ef i Dduw yn nydd ei gy&s;tudd a'i gyfyngder, <HI>P&s;al.</HI> 66. 13, 14. a diau f&ocirc;d yr addunedu ymma i Dduw am newydd-deb buchedd, ufudd-dod gwell, a mwy gwiliadwriaeth dro&s;och eich hunain am yr am|&s;er i ddyfod, yn ddyled&s;wydd angenrheidiol iw chyflaw|ni gennym ni yn fynych, yn enwedigol yn am&s;er ein Cle|fyd, neu ddim cy&s;tudd, a hynny oblegid <HI>gwendid ein cnawd;</HI> canys pa wedd bynnac yn ein clefydon a'n cy&s;tuddiau y dichon fod cynnhyrfiadau, amcanion, a bwriadau da yn ein meddyliau ni, etto <HI>drwy wendid ein cnawd&punc;</HI> yr ydym ni yn barod i encilio oddiwrthynt. Weithian y mae Adde|wid ac Adduned yn foddion enwedigol i'n cadw ni rhag encilio oddiwrth ein cynhyrfiadau a'n bwriadau da.</P>
<P>VII. <HI>Bydd ofalus ar gyflowni yr Addunedau ar Addewidion a wnai di i Dduw yn nydd dy drallod a'th gyfyngder,</HI> canys crwy dy Adduned ith rwymai&s;t dy hun i gyflawni, ac am hynny medd y gwr doeth, <HI>Preg. 5. 4, 5. Pan addunedech adduned i Dduw, nac oeda ei thalu, canys nid oes ganddo fl&acirc;s ar rai ynfyd;</HI> gan nodi mai ynfydrwydd mawr yn neb yw b&ocirc;d yn bry&s;ur i wneuthur Addunedau i Dduw, ac yna ar &ocirc;l hynny bod yn ddiweddar yn cyflowni yr hyn a a|dduna&s;ant, o herwydd y cyfryw ddynion nid ydynt yn gwneuthur fawr lai na gwatwar Duw drwy hynny a thwyllo eu heneidiau eu hunain.</P>
</DIV2>
<DIV2 N="18" TYPE="chapter">
<PB N="71" REF="38">
<HEAD><HI>PEN. XVIII.</HI> Y modd i ddiweddu y diwrnod gyd&acirc; Duw.</HEAD>
<P>WEdi dangos i chwi pa fodd i rodio gyd&acirc; Duw ar h&ycirc;d y dydd: Yn awr y deuaf i ddangos i chwi pa fodd i ddiweddu 'r diwrnod, ac i orwedd i lawr gyd &acirc; Duw yn yr hwyr.</P>
<P>Yr Hyfforddiadau a ellir eu dwyn ir ddau Ben hyn. 1. Y cyfryw ac a berthynant i'n hymddygiad yn yr hwyr cyn ein myned i'n gwel&aacute;u. 2. Y cyfryw ac a berthy|nant i'n hymddygiad wrth ein mynediad i'n gwely.</P>
<P>I. Yr Hyfforddiadau a berthynant i'n hymddygiad yn yr hwyr cyn ein myned i'n gwely, yw y rhai 'n.</P>
<P>1. <HI>D&ocirc;s o'r neilltu i ryw le dirgel ac yno edrych yn &ocirc;l, ac atgofia pa f&ocirc;dd y treuliai&s;t di y diwrnod;</HI> y&s;tyria pa fodd y cyflawnai&s;t di y dyled&s;wyddau a grybwyllwyd am da|nynt o'r blaen, ar a berthynent i amryw rannau 'r diwr|nod; Ir diben hyn go&s;od y cwe&s;tiwnau ymma attat dy hun.</P>
<P>1. Pa fodd y deffroais i y boreu? A oedd fy meddy|liau boreuol i ar y B&ycirc;d, ac ar gyflowni fy nhrachwan|tau? neu ynte ar Dduw, ac ar rai o'i ragoriaethau go|goneddus ef?</P>
<P>2. A offrymmais i Dduw cyn gynted ac y cyfodais o'm gwely fy offrwm boreuol o weddi a diolchgarwch, yn gyntaf yn y dirgel, ac ar &ocirc;l hynny gyd&acirc; 'm Teulu?</P>
<P>3. Ym mha fodd y cyflawnwyd y dyled&s;wyddau hyn? A gyflawnais i hwynt yn unic o ran defod a ffa&s;&s;iwn, neu ynte o gydwybod, mewn ufydd-dod i orchymyn Duw? A ne&s;&s;eais i at Dduw &acirc;'m calon, yn gy&s;tal ac &acirc;'m corph? A o&s;odais i allan nerth fy &s;erchiadau mewn Gweddi? neu a gyflawnwyd hynny yn oerllyd gyd&acirc; llawer o draw&s;|feddyliau a marweidd-dra calon?</P>
<P>4. A ddarllenais i ran o'r Scrythur l&acirc;n y dydd heddyw, ai na ddo? A wneuthym i hynny yn y&s;ga&s;n ac yn ddibris.
<PB N="72" REF="39">
neu gyd&acirc; gw&ycirc;lder a pharchedig ofn, megis yng&wcirc;ydd pre&s;ennoldeb Duw? Ac a fyfyriais i ar yr hyn a ddar|llenais, fel y gallwn i gofio hynny yn well?</P>
<P>5. A fum i y dydd heddyw yn wiliadwrus ar fy me|ddyliau; heb adel math yn y b&ycirc;d o feddyliau anllad, bydol, neu ofer, i letteua o fewn fy nghalon; eithr yn eu bwrw hwynt ymmaith gyd&acirc; ffieidd-dra, ac yn eu ta|flu hwynt allan cyn gynted ac yr oeddent yn codi yno?</P>
<P>6. A fum i wiliadwrus ar fy ngeiriau, gan ymattal fy hunan oddiwrth bob math o eiriau aflan, ac ymadroddi|on diflas; heb adel i un-m&acirc;th o ymadrodd llygredig i ddyfod allan o'm genau, gan lefaru yr hyn oedd dda, a buddiol i adeiladu eraill?</P>
<P>7. A fum i y diwrnod hwn yn wiliadwrus ar fy holl ffyrdd a'm gweithredoedd, gan wneuthur Gair Duw yn rheol i mi, a'i ogoniant ef y diben a'r amcan pennaf o honynt oll? A orchymynais i fy holl orchwylion i Dduw drwy weddi, heb gymmeryd dim mewn llaw nes cei&s;io cyfarwyddiad, cymmorth, a bendith oddiwrtho ef? Ac a o&s;odais i Dduw yn wa&s;tad ger fy mron, gan rodio megis yn ei &wcirc;ydd a'i bre&s;ennoldeb ef?</P>
<P>8. A Anturiais [neu a fentrais] i drwy &wcirc;ybod wneu|thur un-rhyw beth, a wyddwn ei fod yn bechod? A ddarfu i mi ar hynny ymddaro&s;twng fy hunan ger bron Duw, a dychwelyd atto ef drwy wir a diffuant edifeir|wch, a'i na ddo?</P>
<P>9. A dymmherais ac a &s;ancteiddiais i fy mhrydoedd bwyd &acirc; rhyw ymadroddion y&s;prydol, neu ymddiddanion buddiol; gan ddiferu rhyw beth ynghylch Trugaredd, Daioni, ac Haelioni Duw, fel drwy hynny yr ymborthid ac y meithrinid fy enaid yn gy&s;tal a'm corph?</P>
<P>10. A ddilynais i fy ngorchwylion bydol gyd&acirc; &s;erchi|adau y&s;prydol, gan dderchafu fy nghalon yn fynych at Dduw mewn rhyw &s;aethiadau nefol neu weddiau byrrion? ac a fum i gyfiawn ac one&s;t yn fy holl ymdriniaeth a dy|nion, gan ffieiddio ennill dim drwy ffyrdd annuwiol a thwyllodrus?</P>
<P>11. Beth y fu fy ymddygiad i yn y <HI>Dirgel?</HI> A ollyn|gais i yno fy nghalon allan i fyfyrio ar ddrygioni, gan
<PB N="73" REF="39">
borthi fy ffan&s;i neu 'm T&ycirc;b, a rhyngu b&ocirc;dd i'm fy hunan &acirc; meddylian beilchion, dialeddus, anllad, neu drygionus mewn un ffordd arall? neu a wneuthum i ddefnydd da o'm lle dirgel, drwy o&s;od fy meddyliau ar ryw bethau y&s;prydol a nefol, gan ymre&s;ymmu &acirc; mi fy hunan yn|ghylch hynny?</P>
<P>12. Beth a fu fy ymddygiad mewn cwmpeini? A dreu|liais i yr am&s;er yn ofer mewn ymddiddanion bydol, ac ym|adroddion pechadurus, gan roddi gormod o ffordd i gyf|lawniad fy nhrachwantau a'm ple&s;erau cnawdol? neu a ymegniais i fod yn ffrwythlon, ac yn lle&s;ol i mi fy hun ac i eraill mewn cwmpeini?</P>
<P>Megis mai y Marchnattwr goreu yw yr hwn &s;ydd beu|nydd yn yr h&wcirc;yr yn cymmeryd cyfrif o'i golledion ai ennillion bydol: felly efe yw 'r Cri&s;tion goreu ar &s;ydd bob dydd yn yr hwyr yn cymmeryd cyfrif o'i golledion ai ennillion y&s;prydol, pa un ydyw ef ai myned rhagddo ai myned yn &ocirc;l llaw yn ffyrdd duwioldeb. Hi&s;tori a fy|nega i ni am lawer o'r Cenhedloedd y rhai a arferent bob hwyr o fwrw golwg ar helyntiau 'r diwrnod, me|gis am <HI>Sextius</HI> y Philo&s;ophydd o Rufain, am yr hwn y ty&s;tiolaethir, b&ocirc;b h&wcirc;yr wrth ei fyned iw wely, y cwe&s;ti|wnai ef ei enaid, <HI>Pa ddrwg a feddyginiaetha&s;ai, pa lygredi|gaeth a wrthwyneba&s;ai; ym mha fe&s;ur yr oedd ef ddim gwell nac o'r blaen;</HI> Siampl deilwng i Gri&s;tianogion iw chan|lyn, a chwilyddus yw i ni f&ocirc;d yn fyrr o gyflawni yr hyn a wnai y Cenhedloedd yn hyn.</P>
<P>II. <HI>Adgofia y Gweithredoedd o Ragluniaeth Dduw tu ac attat, a thry&s;ora hwynt i fynu yn dy galon a'th goffadwriaeth,</HI> gan roi cais ar wneuthur yr iawn ddefnydd o honynt. Y gwirionedd yw, mai argoel o galon halogedic ac an|ghrefyddol, yw gollwng damweiniau Rhagluniaeth Duw heibio heb ddim dyladwy ddal &s;ulw arnynt; canys megis ac y llefara 'r <HI>P&s;almydd, Mawr yw gweithredoedd yr Ar|glwydd, gwnaeth gofio ei ryfeddodau;</HI> ac am hynny dy ddy|led&s;wydd yw, a'th ddoethineb a fydd, megis y dydd i ddal&s;ulw ar holl weithredoedd Rhagluniaeth Duw tu ag attat; felly yn yr h&wcirc;yr iw galw hwynt ith g&ocirc;f; fel y gallont hwy roddi eu hargraph neu Scrifen yn ddwy&s;ach arnat ti.</P>
<P><PB N="74" REF="40">III. <HI>Os cyffrowyd di i ddigio liw dydd, na fachluded yr haul ar dy ddigo&s;aint,</HI> Eph. 4. 26. Wrth yr hyn y mae 'r Apo&s;tol yn arwyddocau pry&s;&s;ur ddaro&s;tyngiad y digo|faint yn y cyfryw f&ocirc;dd, ac na chaffo mor cy&s;cu gyd &acirc; thi, canys medd ef yn y wers ne&s;&s;af, <HI>Na roddwch le i ddi|afol,</HI> yr hwn liw n&ocirc;s &s;ydd yn dyfod at y d&ycirc;n digllon yn ei wely, m&ecirc;dd <HI>Crogori,</HI> ac yn go&s;od ger ei fron ef faint y cam a wnaethbwyd ag ef, ac yn trymhau yr un|rhyw, drwy ei holl helaethus amgylchiadau, i chwanegi ei ddigofaint ef i ymddial; ac am hynny m&ecirc;dd yr Apo|&s;tol, <HI>Na fachluded yr haul ar eich digofaint.</HI></P>
<P>IV. <HI>Cyn dy fyned i'th wely, b&ycirc;dd &s;iccr o offrwm i Dduw dy aberth brydnawnol o Weddi a Diolch;</HI> hyn a arwyddo|ceir i ni tan y ddeddf, lle mae 'r Arglwydd yn gofyn ei Aberth Prydnawnol, yn gy&s;tal a'i Foreuol, <HI>Exod.</HI> 29. 38, 39. Ac am hynny mwy o lawer y mae ef yn gofyn Aberth Boreuol a Phrydnawnol o Weddi a Moliant yn awr dan yr Efengyl. A diau, os gorweddi di i lawr yn dy be|chodau heb edifarhau am danynt, y&s;gatf&ycirc;dd ti a elli dde|ffro &acirc; fflammau uffern o amgylch dy glu&s;tiau, ac am hynny pell fyddo oddi wrthit ti ryfygu myned ith wely, cyn darfod i ti offrymmu i Dduw dy brydnawnol aberth o Weddi, ac ynddl erfyn o'r galon am bardwn a maddeu|ant o'th holl bechodau, yn a thrwy haeddedigaethau a chyfryngdod Je&s;u Gri&s;t. O bydd i ti ado heibio gyflawni y ddyled&s;wydd ymma nes myned o honot ith wely, fel y mae rh&ycirc; ormod yn arfer, mae yn debygol iawn y &s;yrthi di i gy&s;gu cyn dy fyned rhagot ynddi chwaith yn nep|pell; ar gweddiau hynny a wnei di yn dy wely ni by|ddant ond gweddiau &s;wrth a lluddedig ar y goreu; am hynny bydd &s;iccr o offrwm i fynu dy aberth brydnaw|nol cyn yr elych ith wely, ac os gelli di yn gymmwys o flaen Swpper; canys <HI>cael yr ydym ni wrth brawf f&ocirc;d ein cyrph yn llawer mwy trwmluog, a'n hy&s;prydocdd yn llawer mar|weiddiach a thrymmach ar &ocirc;l Swpper nag or blaen.</HI></P>
<P>Fel hyn y dango&s;ais i ti y dyled&s;wyddau iw cyflawni gennit yn y cyfnos cyn dy fyned ith wel: Yn awr y deuaf at y dyled&s;wyddau iw cyflawni gennit ar dy or|weddiad.</P>
<P><PB N="75" REF="40">I. <HI>Wrth fyned i'th wely, cymmer bob achly&s;ur o &s;anctaidd a nefol fyfyrdodau.</HI> Megis wrth ddio&s;g dy ddillad, meddwl pa w&ecirc;dd na b&ycirc;dd chwaith yn h&icirc;r nes y dio&s;ger di o'r cwbl, ac yr elych allan or b&ycirc;d mor noeth ac y daetho&s;t iddo; yr hyn y mae <HI>Job</HI> yn ei adrodd yn rhagorol, <HI>Job</HI> 1. 21. <HI>Noeth,</HI> medd efe, <HI>y daethum o gr&ocirc;th fy mam, a noeth y dych|welaf yno;</HI> nid i gr&ocirc;th ei Fam eilwaith, canys hynny &s;ydd ammho&s;&s;ibl, eithr ir b&ecirc;dd, cr&ocirc;th y ddaiar, a Mam gy|ffredinol pawb. Ei feddwl ef gan hynny yw, myfi a &acirc;f allan o'r b&ycirc;d mor noeth ac y daethum iddo. O ran hyn y gelwir Marwolaeth yn <HI>Ddio&s;c, 2 Cor.</HI> 5. 4. Am ei b&ocirc;d yn dio&s;c d&ycirc;n o'i holl drw&s;iadau, nid yn unic o'i wi&s;c, ond hefyd o'i anrhydedd, ei olud, ai gyfoeth.</P>
<P>Pa fodd y dylei yr y&s;tyrieth o hyn dy gynhyrfu i la|furio am y gw&icirc;r olud, a'r wi&s;c y&s;prydol? fy meddwl yw, Rhadau iachu&s;awl Y&s;pryd Duw, a'r wi&s;c o Gyfiawnder Cri&s;t, ac yna nid &acirc;i di allan yn noeth, ond yn drw&s;ia|dus ac yn oludog.</P>
<P>Wrth orwedd i lawr yn dy wely, dyged dy wely ar g&ocirc;f i ti dy f&ecirc;dd, dyged dy gynfa&s;au ar g&ocirc;f i ti dy amdo, a dyged dy gw&s;g ar gof i ti dy farwolaeth, canys m&acirc;th ar gw&s;g yw marwolaeth; byrr farwolaeth yw cw&s;g, a hir gw&s;g yw marwolaeth: Oddiyma y rhoddir Cw&s;g a Marwolaeth y naill am y llall yn fynych yn yr Scrythur, a Marwolaeth a o&s;odir allan yn fynych wrth h&ucirc;n, <HI>Deut. 31. 16. Dan. 12. 2. Joan.</HI> 11. 11.</P>
<P>II. Ar dy fynediad i gy&s;gu, gorchymyn dy hun, a'th berthynafau i freichiau nodded Duw, gan wybod mai dio|gel yw 'r &s;awl y mae yr Arglwydd yn ei cadw. Ac yno cais ymroi i gy&s;gu tra 'r wyt ti yn myfyrio am ryw beth da, canys yna y bydd dy gw&s;g yn bereiddiach, dy freuddwydion yn fwy diddanus, ath galon a fydd mewn gwell tymmer pan ddeffr&oacute;ech.</P>
</DIV2>
<DIV2 N="19" TYPE="chapter">
<PB N="76" REF="41">
<HEAD><HI>PEN. XIX.</HI> Am Sancteiddio 'r Sabbath.</HEAD>
<P>GWedi dangos i chwi y m&ocirc;dd r rodio g&ycirc;d &acirc; Duw ar ddyddiau 'r Wythnos: yn awr myfi a ddango&s;afd chwi y modd i rodio gyd &acirc; Duw ar y Dydd Sabboth; felly fel y byddo yn ddydd cy&s;&s;urus i chwi. Ir diben ymma,</P>
<P>1. Mi a roddaf i chwi re&s;ymmau <HI>am newidiad y Sabboth o'r dydd olaf o'r wythnos i'r cyntaf</HI> gan brofi f&ocirc;d D&ycirc;dd yr Ar|glwydd a gadwn ni yn awr yn w&icirc;r Sabboth.</P>
<P>2. Mi a roddaf Hyfforddiadau pa fodd y mae ei <HI>&s;an|cteiddio</HI> ef.</P>
<P>3. Mi a chwanegaf rai <HI>Annogaethau</HI> i'ch bywiogi i wneu|thur ar &ocirc;l yr hyfforddiadau yn gydwybodus.</P>
<P>Y rhe&s;ymmau am newidiad y Sabbath, o'r dydd olaf o'r wythnos ir cyntaf ydynt ar fyrr eiriau y rhain.</P>
<P>I. <HI>Dwyfol ordinh&acirc;d,</HI> &s;ef Ordinh&acirc;d Cri&s;t ei hun, yr hyn fy yn ymddangos ddwy ffordd.</P>
<P>1. <HI>Drwy yr henw a roddir ir Dydd cyntaf o'r wythnos,</HI> &s;ef, <HI>Dydd yr Arglwydd,</HI> Datc. 1. 10. Canys beth bynnag a gy|fenwir yn eiddo 'r <HI>Arglwydd</HI> yn yr Scrythur Sanctaidd, Cri&s;t yw Awdur ac Ordeiniwr y peth hynny. Megis o ran Siampl, <HI>Swpper yr Arglwydd,</HI> oblegid iddo ef ei ordeinio; <HI>Pobl yr Arglwydd,</HI> oblegid iddo ef eu dewis hwynt; <HI>Cen|nadon yr Arglwydd,</HI> oblegid iddo ef eu hanfon hwynt. Ar yr unrhyw &s;ail a rhe&s;wm y gelwir ar gyfenwad y dydd cyntaf or wythnos yn <HI>Dd&ycirc;dd yr Arglwydd,</HI> a hynny nid drwy <HI>Greadigaeth,</HI> canys felly y mae pob d&ycirc;dd yn eiddo ef or dechreuad, onid drwy <HI>Ddwyfol ordinh&acirc;d,</HI> oblegid ei ordeinio ef gan Gri&s;t yr Arglwydd, o ran Addoliad a Gwa&s;anaeth Dwyfol, ac o ran <HI>coffadwriaeth</HI> am y gwaith mawr o Brynnedigaeth a weithiwyd ganddo ef. Cytuno &acirc; hyn y mae ymadrodd <HI>Augu&s;tin,</HI> yr hwn a ddywaid, mai yr Apo&s;tolion a ordeiniodd Ddydd yr Arglwydd iw gadw gyd&acirc; ph&ocirc;b parchedigaeth crefyddol, oblegid y dydd hwn|nw y cyfododd ein Prynnwr oddiwrth y meirw, ac am
<PB N="77" REF="41">
hynny y gelwir ef <HI>Dydd yr Arglwydd. Dominicum diem Apo&s;toli religio&s;a &s;olemnitate habendum &s;anxerunt, quia in eo|dem Redemptor no&s;ter a mortuis re&s;urrexit, qui&abque; ideo Domi|nicus appellatur.</HI> Aug. Serm. 151. de Temp.</P>
<P>2. <HI>Drwy arfer yr Apo&s;tolion, y rhai yn wa&s;tadol a ymgyn|nbullent yngh&ycirc;d ar y d&ycirc;dd cyntaf o'r wythnos,</HI> yr hwn yw ein <HI>Dydd yr Arglwydd,</HI> a hynny yn ddiammau ar orchym|myn Cri&s;t ei hun; canys yn gymmaint ac aros o hono ef ddeugain nhiwrnod ar y ddaiar, ar &ocirc;l ei adgyfodiad, cyn iddo dderchafu ir Nefoedd, fe a ddywedir, <HI>Act.</HI> 1. 2, 3. ddarfod iddo <HI>roddi Gorchymmynion iw Apo&s;tolion, a dywedyd y pethau a berthynent i deyrnas Dduw:</HI> hynny yw, efe a ddy|&s;codd iddynt pa fodd y newidient yr Aberthau corphorol o anifeiliaid, i Aberthau y&s;prydol o Weddi a Moliant: y Sacrament o Enwaediad ir Sacrament o fedydd, y Sa|crament o'r Pa&s;c ir Sacrament o Swpper yr Arglwydd. Ac yna hefyd y dy&s;codd ef ei Apo&s;tolion ynghylch newid y Sabbath i <HI>Ddydd yr Arglwydd.</HI> Ar hyn y cytt&ucirc;na yma|drodd <HI>Junius</HI> ddy&s;cedig, yr hwn &s;y yn dywedyd yn ben|dant, <HI>f&ocirc;d newidiad y Sabbath, nid trwy draddodiad dynol, onid trwy ddarfod i Gri&s;t ei hun ei gadw a'i ordeinio ef,</HI> yr hwn ar ddydd ei adgyfodiad, ac ar bob &s;eithfed dydd arall ar &ocirc;l hynny, tan ei Dderchafiad ir Nefoedd, a ym|ddango&s;odd iw Ddi&s;cyblion, ac a ddaeth iw cynnulleid|feydd hwynt. Ar hyn y darllennwn ni fod yr Apo&s;tolion yn cydymgyfarfod bob dydd cyntaf or wythnos; i brege|thu'r Gair, ac i gyfrannu Swpper yr Arglwydd, megis <HI>Joan 20. 19, 26. Act. 2. 1. Act.</HI> 20. 7. ac mewn lleoedd e|raill; fel y cawn ni y peth yn eglur wedi ei ordeinio gan <HI>Paul</HI> yr Apo&s;tol, ar fod y ca&s;gliadau wythno&s;ol ir tlodion ar y d&ycirc;dd hwnnw, 1 <HI>Cor. 16. 1, 2. Hefyd am y ga&s;gl ir Sainct, megis yr ordeiniais i Eglwy&s;i Galatia, felly gwne|wch chwithau; y dydd cyntaf o'r wythnos, pob un o honoch rhodded heibio yn ei ymyl, gan dry&s;ori fel y llwyddodd Duw ef, &amp;c.</HI> A phaham ar y dydd hwnnw? diau nad ellir bwrw yn iawn f&ocirc;d &ucirc;n rhe&s;wm arall, ond am fod eu hym|ga&s;gliad hwynt yngh&ycirc;d i f&ocirc;d yn gyfrannogion o Ordin|h&acirc;dau Duw, yn arferol o f&ocirc;d ar y dydd hwnnw; Ac am hynny, o herwydd fod gweithredoedd o gariad yn
<PB N="78" REF="42">
cyttuno yn dda &acirc; dyled&s;wyddau Duwioldeb; ac fel y gallent hwy drwy yr Ordinhadau a drinid y pryd hynny, gael eu cynhyrfu i gyfrannu eu rh&ocirc;dd yn rhwyddach ac yn llawenach, yr Apo&s;tol a ordeiniodd hefyd, ar fod y Ca&s;gliadau ir tlodion ar yr unrhyw ddiwrnod, &s;ef, ar y dydd cyntaf or wythnos.</P>
<P>2. <HI>Rhe&s;wm arall yn profi mai'r dydd cyntaf o'r wythnos, yr hwn a elwir yn gyffredinol D&ycirc;dd yr Arglwydd, yw'r gwir Sabbath Chri&s;tianogawl yn awr tan yr Efengyl, a ellir ei gym|meryd oddiwrth oe&s;tadol arfer yr Eglwys a Phobl Dduw er am|&s;eroedd yr Apo&s;tolion.</HI> Megis ac y dango&s;ais i chwi mai ar|fer yr Apo&s;tolion oedd gadw y dydd cyntaf o'r wythnos, yr hyn &s;ydd ddigon o re&s;wm i arddelu'r diwrnod, a nhwythau yn cael eu harwain gan Y&s;pryd Cri&s;t mewn modd enwedigol: felly y mae'n ymddangos yn eglur, mai arfer yr holl ddynion &s;anctaidd er am&s;eroedd yr A|po&s;tolion, ydoedd cadw y Dydd ymma, a hynny tan yr henw o <HI>Dd&ycirc;dd yr Arglwydd.</HI></P>
<P><HI>Ignatius,</HI> yr hwn oedd yn byw yn am&s;er St. <HI>Joan,</HI> &s;y yn dywedyd, <HI>Omnis Chri&s;ti amator Dominicum celebret Di|em, reginam &amp; principem dierum omnium,</HI> Ignat. Epi&s;t. 3. ad Magne&s;. <HI>Bydded i bob un a garo Gri&s;t gadw yn &s;anctaidd Dd&ycirc;dd yr Arglwydd, yr hwn yw Brenhines y dyddiau. Eu&s;ebius</HI> yn ei hi&s;tori eglwy&s;ig lib. 4. cap. 22. &s;ydd yn dangos yn eglur y m&ocirc;dd y darfu ir Eglwys a Phobl Dduw, tros amryw oe&s;oedd ar &ocirc;l am&s;eroedd yr Apo&s;tolion gadw y dydd cyntaf o'r wythnos, megis wedi ei appwyntio gan Gri&s;t, ai ordeinio ar &ocirc;l hynny gan yr Apo&s;tolion. Myfi a allwn dreulio llawer o bapir yn dangos pa fodd y cad|wyd y dydd ymma ym mhob oes, er am&s;eroedd yr Apo|&s;tolion hyd y dyddiau hyn. Weithian defod wa&s;tadol yr Eglwys nid yw iw e&s;ceulu&s;o. Yr ymadrodd hwnnw o'r eiddo'r Apo&s;tol, 1 <HI>Cor. 11. 16. Od oes neb a fyn fod yn ym|ry&s;ongar, nid oes gennym ni gyfryw ddefod; na chan Eglwy&s;i Duw,</HI> &s;y yn dangos, fod defod yr Eglwys yn beth i wneu|thur cyfrif o hono.</P>
<P>III. <HI>Adgyfodiad Chri&s;t &s;ydd yn rhoddi &s;ail am &s;ancteiddio ein Sabbath Cri&s;tianogawl ni, a hefyd &s;y yn dangos rhe&s;wm am newidiad y diwrnod:</HI> Canys gwaith y <HI>Prynnedigaeth</HI> a wei|thiwyd
<PB N="79" REF="42">
trwy Je&s;u Gri&s;t, ac ynteu yn llawer mwy rha|gorol n&acirc; gwaith y <HI>Creadigaeth,</HI> a haeddodd yn fwy o la|wer gael wythno&s;awl goffadwriaeth. Bod gwaith y Pryn|nedigaeth yn fwy rhagorol, &s;y yn ymddangos, o ran co|&s;tio mwy yn prynnu y byd o Etholedigion Duw, nag yn creu yr holl f&ycirc;d; canys i greu 'r b&ycirc;d ni cho&s;tiodd i Dduw ond megis gair; <HI>Efe a orchymynnodd, a hwy a gre|wyd.</HI> Eithr i brynnu y byd o Etholedigion Duw, ni cho|&s;tiodd ddim llai n&acirc; gwerthfawr waed Mab Duw. Y mae'r gwaith hwn wedi llyngcu'r cyntaf, fel y darfu ir Deml lyngcu y Tabernacl. A ninnau y rhai ydym yn byw ar &ocirc;l Adgyfodiad Cri&s;t, ydym mor rhwymedig i gadw y dydd cyntaf o'r wythnos, ac a oedd, y rhai oeddynt fyw o'r blaen, i gadw'r olaf.</P>
<P>Peth hynodol iawn yw, ddarfod cadw &s;eithfed dydd er anrhydedd i Dduw yn wa&s;tad er y Creadigaeth; a'r cyfryw &s;eithfed dydd ac na bu &ucirc;n wythnos yn y newi|diad heb Sabbath, ac ni bu erioed ddau Sabbath yn yr un wythnos; canys megis ag y terfynodd yr wythnos ar y Sabbath or blaen, felly yr wythnos ne&s;&s;af yn canlyn a ddechreuodd &acirc;'n Sabbath ni.</P>
<P>Os gofyn n&ecirc;b paham y mae cyfnewidiad y diwrnod heb ei fynegi yn eglurach yn y Te&s;tament Newydd, fy atteb yw, oblegid nad oeddid yn cwe&s;tiwnu dim yn|ghylch y peth yn am&s;eroedd yr Apo&s;tolion; yr hyn a ddichon hefyd wa&s;anaethu megis rhe&s;wm paham nad oes yr un gorchymmyn eglur yn y Te&s;tament Newydd am fedyddio Plant bychain yn bennodol, &s;ef, o herwydd nad oedd dim cwe&s;tiwnu ynghylch hynny yn am&s;eroedd yr Apo&s;tolion.</P>
<P>Deuwn yn awr at yr Hyfforddiadau pa fodd i &s;anctei|ddio Dydd yr Arglwydd. I &s;ancteiddiad yr hwn y go|fynnir dau beth. 1. Cadw gorphwy&s;fa. 2. Cy&s;egru yr orphwy&s;fa honno i addoliad a gwa&s;anaeth Duw.</P>
<P>I. Mae'n rhaid bod <HI>gorphwy&s;o,</HI> a hynny oddiwrth am|ryw bethau: megis,</P>
<P>1. <HI>Oddiwrth holl orchwylion cyffredinol ein Galwedigaethau,</HI> yr hyn a o&s;odwyd ar lawr yn y Gorchymmyn; <HI>Chwe diwrnod y gweithi, ac y gwnei dy holl waith onid y &s;eithfed</HI>
<PB N="80" REF="43">
<HI>dydd yw Sabbath yr Arglwydd dy Dduw, na wn&acirc; ynddo ddim gwaith:</HI> &s;ef, oth. alwedigaeth. Ac na bydded i neb wneu|thur lliw o fawredd eu &s;iars, megis yn e&s;cus am a wne|lont; Onid gwybyddwch yn &s;iccr, na bydd ir hyn a en|nilloch drwy eich llafur y dydd hwnnw, gyfrannu ond ychydig tu ag at eich Siars chwi. Canys pa beth byn|nag a enniller ar y dydd hwnnw, ni fendithia yr Arglwydd mo hono, eithr efe a fydd megis llafn aur <HI>Achan,</HI> yr hwn gan ei f&ocirc;d wedi ei gael yngwrthwyneb i orchymmyn Duw, a ddygodd d&acirc;n o felltith Dduw ar y cwbl oll ar a ennilla&s;ai ef yn gyfreithlon.</P>
<P>2. <HI>Oddiwrth bob m&acirc;th ar ddyfyrrwch,</HI> yn enwedigol y cy|fryw ac &s;y yn tueddu at ddigrifwch cnawdol ac anianol; y rhai er eu bod yn gyfreithlon ar am&s;eroedd eraill, er hynny ydynt anghyfreithlon ar Ddydd yr Arglwydd, gan eu b&ocirc;d wedi eu gorafun yr eglur gan Dduw ei hun, me|gis gorchwylion ein Galwedigaeth, fel y cewch chwi yn <HI>I&s;a.</HI> 58. 13. Lle mae 'r Arglwydd yn gofyn gan ei bobl, <HI>Ar iddynt droi eu troed oddiwrth y Sabbath, heb wneuthur eu he|wyllys ar ei ddydd &s;anctaidd ef; a galw y Sabbath yn hyfry|dwch, Sanct yr Arglwydd yn ogoneddus, a'i anrhydeddu ef, heb wneutbur eu ffyrdd eu hun, heb gei&s;io eu hewyllys eu hun, na dywedyd eu geiriau eu hun.</HI> Ac fe welir wrth brawf, fod dyfyrrwch yn lledratta ein &s;erchiadau ni oddi|wrth fyfyrdodau nefol, ac yn ein dibwyllo ni yngwa&s;a|naeth Duw, yn fwy nag y mae gweithredoedd ein Gal|wedigaeth ni. Ar yr hyn y dywaid St. <HI>Aw&s;tin&punc; Quanto melius e&s;t arare quam &s;altare in Sabbato?</HI> Aug. in Enarrat&punc; tit. P&s;al. 91. <HI>Pa faint gwell yw &agrave;redig na dawn&s;io ar Ddydd yr Arglwydd?</HI></P>
<P>3. <HI>Oddiwrth bob bwytta ac yfed yn anghymhedrol,</HI> drwy yr hyn yr ydym ni yn gymmhwy&s;ach i gy&s;gu nag i wilied ar Ordinhadau Duw. Ac o herwydd hynny mor feius ydynt hwy, y &s;awl a wn&acirc;nt <HI>Ddydd yr Arglwydd</HI> yn ddydd o <HI>Wledda</HI> eu cymmydogion a'u cyfeillion? canys er bod yn rh&ycirc;dd gwneuthur ar y dydd ymma y cyfryw arlwy ac a fo cymmwys in teuluoedd ein hunain, neu o ran cynn|horthwy ein cymmydogion tlodion, etto dilys yw, ei fod yn anghyfreithlon gwneuthur gwleddoedd mawr hybarch
<PB N="81" REF="43">
ar y dydd ymma (fel y mae gormod yn arferu) drwy yr hyn y delir gwa&s;naethyddion oddiwrth yr Ordinhadau cyhoeddus, ac yr ydym ni ein hunain a'n gwahoddedi|gion yn anghymhwy&s;ach i ddyled&s;wyddau Addoliad a Gwa&s;anaeth Duw. Ac am hynny er na waherddir i ni gynneu t&acirc;n ar ddydd yr Arglwydd i drw&s;&s;io bwyd, er hynny mae yn rhaid i ni ochelyd gwneuthur y cyfryw fflam ar a ennynno d&acirc;n digofaint Duw yn ein herbyn ni.</P>
<P>4. <HI>Oddiwrth bob geiriau bydol, ac ymddiddan am bethau daiarol,</HI> yr hyn y mae yr Arglwydd ei hun yn ei wahardd drwy 'r Proph. E&s;ay, <HI>Pen.</HI> 58. 13. <HI>Heb ddywedyd dy eiriau dy hun,</HI> yr hyn &s;y yn arwyddocau &s;iarad ac ymddiddan am fat|terion bydol ar y dydd Sabbath; Canys lle mae yr Ar|glwydd wedi gorchymmyn ir holl dd&ycirc;n orphywys oddi|wrth orchwylion bydol, yno y mae ef yn gorchymmyn, megis ir llaw orphywys oddiwrth weithio, felly ir ta|fod oddiwrth ymddiddan am fatterion bydol: Eithr yn y pedwerydd Gorchymmyn, y gorchymynnodd yr Arglwydd ir holl dd&ycirc;n orphywys oddiwrth fydol weithredoedd, lle y mae ef yn dywedyd, <HI>Na wna ddim gwaith, &amp;c.</HI> Am hynny y mae ef yn gorchymmyn ir tafod orphywys oddiwrth chwedleua am bethau bydol, yn gy&s;tal ac ir llaw oddiwrth weithio caethwaith a gorchywylion bydol. Mor feius gan hynny yw y rhai &s;y yn gwneuthur D&ycirc;dd yr Arglwydd yn ddydd o wneuthur cyfrif a gweithw&ycirc;r, a gwa&s;naeth|yddion, neu or hyn lleiaf yn ddydd o ymweled eu cy|feillion a'u cymmydogion, ac felly yn ddilynawl yn ddydd o &s;egur &s;iarattach ynghylch eu helw a'u dyfyrrwch, neu fatterion rhai eraill?</P>
<P>5. <HI>Megis oddiwrth eiriau bydol, felly oddiwrth feddyliau by|dol, yn fwyaf y gallom.</HI> Canys,</P>
<P>1. <HI>Gwybyddwch fod pob Gorcbymmyn yn cyrraedd hyd yn oed ein meddyliau ni, gan eu rhwymo hwy, yn gy&s;tal a'n gwei|thredoedd ni oddiallan.</HI> O ran ec&s;ampl: Y chweched Gor|chymmyn &s;ydd yn gofyn ar ymgadw oddiwrth lofruddi|og feddyliau, yn gy&s;tal ac oddiwrth y weithred o Lo|fruddiaeth. Y &s;eithfed, oddiwrth odinebus, ac anlladaidd feddyliau, yn gy&s;tal ac oddiwrth y weithred o Odineo.
<PB N="82" REF="44">
Yr wythfed, oddiwrth gybyddus feddyliau, yn gy&s;tal ac oddiwrth y weithred o Gybydd-dod.</P>
<P>2. <HI>Gwybyddwch, fod yr Arglwydd yn gofyn nid yn unig y d&ycirc;n oddiallan, a'r gweithredoedd oddiallan, iw cyffegru iddo ef, onid yn enwedigol y d&ycirc;n oddifewn,</HI> Luc. 10. 27. O her|wydd paham y dylem ni, yn gymmaint ac y byddo po&s;|&s;ibl i ni allu, ddidoli ein meddyliau oddiwrth fatterion bydol, fel y go&s;oder hwy yn hollawl ar fyfyrdodau y&s;|prydol a nefol.</P>
<P>6. <HI>Y mae goyphwy&s;fa arall a ddi&s;gwylir gan bob un ar Ddydd yr Arglwydd, a hwnnw yw Gorphwy&s;o oddiwrth bechod;</HI> yr hyn a ddylem ni ei wneuthur yn gymmaint ac y ga|llom, bob am&s;er, onid yn enwedig ar <HI>Ddydd yr Arglw|ydd,</HI> yr hwn a ddylid ei gadw megis gorphwy&s;fa &s;an|ctaidd. Ac yn ddiau, ni allwn ni wneuthur mwy o am|march i Dduw, na phan y bom yn gwa&s;anaethu 'r Dia|fol yngweithredoedd y tywyllwch ar <HI>Ddydd yr Arglwydd</HI> yr hwn a gy&s;egrwyd i anrhydedd a gwa&s;anaeth Duw.</P>
<P>Hyn am y rhan gyntaf ar &s;ydd yn angenrheidiol i &s;an|cteiddiad Dydd yr Arglwydd, &s;ef, <HI>Cadw gorphwy&s;fa.</HI></P>
<P>II. Yn awr y deuwn at yr ail, &s;ef, <HI>Cy&s;egru yr orphwy&s;f<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> honno yn hollawl i addoliad a gwa&s;anaeth Duw.</HI> Canys ni<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> digon yw i ni gadw <HI>gorphwy&s;fa,</HI> ond y mae yn rhaid i <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> gadw <HI>gorphwy&s;fa &s;anctaidd;</HI> bod yn unic yn gorphywys a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> y d&ycirc;dd Sabbath, nid yw <HI>ond Sabbath anifeiliaid. Rhaid <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> ni gofio y dydd Sabbath iw &s;ancteiddio ef,</HI> Canys dymma <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> diben pennaf y mae yr orphwysfa oddiallan yn tuedd<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> atto. Weithian, cy&s;&s;egriad gorphwysfa 'r Sabbath &s;y '<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> &s;efyll, 1. Yn ein parat&oacute;ad iddo. 2. Mewn cydwybodu<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> gyflawniad o'r cyfryw ddyled&s;wyddau ac y mae 'r Ar|glwydd yn eu gofyn gennym ni y pryd hynny, y rhai <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> ellir eu dwyn i ddau o bennau, &s;ef, 1. <HI>Dyled&s;wyddau Dduwioldeb.</HI> 2. <HI>Gweithredoedd o Drugaredd.</HI></P>
<P>Dyled&s;wyddau o Dduwioldeb ydynt o dri m&acirc;th, &s;ef.</P>
<P>1. <HI>Cyhoeddus.</HI> 2. <HI>Neilltuol.</HI> 3. <HI>Dirgel.</HI> Y rhai oblegi<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> eu b&ocirc;d yn eu c&ycirc;lch yn gymmy&s;c &acirc;'u gilydd, am hynn<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> mi a lefaraf am danynt yn eu c&ycirc;lchoedd.</P>
<P>Y dyled&s;wyddau iw cyflawni mewn ffordd o barat&oacute;ad yw y rhai hyn.</P>
<P><PB N="83" REF="44">1. <HI>Cofio y dydd ym mlaen llaw,</HI> fel y galloch chwi felly drefnu a lluniaethu eich bydol nege&s;euon, yn y cyfryw f&ocirc;dd ac y dibenner hwynt mewn am&s;er cyfaddas ar y no&s;wyl o flaen y Sabbath, fel y galloch chwi a'ch gwei|&s;ion fyned i'ch gwely y cyfryw am&s;er, ac y gallo eich cyrph gael eu llonni yn dda &acirc; chw&s;g, a'ch meddyliau gael eu cymmhwy&s;o i ddyled&s;wyddau 'r diwrnod. Hyn y mae 'r Arglwydd yn ei arwyddocau yn nechrau y ped|werydd Gorchymmyn, gan ddywedyd <HI>Cofia y dydd Sab|bath iw &s;ancteiddio ef;</HI> ym mha le <HI>drwy ei gofio</HI> ef, y ge|llir deall <HI>meddwl am dano ef ym mlaen llaw.</HI> Mor feius gan hynny ydynt hwy, y rhai a ymei&s;teddant ei hunain, ac a gadwant eu gwei&s;ion ai morwynion ar eu traed cyn hwy|red o n&ocirc;s o flaen y Sabbath, ag y bo yn rhaid iddynt orwedd yn eu gwel&aacute;u yn h&wcirc;y ar y dydd Sabbath, nag ar ddyddiau eraill, ie a phan ddelont i'r gynnulleidfa, y maent yn gymmhwy&s;ach i gy&s;gu nag i wrando; <HI>Ai cofio y Sabbath iw Sancteiddio ef yw hyn?</HI></P>
<P>2. <HI>Ar eich deffroad cyntaf y borau, derchefwch eich ca|lonnau at Dduw mewn Gweddi a Diolchgarwch,</HI> am yr or|phwysfa ar cw&s;g cy&s;&s;urus hwnnw a ganiat&aacute;odd efe i chwi y n&ocirc;s a aeth heibio. Canys, <HI>efe yw yr hwn &s;y yn rhoddi h&ucirc;n iw anwylyd, a'i do&s;turiaethau a ddeuant bob boreu,</HI> P&s;al. 127. 2. Galar. 3. 23. Ac yna erfyniwch gan Dduw am gael cymmorth ei Y&s;pryd, i'ch dwyn chwi drwy holl ddyled&s;wyddau 'r diwrnod.</P>
<P>3. <HI>Codwch yn foreu ar y dydd Sabbath.</HI> Yn gymmaint a bod i chwi, megis <HI>dyled&s;wyddau dirgel o Dduwioldeb</HI> iw cyflawni gennych yn eich Stafellau, felly <HI>ddyled&s;wyddau neilltuol o Dduwioldeb</HI> yn a chyd&acirc;'ch Teulu (os byw yr ydych mewn Teulu) cyn eich myned ir Gynnulleidfa gy|hoeddus; am hynny chwi a ddylech godi cyn foreued, ac y caffoch am&s;er cyfaddas ir dyled&s;wyddau hyn, a b&ocirc;d yn yr Eglwys ar ddechrau yr Ordinhadau. Mor feius gan hynny ydynt hwy, y rhai a fedrant foreu godi ar ddy|ddiau 'r wythnos i ddilyn eu gorchwylion bydol, eithr a orweddant ar ddydd yr Arglwydd yn h&wcirc;y yn eu gwel&aacute;u n&acirc; chyffredinol, gan eu rhoddi eu hunain iw he&s;mwyth|dra a'u gorphwysfa cnawdol? <HI>Ai &s;ancteiddio 'r dydd Sab|bath</HI>
<PB N="84" REF="45">
<HI>yw hyn;</HI> bod &s;ut ymma yn cy&s;gu ymmaith y rhan gyntaf a phennaf o hono?</P>
<P>4. <HI>Ar eich codiad, gollyngwch eich calonnau allan mewn di|frifol fyfyrdod am Je&s;u Gri&s;t,</HI> ac am y pethau mowrion a wnaeth ac a oddefodd ef dro&s;och, ac am y llawer hynny o bethau daionus y rhai ynddo a thrwyddo ef y gwna|ethpwyd chwi yn gyfrannogion o honynt.</P>
<P>5. <HI>Cyn gynted ac y codoch ar eich traed a'ch bod yn barod, ewch or neilltu i ryw gyfle ar eich pennau eich hunain, [neu wrthych eich hunain] ac yno darllennwch ryw gyfran o'r Scry|thyrau,</HI> yr hyn a fydd yn f&ocirc;dd rhagorol i dymmeru eich calonnau, ac i o&s;od eich meddyliau mewn trefn; ie &acirc; thrwy hyn y byddwch chwi wedi eich paratoi yn well i wrando y gair a bregether, ac yn gallu profi yn well yr Athrawiaethau a draddoder, yn &ocirc;l cyngor yr Apo&s;tol, <HI>Profwch bob peth, a deliwch yr hyn &s;y dda,</HI> 1 The&s;. 5. 21.</P>
<P>6. <HI>Megis y mae Gweddi yn ddyled&s;wydd iw chyflawni bob borau, felly yn enwedigol y borau ddydd yr Arglwydd;</HI> yr hyn &s;ydd mewn rhywfe&s;ur i f&ocirc;d yn berthna&s;ol ir diwrnod. Gwedi i chwi gan hynny gyrfe&s;u eich pechodau, er er|fyn pardwn am danynt, yngh&ycirc;d &acirc; gallu yn eu herbyn, a gr&acirc;s i wa&s;anaethu Duw: yna gweddiwch tros y Gweni|dog a thro&s;och eich hunain.</P>
<P>1. <HI>Tros y Gwenidog,</HI> ar i Dduw roddi iddo ef ddrws ymadrodd, fel y gallo ef agoryd ei enau yn h&ycirc;f i gy|hoeddi Dirgeledigaethau yr Efengyl, ie fel y gallo ef lefaru y Gair yn gywir, yn b&ucirc;r, yn rymmus ac yn fu|ddiol, gan draddodi yr hyn &s;ydd gymmwys a phryd|lawn i'ch cyflwr chwi.</P>
<P>2. <HI>Tro&s;och eich hunain,</HI> ar i Dduw ddeol allan o'ch pen|nau chwi bob amcanion&punc; bydol gwibgrwydrus, ar a al|lont dynnu eich meddyliau ymma a thraw oddiwrth wrando y gair, ac felly gan dagu yr h&acirc;d nefol ei wneu|thur ef yn affrwythlon. Ac ar iddo ef roddi i chwi, megis clu&s;t i wrando, felly ddealldwriaeth i ddeall, do|ethineb i gymhwy&s;o, barn i ddirnad, ffydd i gredu, co|ffadwriaeth i gadw, a gr&acirc;s i o&s;od ar waith yr hyn a glywoch; fel y byddo ir gair f&ocirc;d felly <HI>yn arogl bywyd i Dwyd i chwi, ac nid yn arogl marwolaeth i farwolaeth.</HI></P>
<P><PB N="85" REF="45">Y ddwy ddyled&s;wydd olaf hyn <HI>o ddarllen y Gair, a Gwe|ddi,</HI> nid ydynt yn unic iw cyflawni yn y dirgel or neill|ni, onid hefyd yn eich Teuluoedd a chyd &acirc; hwynt, os chwychwi y &s;ydd Rieni, neu Fei&s;traid Teuluoedd. Ac am hynny cyn i chwi fyned ir Ordinhadau cyffredin, gelwch eich Teulu yngh&ycirc;d, a gweddiwch gyd &acirc; hwynt, megis am bethau eraill, felly yn enwedigol am alluoedd gr&acirc;s Duw, a chynnyrchiadau ei Y&s;pryd ef ar eich calonnau a'ch y&s;prydoedd yn y dyled&s;wyddau &s;anctaidd a gymme|roch chwi mewn llaw, fel y galloch chwi eu cyflawni hwynt yn y cyfryw f&ocirc;dd ac y byddo gogoniant yn dy|fod i enw Duw, a rhyw f&ucirc;dd a lle&s;&s;iant y&s;prydol i'ch enei|diau eich hunain.</P>
<P>Dymma'r dyled&s;wyddau iw cyflawni o ran parat&oacute;ad.</P>
<P>Darfyddo i chwi fal hyn eich cymmhwy&s;o a'ch para|toi eich hunain.</P>
<P>I. <HI>Gelwch eich Teulu yngh&ycirc;d, eich Plant, a'ch Gwei&s;ion, a dygwch hwynt yngh&ycirc;d g&ycirc;d a chwi ir Gynnulleidfa gyffredin,</HI> a gedwch i wrolfr&ycirc;d <HI>Jo&s;uah</HI> f&ocirc;d yn fynych yn eich me|ddwl, <HI>Ond myfi, mi am t&ycirc;lwyth a wa&s;anaetbwn yr Arglwydd, Jo&s;.</HI> 24. 15.</P>
<P>2. <HI>Y&s;tyriwch wrth fyned i ba le yr ydych yn myned,</HI> &s;ef, Nid i ffair neu Farchnad, onid i D&ycirc; Dduw, lle y mae Duw ei hun yn bre&s;ennol i'ch canfod, ie lle y mae Duw ei hun yn llefaru drwy enau ei Weinidogion.</P>
<P>3. <HI>Ewch &acirc; pharodrwydd calon, ac &acirc; llwyrfr&ycirc;d meddwl i dderbyn pob gwirionedd a hy&s;py&s;er i chwi allan o air Duw.</HI> A'r cyfryw galon y daeth Cornelius i wrando ar <HI>Petr, Act. 10. 33. Yr &ycirc;m ni oll yn bre&s;ennol ger bron Duw, i wran|do ar yr holl bethau a orchymynwyd i ti gan Dduw,</HI> ebe <HI>Cor|nelius</HI> wrth <HI>Petr.</HI> Ac fe a ddywedir am y Beroeaid, <HI>Ddar|fod iddynt dderbyn y gair gyd &acirc; phob parodrwydd meddwl,</HI> Act 17. 11.</P>
<P>4. <HI>Gwedi ych dyfod i D&ycirc; Dduw, go&s;odwch eich hunain. megis yngwydd a cher bron Duw,</HI> yr hwn nid yw yn unic yn dal ar eich arweddiad a'ch ymddygiad oddiallan, ei|thr hefyd &s;ydd yn deall holl ddychymygion eich calonnau, ac yn gydnabyddus &acirc; phob meddwl gwibiog wrth we|ddio, gwrando, a gwneuthur dyled&s;wyddau &s;anctaidd e|raill,
<PB N="86" REF="46">
yr hyn a fydd yn f&ocirc;dd enwedigol i gadw eich me|ddyliau rhag ymrwyfo ar &ocirc;l pethau eraill.</P>
<P>5. <HI>Gwnewch eich goreu ar wrando y gair er lle&s;&acirc;d.</HI> Ir perwyl ar diben ymma yr wyfi yn cael pedair o rin|weddau enwedigol a ganmolir yn yr Scrythur, &s;ef,</P>
<P>1. <HI>Go&s;tyngeiddrwydd. 2. One&s;trwydd. 3. Dyfal wranda|wiad. 4. Ffydd.</HI></P>
<P>1. <HI>Go&s;tyngeiddrwydd,</HI> canys pan yw g&wcirc;r o y&s;pryd go|&s;tyngedig, i&s;el, addfwyn a drylliedig, yna y mae ef yn gymmwys i wrando y Gair; oblegid wedi gwaghau y galon o falchder, a th&ycirc;b da o honi ei hun, fe f&ycirc;dd e|hangder ir Gair i gymmeryd lle ynddi, am hynny medd Dafydd, <HI>P&s;al. 25. 9. Y rhai llariaidd a hyffordda efe mewn barn; ai ffordd a ddy&s;c efe ir rhai go&s;tyngedic.</HI> Yr Arglw|ydd ei hun a ddywaid drwy ei Brophwyd <HI>E&s;ay, Ar hwn yr edrychaf, &s;ef ar y truan,</HI> (ar &s;y' dlawd yn yr Y&s;pryd) <HI>a'r cy&s;tuddiedic o Y&s;pryd, ac &s;ydd yn crynu wrth fy ngair,</HI> E&s;ay 66. 2.</P>
<P>2. Rhinwedd angenrheidiol arall oran gwrando y Gair er lle&s;&acirc;d, yw <HI>One&s;trwydd,</HI> neu <HI>&V;niondeb calon,</HI> drwy yr hyn y mae d&ycirc;n mewn purdeb yn bwriadu ei o&s;od ei hun ym mhob peth yn brofedic gan Dduw, megis i ochelyd pob pechod pa fath bynnag, ar y mae y Gair yn ei gon|demnio, er hyfryded a buddioled y byddo ef iddo, felly i ymegnio ar gyflawni pob dyled&s;wydd ar &s;y yn perthyn iw le ai alwedigaeth, ar y mae'r Gair yn ei orchym|myn. Dymma'r galon hawddgar neu one&s;t a da y mae yr Arglwydd yn ei feddwl, <HI>Luc.</HI> 8. 15.</P>
<P>3. Megis ac y mae <HI>One&s;trwydd,</HI> felly y mae <HI>Dyfal wran|dawiad</HI> yn angenrheidiol: tra yr ydys yn pregethu y Gair, rhaid i chwi wrando arno yn ddiwyd, megis rhai y by|ddei fawr ganddynt golli gair a draddodid iddynt. Y pwngc hwn &s;ydd hynod am yr rhai a wrandawent ar Gri&s;t yn pregethu, y rhai y dywedir, <HI>Luc. 19. 48. Ei bod yn glynu wrtho, i wrando arno,</HI> neu fel y mae yn y Groec, <HI>Yr holl bobl oedd yn crogi arno iw wrando ef,</HI> fel yr oeddynt yn ddyfal iawn i wrando, megis yn anfodlon i ollwn dim heibio iddynt: felly y dylaech chwithau f&ocirc;d mor ddyfal i wrando ar Weinidogaeth y Gair. Ir diben ymma,
<PB N="87" REF="46">
go&s;odwch eich golwg yn gr&acirc;ff ar y Pregethwr. Ac fel y mae ef yn myned or naill bwynt ir llall, meddyliwch ar fyr ar y pwynt a aeth heibio, yr hyn a gynnorthwya eich coffadwriaeth chwi yn fawr iawn.</P>
<P>4. <HI>Ffydd</HI> &s;ydd rinwedd arall angenrheidiol o ran gwran|do y gair er lle&s;&acirc;d, ff&ycirc;dd, meddaf, drwy yr hon yr y|dym ni, nid yn unic yn credu fod yr hyn a ddyfger i ni allan o'r Gair yn w&icirc;r, onid yr ydym ni hefyd yn ei gymmhwy&s;o attom ein hunain, megis ped fai wedi ei gy|feirio attom ni mewn modd enwedigol. <HI>Gallu Duw yw'r Efengyl er Iechydwriaeth,</HI> medd yr Apo&s;tol, <HI>Rhuf.</HI> 1. 16. eithr i bwy? <HI>i bob un ar &s;ydd yn credu</HI> Ac medd yr Aw|dur at yr <HI>Hebraeaid,</HI> Heb. 4. 2. <HI>Y Gair a glybuwyd ni bu fuddiol iddynt hwy, am nad oedd wedi ei gyd-tymmeru &acirc; ffydd yn y rhai a'i clyw&s;ant.</HI> Ynghalon y &s;awl y mae gwir ff&ycirc;dd, y d&ycirc;n hwnnw a gymhwy&s;a holl Air Duw atto ei hun, pa un bynnag fyddo ai bygythion y Gyfraith, iw ddy|chrynnu ef oddiwrth bechod, ynteu hyfryd addewidion yr Efengyl iw ddenu ef at &s;ancteiddrwydd, ac felly y mae 'n gwneuthur&punc; Llawer o elw o bob Pregeth a glywo. Hyn am eich ymdygiad yn y Gynnulleidfa gyffredin.</P>
<P>Ond ni wa&s;anaetha i chwi orphywys ymma, gan dy|bied ddarfod i chwi drwy hynny &s;ancteiddio'r dydd Sab|bath. Canys y mae hefyd <HI>Ddyled&s;wyddau Duwioldeb Neill|tuol a Dirgel</HI> y rhai a ofynnir o ran gwir &s;ancteiddio <HI>Dydd yr Arglwydd,</HI> am y rhai y dylaech chwi f&ocirc;d yn ofa|lus ac yn gydwybodus, megis ac am y dyled&s;wyddau cy|hoeddus yn y Gynnulleidfa gyffredin. Canys Duw &s;ydd yn gofyn yr holl ddiwrnod, ac nid darn o hono ef yn unic. Megis gan hynny na byddech chwi fodlon, i'ch gwei&s;ion weithio i chwi yn unic awr neu ddwy ar bob un or chwe diwrnod: felly ni ddylaech chwithau roddi dim llai i Dduw, nag yr ydych yn ei ofyn i chwi eich hunain. Wrth <HI>Ddyled&s;wyddau. neilltuol o Dduwioldeb,</HI> yr wyfi yn meddwl y rhai &s;ydd iw cyflawni mewn <HI>Teulu neilltuol.</HI> Ac wrth rai <HI>Dirgel,</HI> y cyfryw rai ar a wneir mewn <HI>rhyw gyfle dirgel or neilltu,</HI> rhwng Duw ag &ucirc;n ei hun.</P>
<P>Yn awr y dyled&s;wyddau Neilltuol o Dduwioldeb, y
<PB N="88" REF="47">
rhai a ofynnir mewn modd enwedigol gan Dadau a Mam|mau a Phenteuluoedd, ac ym mh&acirc; rai y mae pob aelod o'r teuluoedd i ymgy&s;&s;ylltu, yw y rhai hyn.</P>
<P>I. <HI>Ail adrodd y Pregethau a glyw&s;ant g&ycirc;d &acirc;u teulu,</HI> au holi hwynt y naill ar &ocirc;l y llall am yr hyn a gofia&s;ant, gan e&s;poni hynny iddynt; yr hyn a ganmolir i ni drwy arfer a Siampl ein Harglwydd a'n Achubwr Je&s;u Gri&s;t, yr hwn pan aeth ir t&ycirc;, a ddywedodd wrth ei Ddi&s;cy|blion, <HI>A ddarfu i chwi ddeall hyn oll?</HI> &s;ef, ar &acirc; bregetha|&s;ai ef ir lluaws, <HI>Mat.</HI> 13. 36, 51. A S. <HI>Marc</HI> Pen. 4. 34. a ddy|waid, <HI>Ac or neilltu iw ddi&s;cyblion efe a eglurodd bob peth.</HI> Ar yr hyn y mae un yn nodi, <HI>fod Cri&s;t drwy ei &s;iampl yn dy&s;cu i bob Penteulu, pa f&ocirc;dd i ymddwyn ei hunan tu ag at y rhai &s;ydd tan eu llywodraeth ar Ddyddiau'r Arglwydd, ar ol iddynt ymado allan or Gynnulleidfa gyffredinol.</HI></P>
<P>A lle&s;aad triphl&ycirc;g yn ddiau a ddilyn ar hyn.</P>
<P>1. <HI>Och rhan eich hunain;</HI> canys po mwyaf a adeiladoch chwi ar eraill, mwyaf yr adeiledir chwi eich hunain mewn Gwybodaeth, ffydd, ac ym mh&ocirc;b gras Duw.</P>
<P>2. <HI>O ran eich plant a'ch gwei&s;ion,</HI> canys hynny a bair iddynt wrando yn ddyfalach ar yr hyn a draddodir yn y Gynnulleidfa gyffredin, os gwyddant y gelwir hwynt i gyfrif am hynny pan ddelont adref.</P>
<P>3. <HI>Hyn a'ch cynnorthwyai chwi a'ch gwei&s;ion befyd yn fawr iawn i ddeall a chredu yr hyn a glyw&s;och yn gyhoeddus,</HI> os chwi a'i hail-adroddwch gartref, ac a chwedleuwch yn ei gylch, a holi 'r profiadau a o&s;odwyd i lawr, i ga|darnhau yr hyn a adroddwyd.</P>
<P>II. <HI>Dyled&s;wydd neilltuol arall yw canu P&s;almau,</HI> canys hyn a ellir ac a ddylid ei gyflawni yn eich teuluoedd, yn gy&s;tal ac yn y Gynnulleidfa. Hyn y mae Dafydd yn ei ganmol am un ddyled&s;wydd ar y Sabbath, megis <HI>P&s;al.</HI> 92. 1. Titl y P&s;alm yw, <HI>P&s;alm neu g&acirc;n ar y dydd Sabbath.</HI> Ac fel hyn y mae yn dechrau, <HI>Da yw moliannu'r Arglwydd; a chanu mawl i'th enw di y Goruchaf.</HI> Yr Ordinh&acirc;d hon a gwe&s;tiwnir gan rai, ac a wedir gan eraill, am hynny myfi, 1. A brofaf ei b&ocirc;b yn gyfreithlon, ac, 2. A ro|ddaf rai hyfforddiadau am yr iawn f&ocirc;dd iw chyflawni hi.</P>
<P><PB REF="47">Yn gyntaf, bod yn gyfreithlon canu P&s;almau &s;ydd <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> ymddangos allan or Scrythur, drwy Ec&s;ampl, a Rhe&s;ym|mau.</P>
<P>1. Am Brofiadau o'r Scrythur y maent yn llawer, yn yr H&ecirc;n De&s;tament a'r Newydd hefyd; Eithr i ado y rheini yn yr H&ecirc;n De&s;tament heb &s;&ocirc;n am danynt, am nad allant brofi mor argyoeddus eglurawl. Yn y Newydd, nyni a'i cawn wedi ei gorchymmyn gan yr Apo&s;tol at yr <HI>Ephe&s;iajd;</HI> Ephe&s;. 5. 19. <HI>Gan lefaru wrth ei gilydd mewn P&s;almau, a Hymnau ac odlau y&s;prydol, gan ganu a phyngcio yn eich calon ir Arglwydd.</HI> Ac medd yr Apo&s;tol <HI>Jaco,</HI> Jac. 5. 13. <HI>A oes neb yn eich plith mewn adfyd? Gweddied. A oes neb yn e&s;mwyth arno? caned P&s;almau.</HI> Lle y gwelwn ni hyn yn orchymmynedig mewn ymadroddion eglur, a'i bod yn ddyled&s;wydd yr Efengyl.</P>
<P>2. Yr ydym yn ei chael yn <HI>Ganmoledic,</HI> drwy e&s;ampl ein Achubwr, ac arfer yr Apo&s;tolion hefyd, ac eraill o Seintiau Duw yn yr Am&s;eroedd gynt.</P>
<P>1. Drwy e&s;ampl ein Achubwr, am yr hwn y mae co|ffadwriaeth, ddarfod, iddo y n&ocirc;s ar yr hon y bradychw|yd ef, Ganu P&s;alm, g&ycirc;d &acirc;'i Ddi&s;cyblion, <HI>Ac wedi iddynt ganu hymn neu P&s;alm, hwy a aethant allan i fynydd yr Olew|ydd,</HI> Mat. 26. 30.</P>
<P>2. Drwy arfer yr Apo&s;tolion, a Seintiau eraill yn yr Amferoedd gynt. Canys darllen yr ydym, <HI>Act. 16. 25. Ac ar hanner n&ocirc;s Paul a Silas oedd yn gweddio, ac yn canu mawl neu Hymn i Dduw, ar carcharorion a'u clyw&s;ant hwy. Plinius Secundus</HI> er ei f&ocirc;d yn un or Cenhedloedd, yr hwn oedd yn byw ynghylch dau cant o flynyddoedd ar &ocirc;l Cri&s;t, &s;ydd yn te&s;tiolaethu am y Cri&s;tianogion, fod ganddynt ganiadau plygeiniol, gan arfer o godi cyn y dydd i ganu P&s;almau. <HI>Hymnos antelucanos.</HI> Plin. Secund. lib. 3. cap. 33.</P>
<P>3. Rhe&s;ymmau yn canmol y ddyled&s;wydd hon, a ellir eu tynnu oddiwrth y lle&s;&aacute;ad &s;y yn canlyn hynny; Ca|nys,</P>
<P>1. Drwy g&ycirc;dgyflawni y ddyled&s;wydd hon, ein hy&s;pryd ein hunain a fywoceir ac a fywiogir yn fawr iawn.</P>
<P>2. Drwy hynny y bywoccawn ac y bywiogwn ni y&s;|prydoedd eraill.</P>
<P><PB N="90" REF="48">3. Nyni oll drwy hynny a wneir yn llonnach yn gwa|&s;anaethu Duw, yr hyn a ddichon fod yn rhe&s;wm paham y dar&s;u i <HI>Paul</HI> a <HI>Silas</HI> gyd gy&s;&s;ylltu canu P&s;almau at eu Gweddiau.</P>
<P>Wedi profi fel hyn drwy Scrythur, Ec&s;amplau; a Rhe|&s;ymmau f&ocirc;d y ddyled&s;wydd hon yn gyfreithlon.</P>
<P>II. Yn awr y deuwn at yr Hyfforddiadau am yr uniawn fodd o gyflawni yr unrhyw, yr hyn a o&s;odir ar lawr gan yr Apo&s;tol yn y geiriau hyn, <HI>Gan ganu trwy r&acirc;s yn eich calonnau i'r Arglwydd,</HI> Col. 3. 16.</P>
<P>1. Rhaid iddo f&ocirc;d gan hynny yn gyntaf <HI>yn y galon;</HI> neu <HI>&aacute;'r galon,</HI> &s;ef, rhaid yw i'n calonnau fyned gyd &acirc;'n llei|&s;iau, rhaid yw ir naill gael ei derchafu yn gy&s;tal a'r Ilall. Canys Y&s;pryd yw Duw, ac am hynny y myn ef ei addoli &acirc;'n calonnau ac a'n hy&s;prydoedd, yn gy&s;tal ac a'n cyrph. <HI>A diammau nad yw canu &acirc;r llais, heb gyd gordiad y galon a'r y&s;pryd, ddim mwy yn rhyngu bodd Duw, nag efydd yn feinio neu &s;ymbal yn tingcian.</HI></P>
<P>2. Megis ac y mae yn rhaid i ni ganu &acirc;r gal&ograve;n, felly hefyd <HI>&acirc; gr&acirc;s yn y galon,</HI> hynny yw, rhaid yw i ni arfer rhadau &s;anctaidd Y&s;pryd Duw wrth <HI>ganu,</HI> yn gy&s;tal ac wrth <HI>weddio;</HI> gan ymegnio ar o&s;od allan yr unrhyw &s;erch yn canu y P&s;alm, ac a wnaeth <HI>Dafydd</HI> yn ei &s;cri|fennu ni; megis os b&ycirc;dd hi yn P&s;alm o <HI>Gyffes,</HI> yna bod yn dangos peth go&s;tyngeiddrwydd a drylliad Galon ac y&s;pryd yn ei chanu hi. Os b&ycirc;dd hi yn P&s;alm, <HI>O Weddiau ac erfyniadau,</HI> yna mae yn rhaid i'n &s;erchiadau f&ocirc;d yn wre&s;og. Os P&s;alm o <HI>foliant a diolchgarwch,</HI> yna y mae yn rhaid i'n calonnau ni fod yn llawen. Ac fel hyn y mae 'n rhaid i &s;erch y galon f&ocirc;d yn wa&s;tad yn gyfaddas i gynneddfen y P&s;alm.</P>
<P>III. <HI>Dyled&s;wydd neilltuol arall iw chyflowni g&ycirc;d a'n Teulu, yw Gweddi.</HI> Canys os dylai 'r ddyled&s;wydd ymma gael ei chyflowni bob d&ycirc;dd, ddwywaith or lleiaf, &s;ef, foreu a hwyr, yna yn enwedigol ar <HI>dd&ycirc;dd yr Arglwydd,</HI> yr hwn a gy&s;&s;egrodd yr Arglwydd yn hollawl iw addoliad ai wa|&s;anaeth ei hun.</P>
<P>IV. <HI>Darllen yr Scrythyrau &s;ydd Ddyled&s;wydd arall iw chy|flawni yn a chyd&acirc;'n Teulu,</HI> fel y gallont hwy felly fod yn
<PB N="91" REF="48">
gydnabyddus &acirc; Chorph yr Scrythyrau; ie ac &acirc;r Gor|chymynion a'r addewidion, Hyfforddiadau a Chy&s;&s;urau 'r Gair; o ran eu hyfforddiad a'u cy&s;&s;ur.</P>
<P><HI>Heb law y rhai Cyffredinol a neilltuol, mae hefyd ddyled|&s;wyddau Dirgel</HI> i bob un iw cyflawni ar ei ben ei hun yn eu Stefyll neu eu Celloedd; y rhai ar fyr yw y rhai hyn.</P>
<P>1. <HI>Darllen rhyw gyfran o Air Duw, neu Lyfrau da eraill.</HI></P>
<P>2. <HI>Myfyrio ar yr hyn a glyw&s;och ac a ddarllenna&s;och y dydd kwnnw;</HI> yr hyn &s;ydd fodd rhagorol i wneuthur y Gair a ddarllenner ac a bregether yn fuddiol i chwi. Canys me|gis am fwyd, er iached fyddo, nid yw yn ein maethu, oddieithr iddo ddygymmod &acirc; ni a threulio yn ein cylla: felly y mae am Air Duw, ymborth ein eneidiau ni, oddi|eithr ei dreulio a'i ddo&s;parthu drwy fyfyrdod, ni wnaiff ef ronyn o l&ecirc;s i ni; onid ar &ocirc;l ei dreulio drwy fyfyr|dod, yna y bydd ef yn rymmus i faethu ein eneidiau ni.</P>
<P>3. <HI>Eich holi eich hunain,</HI> megis am eich buchedd, ach ymarweddiad gynt, felly yn enwedigol am eich ymddy|giad yr wythnos ddiweddaf, ac am y modd y cyflawna|&s;och ddyled&s;wyddau y diwrnod. Ac megis ac y dylaech ymo&s;twng am eich deffygion ynddynt, felly y dylaech ymroi, drwy gymmorth gr&acirc;s Duw, ar fod yn fwy gwi|liadwrus arnoch eich hunain am yr am&s;er i ddyfod, ac i f&ocirc;d yn fwy gofalus yn &s;ancteiddio Dydd yr Arglwydd, drwy f&ocirc;dd cydwybodus o gyflawni ei ddyled&s;wyddau ef.</P>
<P>4. <HI>Gweddio ar Dduw</HI> &s;ydd ddyled&s;wydd arall iw chy|flawni gennych chwi <HI>yn y dirgel,</HI> yn gy&s;tal ac yn gyffre|dinol a neilltuol; ie chwi a ddylaech ddyblu a threblu eich Gweddiau ar Ddydd yr Arglwydd. Tan y Gyfraith, yr ydym ni yn darllen y modd y gofynnei yr Arglwydd Aberthau dauddyblyg ar y Dydd Sabbath: canys heb law yr Aberthau beunyddiol, dau oen ychwaneg a ordeinie|&s;id iw hoffrymmu ar y Dydd Sabbath; pedwar i g&ycirc;d, i ddangos &s;ancteiddrwydd y diwrnod; <HI>Numb.</HI> 28. 9, 10. Ac yn yr un modd y dylech chwithau ddyblu eich Aberthau y&s;p rydol o Weddi a Moliant ar Ddydd yr Arglwydd, gan att olwg yn ddifrifol &aacute;r iddo ef er mwyn Cri&s;t bardynu, megis eich pechodau yn gyffredinol, felly yn enwedigol
<PB N="92" REF="49">
yr amryw wendidau a'r amherffeithrwydd a lithrodd oddiwrthych yn cyflawni eich &s;anctaidd orchwylion, a'ch gwneuthur yn abl drwy ei Y&s;pryd iw cyflawni hwynt am yr am&s;er i ddyfod &acirc; mwy o fywyd a bywiogrwydd, ac &acirc; mwy o wr&ecirc;s ac awyddfr&ycirc;d.</P>
<P>Wedi dangos i chwi fel hyn y dyled&s;wyddau <HI>Cyhoeddus, Neilltuol, a Dirgel</HI> hefyd o Dduwioldeb iw cyflawni ar ddydd yr Arglwydd. Yn awr y deuwn at y <HI>Gweithredoedd o Drugaredd,</HI> yr hyn &s;ydd bwynt arall o ddyled&s;wyddau a ddylid eu cyflawni ar y dydd ymma. Ac o herwydd bod dyn yn hanffod o ddwy ran, &s;ef, Enaid a Chorph, a bod pob un or ddau yn ddaro&s;tyngedig i fagad o Gle|fydon, am hynny y gellir dwyn y Gweithredoedd o Dru|garedd ir ddau brif-byngc&imacr;au hyn. 1. Y cyfryw ac &s;y'yn perthyn i Enaid. 2. Y cyfryw ac &s;y yn perthyn i Gorph eich Cymmydog.</P>
<P>I. <HI>Y Gweithredoedd o Drugaredd y rhai &s;y yn perthyn i Enaid eich Cymmydog yw y rhai hyn, a'r cyffelyb.</HI></P>
<P>1. <HI>Dy&s;cu yr anwybodus mewn Pyngciau o Athrawiaeth an|hepcor ac anghenrhaid eu gwybod.</HI></P>
<P>2. <HI>Tywys Pechaduriaid i edifeirwch,</HI> trwy o&s;od ger ei bronnau, megis tro&s;trwydd Cyfiawnder Duw yn erbyn pob Pechaduriaid anedifeiriol, felly haelioni ei r&acirc;s, a golud ei drugaredd i bob Pechaduriaid edifeiriol.</P>
<P>3. <HI>Cy&s;&s;uro y &s;awl &s;ydd yn anghy&s;&s;urus,</HI> trwy deimlad o ri|fedi a dihirwch eu pechodau, gan o&s;od ger eu bronnau Holl-ddigonolrwydd Aberth Cri&s;t, a'r cynnhygion gra|&s;ol yn yr Efengyl i bawb a glywant eu pechodau yn faich iddynt, <HI>Mat.</HI> 11. 28.</P>
<P>4. <HI>Cynghori ac annog y &s;awl a ddechreua&s;ant yn dda, i fy|ned ym mlaen mewn ymmynedd a dianwadalwch;</HI> ir hyn y mae yr Apo&s;tol yn ein cynghori ni, <HI>A chydy&s;tyriwn bawb ei gilydd, i ymannog i gariad a gweithredoedd da, Heb.</HI> 10. 24&punc;</P>
<P>5. Argyoeddi a cheryddu y cyfryw rai ac &s;ydd feius a thramgwyddus yn eu ffyrdd.</P>
<P>6. <HI>Dirwy&s;tro yr ammheus, drwy eu dwyn ar ddeall.</HI></P>
<P>7. <HI>Cadarnhau a &s;efydlu y cyfryw rai ac &s;ydd weiniaid mewn gr&acirc;s,</HI> 1 The&s;. 5. 14.</P>
<P>Drwy gydwybodus gyflawniad y Dyled&s;wyddau hyn y
<PB N="93" REF="49">
dichon y rhai tlottaf allan, fod yn gyfoethogion mewn gweithredoedd da.</P>
<P>II. Y Gweithredoedd o Drugaredd, ar a berthynant i gorph ein cymmydog, yw y rhai hyn a'r cyffelyb.</P>
<P>1. <HI>Cynnorthwyo 'r &s;&aacute;wl &s;ydd mewn ei&s;iau.</HI> Yr Apo&s;tol wrth gynghori'r Corinthiaid, 1 <HI>Cor. 16. 1, 2. I roddi rhyw beth heibio yn eu hymyl, gan dry&s;ori, bob dydd cyntaf or wythnos,</HI> (yr hwn yw dydd yr Arglwydd) &s;y yn arwyddocau fod hwnnw yn am&s;er cymmwys, nid yn unic i wneuthur y eyfryw weithredoedd o drugaredd ar &s;y yn ymgynnyg i ni y pryd hynny, ond hefyd i baratoi erbyn am&s;eroedd eraill. A diammau, ped fai bob un <HI>ar bob d&ycirc;dd yr Ar|glwydd</HI> yn rhoddi rhyw beth heibio yn ei ymyl o'r hyn a ddeuai iddo ef i fewn yr wythnos honno, gan dry&s;ori peth iw roddi ar acho&s;ion o elu&s;eni, y gellid gwneuthur llawer o ddaioni drwy hynny. Canys megis ac y bydd gan ddynion drwy hyn ychwaneg iw roddi, nag y cly|went hwy ar eu calonnau oni bai hynny moi wneuthur ar ddyddiau yr wythnos: felly hwy a roddent yn helae|thach, ac yn ewylly&s;garach, o herwydd bod y try&s;or o'r hwn y maent yn rhoddi gwedi ei baratoi ym mlaen llaw; ac ynteu yn <HI>Dry&s;or cy&s;&s;egredig,</HI> drwy ei gwaith hwynt ou gwirf&ocirc;dd yn ei neilltuo ef i'r cyfryw ddefnydd, eu cydwybodau ai cyfrif yn gy&s;&s;egr-y&s;pail ei o&s;od ef a|llan ffordd arall yn y b&ycirc;d. Ped fai ddynion tlodion &s;y yn byw ar lafur y diwrnod neu wrth eu gwaith, a gwei|&s;ion a morwynion &s;y yn byw ar eu cyflogau, ar bob dydd yr Arglwydd yn rhoddi yn ei hymyl rai dimmelau neu geinhiogau, ir diben a'r arfaeth ymma; gallai fod ganddynt heb ddim colled iddynt eu hunain y gwyddont oddiwrthi, dry&s;or ir tlodion. Pa faint mwy try&s;or a fy|ddai ir tlodion, ped fai w&ycirc;r cyfoethogion; <HI>yn &ocirc;l y mae Duw yn eu bendithio,</HI> yn gweuthur felly?</P>
<P>2. <HI>Ymweled &acirc;r cl&acirc;f, ac &acirc;r cyfryw rai ac y caethiwer eu rhydd-did ffordd arall.</HI> Hyn a gawn ni fod yn ei arfer gan ein Jachawdwr, a hynny ar y dydd Sabbath; ar &oacute;l dar|fod yr Ordinhadau cyhoeddus; megis <HI>Marc.</HI> 1. 29, 30. lle y ddarllennwn, ddarfod i'n Iachawdwr; a rhai o'i Apo|&s;tolion, <HI>Yn y man wedi iddynt fyned allan o'r Synagog, fyned</HI>
<PB N="94" REF="50">
<HI>i ymweled &acirc; chwegr Simon Petr, yr hon oedd yn gorwedd yn gl&acirc;f or cr&ycirc;d;</HI> yr hyn &s;y yn dangos, fod Cri&s;t yn cyfrif ymweled &acirc;r cl&acirc;f yn weithred o drugaredd, cymmwys iw gwneuthur ar y Sabbath. Or hyn y gallwn ddy&s;cu, fel y bo achos gyfiawn yn ymgynnyg, i dreulio rhyw am&s;er or Sabbath yn ymweled &acirc;r cl&acirc;f, a hynny yn weithred enwedigol o drugaredd briodol ir Sabbath; ie, ac yn f&ocirc;dd enwedigol i lenwi ein meddyliau ni &acirc; Myfyrdodau y&s;prydol, a'n geneuau ag ymddiddanion &s;anctaidd, y rhai ydynt rannau o neilltuol &s;ancteiddiad y Sabbath. Yr am|&s;er gan hynny y mae eraill yn ei dreulio mewn &s;eguryd, neu gymdeithas ofer, neu yn ei&s;teddial wrth ei dry &s;au yn yr heolydd, neu yn rhodienna ar hyd yr heolydd a'r meu&s;ydd, moe&s;wch i ni ei dreulio ef yn y gweithredo|edd hyn o drugaredd, neu 'r cyffelyb.</P>
<P>Heb law y dyled&s;wyddau ymma o Dduwioldeb, a'r Gweithredoedd o Drugaredd, y rhai a orchymynnir eu gwneuthur ar ddydd yr Arglwydd, y mae rhyw bethau y mae 'r Arglwydd yn eu caniattau i ni oblegid gwen|did a lle&s;gedd ein cyrph, &s;ef, <HI>Cw&s;g, Ymborth,</HI> a <HI>Dillad.</HI> Oblegid nad allwn ni mewn grym a dyfyrrwch dreulio yr holl ddiwrnod mewn dyled&s;wyddau Sabbathaidd heb orphywy&s;dra, ymborth, ac ymwi&s;giad cymmhedrol; am hynny y mae yn gyfreithlon i ni dreulio peth am&s;er, me|gis yn cy&s;gu, felly yn ymddilladu hefyd, ac yn llonni ein cyrph &acirc; lluniaeth, y rhai oni bai hynny a fyddent barod i lewygu; Eithr trwy gymmhedrol arfer y rhai hyn, y gwneir ni yn abl i wneuthur y pethau a gym|merom ni mewn llaw yn fwy cy&s;&s;urus.</P>
<P>Eithr yn hyn y mae dau beth i ddal&s;ulw arnynt y dy|lid eu gochel yn ofalus.</P>
<P>1. <HI>Ni ddylaech chwi dreulio dim ychwaneg o am&s;er yn eu cylch hwynt nag y fyddo yn angenrheidiol.</HI> O herwydd pa ham wedi i'ch cyrph gael eu llonni &acirc; chymmhedrol gw&s;g, chwi a ddylech gei&s;io codi yn foreu ar ddydd yr Ar|glwydd, megis ynghylch chwech neu &s;aith ar y gl&ocirc;ch, a bod cyn bry&s;ured ac y bo 'n bo&s;&s;ibl yn eich tacclu eich hunain; ac nad ei&s;teddoch ddim h&wcirc;y nag y bo yn rhaid ar eich prydiau bwyd; fel y galloch chwi felly gael ych|waneg
<PB N="95" REF="50">
o am&s;er i gyflawni dyled&s;wyddau Addoliad a gwa|&s;anaeth Duw ar ei ddydd ef. Ac yn ddiau, gan fod yr Arglwydd mor ddaionus a gra&s;ol wrthych, ai fod ef yn cyfrannu i chwi ryw gyfran o'i ddydd ei hun o ran llon|nychdod i'ch cyrph; pell fyddo oddi wrthych chwi ga|marfer ei ddaioni ef, drwy wa&s;traffu ymmaith fwy o am|&s;er yn hynny nag a fyddo yn angenrheidiol.</P>
<P>Yr ail peth iw othelyd yw, <HI>Na wneler hwynt ond megis Gweithredoedd-dyddiau-Sabbath,</HI> yr hyn a wneir ddwy ffordd.</P>
<P>1. <HI>Drwy eu gwneuthur hwynt ir diben ymma, fel drwy hynny, y galloch chwi fod yn applach i wa&s;anaethu Duw.</HI> Fal hyn, wrth eich mynediad i orwedd yn yr hwyr o flaen y Sabbath, pan ydych chwi yn dymuno ar i Dduw ro|ddi i chwi gw&s;g e&s;mwyth, cy&s;&s;urus, fel y gallo eich cyrph egwan drwy hynny gael eu llonni, ac y byddoch chwithau yn applach iw wa&s;anaethu ef dranoeth yn ny|led&s;wyddau ei addoliad ai wa&s;anaeth ef, hwn &s;ydd <HI>gw&s;g Sabbath.</HI> Yn yr un m&ocirc;dd, pan ydych yn bwytta ac yn yfed ir diben hwn yn unic, fel y gallo eich cyrph gael eu llonni, a'ch y&s;prydoedd eu bywiogi, ac fel y bo i chwithau drwy hynny gael eich gwneuthur yn applach i wa&s;anaethu Duw mewn llawenydd y rhan arall or diwrnod, <HI>hyn &s;ydd fwytta ac yfed Sabbathaidd.</HI></P>
<P>2. <HI>Drwy godi y&s;prydol a nefol fyfyrdodau allan o honynt.</HI> Ar eich deffroad cyntaf, chwi a ddylech gofio pa ddiwrnod ydyw ef, ac wedi bendithio Duw am eich gorphwy&s;dra a'ch cw&s;g diddanus y no&s;on honno, chwi a ddylech er|fyn ganddo gymmorth enwedigol ei r&acirc;s, i'ch dwyn chwi drwy holl ddyled&s;wyddau'r diwrnod. Pan ydych yn codi o'ch gwel&aacute;u, chwi a ddylech feddwl, megis am adgy|fodiad corph Cri&s;t allan o'i fedd yn foreu y dydd hwn|nw, felly hefyd am adgyfodiad <HI>eich Eneidiau ymma</HI> o far|wolaeth pechod, i fuchedd &s;ancteiddrwydd, a'ch <HI>Cyrph</HI> ar y dydd olaf allan o fedd y ddaiar i fywyd gogoni|ant yn y Nefoedd. Wrth ymwi&s;co am danoch chwi a ddylech feddwl am y Wi&s;g wen laes o Gyfiawnder Cri&s;t, ac am ddedwyddwch y rhai &s;ydd iddynt hawl ynddo. Wrth olchi eich dwylo a'ch wynebau, oddiwrth rin|wedd
<PB N="96" REF="51">
gl&acirc;n-waith y dwfr, chwi a ddylech gymmeryd ach|ly&s;ur i fyfyrro am rinwedd glanweithrym gwaed Cri&s;t, yr hwn yn unic &s;ydd yn golchi eich eneidiau oddiwrth fudron frychau ac amliwiau y pechod Pan eloch a'r eich byrddau, i f&ocirc;d yn gyfrannogion o ddaionus greaduriaid Duw, eich ymborth corphorol o ran maeth eich cyrph, a ddylai roddi achly&s;ur o fyfyrio ar ymborth y&s;prydol eich eneidiau, drwy yr hwn y maethir hwynt i fywyd tragywyddol. Y bara ar eich Byrddau a ddylai ddwyn ar g&ocirc;f i chwi am Je&s;u Gri&s;t, yr hwn yw bara 'r bywyd a dde&s;cynnodd o'r Nefoedd i fywocau eich eneidiau meir|won. Fal hyn y dylech chwi oddiwrth bob dim roddi cais ar dynnu defnydd o fyfyrdod y&s;prydol a nefol, gan wneuthur eich goreu ar gadw eich calonnau mewn ag|wedd &s;ancteiddlan ar hyd y dydd. Canys yr hyn a ddy|wedodd ein Iachawdwr wrth ei Ddi&s;cyblion ynghylch y torthau a'r py&s;cod, <HI>Ce&s;clwch y briwfwyd gweddill, fel na choller dim;</HI> Y cyffelyb a ellir ei dybied ei fod ef yn ei lefaru ynghylch <HI>Dy ld yr Arglwydd,</HI> Ce&s;clwch ei holl ddar|nau ef, fel na choller un rhan or diwrnod, cymmaint a'r munudau lleiaf, y rhai ydynt werthfawr, megis y llwch manaf o lifion Aur.</P>
<P>Megis ac y mae 'r Arglwydd yn caniattau i chwi ryw bethau y rhai y mae eich cyrph gweiniaid yn &s;efyll mewn ei&s;iau o honynt, fel y galloch chwi drwy hynny fod yn applach i wa&s;anaethu Duw ar ei Ddydd ef: felly y mae yn rhyngu bodd iddo ef ganiattau rhyw bethau iw gwneuthur gennych, &s;ef ar ei dd&ycirc;dd ef, er iddynt f&ocirc;d yn rhwy&s;tro gweithredoedd priodol y diwrnod; ac y maent yn gy&s;ryw bethau ar &s;ydd <HI>o lwyr angenrheidrwydd.</HI></P>
<P>Cwe&s;t. <HI>Os gofynnwch chwi beth yr wyfi yn ei feddwl wrth weithredoedd o lwyr angenrheidrwydd?</HI></P>
<P><HI>Atteh.</HI> Y rhai &s;ydd raid eu gwneuthur&punc; ac etto nid e|llid mo'i gwneuthur y dydd o flaen y Sabboth, na'i ho|edi ir dydd ne&s;&s;af, heb fawr niwed. Eithr or gwrthwy|neb, y cyfryw bethau ar &s;ydd heb fod mewn modd yn y b&ycirc;d yn helpu ymlaen &s;ancteiddiad y diwrnod, ond yn hyttrach ydynt yn ei rwy&s;tro, ac &punc;y galler eu gwneuthur yn gy&s;tal ar y dydd or blaen, neu y dydd ar &ocirc;l, neu
<PB N="97" REF="51">
ryw am&s;er arall, ni ddylid ddim moi gwneuthur ar Ddydd yr Arglwydd.</P>
<P>Wedi i mi ddarfod fel hyn &acirc;'r Hyfforddiadau am un|iawn Sancteiddiad dydd yr Arglwydd.</P>
<P>III. Yn awr y deuwn ni at yr <HI>Annogaethau</HI> i'ch bywi|ogi chwi i ganlyn yr Hyfforddiadau yn gydwybodus.</P>
<P>1. <HI>Mae uniawn Sancteiddiad Dydd yr Arglwydd yn gw|neuthur llawer tu ag at anrhydedd Duw.</HI> Deliwch ar yr hyn y mae 'r Arglwydd ei hun yn ei ddywedyd wrth ei E|glwys yn yr achos ymma, drwy ei Brophwyd <HI>E&s;ay,</HI> Pen. 58. 13. <HI>O throi dy droed oddiwrth y Sabboth, heb wneuthur dy ewyllys ar fy nydd Sanctaidd, a galw y Sabboth yn hyfryd|wch, Sanct yr Arglwydd yn ogoneddus, a'i anrhydeddu ef.</HI> Ymma y dywedir yn eglur, mai trwy &s;ancteiddio y Sab|both yn iawn, <HI>Yr ydym ni yn anrhydeddu Duw.</HI></P>
<P>2. <HI>&V;niawn &s;ancteiddiad y Sabboth &s;ydd fuddiol i chwi cich bunain, mewn y&s;tyrieth ddauddyblyg.</HI></P>
<P>1. O ran eich &s;t&acirc;d am&s;erol oddiallan.</P>
<P>2. O ran eich &s;t&acirc;d y&s;prydol oddifewn.</P>
<P>1. <HI>Mae &s;ancteiddiad y Sabboth yn fuddiol o ran eich &s;t&acirc;d am|&s;erol oddiallan.</HI> Canys po mwyaf cydwybodus ydyw un d&ycirc;n yn Sancteiddio y dydd Sabboth, mwyaf bendith a ddi|chon ef ei di&s;gwyl oddiwrth Dduw ar ei lafur y chwe diwrnod. Canys nid eich llafur a'ch ymboeni eich hu|nain, <HI>onid bendith yr Arglwydd a gyfoethoga,</HI> Dih. 10 22.</P>
<P>2. <HI>Sancteiddiad y Sabboth a fydd yn fuddiol o ran eich cy|flwr y&s;prydol oddifewn.</HI> Canys hwn oedd un o'r dibenni|on pennaf, pa ham yr ordeiniwyd y Sabboth, &s;ef, fel y gallai Dduw drwy hynny yn yr arfer oi ordinhadau ef gyfoethogi ein eneidiau ni &acirc; bendithion y&s;prydol mewn nefolion bethau. Ac y mae Sancteiddiad y Sabboth yn hollawl yn fodd enwedigol i genhedlu gr&acirc;s, a hefyd i gadarnhau gr&acirc;s; canys yr Arglwydd ai hordeiniodd ef i fod yn <HI>Ddydd-marchnad ir enaid.</HI> Ac yn ddiammeu, pe byddem ni mor deimladwy o ddaioni ein eneidiau, ac yr ydym ni o ddaioni ein cyrph, yr hw&s;myn gorau ar a allai f&ocirc;d ni chadwent moi <HI>Dyddiau-marchnad,</HI> a'u <HI>ffeiriau</HI> ddim mwy dyfal; nag y cadwen ni Ddyddiau yr Arglwydd.</P>
<P>3. <HI>&V;niawn Sancteiddiad y Sabboth &s;ydd hyfryd iawn i bobl</HI>
<PB N="98" REF="52">
<HI>Dduw,</HI> yn gymmaint ai bod yn mwynhau cymdeithas a chymundeb oddifewn &acirc; Duw yn ei ordinhadau ar y dydd hwnnw, yr hyn yw yr happu&s;rwydd mwyaf y mae 'n bo&s;&s;ibl i greaduriaid truain allu ei gyrraedd yn y by|wyd hwn, gan mai nefoedd ar y ddaiar yw mwynhau cymmundeb &acirc; Duw, a rhyw r&acirc;dd or nefol lawenydd hwnnw a gawn ni ar &ocirc;l hyn ei fwynhau yn gyflownach yn y nefoedd. Pa fodd y dylai yr y&s;tyriaeth o hyn eich cynnhyrfu chwi i &s;ancteiddio <HI>Dydd yr Arglwydd</HI> yn ofalus ac yn gydwybodus, fel y galloch chwi felly gael prawf o'r cy&s;&s;urau a'r llonnychdod hyfrydlawn hynny, y rhai y darfu i eraill mor helaethlawn en mwynhau?</P>
<P>4. <HI>Y mae &s;ancteiddiad y Sabboth yn dra rhagorol yn dwyn ym mlaen bywyd a grym duwioldeb drwy 'r wythnos a ganlyno.</HI> A'r &s;iccr wirionedd yw, am yr hwn ni wnelo ddim cy|dwybod o gadw yn &s;anctaidd y dydd Sabbath, na wnaiff hwnnw fawr gydwybod o gadw yr un o'r Gorchymyni|on eraill, am y gallo ei wneuthur heb anglod iw enw da, neu berygl cyfraith ddynol. Gwelwch pa ryw ofal a chydwybod fyddo gan dd&ycirc;n yn cyflawni dyled&s;wyddau duwioldeb tu ag at Dduw ar y dydd Sabboth, yn yr un m&ocirc;dd y mae ef yn ofalus ac yn gydwybodus yn cyflaw|ni dyled&s;wyddau o &s;ancteiddrwydd tu ag at Dduw, ac o gyfiawnder tu ag at ei gymmydog ar ddyddiau 'r wyth|nos.</P>
<P>5. <HI>Annogaeth arall a ellir ei chymmeryd oddiwrth Iawnder &s;ancteiddio y dydd hwn.</HI> Canys gan ddarfod ir Arglwydd gyfrannu i ni chwe diwrnod mewn &s;aith i'n gwaith ein hunain, ac na chadwodd efe iddo ei hun ond &ucirc;n iw addo|liad ai wa&s;anaeth ef; yn gymmaint ac y galla&s;ai ef ofyn chwe diwrnod iw addoliad, ac na chaniadhae&s;ai onid &ucirc;n i'n gwaith ni; onid yw or fath gyfiawnaf ac uniow|naf fod i ni wneuthur cydwybod o roddi i Dduw <HI>ei Dd&ycirc;dd ef,</HI> drwy ei gy&s;&s;egru ef yn hollawl iw addoliad ai wa&s;anaeth ef? fel y dywedodd <HI>Jo&s;eph</HI> wrth wraig <HI>Putiphar,</HI> pan demptiodd hi ef i aflendid, <HI>Gen. 39. 9. Ni waharddodd fy mei&s;tr ddim rhagof onid tydi, oblegit ei wraig ef wyt ti; pa fodd gan hynny y gallaf wneuthur y mawrddrwg hwn, a phechu yn erbyn Duw:</HI> Yn yr un modd dywed titheu wrth
<PB N="99" REF="52">
dy gymdeithion ofer, pan demptier di mewn modd yn y b&ycirc;d i halogi 'r Sabbath, <HI>Duw y Goruchel Arglwydd, a Mei&s;tr y b&ycirc;d, ni waharddodd ddim am&s;er rhagof, onid un dydd, oblegit eiddo ef ydoedd; pa fodd gan hynny y gallaf wneuthur y mawr ddrwg hwn, a phechu yn erbyn Duw?</HI></P>
</DIV2>
<DIV2 N="20" TYPE="chapter">
<HEAD><HI>PEN. XX.</HI> Am Sacrament Swpper yr Arglwydd.</HEAD>
<P>ER mwyn bod yn gyfrannog mewn m&ocirc;dd teilwng o Sacrament Swpper yr Arglwydd, y mae tri m&acirc;th o ddyled&s;wyddau a ofynnir.</P>
<P>1. <HI>Dyled&s;wyddau Blaenorawl,</HI> &s;ef, y cyfryw rai ac &s;ydd raid iddynt fyned o flaen y Sacrament.</P>
<P>2. <HI>Dyled&s;wyddau Cydganlhynawl,</HI> &s;ef, y cyfryw rai ac &s;ydd raid iddynt gydganlyn &acirc;'r weithred o dderbyn.</P>
<P>3. <HI>Dyled&s;wyddau Dylynawl,</HI> &s;ef, y cyfryw rai ar &s;ydd raid iddynt ddilyn ar &ocirc;l.</P>
<P>I. Am y dyled&s;wyddau <HI>Blaenorawl,</HI> er eu bod yn lla|wer, etto fe ellir eu dwyn hwynt oll tan yr un pen ym|ma o <HI>Ymholiad,</HI> yr hwn nid yw yn unic yn ganmoledic gan yr Apo&s;tol, <HI>Holed d&ycirc;n ef ei hun, ac felly bwyttaed o'r bara, ac yfed o'r cwppan;</HI> Eithr a yrrir ac a ddirir arnom &acirc; mwy o do&s;trwydd nag un Gorchymmyn o fewn Llyfr Duw; Canys medd yr Apo&s;tol yn yr unrhyw fan, <HI>Pwy bynnac,</HI> trwy e&s;ceulu&s;o y ddyled&s;wydd hon o Ymholiad, <HI>A fwytta&ocirc;, neu a yfo&punc; yn anheilwng,</HI> 1 <HI>Sydd yn euog o gorph a gwaed yr Arglwydd;</HI> 2. <HI>Ac yn bwytta ac yn yfed barnedi|gaeth iddo ei hun,</HI> 1 Cor. 11. 27, 28, 29.</P>
<P>1. <HI>B&ocirc;d yn euog o gorph a gwaed Cri&s;t,</HI> yw mewn rhyw fe&s;ur bod &acirc;'n dwylo yn angeu a dioddefaint waedlyd Cri&s;t, ac felly yn ddylynawl, bod yn gyfrannogion gyd&acirc; <HI>Judas</HI> yn ei fradychu ef, gyd &acirc;r <HI>Scrifennyddion a'r Phari|&s;oeaid</HI> yn ei gyhuddo, g&ycirc;d&acirc; <HI>Philat</HI> yn ei gondemnio ef, a chyd&acirc;'r <HI>Milw&ycirc;r</HI> creulon yn ei groe&s;hoelio ef. Calon pwy nid yw yn codi mewn digofaint yn erbyn y rhai'n, pan ddarllenno neu yr y&s;tyrio eu creulon driniaeth hw|ynt
<PB N="100" REF="53">
&acirc;'u bendigedig Iachawdwr, yn ei wialennodio a'i fflangellu ef, yn ei watwar ac yn ei wawdio, yn ei wanu a'i groe&s;hoelio ef? Ac am hynny gochel ditheu rhag i ti yn y cyffelyb f&ocirc;dd f&ocirc;d yn euog drwy dy anheilwng dder|bynniad o Sacrament Swpper yr Arglwydd, drwy dy ddy|fodiad iddo yn amharod. Darllen yr ydym pa f&ocirc;dd yr oedd gwaed Abel ddiniwed, yn gorwedd cyn drymmed ar <HI>Cain,</HI> oni lefodd ef allan, <HI>Mwy yw fy ngho&s;pedigaeth nag y gallaf ei oddef,</HI> Gen. 4. 13. Drymmed gan hynny y gorwedd gwaed Je&s;u Gri&s;t yr hwn ydoedd nid yn unic yn dd&ycirc;n diniwed, ond yn fwy na d&ycirc;n, ar y rhai &s;ydd euog o hono? Chwi a wyddoch ddarfod iddo orwedd ar <HI>Judas</HI> cyn drymmed, <HI>onid ymgrogodd ef,</HI> Mat. 27. 5. Ac ni ellwch chwi nas gwyddoch drymmed y gorweddodd ef ar holl genedl yr Iddewon er ys llawer cant o fly|nyddoedd, yn &ocirc;l eu dymuniad melltigedig hwnnw, <HI>By|dded ei waed ef arnom ni, ac ar ein plant,</HI> Mat. 27. 25. Megis gan hynny na fynnit ti moth gael yn euog o'r pe|chod erchyll ac ofnadwy ymma, gwn&acirc; ddefnydd o gyn|gor yr Apo&s;tol, &s;ef, <HI>Hola dy hun</HI> cyn i ti ryfygu bod yn gyfrannog or Ordinh&acirc;d h&ocirc;n.</P>
<P>2. <HI>Yr hwn &s;ydd yn bwytta, ac yn yfed yn anheilwng; &s;ydd yn bwytta ac yn yfed barnedigaeth iddo ei hun;</HI> felly y mae ein cyfieithw&ycirc;r ni yn ei adrodd. Yn &s;iccr y gair yn y Groec a gyfieithir barnedigaeth, a all arwyddocau <HI>Ge|rydd am&s;erol,</HI> yn gy&s;tal a <HI>cho&s;pedigaeth dragwyddol.</HI> Ac yn ddiddadl, megis y mae rhagrithw&ycirc;r a'r rhai digr&ecirc;d, tra f&ocirc;nt yn bwytta ac yn yfed yn anheilwng, yn bwytta ac yn yfed barnedigaeth iddynt eu hunain, onid edifarh&acirc;nt: felly hefyd y cyfryw ac &s;ydd gredadwy a ph&ucirc;r Gri&s;tia|nogion, pan ydyut drwy wendid ac e&s;ceulu&s;dra yn gy|frannogion o'r ordinh&acirc;d hon yn anheilwng, ydynt drwy hynny yn cyfarfod &acirc; barnedigaethau am&s;erol, megis cle|fyd, gwendid, ac weithiau marwolaeth ei hun. Canys medd yr Apo&s;tol, 1 <HI>Cor.</HI> 11. 30. Wrth lefaru am y <HI>Co|rinthiaid</HI> credadwy, y rhai nid ymbaratoe&s;ent fel y dyla|&s;ent i'r ordinh&acirc;d honno; <HI>Oblegid hyn y mae llawer yn wei|niaid ac yn lle&s;c yn eich my&s;c, a llawer yn huno,</HI> neu yn marw. Am ba achos? &s;ef, oblegid darfod iddynt dder|byn
<PB N="101" REF="53">
y Sacrament yn anheilwng, ac yn ammharchus, heb ddim ymbarat&oacute;ad ac ymholiad. Caniatt&aacute;u yr ydwyf, na ellir dywedyd fod y dynion goreu ynddynt eu hunain yn deilwng i gyfranogi o'r ordinh&acirc;d hon: Er hynny os wyt ti Gri&s;tion credadwy, ac yn ddiffuant yn gwneu|thur dy oreu ar ei dderbyn ef, yn y m&ocirc;dd hwnnw, ac &aacute;'r cyfryw &s;erchiadau ac y mae yr Arglwydd yn gofyn gennit, fe ellir dywedyd (er anheilynged ydwyt ti ffordd arall) dy fod yn dderbyniwr teilwng.</P>
<P>Wedi dangos fel hyn yr Angenrheidrwydd o'r ddy|led&s;wydd o Ymholiad, deuwn yn awr at ei Chyrrhae|ddiad hi, yr hyn a ellir ei ddwyn i ddau o bennau, &s;ef,</P>
<P>1. Dy <HI>radau.</HI> 2. Dy <HI>bechodau.</HI></P>
<P>Yn gyntaf, <HI>Rhaid i ti dy holi dy hun ynghylch dy radau,</HI> yn fwy enwedigol am dy <HI>Wybodaeth, ffydd, Edifeirwch, a'th Gariad.</HI></P>
<P>Ynghylch <HI>Gwybodaeth</HI> myfi a ddango&s;af,</P>
<P>1. Pa <HI>Wybodaeth</HI> a ofynnir gan bob Cymmunwr teilwng. 2. Yr <HI>Angenrheidrwydd.</HI> 3. Ar <HI>Prawf</HI> o hono.</P>
<P>1. Am y cyntaf, <HI>pa Wybodaeth a ofynnir?</HI></P>
<P>Myfi a attebaf yn gyffredinol, <HI>Gwybodaeth o holl Brif|byngciau &s;ail Crefydd.</HI></P>
<P>Yn neilltuol, <HI>Gwybodaeth o Athrawiaeth y Sacrament.</HI></P>
<P>Prif-byngciau &s;ail Crefydd yw 'r cyfryw rai ac y &s;eili|wyd ein Iechydwriaeth arnynt, heb wybodaeth o honynt ni ddichon d&ycirc;n f&ocirc;d yn gadwedig, a'r rheini yw y rhai hyn.</P>
<P><HI>B&ocirc;d Duw. Nad oes onid un Duw. Bod yr unic w&icirc;r Dduw hwnnw yn wahanrhedawl i dri o Ber&s;onau, y T&acirc;d, y M&acirc;b, ar Y&s;pryd Gl&acirc;n, oll yn Dduw gogyfuwch.</HI> Mai y Duw hwnnw yw Creawdwr a Rheolwr pob peth. Wneuthur o hono ef bob peth yn dda, ai fod ef f&ycirc;th yn eu llywodraethu hwynt yn gyfiawn. Wneuthur o hono ef dd&ycirc;n yn en|wedigol yn berffaith gyfiawn. Nad arho&s;odd d&ycirc;n chwaith yn h&icirc;r yn ei gyflwr dedwyddol, onid cwympo o hono ef drwy dro&s;eddu Gorchymmyn Duw yn bwytta 'r ffrwyth gwaharddedig. Ein b&ocirc;d ni oll yn euog o bechod Adda, gan ein b&ocirc;d yn ei lwynau ef pan bechodd y pechod hwn|nw.
<PB N="102" REF="54">
Ddwyn o bob un o honom ni ir b&ycirc;d naturiaethau llygredig a halogedig, naturiaethau cyn llawned o be|chod, ac yw y llyffant d&ucirc; o wenwyn. Ddarfod i ni at y llygredigaeth gwreiddiol ymma, chwanegur hif aneirif o drofeddiadau gwneuthurol, a hynny mewn drwg fe|ddyliau, drwg eiriau, a drwg weithredoedd. Ddarfod i ni drwy ein pechodau ein gwneuthur ein hunain yn hy|rwym i ddigofaint Duw, i felltith y Gyfraith, i b&ocirc;b math o farnedigaethau a Phl&aacute;au yma, ac i ddiddrangc farwo|laeth a damnedigaeth ar &ocirc;l hyn. Na ddichon un d&ycirc;n moi waredu ei hun allan o'r cyflwr truenus hwnnw, ir hwn yr ym&s;oddodd ef drwy bechod, ac na eill neb nad yw ond creadur yn unic moi gymmorth ef. Ddarfod i Dduw oi hyr&acirc;d r&acirc;s, a'i oludog drugaredd, anfon ei fab ei hun o'i fynwes ir b&ycirc;d i gymmeryd ein naturiaeth ni arno, fel yn hwnnw y gallei ef ddyfod yn feichiau ac yn Brynnwr i ni, f&oacute;d Cri&s;t yn Dduw ac yn Dd&ycirc;n mewn un per&s;on. Ei gael ef drwy yr Y&s;pryd Gl&acirc;n, a'i eni ef o'r forwyn <HI>Fair.</HI> Ei farw ef ar y Groes i achub ei bobl oddiwrth eu pechodau; Ei adgyfodi ef o feirw y try|dydd dydd, e&s;cyn o hono ir Nefoedd, ai f&ocirc;d yn ei&s;tedd ar ddeheulaw Duw, ac yn eirioli dro&s;om ni yn wa&s;tadol. Mai trwy ffydd y gwneir ni yn gyfrannogion o Gri&s;t, ac o'r lle&s;&acirc;ad &s;ydd o'i angau a'i ddioddefaint ef. Mai dawn Duw yw ffydd, a weithir ynom ni gan Y&s;pryd Duw, drwy Weinidogaeth y Gair, drwy yr hon yr ydym ni yn derbyn Cri&s;t ar gynnygion yr Efengyl, ac yn gorphywys arno yn unic am bardwn o'n pechodau, ac am fywyd ac lechydwriaeth dragwyddol Ddarfod i Dduw weled yn dda wneuthur &acirc; ni yn, a thrwy Gri&s;t Gyfammod newydd o R&acirc;s, yn yr hwn yr addawodd ef bardwn o'n pecho|dau, ac iechydwriaeth ein eneidiau, ar yr ammod o ffydd ac edifeirwch.</P>
<P><HI>Y Prif-byngciau neilltuol ynghylch Sacrament Swpper yr Arglwydd yw y rhai hyn.</HI></P>
<P>Ddarfod ir Arglwydd ei hun ei ordeinio ef, megis coffadwriaeth o'i fawr gariad ef, yn offrwm ei einioes yn Aberth dros ein pechodau ni. Fod hwn yn gy&s;tal a'r Sacrament arall o fedydd, yn &s;&ecirc;l Cyfammod Duw, drwy'r
<PB N="103" REF="54">
hyn y mae ef yn ei rwyno ei hun i gyflawni yr adde|widion a wnaeth ef &acirc; ni yn-Ghri&s;t, o ran cadarnhau ein ffydd ni ynddynt. Mai yr arwyddion oddiallan yn Swpper yr Arglwydd ydynt fara a Gw&icirc;n, drwy y rhai y go&s;odir allan gorph a gwaed Cri&s;t, y rhai y mae 'r derbynwyr teilwng trwy ffydd yn gyfrannogion o honynt yn y Sacrament hwn. Fod pwy bynnac a fwytt&aacute;o ac a yfo yn anheilwng, yn euog o Gorph a Gwaed Cri&s;t; ac am hynny fod yn rhaid i bob un ei holi ei hun, rhag iddo fwytta ac yfed barnedigaeth iddo ei hun.</P>
<P>Wedi dangos fel hyn pa wybodaeth yw honno ar a ofynnir gan bob Cymmunwr teilwng.</P>
<P>II. Yn awr mi a ddango&s;af yr <HI>Angenrheidrwydd</HI> o honi, yr hyn &s;y yn ymddangos,</P>
<P>1. <HI>Oblegid heb yr wybodaeth ymma ni all d&ycirc;n b&ycirc;th gyrraedd yr un o'r rhadau eraill;</HI> canys ni ddichon d&ycirc;n anwybodus na chredu, nac edifarhau, na charu Duw neu ei gymmy|dog yn iawn.</P>
<P>2. <HI>Oblegid heb yr wybodaeth ymma, ni ddichon d&ycirc;n iawn farnu corph yr Arglwydd,</HI> yr hyn onis gwnaiff, <HI>T mae ef yn bwytta ac yn yfed barnedigaeth iddo ei hun,</HI> 1 Cor. 11. 29. Ac am hynny mae 'n llwyr-angearheidiol i bawb a dder|bynio Swpper yr Arglwydd, <HI>iawn farnu corph yr Arglw|ydd,</HI> &s;ef, deall fod ychwaneg iw dderbyn nag a ganffy|ddir &acirc; llygad y corph. Ir llygad corphorol nid oes dim yn ymddangos ond <HI>Bara</HI> a <HI>Gwin</HI> ar y Bwrdd, ond trwy rinwedd y ddwyfol ordinh&acirc;d, y mae yno hefyd <HI>gorph a gwaed Cri&s;t;</HI> os hyn nis iawn fernir, yr ydys yn colli lle&s;&aacute;ad y Sacrament. Eithr nid yw bo&s;&s;ibl heb wybodaeth (yr hon yw llygad yr enaid) mor iawn farnu y corph a'r gwaed hwnnw tan yr elfennau o fara a gw&icirc;n, ac am hynny y mae 'r wybodaeth ragddywededig yn llwyr an|genrheidiol.</P>
<P>III. Am y Trydydd pwngc, &s;ef, <HI>Y Prawf o'th wybo|daeth,</HI> a yw hi yn wir iachu&s;awl wybodaeth; ti a elli ei hadnabod hi wrth ei <HI>phriodoliaethau;</HI> rhai o honynt yw y rhai'n.</P>
<P>1. <HI>Mae gwir iachu&s;awl wybodaeth yn Brofedic,</HI> drwy yr hon y mae gan Gri&s;tion brofiad a theimlad y&s;prydol o'r
<PB N="104" REF="55">
hyn y mae yn ei wybod. Nid oes ganddo ef yn unic wy|bodaeth gyffredinol a gwybodaeth pen am Dduw, ac am ei gyflwr truenus ei hun wrth naturiaeth, ac am Je|&s;u Gri&s;t; eithr y mae ganddo ef hefyd wybodaeth bro|fedig o Dduw, ac o'i Briodoliaethau; megis o'i <HI>allu</HI> yn ei gynnal ef tan ei brofiadau a'i dempta&s;iwnau, o'i <HI>ffydd|londeb</HI> ef yn cwplau ei addewidion iddo ef. Mae ganddo ef hefyd y&s;tyriol deimlad o'i gyflwr truenus ei hun wrth naturiaeth; A gwybodaeth brofedig o Je&s;u Gri&s;t, fel y mae ef yn adnabod Cri&s;t yn Iachawdur ac yn Brynnwr iddo, ac y mae yn gorphywys ar e&icirc; haeddedigaethau ef yn unic am fywyd ac am Iechydwriaeth. Wrth hyn gan hynny praw a hola dy wybodaeth, <HI>&amp;c.</HI></P>
<P>2. <HI>Mae gwir iachu&s;awl wybodaeth yn O&s;tyngedic, ac yn gy&s;&s;yllte|dic ag addfwynder y&s;pryd.</HI> Canys po cywiraf yw 'r wybodaeth a fo gan dd&ycirc;n, goreu y mae ef yn deall ei anwybodaeth ei hun, a'i waeledd hefyd oblegit ei bechodau. Ac am hynny chwi a gewch glywed y Cri&s;tianogion hynny, y rhai oeddynt fwyaf rhagorol mewn gwybodaeth a gr&acirc;s, yn cwyno yn fwyaf, megis rhag eu hanwybodaeth, felly rhag eu bryntion a'u drygionus galonnau eu hunain, fel y gellwch chwi weled yn <HI>Paul</HI> ac eraill, <HI>Rhuf. 7. 24. Eph.</HI> 3. 8. Ac nid rhyfedd, wrth y&s;tyried fod gw&icirc;r iachu&s;awl wybodaeth yn datcuddio i dd&ycirc;n ei waeledd a'i drueni ei hun oblegid ei bechodau; ei anheilyngdod ei hun, ie ei wegi a'i ddiddim ei hun, o ran dim daioni o'r eiddo ef ei hunan. Eithr y mae gwybodaeth an&s;ancteiddiedic yn chwythu d&ycirc;n i fynu gan falchder, a th&ycirc;b da o hono ei hun, hyd oni byddo yn dirmygu ac yn diy&s;tyru eraill, yr hyn y mae yr Apo&s;tol yn ei adrodd yn eglur, lle y mae 'n dywedyd, <HI>Gwybodaeth &s;ydd yn chwyddo, 1 Cor.</HI> 8. 1. Wrth hyn gan hynny praw a hola dy wybodaeth, a yw hi gadwedigol a &s;ancteiddiedig, ai nid yw.</P>
<P>3. <HI>Mae gwir iachu&s;awl wybodaeth yn fywiog ac yn llafurus, yn wa&s;tadol yn cyd redeg gyd ag ymarfer ac ufydd-dod,</HI> ac y mae hi yn gweithio diwygiad ynghalon a buchedd y neb y mae hi ganddo.</P>
<P>II. <HI>Yr ail gr&acirc;s angenrheidiol a ofynnir gan bob cymmunwr, am yr hwn y mae yn rhaid i ti dy holi dy hun, yw ffydd.</HI> Yn|ghylch
<PB N="105" REF="55">
yr hon mi a ddango&s;af i chwi, 1. <HI>Beth yw ff&ycirc;dd. 2. Yr Angenrheidrwydd o honi. 3. Rhai Arwyddion a Nodau o ran ei phrofi hi.</HI></P>
<P>I. Am y cyntaf, <HI>beth yw y ffydd ymma.</HI> Mi a attebaf. Gwir iachu&s;awl ffydd yn cyfiawnhau, a ellir ei phortrei|adu fel hyn. <HI>Ffydd &s;ydd r&acirc;s a weithir ynghalon pechadur, gan y&s;pryd Duw, trwy weinidogaeth y gair; drwy yr hyn ac ef wedi ei argyhoeddi o'i gyflwr pechadurus a thruenus, ac o bob anallu ynddo ei hun, neu yn &ucirc;n unic greadur arall, iw ryddhau ef allan o'r cyflwr hwnnw, y mae ef yn myned yn hollawl allan o hono ei hun at Je&s;u Gri&s;t, a chan ei dderbyn ef megis ei holl-ddigonol Achubwr ai Ben-llywydd, gorphywys y mae ar ei berffaith gyfiawnder ef, a'i holl-ddigonol Aberth am bardwn a maddeuant o'i bechodau ymma, ac am fywyd trag|wyddol ac Iechydwriaeth ar &ocirc;l hyn, gan ei roddi ei hunan i fynu i ewyllys a llywodraeth Cri&s;t Je&s;u.</HI></P>
<P>II. Angenrheidrwydd y gr&acirc;s hwn o ffydd i bob Cym|munwr &s;y yn ymddangos.</P>
<P>1. <HI>Oblegit heb ffydd ammho&s;&s;ibl yw rhyngu b&ocirc;dd Duw mewn un &s;anctaidd ordinh&acirc;d,</HI> Heb. 11. 6. Eithr gwir ffydd a gen|myl ein per&s;onau a'n gwa&s;anaeth ni g&ycirc;d&acirc; Duw, cyn belled a'u b&ocirc;d mewn cymmeriad gyd ag ef, er iddynt f&ocirc;d yn llawn o wendid ac ammherffeithrwydd. Hyn a wnaeth Aberth <HI>Abel</HI> mor gymmeradwy gan Dduw. Os deui di gan hynny ir Ordinh&acirc;d hon heb ff&ycirc;dd, yn lle dyhuddo Duw, ti a bwrce&s;i ei orthrwm ddigofaint ef.</P>
<P>2. <HI>Oddieithr bod ffydd gennit cyn i ti ne&s;au ir ordinh&acirc;d honno, nid yw y Sacrament yn dyfod ond megis yn &s;&ecirc;l wrth bapir gwyn, ac yn gwa&s;anaethu yn unic i &s;elio i fynu dy an|ghrediniaeth i ddamnedigaeth.</HI> Fe ofynnir gan hynny o anghen|rhaid gan bob Cymmunwr teilwng, fod ganddo ffydd, cyn iddo ddyfod i Swpper yr Arglwydd: canys ni ap|pwyntiwyd yr ordinh&acirc;d honno <HI>i weithio ffydd</HI> ond <HI>iw chryfhau hi.</HI> Fe all d&ycirc;n ddyfod i weinidogaeth y gair er ei fod yn ddiffydd, o herwydd ei b&ocirc;d yn ordinh&acirc;d a o|&s;odwyd gan Dduw o ran cenhedlu ffydd, yn &ocirc;l a ddy|waid yr Apo&s;tol, <HI>Ffydd &s;ydd trwy glywed,</HI> Rhuf. 10. 17. Ond nid oes neb i ddyfod ir Sacrament, ond y &s;awl y mae ffydd ganddynt wedi ei gweithio ynddynt. Am nad yw
<PB N="106" REF="56">
honno yn ordinh&acirc;d a o&s;odwyd gan Dduw i genhedlu ffydd, eithr yn hyttrach iw chryfhau hi. Ni ordeiniwyd hi ir &s;awl &s;ydd allan o Gri&s;t, iw dwys hwy i fewn, eithr ir &s;awl &s;ydd yn Ghri&s;t iw meithrin hwynt ynddo ef. Fel y mae yn rhaid geni d&ycirc;n cyn gallu o hono fw|ytta: felly y mae yn rhaid iddo ynteu fod wedi ei ail|genhedlu gan Y&s;pryd Duw, cyn y gallo ymborthi ar Gorph a Gwaed Cri&s;t o ran ei y&s;prydol fagwriaeth. Nid wyfi yn dywedyd, fod yn rhaid i bawb a ddelont ir Sa|crament fod ganddynt <HI>yr unrhyw fe&s;ur o ffydd,</HI> ond bod yn rhaid bod ganddynt oll <HI>yr unrhyw gywirdeb o ffydd.</HI></P>
<P>III. Am y trydydd Pwngc, &s;ef, <HI>Profiad dy ffydd,</HI> a yw hi gywir a chadwedigawl; Ti a elli ei hadnabod hi drwy y ddau <HI>Brif-nodau hyn,</HI> gan adel heibio lawer e|raill.</P>
<P>1. <HI>Mae gwir ffydd yn derbyn Cri&s;t yn ei holl Swyddau,</HI> nid yn unic fel y mae 'n <HI>Offeiriad</HI> i wneuthur bodlondeb ac eiriolaeth dro&s;om; ond hefyd megis <HI>Prophwyd</HI> i'n dy&s;cu a'n Hyfforddi ni, ac megis <HI>Brenin</HI> i'n rheoli a'n Llywo|draethu ni. Y mae y gwir gredadyn yn ei fwrw ei hun wrth draed Cri&s;t, o ran <HI>ymo&s;twng iddo,</HI> mor ewylly&s;gar ag yn ei freichiau ef, am <HI>iechydwriaeth oddiwrtho.</HI> Mae efe mor ewylly&s;gar i <HI>wa&s;anaethu</HI> Je&s;u Gri&s;t, ag i fod yn <HI>gad|wedic</HI> drwyddo ef, mor chwannog i ymo&s;twng iw wa&s;a|naeth ef, ag i fwynhau ei ragorfreintiau ef. Canys mewn gwir ffydd, y mae 'n gynnwy&s;edig nid yn unic hyder ar Gri&s;t ac ar ei gyfiawnder ef, eithr hefyd ufudd-dod ho|llawl i ewyllys Cri&s;t, ac ymo&s;tyngiad ewylly&s;gar iw ly|wodraeth ef. Fe o&s;odir Cri&s;t allan yn yr Efengyl nid yn unic megis <HI>Achubwr,</HI> eithr hefyd megis <HI>Arglwydd</HI> a <HI>Rho|ddwr-cyfraith,</HI> ac y mae y rhai'n wedi eu cy&s;&s;ylltu a'u cy|dio ynghyd yn ddiwahanol. Ac am hynny nid yw 'r dyn hwnnw, ac &s;y 'n ewylly&s;gar i dderbyn Cri&s;t megis <HI>Achu|bwr,</HI> eithr nid megis <HI>Llywodraethwr,</HI> yn gwneuthur dim amgen n&acirc; thwyllo ei enaid ei hun. Trwy hyn gan hynny y gelli di brofi gwirionedd dy ffydd.</P>
<P>2. <HI>Mae gwir ff&ycirc;dd yn r&acirc;s &s;y yn puro 'r galon.</HI> Dyma n&ocirc;d ffydd y mae 'r Apo&s;tol <HI>Petr</HI> yn ei adrodd, <HI>Act. 15. 9. Gan buro eu calonnau hwy drwy ffydd.</HI> Ffydd yn puro 'r galon &s;y yn arwyddocau dau beth.</P>
<P><PB N="107" REF="56">1. <HI>Fod y credadyn yn gwneuthur cydwybod o'i feddyliau oddifewn.</HI> Y digr&ecirc;d gyd &acirc;r Phari&s;aeaid ydynt yn unic yn glanhau y tu allan ir cwppan, gan gei&s;io ymgadw oddiwrth bechodau anfad ac y&s;celer, eithr a oddefant iw calonnau wibio ar l&ecirc;d ac i ymrwyfo i f&ycirc;d o wag a nwyfus feddyliau, o halogedic a diles ddychymygion, a hynny heb ddim ym|gnof n&acirc; gwewyr cydwybod.</P>
<P>2. <HI>Fod ffydd yn rhoddi tueddfryd tuag at lanhaad yn y galon,</HI> hyd onid yw yn c&aacute;&s;&aacute;u ac yn ffieiddio pechod, ie ac yn ymdrech yn ei erbyn, er na allo hi yn hollawl moi glan|hau a'i gwaredu ei hunan oddiwrth bechod. Wedi tym|meru y galon unwaith &acirc; ffydd, ni letteua hi mor pe|chod o'i b&ocirc;dd, ond hi a ddyru gais ar ei weithio ef a|llan fwyfwy. Drwy hyn gan hynny praw di wirionedd a chadernyd dy ffydd, a weithiodd hi ynot ti lanweith|rym a phureiddrym dueddfr&ycirc;d i ymdrechu yn erbyn dy lygredigaethau, ac iw gweithio hwynt fwyfwy allan oth galon.</P>
<P>III. <HI>Y trydydd gr&acirc;s angenrheidiol a ofynnir gan bob Cym|munwr yw Edifeirwch,</HI> ynghylch yr hon mi a ddango|&s;af,</P>
<P>1. <HI>Naturiaeth</HI> Edifeirwch, pabeth ydyw.</P>
<P>2. <HI>Yr Angenrheidrwydd</HI> o honi i fod yn gyfrannogion o &s;wpper yr Arglwydd mewn m&ocirc;dd teilwng.</P>
<P>3. Rai <HI>Arwyddion</HI> a <HI>nodau</HI> o ran y prawf o honi.</P>
<P>I. Am y cyntaf, pa beth yw gwir Edifeirwch, fy atteb yw, <HI>Mai gr&acirc;s Y&s;pryd Duw yw hi, drwy yr hon y mae y ga|lon a'r anwydau oddifewn, a'r fuchedd a'r gweithredoedd he|fyd oddiallan wedi eu hadgyweirio.</HI> Yn hyn o ddarluniad, yr wyfi yn bwrw f&ocirc;d cyflawn Naturiaeth Edifeirwch yn gynnwy&s;edig. Llawer a chwanegant at hyn <HI>Dri&s;twch a galar y galon oddifewn,</HI> yr hyn yn ddiau &s;y yn wa&s;tadol yn cydymganlyn &acirc; gwir Edifeirwch, ond nid yw ef o'i naturiaeth hi: Canys yna, pa le bynnac y byddei dri|&s;twch am bechod, yno y byddei wir Edifeirwch, yr hyn nid yw felly, fel y mae ec&s;amplau <HI>Saul</HI> a <HI>Judas,</HI> a dyni|on annuwiol eraill yn mynegi.</P>
<P>I agoryd y darluniad hwn o Edifeirwch ar fyr.</P>
<P>Yn gyntaf, meddaf, <HI>Gr&acirc;s Y&s;pryd Duw yw hi;</HI> &s;ef, dawn
<PB N="108" REF="57">
a r&acirc;droddir gan Dduw, ac a weithir ynom ni drwy ei &s;anctaidd Y&s;pryd ef, nid yw hi yn dilliaw oddiwrth&punc; r&ycirc;dd ewyllys d&ycirc;n, nac oddiwrth ddim nerth a gallu oi naturiaeth ef.</P>
<P>Drachefn, <HI>Edifeirwch &s;ydd Adgyweiriad,</HI> yn yr hyn y mae ei&punc; gwir naturiaeth hi yn &s;efyll, megis ac y mae y gei|riau hyn, <HI>Dychwelyd, adnewyddu, newid,</HI> a'r cyffelyb yn ar|wyddocau, y rhai yn yr Scrythur a briodolir at Edifeir|wch. Weithian mae yn rhaid ir Adgyweiriad ymma fod yn gyntaf <HI>ar y galon;</HI> canys <HI>calon</HI> d&ycirc;n yw ffynnon ei holl weithredoedd ef; yn awr gyd&acirc; rhe&s;wm rhaid yw ir ffyn|non gael ei glanhau ai charthu, cyn y gallo y peth &s;ydd yn tarddu ac yn ffrydio o honi f&ocirc;d yn iachus. Rhaid gan hynny yw bod calon wedi ei hadnewyddu, cyn y gallo bod buchedd gwedi ei hadgyweirio; canys ni ddi|chon <HI>ffr&wcirc;d</HI> ein gweithredoedd fod yn dda, os bydd <HI>ffyn|non</HI> ein calon ni yn llygredig. O hyn y mae, fod y <HI>Pro|phwydi</HI> yn galw mor fynych <HI>am l&acirc;nh&acirc;d y galon,</HI> a'r <HI>Apo&s;to|lion</HI> am ei <HI>hadnewyddiad&punc; ai newidiad hi,</HI> heb yr hyn nid yw pob adgyweiriad oddiallan onid gwir ff&ucirc;g, adliw ac ym|ffr&ocirc;&s;t Phari&s;aeaidd. Yn y lle olaf y chwanegir, <HI>Adgy|weiriad buchedd a gweithredoedd oddiallan;</HI> canys megis nad yw gwneutur rhyw l&ucirc;n ar adgyweiriad oddiallan, heb adgyweirio 'r galon oddifewn, ond ff&ucirc;g ac <HI>ymffro&s;t Pha|di&s;aeaidd,</HI> drwy yr hyn yr &ycirc;m ni yn &s;iommi neu 'n tw|yllo eraill: felly nid yw, cymmeryd arnom wneuthur <HI>Adgyweiriad oddifewn,</HI> heb y ffrwythau o wellh&acirc;d oddi|allan, ddim ond <HI>p&ucirc;r ffolineb,</HI> drwy yr hyn yr ydym ni yn ein twyllo ein hunain. Canys ni ddichon bod Adgy|weiriad wedi ei gwir wreiddio ai &s;eilio yn y galon, na flaguro hi, ac ymddangos allan yn y ffrwythau o fuchedd dduwiol. Mae 'r d&ycirc;n hwnnw gan hynny yn ei dwyllo ei hunan, yr hwn &s;y yn tybied f&ocirc;d ei galon wedi ei phuro a'i hadgyweirio, pan ydyw ei fuchedd yn halogedig. Ca|nys fel y mae 'r ffrwythydd yn dangos y pren, felly y mae gweithredoedd dynion yn eglurhau eu &s;erchiadau hw|ynt.</P>
<P>II. <HI>Mae Angenrheidrwydd y gr&acirc;s ymma o Edifeirwch ym mhob Cymmunwr teilwng, ar ei ne&s;aad at fwrdd yr Arglwydd,</HI>
<PB N="109" REF="57">
<HI>yn ymddangos,</HI> o herwydd ein bod yn dyfod i dderbyn yr aberth dros bechod; eithr cynnyg derbyn yr aberth tros bechod, heb ddychwelyd oddiwrth bechod, yw cyfrif gwaed y Cyfammod yn beth aflan. Nid yw anhy&s;pys i ni, mai un prif ddiben ein gwaith ni yn ne&s;&aacute;u at fwrdd yr Ar|glwydd, yw i dderbyn Cri&s;t megis ac yr offrymmodd ef ei hun yn aberth ac yn bridwerth Prynnedigaeth dros ein pechodau: Weithian yr hwn &s;y yn edrych am faddeuant pechod, rhaid yw bod ganddo lawn fwriad, ac yn &ocirc;l ei fwriad, ffyddlon a difrifol ymgais ar ymwrthod a phe|chod, yr hyn &s;ydd, ac a fydd ym mr&ycirc;d pob d&ycirc;n gwir edifeiriol, ac felly hefyd y dylai f&ocirc;d. Mae yr Arglwydd gan hynny yn gofyn ganddynt hwy, y &s;awl a ddygant eu haberthau atto ef er mwyn cael pardwn, <HI>Ar iddynt fwrw ymmaith ddrygioni eu gweithredoedd, a pheidio a gwneuthur drwg, a dy&s;cu gwneuthur daioni,</HI> E&s;ay 1. 16, 17, <HI>&amp;c.</HI> Ac ar hynny y mae ef yn dwyn i mewn y gra&s;ol wahoddiad ymma, <HI>Deuwch yr awr hon ac ymre&s;ymmwn.</HI> A pha wyneb gan hynny y meiddia pechadur anedifeiriol, yr hwn ni chyffyrddwyd &acirc; dim gwewyr cydwybod am ei bechodau a aethant heibio, ac nid oes ganddo ddim bwriad ar ddy|chwelyd oddiwrth ei bechodau am yr am&s;er i ddyfod, ryfygu cymmeryd y corph hwnnw a ddrylliwyd, a'r gwaed hwnnw a dywalltwyd tros bechod? Y cyfryw fwytta ac yfed ar gorph a gwaed Cri&s;t, &s;ydd eglur &s;athru Mab Duw tan draed, a chyfri yn aflan waed y <HI>Cyfammod,</HI> &s;ef, yn beth y gellir ei gymmy&s;cu &acirc; phethau ammur ac aflan. Onid yw hyn yn b&ocirc;d yn euog o gorph a gwaed Cri&s;t, pa beth a all f&ocirc;d?</P>
<P>III. O ran <HI>Profiad dy Edifeirwch,</HI> a yw ef yn b&ucirc;r ac yn &s;iccr, ti a elli ei adnabod wrth yr arwyddion ar nodau yma.</P>
<P>1. <HI>Trwy dduwiol dri&s;twch am bechodau o'r blaen.</HI> Wrth <HI>dduwiol dristwch,</HI> yr wyfi yn meddwl, y cyfryw dri&s;twch ar &s;ydd yn gwneuthur Duw yn wrthddrych iddo, hynny yw, pan ydym ni yn tri&s;t&aacute;u ac yn galaru am bechod, yn fwy o ran ein parch i Dduw, n&acirc; rhag ofn co&s;pedi|gaeth; am ddarfod i ni anfodloni Duw mor ddaionus, T&acirc;d mor ra&s;ol, ac Arglwydd a Mei&s;tr mor haelionus&punc;
<PB N="110" REF="58">
Nid wyfi yn gwadu nad yw yn dda ac yn ganmoladwy tri&s;t&aacute;u a galaru am bechod o ran co&s;pedigaeth, rhag ofn uffern; Am ei f&ocirc;d yn barat&oacute;ad da i dduwiol dri&s;twch, ond ni wa&s;anaetha i ni orphywys yn hynny. Wrth hyn gan hynny praw a hola wirionedd dy Edifeirwch; canys pa le bynnac y mae gwir Edifeirwch, rhaid yw b&ocirc;d yno dduwiol dri&s;twch.</P>
<P>2. <HI>Dychwetyd oddiwrth y ffyrdd drygionus hynny, y rhai y rhodia&s;om ni ynddynt or blaen;</HI> fel y gellwch weled yn ec|&s;ampl y rhai edifeiriol hynny, y mae coffadwriaeth am danynt yn yr Scrythur, megis <HI>Paul, Petr, Zacheus</HI> ac e|raill, y rhai ar eu hedifeirwch a ddychwela&s;ant oddi|wrth yr helyntiau drygionus hynny, y rhai y rhodia&s;ant ynddynt or blaen. Wrth hyn gan hynny praw wirio|nedd dy edifeirwch: A weithiodd ef dr&oacute;ad a newidiad yn y&s;t&ocirc;d dy fuchedd di? A aeth yr h&ecirc;n bethau heibio? A oes ymwrthod ar pechodau or blaen? A ymadewai&s;t di a'th dyngu, a'th feddwdod, a'th butteinio, a'th dwyllo drwy bwy&s;au a me&s;urau anghywir? A elli di ddywedyd am danot dy hun, megis ac y dywedodd <HI>Paul</HI> am y Co|rinthiaid, <HI>Mi a fum yn dyngwr, yn feddwyn, yn ddifenwr, yn gribddeiliwr, yn odinebwr, yn gybydd, a'r cyffelyb; Eithr yn awr myfi a olchwyd, yn awr myfi a &s;ancteiddiwyd, ie ac a gyfiawnhawyd, yn enw yr Arglwydd Ie&s;u, a thrwy Y&s;pryd fy Nuw i, 1 Cor.</HI> 6. 10, 11. A elli di ddywedyd fel hyn am danat dy hun, a hynny mewn gwiriouedd a phurdeb ca|lon? yna y mae gennyt beth eglurdeb cy&s;&s;urus o wirio|nedd a phurdeb dy edifeirwch. Eithr mor orwag y ma|ent hwy yn eu twyllo eu hunain, y rhai, o herwydd gw|neuthur o honynt gyffe&s;s o'u pechodau wrth Dduw, a hynny y&s;gatfydd gyd ag ychydig ddagrau, a wenhieithi|ant iddynt eu hunain &acirc; th&ycirc;b dda o wir edifeirwch, pan ydynt hwy etto fyth yn byw ac yn parhau yn eu h&ecirc;n helyntiau pechadurus, gan ymdrybaeddu megis m&ocirc;ch ym mrynti eu pechod, ac yn y dom o'u budreddi pechadu|rus.</P>
<P>3. <HI>Dychwelyd at Dduw:</HI> canys lle mae gw&icirc;r edifeirwch yno y mae nid yn unic dychwelyd oddiwrth bechod, ond hefyd ddychwelyd at Dduw. Wrth yr hyn yr wyfi yn
<PB N="111" REF="58">
deall pur ymegnio i wa&s;anaethu a rhyngu bodd Duw mewn newydd-deb buchedd a gwell ufydd-dod. A fu gan hynny i deimlad a tho&s;tedd dy gyfeiliorni or blaen, beri i ti yn ddifrifol ddymuno, ar allu o honot ryngu b&ocirc;dd Duw yn well am yr am&s;er i ddyfod; Gwn&acirc;'n fawr am y cyfryw &s;erchiadau yn dy enaid, canys arwydd eglur yw fod rhyw gyfnewidiad yno.</P>
<P>IV. <HI>Y Pedwerydd gr&acirc;s angenrheidiol a ofynnir gan bob Cym|munwr cyn y rhyfygo ddyfod i ffwrdd yr Arglwydd, yw cariad.</HI> Ie cariad deublyg a ofynnir gan bob Cymmunwr, &s;ef, 1. <HI>Cariad i Dduw ac i Gri&s;t. 2. A chariad iw Gymydog.</HI></P>
<P>Y ddau hyn a gylymmwyd yngh&ycirc;d yn ddiwananol: etto o ran ei tr&icirc;n hwynt yn fwy gwahanrhedawl, myfi a'u do&s;parthaf hwynt yn fy ymadrodd, ac a grybwyllaf am danynt o'r neilltu, gan ddangos i chwi,</P>
<P>1. <HI>Yr Angenrheidrwydd o honynt,</HI> o ran teilwng gyfran|nogi o Swpper yr Arglwydd.</P>
<P>2. <HI>Rhai Arwyddion a nodau</HI> am y profiad o honynt.</P>
<P>I. Yn gyntaf, am y <HI>Cariad i Dduw,</HI> yr hwn a ofynnir o anghenrhaid gan bob Cymmunwr, o herwydd yr eglur|deb mwyaf a ddango&s;wyd erioed o Gariad Duw, a o&s;o|dir yno ger ein bronnau ni. Canys Je&s;u Gri&s;t unic fab Duw, ac Iachawdwr d&ycirc;n, yw 'r eglurdeb mwyaf o Ga|riad Duw, ar a fu erioed, ac a ddichon fod. Ped fai Dduw yn ymroi i wneuthur byd arall, ac i gyfrannu mwy rhodd ar y b&ycirc;d hwnnw nag a gyfrannodd ef ar y byd ymma, &s;ef, <HI>ei unic anedig, ai anwyl fab,</HI> h&ycirc;f y ga|llwn ni ddywedyd, nas gallei ef. Ac ni all y <HI>creaduriaid</HI> dderbyn, na 'r <HI>Creawdwr</HI> roddi rhodd fwy, a hynny o ran godidowgrwydd y rhodd ei hun, a hefyd o ran yr ei&s;iau yr oeddym ni yn &s;efyll o honi, a'r daioni yr ydym ni yn ei gael oddiwrthi. Am hynny, y mae Cariad Duw yn yr eglurdeb hwn o hono, wedi ei o&s;od allan felly, fel y mae 'n myned tu hwnt i bob ymadroddiad. <HI>Felly y carodd Duw y b&ycirc;d, fel y rhoddodd efe ei unig-anedig fab,</HI> &amp;c. <HI>Joan.</HI> 3. 16. Mor <HI>anrbaethadwy,</HI> Mor <HI>annirnadwy,</HI> Mor <HI>anfeidrol,</HI> fal pwy bynnac a gei&s;io adrodd neu egluro y FELLY yma hyd yr eithaf, nis gwnaiff mo hynny ond <HI>felly, felly.</HI> Gan fod wrth hynny y fath eglurdeb o'r cyfryw gariad
<PB N="112" REF="59">
Duw tn ag at dd&ycirc;n, wedi ei o&s;od allan ar fwrdd yr Arglwydd; oni ddylai bob un ar &s;y yn ne&s;au atto, i fod yn gyfrannog o'r eglurdeb hwnnw o Gariad Duw, ddy|fod &acirc; chalon wedi ei llenwi &acirc; chariad i Dduw, ac &acirc; llwyrfr&ycirc;d i ddangos allan bob ffrwythau o wir gariad i Dduw ar bob achly&s;ur?</P>
<P><HI>Ac megis ag y mae yn rhaid i ni ddyfod &acirc; chariad i Dduw, felly hefyd &acirc; chariad i Je&s;u Gri&s;t,</HI> yr hwn a'n carodd ni fe|lly, fel y bu ef farw o farwolaeth greulon felltigedig dro&s;om ni. A thrwy hynny yr eglurodd ef fwy cariad i ni, nag iddo ei hun; i aelodau ei gorph <HI>Dirgel,</HI> nag i aelodau er gorph <HI>Naturiol.</HI> Canys efe a offrymmodd ei groph <HI>naturiol</HI> megis Aberth o ran prynnedigaeth ei gorph <HI>dirgel.</HI> Pa gariad mwy n&acirc; hwn a ellir meddwl am dano? Oh pa fodd y mae 'n perthyn i ni gan hynny fyned ir ordinh&acirc;d honno &acirc; chalonnau wedi eu hennyn gan gariad ir Je&s;u? Hyn am angenrheidrwydd ein cariad ni i Dduw, ac iw fab ef Je&s;u Gri&s;t.</P>
<P>II. O ran y Prawf o hono ef, chwi a ellwch ei adna|bod wrth y nodau ar arwyddion yma.</P>
<P>1. <HI>Lle y mae gwir gariad o'r galon i Dduw, ac i Je&s;u Gri&s;t, y galon a f&ycirc;dd yn ymlenwi ar feddyliau am danynt.</HI> Y eyfryw un a fydd yn mynych feddwl am Dduw, ac am Je&s;u Gri&s;t, ac am eu trarhagorawl gariad hwynt a eglu|rwyd yngwaith mawr y Prynnedigaeth. Ar &ocirc;l i Dda|fydd ddywedyd, <HI>P&s;al. 119. 97. Mor gu gennif dy gyfraith di!</HI> mae ef yn ebrwydd yn chwanegu, <HI>Hi yw fy myfyrdod beunydd.</HI> Ac yn ddiau, pa beth bynnac a phwy bynnac yr ydym ni yn ei garu, ni allwn ni na feddyliom ac na fy|fyriom am dano yn fynych. Yn &s;iccr, y &s;awl a garant Dduw, a'r Arglwydd Je&s;u Gri&s;t, mewn purdeb a gwiri|onedd, fe eill bod ganddynt lnaws o geog, a thrythyll, a bydol, a chybyddus feddyliau yn eu calonnau, ond nid ydynt yn cymmeryd dim gwir hyfrydwch ynddynt, ma|ent yn hyttrach yn ofid ac yn faich iddynt; eithr y me|ddyliau am Dduw ac am Gri&s;t ydynt hyfryd a chom|fforddus iawn iddynt. Wrth hyn gan hynny praw a hola wirionedd dy gariad i Dduw ac Je&s;u Gri&s;t.</P>
<P>2. <HI>Lle mae cariad o'r galon i Dduw ac i Je&s;u Gri&s;t, fe</HI>
<PB N="113" REF="59">
<HI>fydd y cyfryw un yn mynych Son am danynt.</HI> Canys ni ddi|chon y tafod na lefaro am y pethau a'r per&s;onau hynny ar y rhai y mae y galon wedi ei go&s;od. Os bydd calon d&ycirc;n wedi ei go&s;od ar y b&ycirc;d, a'i bethau, ei dafod ef a f&ycirc;dd fynychaf yn &s;iarad ac yn ymddiddan am danynt. Yn yr un ffunyd, os bydd calon d&ycirc;n wedi ei go&s;od ar Dduw ac Je&s;u Gri&s;t, ei dafod ef a fydd yn mynych Sia|rad ac ymddiddan am danynt. Wrth hyn gan hynny praw a hola wirionedd dy gariad i Dduw ag Je&s;u Gri&s;t. Ca|nys yr hwn a ddywaid ei fod yn caru Duw, a'r Arglw|ydd Je&s;u Gri&s;t, ac etto &s;ydd yn meddwl am danynt, neu yn &s;iarad am danynt yn anfynych, mae ef yn ddiammeu yn ei dwyllo ei hunan; canys ni all na feddyliom ac na &s;oniom am y rhai yr ydym yn eu gw&icirc;r garu.</P>
<P>3. <HI>Lle y mae cariad o'r galon i Dduw ac i Je&s;u Gri&s;t, fe wnaiff dd&ycirc;n yn ewylly&s;gar i wneuthur pob dim erddynt. Jacob</HI> a hoffodd <HI>Rahel,</HI> a pha beth ni wnaeth ef erddi? Efe a wa&s;anaethodd ddau Brenti&s;&s;iaeth, <HI>ac nid oedd y cwbl yn ei olwg ef ond fel ychydig ddyddiau, am fod yn hoff ganddo ef hi,</HI> Gen. 29. 20. Ac am hynny lle mae p&ucirc;r gariad i Dduw a Chri&s;t, fe gymmell y cyfryw un iw o&s;od ei hun allan dro&s;tynt hwy hyd yr eithaf, i ymo&s;od i ymarfer ar cy|fryw ddyled&s;wyddau, ar &s;ydd anhawdd a chaledion, ac yn gofyn llawer o boen a llafur. Wrth hyn gan hynny praw a hola wirionedd dy gariad i Dduw ac iw fab Je&s;u Gri&s;t.</P>
<P>4. <HI>Lle y mae cariad calon i Dduw, ac i Je&s;u Gri&s;t, fe wnaiff dd&ycirc;n yn ewylly&s;gar i ddioddef pob dim erddynt.</HI> Fe ddywedir am y Seintiau gynt, o ran eu helaeth gariad ir Arglwydd Je&s;u Gri&s;t, na chyfrifa&s;ant hwy moi golud yn rh&ycirc; werthfawr iddynt, <HI>ond a gymmera&s;ant eu hy&s;peilio am y pethau oedd genddynt yn llawen,</HI> Heb. 10. 34. Ni chy|frifa&s;ant hwy chwaith moi heinioes yn rhy werthfawr, canys fe ddywedir yn eglur, <HI>Ni chara&s;ant eu heinioes hyd angeu,</HI> Dat. 12. 11. Hynny yw, hwy a ddirmyga&s;ant eu heinioes o'u cyffelybu i Je&s;u Gri&s;t: hwy a roe&s;ant o'u gwirfodd, nid yn unic eu cyfoeth a'u golud yn y&s;pail, a'u per&s;onau i bob math ar wradwydd a dirmyg, ond eu cyrph hefyd i angeu poenydiol yn achos Cri&s;t. Wrth
<PB N="114" REF="60">
hyn gan hynny praw a hola wirionedd dy gariad i Je&s;u Gri&s;t, &s;ef, wrth dy ewylly&s;garwch i ddioddef dros achos a gwirionedd Je&s;u Gri&s;t.</P>
<P>II. Cariad ith gymmydog &s;ydd gaingc arall o'r cari|ad hwnnw ar a ofynnir gan bob Cymmunwr. Ynghylch yr hwn y dango&s;af ar fyrr,</P>
<P>1. Yr <HI>Angenrheidrwydd</HI> o hono ym mhob Cymmunwr.</P>
<P>2. Y <HI>Prawf</HI> o hono.</P>
<P>I. Ei <HI>Hangenrheidrwydd</HI> &s;y yn ymddangos, <HI>yn gymmaint ac na dderbyn yr Arglwydd ddim o'r gwa&s;anaeth yr wyt ti yn ei gyflawni iddo ef, onid wyt ti mewn cariad a charedigrw|ydd &acirc;th gymmydog,</HI> megis ag y mae 'n Achubwr yn llefaru, <HI>Mat. 5. 23, 24. Gan hynny, os dygi dy r&ocirc;dd i'r allor, ac yno dyfod i'th g&ocirc;f fod gan dy frawd ddim yn dy erbyn; g&acirc;d yno dy r&ocirc;dd ger bron yr allor, a d&ocirc;s ymmaith: yn gyntaf cymmoder di &acirc;th frawd, ac yno tyred, ac offrwm dy r&ocirc;dd.</HI> Hynny yw, os bydd dim anghydfod rhyngot ti a'th gymydog, rhaid yw cei&s;io heddwch a chymmod ar fr&ycirc;s. Canys heb hyn|ny ni dderbyn Duw ddim addoliad na gwa&s;anaeth a offrymmech di iddo. Er nad yw Cri&s;t ymma yn crybw|yll ond am un math ar addoliad, yr hwn yw offrymmu Aberth, etto tan hwn y mae ef yn cynnwys holl rannau a phob math o addoliad Duw, megis <HI>gweddio, gwrando, derbyn y Sacrament, neu 'r cyffelyb.</HI> Ac felly meddwl Cri&s;t yw, mai pa bryd bynnac yr ymo&s;odech ar un rhan o addoliad a gwa&s;anaeth Duw, <HI>ac yno dyfod yn dy g&ocirc;f fod gan dy frawd ddim yn dy erbyn,</HI> hynny yw, wneuthur o ho|not ti mewn ffordd yn y b&ycirc;d gam &acirc;th frawd, neu ni|weid iddo. Neu fel y mae ym <HI>Marc,</HI> Pen. 11. 25. O bydd gennych ddim yn erbyn neb, hynny yw, O gwnaeth neb gam a chwi, yn gyntaf, cymmoder di &acirc;'th frawd, neu ma|ddeu dy frawd, ac yno d&ocirc;s i ordinh&acirc;d Duw.</P>
<P>II. <HI>O ran y Prawf o wirionedd dy gariad i'th frawd,</HI> ti a elli ei adnabod wrth y nodau ymma.</P>
<P>1. <HI>Os maddeuai&s;t di ith frawd mewn gwirionedd, ti a fy|ddi cyn belled oddiwrth wneuthur dim niweid iddo</HI> (er bod hynny yn dy allu) <HI>na ddymunech iddo ddim o'r niweid.</HI></P>
<P>2. <HI>Os gwir faddeuai&s;t di ith frawd a wnaeth ith erbyn, ti a groe&s;ewi yn ewylly&s;gar bob achly&s;ar o wneuthur iddo ddaio|ni,</HI>
<PB N="115" REF="60">
fel y gallo ef felly wybod a bod yn &s;iccr ddarfod i ti gymmodi &acirc;g ef. Hyn y mae ein Iachawdwr yn ei o|fyn gan ei holl ddi&s;cyblion, lle mae ef yn dywedyd, <HI>Cerwch eich gelynion,</HI> hynny yw, y rhai a wnaethant gam &acirc; chwi mewn un m&ocirc;dd; ac megis eglurdeb o wirionedd eich cariad, mae 'n dywedyd ymhellach, <HI>Gwnewch dda i'r &s;awl a'ch ca&s;ant;</HI> gan arwyddocau, nad digon yw i chwi lefaru yn gefeillgar ac yn heddychol wrth eich gelyni|on, ond rhaid yw i chwi hefyd gymmeryd pob achly&s;ur i wneuthur iddynt y daioni a alloch, yr hyn &s;ydd wir frawdgarwch a chariad Cri&s;tianogol.</P>
<P>Wedi llefaru fal hyn yn helaeth am y pwngc cyntaf o ymholiad, &s;ef, ynghylch <HI>ein rhadau;</HI> yn awr y deuwn at yr ail, &s;ef, ynghylch <HI>ein pechodau;</HI> yn yr hyn mi a roddaf gais ar fod yn fyrr. Fel y mae yn ddyl&ecirc;d ar bob Cymmunwr ei hodi ei hunan ynghylch ei <HI>radau,</HI> felly he|fyd ynghylch ei <HI>bechodau,</HI> y rhai ydynt yn debyg ir dio|fryd-beth, am yr hwn y llefarodd Duw wrth <HI>Jo&s;uah. (Jo&s;.</HI> 7. 11.) mae 'n rhaid gan hynny chwilio am danynt. Ie tebyg ydynt ir <HI>bre&s;ych gwylltion, a dd&ycirc;g angau ir crochan, 2&punc; Bren.</HI> 4. 39, 40. Oni chwilir am danynt allan, a'u bwrw ymaith, hwy a dr&oacute;ant y bara ar gw&icirc;n Sacramentaidd yn wen&wcirc;yn y&s;prydol. <HI>Y neb a guddio ei bechodau ni lwy|dda; ond y neb a'i haddefo, ac a'i gadawo a gaiff drugaredd, Dih.</HI> 28. 13.</P>
<P>Am y wiber y dywedir, pan elo i ymgymmharu, ei b&ocirc;d yn ymarloe&s;i o'i holl wen&wcirc;yn. Pa faint mwy y dylit ti, pan elych i gael cymmundeb &acirc;'r Priodfab nefol, yr Arglwydd Je&s;u Gri&s;t, daflu allan dy bechodau, y rhai ydynt wenwyn y&s;prydol, gwaeth n&acirc; gwenwyn Gwiber yn y b&ycirc;d?</P>
<P>Yn yr <HI>ymholiad</HI> ymma megis ag y mae yn rhaid i ti chwilio am dy feddyliau, geiriau, a gweithredoedd dry|gionus, ac am dy bechodau o e&s;ceulu&s;dra, felly hefyd am bechodau dy ddyled&s;wyddau &s;anctaidd, ac yn fwy en|wedigol y rhai a wnaetho&s;t er pan dderbynniai&s;t di y Sacrament bendigedig ddiwaethaf; a'r rhai &s;ydd fwyaf yn erbyn yr addunedau a'r cyfammodau a wnaetho&s;t di &acirc; Duw o'r blaen, a'r rhai &s;ydd fwyaf yn y&s;pelwi dy gyd|wybod,
<PB N="114" REF="61">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="115" REF="61">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="116" REF="62">
neu fwyaf yn anharddu dy broffe&s;s, neu y rhai yw 'r acho&s;ion mwyaf o bylu dy y&s;pryd: fel wedi caffael y rhai hyn allan, y galler galaru yn fwy o'i plegid, a dymuno cael eu maddeu yn fwy difrifol.</P>
<P>Wrth dy holi dy hun, fe f&ycirc;dd yn gymmorth da, it ddarllen y cyfryw Draethawd ar &s;y yn bennodol yn go|&s;od allan y pechodau neilltuol yn erbyn y Gorchymmy|nion neilltuol. Canys pan ddango&s;er i ti drwy y cyfryw Draethawd fod y cyfryw beth yn bechod yn erbyn y cyf|ryw Orchymmyn, dy gydwybod, wrth ddarllen am y cy|fryw bechodau, a fynega i ti, bechu o honot yn hynny. Wedi holi a chwilio dy galon yn gwbl oll am dy holl bechodau adnabyddus, yna ymddaro&s;twng ger bron Gor|&s;eddfaingc y gr&acirc;s, drwy wir a diffuant gydnabod o ho|nynt a'u cyfaddef, gan dy farnu a'th gondemnio dy hun yn rhwyddaidd ger bron Duw, &acirc; chalon ddrylliog gy|&s;tuddiedig.</P>
<P>Fel y cyflawner dy gyffes mewn modd dyladwy, rhaid yw bod ganddi y priodoliaethau ymma.</P>
<P>1. <HI>Rhaid iddi fod yn neilltuol, ac am bechodau enwedigol;</HI> fy meddwl yw, fod yn rhaid i ti yn dy gyffes dde&s;cyn at dy bechodau enwedigol a neilltuol. Y dyn halogedic|caf yn y b&ycirc;d a ddichon gyffe&s;&s;u yn gyffredinol, a dy|wedyd, yr wyfi yn cydnabod fy m&ocirc;d yn Bechadur. Eithr os mynni di wneuthur gwir gyffes o bechod rhaid i ti agoryd dy bechodau yn neilltuol o flaen Duw, ac o ran dy annogaeth i hynny, gwybydd, mai po mwyaf neilltuol y byddi di yn dy gyffes, mwyaf o gy&s;&s;ur a gei di yn hyn|ny.</P>
<P>2. <HI>Rhaid yw ith Gyffes di f&ocirc;d megis yn neilltuol o ran Pe|chodau, felly hefyd yn gyflawn o ran eu hardrymmhadau.</HI> Fal hyn y gwnaeth <HI>Dafydd</HI> yn ei gyffes o'r Pechod hwnnw yn rhifo 'r Bobl, <HI>Pecoais yn ddirfawr, medd ef, yn yr hyn a wneuthum; ac yn awr delea, attolwng. &ocirc; Arglwydd anwiredd dy w&acirc;s; canys ynfyd iawn y gwneuthum, 2 Sam.</HI> 24. 10. Gw&eacute;l pa ymadroddion o drymmh&acirc;d y mae ef yn eu pentyrru; 1. <HI>Pechais; 2. Pechais yn ddirfawr; 3. Ynfyd y gwneuthum; 4. Ynfyd iawn.</HI> Ac fal yr wyt ti yn chwennych pardwn o'th bechodau, go&s;od hwynt allan ir eithaf; na &acirc;d un
<PB N="117" REF="62">
amgylchiad o drymh&acirc;d yn &ocirc;l, drwy yr hyn yr ymddan|go&s;ont yn ffeiddiach ac yn fryntach.</P>
<P>3. <HI>Rhaid ith Gyffes di f&ocirc;d gyd &acirc;g ymgwyno a thri&s;twch cae|lon oddifewn, ddarfod i ti bechu yn erbyn Duw mor ddaionus, ac mor ra&s;ol.</HI> Ni wa&s;anaetha i ti ymfodloni ar gyfadde|fiad o'th Bechodau a'th Dro&s;eddiadau ar air yn unic, heb ymdeimlo &acirc; dim mwy gofid wrth eu cyffaddef hwynt, nac yr oeddit wrth eu gwneuthur. Ond pob Pechod a gyffe&s;ech a ddylai f&ocirc;d fel Dager yn dy frathu at dy ga|lon; or hyn lleiaf ti a ddylit ofidio na fedri di ymofi|dio ychwaneg am dy Bechodau; Dy galon a ddylei wae|du, o herwydd na fedr dy lygaid mor wylo.</P>
<P>A chwedi i ti gyffe&s;&s;u dy bechodau, tywallt allan dy enaid mewn gweddi galonnog at Dduw am Bardwn a maddeuant am danynt oll. Ac yna bydd daer arno am wneuthur y Sacrament yn rymmus o ran dy gy&s;ur, yn rymmus o ran marwhau dy drachwantau, o ran nerthu dy radau, yn enwedigol o ran cadarnhau dy ffydd mewn &s;iccrwydd o bardwn a maddeuant am dy bechodau, <HI>&amp;c.</HI></P>
<P>III. Wedi dangos y dyled&s;wyddau <HI>Blaenorawl,</HI> yn awr y deuwn at y dyled&s;wyddau <HI>Cydganlynawl,</HI> hynny yw, y rhai &s;ydd raid iddynt gydymganlyn a'r weithred o dder|byn.</P>
<P>Eithr yn gyntaf mi a rag-o&s;odaf ychydig <HI>Hyfforddiadau</HI> ynghylch y <HI>M&ocirc;dd</HI> i ti ne&s;&s;au at fwrdd yr Arglwydd. 1. <HI>Wedi i ti dy baratoi dy hun fal hyn, na dd&ocirc;s yn nerth dy barat&oacute;ad dy hun, onid yn unic yn nerth Je&s;u Gri&s;t, gan edrych am f&ocirc;d mewn cymmeriad yn unic yn a thrwy ei haedd|edigaethau a'i gyfryngdod ef.</HI> Canys er darfod i ti ymba|ratoi yn y modd goreu ac a ellych, etto os edrychi di yn &ocirc;l &acirc; golwg dibartiol ar dy baratoad, mor llawn o wendid, lle&s;grwydd ac ammherffeithrwydd y gelli di ei weled ef? Yn gymmaint ac oni orchguddia Cri&s;t dy ber&s;on di a'th barat&oacute;ad, &acirc;r Wi&s;c oi Gyfiawnder ef, a'u taenellu hwynt &acirc;i waed, ni bydd na'th ber&s;on n&acirc;th ba|rat&oacute;ad yn gymmeradwy gyd&acirc; Duw. <HI>Bwrw gan hynny dy holl ymbaratoad wrth draed Je&s;u Gri&s;t, a dywaid, Arglwydd, nid wyfi yn dyfod yn nerth fy ymbaratoad i, ond yn unic yn dy nerth di; yn dy enw &acirc;th gyfryngdod di yn unic yr wyfi yn dy|fod.</HI>
<PB N="118" REF="63">
<HI>i f&ocirc;d yn gyfrannog oth gorph, ac o ddoniau dy angeu a'th ddioddefaint.</HI> Ac yna y gelli di f&ocirc;d yn hyderus, yr e|drych Duw tros dy amryw wendidau &acirc;th ammherffeith|rwydd yn dy barat&oacute;ad, ac ath dderbyn di &acirc;th wa&s;a|naeth yn a thrwy ei Anwyl fab Je&s;u Gri&s;t yn gymmera|dwy.</P>
<P>2. <HI>Wrth dy fyned, myfyria ar ddibennion a donniau yr ordin|b&acirc;d barchedig honno;</HI> dyma rai o honynt.</P>
<P>1. Y <HI>coffadwriaeth am farwolaeth Cri&s;t,</HI> gan ei hordeinio megis <HI>Coffaad</HI> o hynny.</P>
<P>2. Y&s;prydol <HI>&s;agwraeth</HI> ein Eneidiau.</P>
<P>3. <HI>Cadarnh&acirc;d ein ffydd ni</HI> yn y &s;iccrwydd o bardwn a maddeuant o'n pechodau.</P>
<P>4. <HI>Seliad y Cyfammod o R&acirc;s,</HI> yngh&ycirc;d a'i holl fendithion ir enaid credadwy.</P>
<P>5. <HI>Cynnyddiaeth ein hundeb a'n cymmundeb y&s;prydol &acirc; Chri&s;t, a'i holl aelodau.</HI> Difrifol fyfyrdod am y pethau hyn a gyn|hyrfa ynom ryw chwant y&s;prydol ar &ocirc;l yr ordinh&acirc;d, fal yr elom ni &acirc; dymuniadau newynog a &s;ychedig ar ei h&ocirc;l hi.</P>
<P>3. <HI>D&ocirc;s mewn di&s;gwiliad cr&ycirc;f ar dderbyn llawer oddiwrth Dduw yn a thrwy yr ordinh&aacute;d honno,</HI> gan wybod yr ymhe|laetha Duw ei fendithion tu ag at y rhai hynny oll, ar a ddelont &acirc; chalonnau wedi eu helaethu, yngh&ycirc;d &acirc; di&s;|gwiliad cr&ycirc;f am lawer o bethau da oddiwrtho. <HI>Lleda dy &s;afn,</HI> medd yr Arglwydd, <HI>ac mi a'i llanwaf,</HI> P&s;al. 81. 10. Os lledi dy &s;afn mewn hiraethus ddi&s;gwiliad am bethau mawrion, efe a'i lleinw. Ie po ehengaf yw dy galon mewn dymuniadau a di&s;gwiliad, ehengaf a f&ycirc;dd calon Duw mewn helaethrwydd tu ag attat. Megis gan hynny yr addawodd Duw yn y cyfammod o r&acirc;s: <HI>F&ocirc;d yn Dduw i ti, i Scrifennu ei gyfraith yn dy galon di, i faddeu dy becho|dau, i daro&s;twng dy lygredigaethau, a rhoddi i ti galon feddal,</HI> ie rhoddi i ti ras ymma, a gogoniant ar ol hyn, a'r cy|ffelyb; d&ocirc;s drwy ddi&s;gwil y bendithion hyn ar cyffelyb rai, ac ni byddi di yn &ocirc;l &ocirc;'th obaith.</P>
<P>4. <HI>Ne&s;&acirc; at fwrdd yr Arglwydd gyd &acirc;</HI> pharchedig ofn, o ran gogoneddus fawrhydi Duw, yr hwn mewn modd en|wedigol &s;ydd bre&s;ennol ar yr ordinh&acirc;d honno, i weled
<PB N="119" REF="63">
ei wahoddedigion, <HI>ac efe a &s;ancteiddir yn y rhai a ne&s;&s;&acirc;nt atto,</HI> Lev. 10. 3.</P>
<P>5. <HI>Ne&s;&s;&acirc; atto gyd &acirc; ph&ocirc;b go&s;tyngeiddrwydd,</HI> oblegid dy waeledd ath anheilyngdod dy hun, yr hwn nid wyt ond llwch a lludw pechadurus; ac (os oes gennit ddim go|leuni gr&acirc;s ynot) ni elli lai nas gwypech, fod mwy o ly|gredigaeth yn dy galon dy hun, nag a wyddo&s;t ei f&ocirc;d ynghalon un arall. Ac am hynny na ddywaid, Hwn a hwn &s;ydd anwybodus, y llall ar llall &s;ydd afreolus yn ei fu|chedd ai ymarweddiad, ond dywed, <HI>Arglwydd, yr wyfi yn anwybodus, yr wyfi yn anheilwng i ne&s;&s;au attat yn y cyfryw or|dinb&acirc;d Sanctaidd, nid wyfi deilwng i ga&s;clu y briw&s;ion tan dy fwrdd di.</HI> A gwybydd, mai po anheilyngaf ydwyt ti yn dy olwg dy hun, teilyngach y cyfrif Duw dy f&ocirc;d.</P>
<P>6. <HI>Wrth dy f&ocirc;d yn myned at fwrdd yr Arglwydd, bwrw dy holl feddyliau a'th nege&s;euau bydol allan oth ben,</HI> y rhai, oni wnei hynny, a ddygant ymmaith dy galon oddiwrth yr ordinh&acirc;d, ac ath rwy&s;trant di yn fawr iawn ynddi. Yn <HI>Job</HI> 1. 6. y ddarllennwn, <HI>A dydd a ddaeth i feibion Duw ddyfod i &s;efyll ger bron yr Arglwydd; a Satan hefyd a ddaeth yn eu plith hwynt.</HI> Yr un ffunyd, pan ddelo <HI>Plant Duw</HI> i &s;efyll ger bron yr Arglwydd yn yr Ordinh&acirc;d barchedig honno, bydd Satan &s;iccr o ymddangos yn eu plith hwynt, iw rhwy&s;tro a'u hamhwyllo ynddi (yn gymmaint ac y bo yn bo&s;&s;ibl) drwy fwrw yn eu pennau feddyliau gwei|gion ac ammherthyna&s;ol. Ac am hynny mae 'n perthyn i ti fod yn wiliadwrus ar dy feddyliau, a chadw dy ga|lon yn dynn wrth yr ordinh&acirc;d. Ir diben hwnnw fe f&ycirc;dd yn ddoethineb i ti yn fynych fwrw golwg ar yr elfen|nau oddiallan o fara a gw&icirc;n, a dal &s;ulw yn ddyfal ar y moddion a'r gwaith oddiallan yn yr ordinh&acirc;d, ac ar hyn|ny myfyria ar y pethau y&s;prydol a arwyddoceir drwy|ddynt.</P>
<P>Wedi rhago&s;od y pethau hyn, yn awr y deuwn at y dyled&s;wyddau &s;ydd iw cyflawni ar yr Ordinh&acirc;d, y rhai yw y rhai'n.</P>
<P>I. <HI>Pan wyt ti yn bre&s;ennol ar yr Ordinh&acirc;d, dyro allan yr holl nerth a allech wrth fod yn gyfrannog o hori,</HI> fy meddwl yw, nerth dy &s;erchiadau. Canys er dy f&ocirc;d yn wann iawn,
<PB N="120" REF="64">
er hynny os go&s;odi di dy nerth gwann allan, Duw a'i derbyn ef. Am hynny nac ymfodlona ar f&ocirc;d yn unic yn gyfrannog o Swpper yr Arglwydd oddiallan, eithr bydd yn ofalus ar ddwyn dy galon ath &s;erchiadau i fynu ir Ordinh&acirc;d, ac ar roddi allan y nerth a allech.</P>
<P>II. <HI>Cofia farwolaeth Cri&s;t,</HI> yr hyn yw gorchymmyn Cri&s;t yngo&s;odiad yr Ordinh&acirc;d ymma; canys medd efe, <HI>Gwnewch hyn er coffa am danaf,</HI> &s;ef, mewn coff&acirc;d o'm marwolaeth a'm dioddefaint chwerw, <HI>Luc.</HI> 22. 19. Canys yr Apo&s;tol <HI>Paul</HI> wrth egluro <HI>y coffa ymma am Gri&s;t,</HI> &s;ydd yn ei gym|mhwy&s;o <HI>at ei farwolaeth, a'i dango&s;iad hi allan,</HI> 1 <HI>Cor.</HI> 11. 25, 26. <HI>Gwnewch hyn,</HI> medd ef, <HI>er coffa am danaf: canys cynnifer gwaith bynnag y bwyttaoch y bara hwn, ac yr yfoch y cwppan hwn, y dango&s;wch farwolaeth yr Arglwydd oni dde|lo.</HI> Ac felly yr ordeiniwyd yr Ordinh&acirc;d hon o Swpper yr Arglwydd o ran <HI>parchus goffa</HI> am yr Aberth mawr hwnnw, yr Arglwydd Je&s;u Gri&s;t, fel nad anghofid ei far|wolaeth ef b&ycirc;th, ond y byddei yn wa&s;tad yn barod yn ein coffadwriaethau. <HI>A pha ham y rhaid cofio ei farwolaeth ef fel hyn?</HI> Yn ddiammeu o herwydd mai drwyddi hi y cadarnhawyd ac y &s;eliwyd y Cyfammod o r&acirc;s, y pwr|ca&s;wyd ein Prynnedigaeth ni, y gwnaethpwyd iawn tros ein pechodau, y gwnaethpwyd cymmod rhyngom ni &acirc; Duw, ac y go&s;odwyd &s;ail ein gra&s;u&s;au. Ac am hynny gollwng allan dy galon ar y Bwrdd m&ecirc;wn dwys fyfyr|dod am amryw ddioddefiadau Cri&s;t, yr hyn yw <HI>gorchwyl pennaf yr Ordinh&acirc;d bon.</HI> A myfyria nid yn unic am ei ddi|oddefiadau ef ar ei farwolaeth, onid hefyd yn holl y&s;tod ei fywyd, &s;ef <HI>o'i bre&s;eb iw groes, o'i anedigaeth iw farwo|laeth.</HI> Canys didor ddioddefaint oedd ei holl einioes ef. Myfyria gan hynny am ei enedigaeth gwael ef, a'i ffoa|digaeth yn ei febyd, am yr amryw wradwyddiadau a fw|riwyd arno ef o am&s;er i am&s;er; ie am ei aml erlidiadau, am eu creulon driniaeth hwynt arno ef yn am&s;er ei far|wolaeth, pan ddalia&s;ant ef megis lleidr, ai rwymo, ai farnu yn euog, ai gondemnio megis Drwgweithredwr, pan gernodia&s;ant ef &acirc;'u dwylo, y pwya&s;ant ef &acirc; ffynn, y gwialennodia&s;ant ef &acirc; fflanghellau, <HI>gan dynnu cwy&s;au hirion ar ei gefn ef,</HI> y pletha&s;ant goron o ddrain blaenllym ar
<PB N="121" REF="64">
ei ben, y go&s;oda&s;ant groes drom ar ei gefn, yr hoelia&s;ant ei ddwylo a'i draed wrth y Groes honno, y rhodda&s;ant i|ddo fu&s;tl a finegr iw ddiodi, ac y cy&s;tuddia&s;ant ef yn ddirfawr amryw ffyrdd. Fal hyn y drylliwyd ei gorph ef &acirc;g arteithiau. Ac oblegid hyn, fe ddywedir, <HI>E&s;ay</HI> 53. 3. <HI>Ei f&ocirc;d ef yn &wcirc;r gofidus, a chynnefin a dolur.</HI> Yn enwedi|gol pan wyt ti bre&s;ennol yn y Sacrament, dyro dro gyd&acirc; Chri&s;t yn yr Ardd, drwy fyfyrio am ei Ing chwerwdo&s;t ef, lle y <HI>chwy&s;odd ef y defnynnau gwaed,</HI> yr hyn ni ddar|llennwyd, ac ni chlybwyd erioed am neb na chynt na chwedi; ie y gwaed a chwy&s;odd Cri&s;t y pryd hynny nid ydoedd waed teneu dyfrllyd, ond gwaed tolchennog, me|gis ac y mae St <HI>Luc</HI> yn ei adrodd, <HI>Ac efe mewn ym|drech meddwl, ei chw&ycirc;s ef oedd fel defnynnau gwaed yn de|&s;cyn ar y ddaiar,</HI> Luc. 22. 44. Yr hwn ymadrodd olaf &s;y yn dangos dreiddio o waed Cri&s;t drwy ym'gorau ei gorph ef mewn modd mor helaethlawn, ac y defnynnodd ef ir llawr yn dra-aml; <HI>Yn gymmaint ac na welid yn unic lygaid Cri&s;t, onid holl rannau ei gorph ef hefyd yn wylo, a hynny y dagrau o waed,</HI> fel y mae <HI>Bernard</HI> yn llefaru.</P>
<P>Yn y chw&ycirc;s ymma i Gri&s;t y mae tri ph&ecirc;th hynodol, ar &s;y yn fawr iawn yn go&s;od allan faint ei ymdrech ef.</P>
<P>1. <HI>Yn ydoedd ar no&s;waith oer,</HI> o herwydd paham ar &ocirc;l hynny hwy a gynneua&s;ant d&acirc;n ynghanol neuadd yr Arch|offeiriad; <HI>Luc.</HI> 22. 55.</P>
<P>2. <HI>Efe a &s;yrthiodd ar ei wyneb ar y llawr oer,</HI> yr hyn oedd ddigon i yrru y gwaed i fewn, <HI>Mat.</HI> 26. 39.</P>
<P>3. <HI>Yr ydoedd ef mewn tri&s;twch dirfawr,</HI> yr hyn &s;ydd na|turiol i dynnu y gwaed oddiwrth y rhannau oddiallan tu ac at y galon, <HI>Mar.</HI> 14. 33. ac etto <HI>ar no&s;waith oer, yn gorwedd ar y llawr oer, ac mewn ofn a thri&s;twch dirfawr, efe a chwy&s;odd ddefnynnau gwaed.</HI> Pwy a ddichon ddirnad chwerwdo&s;t ymdrech ein Iachawdwr y pr&ycirc;d hynny? A pha beth ydoedd yr hyn a'i d&ycirc;g ef ir ymdrech hwnnw? Yn ddiammeu y teimlad o'r hyn yr oedd ef iw oddef, fal yr ymddengus wrth ei Weddi ef yn ei Ymdrech, <HI>fy Nh&acirc;d, os yw bo&s;&s;ibl, aed y cwppan hwn heibio oddiwrthif.</HI> Weithian, os oedd y teimlad o'r hyn yr oedd ef iw o|ddef mor chwerw, och mor chwerw dybygwch chwi oedd
<PB N="122" REF="65">
ei ddioddefiadau ef ar y Groes, pan lefodd ef &acirc; ll&ecirc;f u|chel, <HI>fy Nuw, fy Nuw, pa ham i'm gadewai&s;t?</HI> Mat. 27.46. Yr hyn eiriau nid ydynt yn arwyddocau, f&ocirc;dy Duwdod wedi ei wahanu oddiwrth y Dyndod; ond darfod ir T&acirc;d dynnu oddiwrtho ef bob teimlad gwybyddus o'i garedi|gol ffafor, ac attal galluogaeth y pelydr hwnnw a allai mewn un modd lonni ei enaid trallodus ef; yn gym|maint ac y galla&s;ai Gri&s;t yn hydda gyfodi geiriau yr Iddewon caethion, a dywedyd, <HI>Gwelwch ac edrychwch a oes y fath ofid am gofid i, &acirc;r hwn y gofidiodd yr Arglwydd fi, yn n&ycirc;dd angerdd ei ddigter?</HI> Galar. 1. 12.</P>
<P>Galw y pethau hyn i'th g&ocirc;f yn am&s;er gweinidogae|thiad y Sacrament, nid yn unic pan wyt ti yn bwytta y Bara, ac yn yfed y Gw&icirc;n; eithr hefyd pan welych di dorri y Bara, a thywallt y Gwin, yna ti a ddylit feddwl pa fodd y torrwyd Corph Cri&s;t ag arteithiau, ac y ty|walltwyd ei Waed ef er maddeuant pechodau; a hefyd pan welych eraill yn cymmeryd y Bara, a'r Gwin, yna ti a ddylit fwydo dy feddyliau yn y myfyrdod am chwerw farwolaeth Cri&s;t, a'i aml ddioddefiadau.</P>
<P>Y <HI>coffa</HI> ymma am farwolaeth Cri&s;t yn y Sacrament, ni wa&s;anaetha iddo f&oacute;d yn noethlwm goff&acirc;d <HI>Hi&s;toriawl</HI> am dano ef, gan ymfodloni &acirc;r goff&acirc;d o'r Hi&s;tori am farwo|laeth Cri&s;t, fel y go&s;odir hi allan gan yr <HI>Efangylw&ycirc;r,</HI> eithr rhaid iddo fod yn goffa <HI>gweithiawl a Phraithig,</HI> yn gweithio dy galon di i fynu,</P>
<P>1. <HI>At gariad diffuant i Dduw,</HI> yr hwn oi hyrad r&acirc;s, a'i oludog drugaredd a anfonodd ei anwyl fab o'i fynwes ei hun ir b&ycirc;d, i gymmeryd ein Naturiaeth ni arno, ac yn honno i farw o farwolaeth chwerw felltigedig dros bryn|nedigaeth d&ycirc;n. Pwy a ddichon yn ddigonol ryfeddu ob|legid golud Cariad Duw i dd&ycirc;n yn hynny? Pa f&ocirc;dd y llofwn ni allan g&ycirc;d&acirc; <HI>Dafydd,</HI> ac y dywedwn, <HI>Arglwydd, pa beth yw d&ycirc;n i ti iw gofio?</HI> P&s;al. 8. 4. Yn enwedig i ti iw gofio yn gymmaint; ac y rhoddit fab dy gariad i ddi|oddef angeu melltigedig ar y Groes, i'n gwneuthur ni, y rhai oeddym <HI>blant digofaint, a chaethwei&s;ion Satan, yn fei|bion i Dduw ac Etifeddion bywyd ac Iechydwriaeth dragwy|ddol</HI>&punc; A pha w&ecirc;dd y dylai yr anfeidrol ddiamgyffred
<PB N="123" REF="65">
gariad Duw ymma, wre&s;ogi ac enynnu ein hoerion a'n rhewllyd galonnau ni &acirc; gwre&s;og gariad iddo ef yn i &ocirc;l?</P>
<P>2. <HI>Y coffa am farwolaeth Cri&s;t a ddylai weithio ein calon|nau ni i fynu at gariad gwre&s;&s;og i Gri&s;t, am ei ryfeddol ga|riad hwnnw, yn ei roddi ei hun dro&s;om,</HI> ei gorph iw groe|&s;hoelio, ei waed iw golli, a'i enaid i ddwyn y baich trwm anfeidrol o ddigofaint ei D&acirc;d dyledus i'n Pechodau ni, yr hyn a wnaeth iddo chwy&s;u y defnynnau gwaed yn yr Ardd, a llefain &acirc; llef uchel ar y Groes, fy Nuw, fy Nuw, pa ham i'm gadewai&s;t? Oh pa fodd y dylai hyn dra&s;er|chu ein eneidiau ni gan ryfeddod, wrth y&s;tyried faint y|doedd ei gariad ef! ac ennyn ein calonnau &acirc; chariad iddo ef drachefn, yr hwn a wnaeth ac a oddefodd cym|maint dro&s;om ni? Pa f&ocirc;dd y dylai y myfyrdod am am|ryw ddioddefiadau Cri&s;t, yn enwedig am ei Angeu a'i Ddi|oddefaint chwerw ef, weithio ynom ni w&ycirc;n &s;ancteiddl&acirc;n o gariad?</P>
<P>3. <HI>Y coffa am farwolaeth Cri&s;t a ddylai weithio ynom ni ofal am ryngu b&ocirc;dd iddo ef ym mhob peth, ar f&ocirc;d yn ewylly&s;|gar i wneuthur a dioddef pob dim erddo ef, yr hwn a wnaeth ac a ddioddefodd gymmaint erom ni;</HI> Yr hyn y mae Cri&s;t yn ei fynegi i f&ocirc;d yn brawf difai o'n cariad ni iddo ef, gan ddywedyd, <HI>O cherwch fi, cedwch fy 'ngorchymmynion,</HI> Joan. 14. 15. Ac er na allom ni gadw gorchymmynion Cri&s;t yn Gwbl, etto nyni a allwn ac a ddylem mewn purdeb ro|ddi cais ar eu cadw hwynt, heb yr hyn nid yw ein pro|ffefs ni o gariad ond ofer a diffrwyth; mewn rhith, ac nid mewn gwirionedd.</P>
<P>4. <HI>Y coffa am farwolaeth Cri&s;t a ddylai weithio ynom ni dri&s;twch duwiol am ein pechodau, megis y gwir achos o'i ddi|oddefiaddu ef.</HI> Canys y gwirionedd yw, nad <HI>Juddas</HI> yr hwn a fradychodd Gri&s;t, na'r <HI>Scrifennyddion</HI> a'r <HI>Phari&s;aeaid</HI> y rhai a'i cyhudda&s;ant ef, na <HI>Philat</HI> a'i condemnodd ef, na'r <HI>Milw&ycirc;r</HI> a'i Croe&s;hoelia&s;ant ef, na'r <HI>Diafol</HI> yr hwn ai go&s;ododd hwynt oll ar waith, yn gymmaint an Pecho|dau ni ydoedd y gwir achos o ddioddefiadau Cri&s;t. Y Milwyr ar ai fflangella&s;ant ef, ac a'i Croe&s;hoelia&s;ant, nid oeddynt ond ein Dihenyddw&ycirc;r ni, i ddodi arno ef y co|&s;pedigaethau hynny, ar a haeddodd ein Pechodau ni, ac
<PB N="124" REF="66">
a o&s;ododd Cyfiawnder Duw am yr unrhyw. Ein pecho|dau ni a wenwynodd y ffrewyllau hynny ar a fflangellodd ei Gorph diniweid ef, y drain hynny y rhai a biga&s;ant ei arlei&s;iau ef, a'r Hoelion hynny y rhai a wana&s;ant ei ddwylo a'i draed ef, ac a'u gwnaethant mor chwerw iddo ef. <HI>Och na fedrem ni gan hynny edrych ar yr hwn a drywana&s;om drwy ein peehodau, fel y gallem alaru fel un yn galaru am ei uniganedig, ac ymofidio megis un yn gofidio am ei gyntaf-anedig,</HI> Zach. 12. 10.</P>
<P>5. <HI>Y coffa am farwolaeth Cri&s;t a ddylai weithio ynom ni farwolaeth Pechod;</HI> Nyni a ddylem gofio marwolaeth Cri&s;t felly, fel y byddem ni marw i Bechod. Canys yr Apo&s;tol <HI>Paul</HI> &s;ydd yn annog ein marwolaeth i bechod oddiwrth farwolaeth Cri&s;t, <HI>fel megis ac y bu Cri&s;t farw ac y cyfod|wyd eilwaith, felly y dylem ninneu farw i bechod a byw i Dduw.</HI> Rhuf. 6. 2, 4. Ir diben ymma ca&s;&aacute;wn a ffeiddiwn y pechod megis y drwg mwyaf, gan roddi ein br&ycirc;d gyd &acirc; chymmorth gr&acirc;s Duw ar ymado ac ymwrthod &acirc; phob m&acirc;th ar bechodau am yr am&s;er i ddyfod; canys pa ham yr ymddango&s;ai un pechod yn y&s;gafn i ni, yr hwn a bwy|&s;odd cyn drymmed ar ein Iachawdwr, oni fwriodd ef mewn chw&ycirc;s gwaedlyd? Pa ham y byddei un pechod yn felys i ni, yr hwn a fu mor chwerw i'n Iachawdwr? Pell fyddo oddiwrthym ni, drwy adnewyddu ein pecho|dau, rwygo ei archollion ef o newydd, ai ailgroe&s;hoe|lio hefyd.</P>
<P>6. <HI>Y coffa am farwolaeth Cri&s;t a ddylai weithio ein calon|nau ni i fynu at ryw ddyledus ddiolchgarwch i Dduw, a'i f&acirc;b ef Je&s;u Gri&s;t, am eu hanrhaethawl gariad ai trugaredd tu ag attom ni yn byn.</HI> Diolchgarwch &s;ydd r&acirc;s iw harfer nid yn unic ar &ocirc;l derbyn y Sacrament, ond hefyd tra 'r ydym ni yn bre&s;ennol yn yr Ordinh&acirc;d. Pan yw ein calonnau ni wedi ym&s;erchu &acirc;'r teimlad o anfeidrol gariad Duw'r T&acirc;d, yn rhoddi ei anwyl fab allan oi fynwes i farw dro|&s;om; ac o anrhaethawl gariad Cri&s;t yn offrymmu ei Gorph ei hun yn Aberth ar y Groes dros ein Pechodau ni, yna y dylent dorri allan mewn moliant a diolchgarwch i Dduw 'r T&acirc;d, a'i fab ef Je&s;u Gri&s;t.</P>
<P>III <HI>Dyled&s;wydd arall iw chyflawni ar yr Ordinh&acirc;d, yw go|&s;od</HI>
<PB N="125" REF="66">
<HI>dy radau ar waith, yn fwy enwedigol dy ffydd a'th edifeir|wch.</HI> Nid digon i ti ddwyn ffydd, edifeirwch, a rhadau eraill ir Sacrament, eithr rhaid yw i ti hefyd yno gynn|hyrfu dy radau ai harfer hwynt, onid &ecirc; ni byddi di ond derbyniwr anheilwng. Canys fe all nid yn unic y d&ycirc;n annuwiol yr hwn &s;ydd heb r&acirc;s, ond hefyd plentyn Duw yr hwn &s;ydd &acirc; gw&icirc;r r&acirc;s ganddo, dderbyn y Sacrament yn anheilwng, a myned ymmaith heb ddim cy&s;&s;ur neu le|&s;&aacute;ad yn y b&ycirc;d; hynny yw, oddieithr iddo ef yno gynn|hyrfu ei radau a'u go&s;od hwynt ar waith. Canys y Sa|cramentau nid ydynt yn gweithio megis Phy&s;ygwriaeth, drwy rinwedd yngl&ycirc;n ynddynt hwy, eithr yn &ocirc;l tymer y &s;awl &s;y yn gyfrannog o honynt. Ac am hynny, fel y myn|nit ti fod yn un o'r gwahoddedigion teilwng, a bod yn gyfrannog o gy&s;&s;ur yr Ordinh&acirc;d, cynnhyrfa dy radau a go&s;od hwy ar waith. Megis,</P>
<P>I. <HI>Dy ff&ycirc;dd,</HI> Dymma 'r gr&acirc;s pennaf iw arfer yn y Sa|crament; Canys <HI>ffydd yw llygad yr enaid,</HI> drwy yr hwn y mae'n canfod ac yn iawn farnu corph a gwaed Cri&s;t tan yr elfennau o fara a gwin: <HI>Llaw yr Enaid</HI> yw hi hefyd, drwy yr hon y mae 'n derbyn Je&s;u Gri&s;t: a <HI>genau yr E|naid,</HI> drwy yr hwn y mae 'n ymborthi ar Je&s;u Gri&s;t. Ac am hynny heb o&s;od dy ff&ycirc;dd ar waith ar y Sacrament, ni elli dderbyn dim lle&s;&aacute;ad.</P>
<P>Y mae gweithred driphlyg i ffydd iw go&s;od ar waith yn Swpper yr Arglwydd.</P>
<P>1. <HI>Edrych am Je&s;u Gri&s;t. 2. Derbyn Cri&s;t. 3. Ei gym|mhwy&s;o a'i biodoli ef attat dy hun.</HI></P>
<P>1. Gweithred gyntaf ffydd yw <HI>Edrych am Gri&s;t;</HI> ac am hynny, pan wyt ti yn bre&s;ennol ar Swpper yr Arglwydd, na orphywys yn yr elfennau oddiallan, yn edrych arnynt hwy, ac yn eu cymmeryd; eithr &acirc; llygad ffydd iawn far|na gorph a gwaed Cri&s;t tan yr elfennau o fara a gw&icirc;n, y rhai yn ddiau ydynt yn y&s;prydol a Sacramentaidd yn go&s;od allan gorph a gwaed Cri&s;t, fel y mae yn eglur wrth ymadrodd Cri&s;t ei hun, canys ac efe yn dal y bara yn ei law, ef a ddywedodd; <HI>Matth. 26. 26. Hwn yw fy Nghorph,</HI> hynny yw, yn <HI>Ddirgelaidd a Sacramentaidd,</HI> mewn ffordd o arwyddoc&acirc;ad; fel pe dyweda&s;ai, <HI>Mae 'r barahwn</HI>
<PB N="126" REF="67">
<HI>yn arwyddocau fy 'nghorph i.</HI> A chan ddal y cwppan oedd ar gw&icirc;n ynddi, a llefaru am y gw&icirc;n oedd o'i mewn, y mae'n dywedyd, <HI>Hwn yw &s;y ngwaed,</HI> hynny yw, yn <HI>Ddir|gelaidd a Sacramentaidd,</HI> mewn ffordd o arwyddoc&aacute;ad, fel pe dyweda&s;ai, <HI>Mae'r gw&icirc;n hwn yn arwyddocau fy Ngwaed i.</HI></P>
<P>Ac megis nad wyt ti i orphywys yn yr elfennau oddi|allan, na chwaith yn y defodau ar gweithredoedd oddi|allan; eithr wrth edrych arnynt hwy yr wyt ti &acirc; lly|gad ff&ycirc;dd i weled ac i ddeall y pethau y&s;prydol a ar|wyddoceir drwyddynt: Pan ganffyddech di gan hynny y Gwenidog <HI>yn torri'r bara,</HI> yna myfyria ar amryw ddio|ddefiadau Cri&s;t, ac &acirc; llygad ff&ycirc;dd, edrych ar Je&s;u Gri&s;t yn crogi ar y Groes, yno yn ymdrech &acirc; digofaint ei D&acirc;d, ac yn griddfanu tan bwys a baich ein pechodau ni; Cenfydd ei gorph bendigedig wedi ei dorri ai ddry|llio &acirc; ffonnodiau ag archollion, &acirc; fflangellau a hoelion.</P>
<P>Drachefn, pan welech di y <HI>Gweinidog yn tywallt y gw&icirc;n,</HI> yna arfer a go&s;od dy ffydd ar waith yngwaed Je&s;u Gri&s;t, a'i dywalltiad ef, yr hyn mewn gwirionedd &s;ydd yn dan|gos cyrhaeddiad dioddefiadau Cri&s;t, &s;ef hyd at gymme|ryd ymmaith ei einioes ef, yr hyn yw cyrrhaeddiad ei|thaf dioddefaint d&ycirc;n yn y byd ymma. Y ddau hyn gan hynny, <HI>Torri corph Cri&s;t, a thywallt ei waed ef,</HI> a gymm|wys gydgy&s;&s;ylltir; y cyntaf i ddangos <HI>dygnedd dioddefia|dau Cri&s;t,</HI> yr ail, <HI>eu cyrrhaeddiad hwynt,</HI> &s;ef cyn belled ac yr oedd yn bo&s;&s;ibl iddynt f&ocirc;d, hyd at dywalltiad ei waed ef.</P>
<P>Drachefn, pan welych di <HI>y Gweinidog yn rhoddi y bara ar gw&icirc;n ir Cymmunwyr,</HI> yna cenfydd trwy lygad ff&ycirc;dd gariad Duw yn rhoddi ei fab i bob Cymmunwr credadwy. Canys cyn wiried a b&ocirc;d y Gweinidog yn rhoddi y bara ar gwin, cyn wiried a hynny y mae Duw mewn gwiri|onedd yn rhoddi Cri&s;t, yngh&ycirc;d a h&ocirc;ll ddonniau a lle|&s;&aacute;ad ei farwolaeth ai ddioddefaint, megis Cymmod, Pryn|nedigaeth, Maddeuant pechodau, <HI>&amp;c.</HI> Canys nid oes yno Gyffelybiaeth yn unic, ond gwir ac uniawn o&s;od Cri&s;t allan, megis wedi ei dorri dros ein pechodau ni.</P>
<P>II. Gweithred arall i ffydd iw harfer yn Swpper yr Arglwydd, yw <HI>derbyn Je&s;u Gri&s;t.</HI> Canys y Credadyn wedi
<PB N="127" REF="67">
iddo ganfod Cri&s;t &acirc; llygad ffydd tan yr elfennau oddi|allan, a'r defodau rhagddywededig, yna y mae yn ei dderbyn ef iw galon mewn llawenydd a gorfoledd lawer. Megis gan hynny ac yr wyt ti yn e&s;tyn allan law dy gorph i dderbyn y bara ar gw&icirc;n, e&s;tyn allan law dy ffydd i gymmeryd gafael ar Je&s;u Gri&s;t ac iw dderbyn, ac i orphywys arno ef megis am faddeuant pechodau ymma, felly hefyd am fywyd tragwyddol ac iechydwri|aeth ar &ocirc;l hyn. Oblegit ffydd yw 'r offeryn hwnnw drwy yr hwn yr ydym ni yn derbyn Cri&s;t a'i holl ddoniau, fel y cynnygir hwy i ni yn yr Efengyl, ac y &s;elir hwy i ni yn y Sacrament. Mae ff&ycirc;dd ir enaid, megis ac y mae y llaw ir corph, yr hyn a gynnygier i dd&ycirc;n o ran ei ddai|oni, y llaw &s;ydd barod iw dderbyn, a'r hyn a dderby|nio y llaw yn y modd hwnnw, &s;ydd yn eiddo d&ycirc;n ei hun. Fal hyn y mae Duw yn cynnyg ei fab i ni, ffydd &s;y yn per&s;wadio 'r galon o ewyllys da Duw i dd&ycirc;n, ac o'i wir fwriad ef ar wneuthur d&ycirc;n yn gyfrannog o'i fab, ac ar hynny y mae 'n cymmeryd gafael arno, ac yn ei dderbyn ef yn eiddo ei hun, a Chri&s;t &s;ydd eiddo ef mewn gwirionedd.</P>
<P>III. Gweithred arall i ffydd iw harfer yn Swpper yr Arglwydd, <HI>yw cymmhwy&s;o a phriodoli Cri&s;t i ti dy hun,</HI> yr hyn a arwyddoceir tan y Defodau <HI>o fwytta y bara, ac yfed y gw&icirc;n,</HI> drwy yr hyn y deallir, <HI>ymborthi ar Gri&s;t drwy ffydd,</HI> yr hyn yw ei gymmhwy&s;o ef. Pan wyt ti gan hyn|ny yn bwytta 'r bara, ac yn yfed y gw&icirc;n, ymbortha ar Gri&s;t <HI>drwy ei gymmhwy&s;o ef yn neilltuol attat dy hun, yngh&ycirc;d a'i holl ddoniau, o ran diddanwch ith enaid dy hun.</HI> Ym&s;ic|crh&acirc; dy hun drwy ffydd ddarfod geni Cri&s;t <HI>i ti,</HI> fel y ga|llai ef fod yn Iachawdwr <HI>i ti,</HI> i'th waredu <HI>di</HI> oddiwrth dy bechodau; Ddarfod iddo ef gyflawni perffaith ufydd|dod ir Gyfraith, fel y gellid cyfrif ei Gyfiawnder ef <HI>i ti;</HI> ddarfod iddo fe farw o farwolaeth chwerw felltigedig i'th ryddhau <HI>di</HI> oddiwrth farwolaeth a damnedigaeth dragwyddol yr hyn a haedda&s;ai dy bechodau di. Fel hyn y dylit ti gymmhwy&s;o Cri&s;t yngh&ycirc;d &acirc;'i holl ddonniau o ran cy&s;&s;ur ith enaid dy hun&punc; A gweithredu ffydd fal hyn, yw bwytta ac yfed mewn gwirionedd. Y gw&icirc;r yw, fod<GAP DESC="missing">
<PB N="130" REF="68">
Gyfammod o R&acirc;s a wnaethpwyd i chwi ynddo ef, am roddi y Sacramentau yn angwaneg megis Selau ir Cy|fammod o R&acirc;s, am gadarnhau eich ff&ycirc;dd chwi, ac am eich gwneuthur chwi y d&ycirc;dd hwnnw yn gyfrannogion oi Sacrament bendigedig, ac am y cy&s;&s;ur a'r llonnychdod hwnnw a gow&s;och chwi ynddo. Gobeithio nad ydych chwi yn gyfryw anifeiliaid ac yr anghofioch roddi di|olch i Dduw am yr ymborth &acirc;r hwn y llonnychodd ef eich cyrph chwi. A fendithiwch chwi Dduw am eich ymborth corphorol; ac oni wnewch hynny am eich ym|borth y&s;prydol, &acirc;'r hwn y maethir eich eneidiau i fywyd tragwyddol? A fendithiwch chwi Dduw am friw&s;ionyn, aconi fendithiwch chwi ef am Gri&s;t? yn yr hwn y mae pob peth yn gynnwy&s;edig mewn m&ocirc;dd tra-rhagorol.</P>
<P>2. <HI>A glywfoch chwi eich calonnau wedi eu llonni au cynn|he&s;u yn Swpper yr Arglwydd? gwiliwch ddiffodd y gwres y&s;|prydol hwnnw a enynnwyd yno ynoch, drwy gwympo yn ddi&s;ym|mwth at ymddiddanion bydol, a chwedleuon dil&ecirc;s;</HI> Ond gw|newch eich goreu ar gadw yn oleu y t&acirc;n cy&s;&s;egrl&acirc;n hwn|nw a gow&s;och chwi y pryd hynny wedi ei ennyn yn eich calonnau, drwy weddi, myfyrdod, ac ymddiddanion &s;an|ctaidd; canys gwybyddwch, y bydd i ddi&s;ymmwth ddi|ffoddiad yr y&s;pryd, dueddu yn fawr iawn at galedu eich calonnau.</P>
<P>3. <HI>Cynnheliwch wiliadwriaeth gaethach arnoch eich hunain am yr am&s;er i ddyfod.</HI> A olchwyd eich eneidiau chwi yn y Sacrament &acirc; gwaed Cri&s;t oddiwrth fudron frychau ac amliw pechod, ac a fydd i chwi yn ebrwydd gwedi, <HI>Ym|drobaeddu eilwaith gydar Hwch ym mudreddi y pechod, ac yn nhom brynti pechaduru<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">?</HI> A ddarfu i chwi wrth ne&s;au at yr Ordinh&acirc;d honno; fwrw i fynu eich pechodau trwy gyffe&s;s? Ac a ddychwelwch chwi yn awr <HI>gyd&acirc;r ci at eich chwydion eich hunain?</HI> A ydych chwi yno drwy lygad ffydd wedi canfod Cri&s;t wedi ei groe&s;hoelio dros eich pecho|dau chwi, tan y moddion o dorri 'r bara, a thywallt y gw&icirc;n <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> ac a fydd i chwi ei ailgroe&s;hoelio ef yn awr, drwy wneuthur y pechod o newydd? Ymrowch yn hyttrach yn egniol, ac ymdrechwch o hyn &aacute;llan ar groe&s;hoelio eich pechodau, am y rhai y croe&s;hoeliwyd Cri&s;t, ar i chwi
<PB N="131" REF="68">
ga&s;&aacute;u, ffieiddio a bwrw ymaith bob pechod yn gym|maint ac y bo ynoch.</P>
<P>4. <HI>Gwnewch eich goreu ar fyw yn &s;obrach, gyfiawnach, a Duwiolach yn y byd pre&s;ennol hwn,</HI> Tit. 2. 12. Yn <HI>Sobrach</HI> tu ac attoch eich hunain, yn <HI>gyfiawnach</HI> tu ac at eich Cymmydogion, ac yn <HI>Dduwiolach</HI> tu ac at Dduw. Megis ag y gwnaethpwyd chwi yn gyfrannogion o Ordinh&acirc;d nid yw <HI>gyffredinol i bawb,</HI> ond <HI>neilltuol ir Saint,</HI> felly y dylai eich bucheddau chwithau f&ocirc;d &acirc; rhyw beth <HI>neill|tuol</HI> ynddynt, ar nad yw gyffredinol i ddynion annuwiol. Chwi a ddylech fucheddu <HI>bucheddau y fo abl i argyoeddu eraill,</HI> drwy ragori ar eraill mewn &s;ancteiddrwydd, ac mewn cyfiawnder. Rhaid i chwi fod yn fynychach ac yn wre&s;&s;occach mewn Dyled-&s;wyddau-teuluaidd, yn fwy go|falus yn &s;ancteiddio Dydd yr Arglwydd, yn fwy cyfiawn ac one&s;t yn eich ymdriniaeth &acirc; dynion, gan fyw felly fel yr harddoch eich Proffe&s;s, ac yr addurnoch Efengyl Je&s;u Gri&s;t. A phan demptier chwi i un pechod, ymre&s;ym|mwch &acirc; chwi eich hunain fal hyn. Oni bum i yn ddi|weddar ar fwrdd yr Arglwydd? ac oni ddarfu i mi yno addunedu ac addaw bod yn fwy gwiliadwrus yn erbyn pechod, ac yn fwy gofalus i rodio yn ffyrdd duwioldeb? ac a giliafi yn awr allan o ffordd duwioldeb i ffordd y pechod? Go&s;odwch eich profedigaeth i bechod fal hyn wrth faenprawf eich adduned, a phrofwch onid yw ef yn ei herbyn hi: Yr hyn trwy fendith Dduw a ddichon ragflaenu llawer Pechod.</P>
</DIV2>
<DIV2 N="21" TYPE="chapter">
<HEAD><HI>PEN. XXI.</HI> Am Baratoad erbyn Marwolaeth ac am Farw yn dda.</HEAD>
<P>OS dealli di f&ocirc;d dy Glefyd i farwolaeth, ai fod yn de|byg o fod yn Glefyd olaf i ti, yna dy ddoethineb fydd dy baratoi dy hun i farwolaeth yn oreu ar y me|drych.</P>
<P>O ran dy gynnorthwyo yn hyn yn well, cymmer yr Hyfforddiadau ymma.</P>
<P><PB N="132" REF="69">I <HI>Gofod dy D&ycirc; mewn trefn;</HI> fy meddwl yw, &s;efydlu o honot dy y&s;t&acirc;t oddiallan, drwy wneuthur dy Lythyr cymmun neu'th ewyllys; yr hyn ni phry&s;ura ddim ar dy farwolaeth di mewn modd yn y b&ycirc;d (fel y mae llawer yn eu ffoledd yn tybied) ond yn hytrach a'th ddyru di mewn cymmhwy&s;der gwell, i o&s;od dy enaid mewn trefn o ran ymadawiad bendigedig. Ac meg&imacr;s ac y bendithi|odd Duw di &acirc; golud, felly na phalla o roddi rhyw gy|fran weddol o hono tu ac at ddiwallu aelodau tlodion Je&s;u Cri&s;t. Er bod yr elu&s;eni a wneler yn am&s;er bywyd d&ycirc;n yn oreu yn ddiammeu, ac yn fwyaf cymmeradwy gan Dduw, pan wnelom ni ein <HI>Dwylo ein hunain</HI> yn <HI>Ec|&s;ecutorion,</HI> a'n <HI>Llygaid ein hunain</HI> yn <HI>Olygwyr</HI> i ni; etto nid wyfi yn beio ar yr Elu&s;eni a ddango&s;er ar y diwedd, ca|nys gwell yw'n ddiweddar n&acirc;'i e&s;ceulu&s;o tros byth.</P>
<P>II. <HI>Anfon am ryw Weinidog duwiol, neu Gri&s;tion profedig, ith gyfarwyddo di i o&s;od dy Enaid mewn trefn, o ran dy fawr gyfnewidiad.</HI> Y cyngor hwn y mae 'r Apo&s;tol <HI>Jaco</HI> yn ei roddi, canys medd ef, <HI>Jac.</HI> 5. 14. <HI>A oes neb yn eich plith yn gl&acirc;f? galwed atto Henuriaid yr Eglwys, a gweddiant hwy tro&s;to.</HI> A hyn a gynghorwn i ti ei wneuthur yn y man cyntaf, heb ei oedi dan yr ol&acirc;f, pan ddechreuo dy ddeall a'th goffadwriaeth di ballu, megis ac y mae arfer y rhan fwyaf, y rhai pan ddarfyddo ir <HI>Phy&s;ygwr</HI> &acirc; hwynt, ai fod mewn rhan wedi eu rhoddi hwynt heibio, yna yr anfo|nant am <HI>Weinidog</HI> i ddechreu g&ycirc;d &acirc; hwynt, megis ped fai Weddi ferr, neu ychydig eiriau o gyngor Y&s;prydol, yn ddigon iw hebrwng ir Nefoedd.</P>
<P>III. <HI>Gwn&acirc; dy oreu ar wneuthur, neu yn hytrach ar adne|wyddu dy heddwch gyd &acirc; Duw;</HI> canys er na ddylit oedi gwneuthur dy heddwch gyd&acirc; Duw tan (neu hyd) dy We|ly-marwolaeth, etto rhaid i ti y pryd hynny ei adnewy|ddu ef mewn modd enwedigol, megis yr am&s;er olaf ar &s;ydd i ti iw wneuthur ef. Ir diben hwnnw,</P>
<P>1. <HI>Edrych yn &ocirc;l i y&s;tod dy fuchedd gynt, ac atgofia ei am|ryw gyfeiliornadau ef;</HI> megis gwagedd dy feddyliau, mor ofer a gweigion, mor gnawdol a halogedig a fuont; a hefyd ddifla&s;rwydd dy eiriau a'th ymadroddion, mor ddi-Dduw ac mor ddi Cri&s;t, ie mor anfuddiol a fuont gan y
<PB N="133" REF="69">
mwyaf: a hefyd anwiredd dy weithredoedd. Ac wrth dy holi dy hun ynghylch dy weithredoedd, adgofia, pa ddy|led&s;wyddau a e&s;ceulu&s;ai&s;t, a pha Bechodau a wnaetho&s;t; ac hefyd ym mha fodd pechadurus y cyflawnai&s;t &s;anctaidd Ddyled&s;wyddau, y modd y bu dy Wa&s;anaeth mwyaf cre|fyddol &acirc; chymmy&s;c o Bechod ynddo. Cais redeg hefyd tros yr amryw Oedrannau oth einioes, ac y&s;tyria pa Be|chodau a bechai&s;t yn dy Febyd, pa rai yn dy Ieuengctid, a pha rai yn dy gyflawn oedran.</P>
<P>Ac yngh&ycirc;d &acirc; nifer dy Bechodau, y&s;tria eu gorthrwm amgylchiadau hwynt; megis pa fodd y pechai&s;t yn erbyn Duw grafol, T&acirc;d caredigol, ac Arglwydd a Mei&s;tr hae|lionus; pa fodd y pechai&s;t yn erbyn rhybuddion Gwei|nidogion Duw, cynnhyrfiadau ei Y&s;pryd ef, a cheryddon dy Gydwybod dy hun; yn erbyn dioddefgarwch a hir|ymaros Duw, yr hyn a ddyla&s;ei dy arwain di i edifeir|wch; yn erbyn yr amryw addunedau ar addewidion a wnaetho&s;t i Dduw o newydd-deb buchedd, a gwell ufydd|dod. Dos ym mlaen yn trymhau dy bechodau, nes i ti gael dy galon mewn rhyw fe&s;ur wedi gweithio arni i ofidio a thri&s;tau am danynt; ac yna,</P>
<P>2. <HI>Cyffe&s;a dy bechodau wrth Dduw mewn Gweddi;</HI> lleda hwynt ger ei fron ef mewn gwir a diffuant gydnabyddi|ad ac addefiad o honynt, gan dy farnu ath godemnio dy hun ger bron Duw yn hyrwydd am danynt.</P>
<P>3. <HI>Erfyn neu ddei&s;yf yn daer am bardwn ganddo, a ma|ddeuant am danynt, yn a thrwy haeddedigaethau Je&s;u Gri&s;t.</HI> Canys ni elli di edrych am gael hynny, ond drwy Hy|r&acirc;d-R&acirc;s a Thrugaredd Duw yn Je&s;u Gri&s;t, 1 <HI>Joan.</HI> 1. 9. <HI>Eph.</HI> 1. 7.</P>
<P>Tanella dy enaid a gwaed Je&s;u Gri&s;t. Cri&s;t <HI>yw ein tangneddyf ni,</HI> megis ac y geilw yr Apo&s;tol ef, <HI>Eph.</HI> 2. 14. ni elli di chwaith (drwy gwbl ar a allech di ei wneu|thur) mor ymheddychu &acirc; Duw, eithr yn unic drwy ffydd yn ei waed ef. Pan ganfu yr Angel oedd yn dini&s;trio, waed yr Oen wedi ei daenellu ar B&ycirc;&s;t un drws, efe a dramwyodd heibio ir T&ycirc; hwnnw, a'r rhai oedd ynddo oeddynt ddiogel, <HI>Exod.</HI> 12. 23. felly yr Enaid yr hwn &s;ydd wedi ei danellu &acirc; gwaed Je&s;u Gri&s;t, &s;ydd mor ddiogel
<PB N="134" REF="70">
rhag Angel Duw yn dini&s;trio, na wnelo ef mor niwed iddo; canys elw yw marwolaeth ir Enaid &s;ydd wedi ei daenellu &acirc; Gwaed Cri&s;t, ag ynteu yn <HI>ddrws y bywyd, a phorth ir Nefoedd,</HI> fel y mae <HI>Cyprian</HI> yn ei alw. Er mai gwaed Cri&s;t yw'r achos o'n heddwch a'n cymmod gyd&acirc; Duw, etto oddieithr b&ocirc;d y gwaed hwnnw wedi ei da|nellu ar dy Enaid, ni elli di gael fawr heddwch yno. Ac am hynny y mae 'r Apo&s;tol <HI>Petr</HI> yn adrodd nid yn unic am waed Cri&s;t, ond <HI>am daenelliad gwaed Cri&s;t,</HI> 1 Pet. 1. 2. Nid digon yw b&ocirc;d Cri&s;t wedi tywallt ei waed, ond rhaid heb law ei dywalldiad ef, f&ocirc;d ei daenelliad ef hefyd. Gwaed Cri&s;t a dywalltwyd ar y Groes, etto nid yw pob d&ycirc;n drwy hynny wedi eu cymmodi &acirc; Duw. A pha beth yw 'r achos? Yn ddiammau o herwydd nad yw y gwaed hwnnw wedi ei daenellu ar eu heueidiau hwynt; canys tangneddyf a chymmod gyd&acirc; Duw &s;ydd raid ei gael, nid yn unig oddiwrth waed Cri&s;t a dywalltwyd allan, ond oddiwrth ei waed ef wedi ei daenellu.</P>
<P>Cwe&s;t. <HI>Pa fodd y taenellir gwaed Cri&s;t ar ein eneidiau ni?</HI></P>
<P><HI>Atteb.</HI> Trwy ffydd, yn cymmhwy&s;o gwaed Cri&s;t at ein eneidiau er cy&s;&s;ur iddynt. Ffydd yw llaw yr Enaid, a'r enaid trwy ffydd &s;y yn e&s;tyn ei llaw i Archollion Cri&s;t, yn cymmeryd o'i waed ef, ac yn ei thaenellu ei hunan ag ef, gan gymmhwy&s;o ei haeddedigaethau ai rinwedd ef atti ei hun, ac oddiyno y dilyn heddwch a chymmod gyd&acirc; Duw.</P>
<P>Gwrthddwediad. <HI>Myfi a gymmhwy&s;wn Haeddedigaethau Marwolaeth a Dioddefaint Cri&s;t atta&s; fy hun yn ewylly&s;gar, eithr y&s;ywaeth, yr wyfi yn gwybod oddiwrth gymmaint o an|beilyngdod yr wyfi yn euog o hono, wrth fod heb weled dim achos ynof fy hunan pa ham y perthynai haeddedigaethau Mar|wolaeth Cri&s;t i mi, fel na fedraf, ie na feiddiaf moi cymm|hwy&s;o hwynt attaf fy hunan.</HI></P>
<P><HI>Atteb.</HI> Mae 'n dda i ti fod euogrwydd oth anheilyngdod dy hun yn gydnabyddus i ti dy hunan, ond nid felly fel y cadwer di drwy hynny rhag cymmhwy&s;o Cri&s;t attat, a haeddedigaethau ei farwolaeth a'i ddioddefaint o ran cy&s;&s;ur ith enaid. Ar gwirionedd yw, pettit ti ond y&s;ty|ried,
<PB N="135" REF="70">
fod Duw yn edrych ar ei ddaioni ei hun, ac nid ar yr eiddom ni pan y mae ef yn cyanig ei f&acirc;b i ni, a bod ei r&acirc;s ef bob ffordd o'r f&acirc;th rattaf, ni allei dy d&ycirc;b ymma oth anheilyngdod dy hun fod yn ddadl gyfiawn yn y b&ycirc;d yn erbyn cymmhwy&s;o Cri&s;t, yngh&ycirc;d &acirc; lle&s;h&acirc;d ei farwolaeth ai Ddioddefaint er cy&s;&s;ur ith enaid; fe ddy|lei yn hytrach fod yn annogaeth i ti; o herwydd po an|heilyngaf ydwyt ti yn dy olwg a'th deimlad dy hun, mwyaf teilwng y mae Cri&s;t yn dy gyfrif di. Y teilyng|dod mwyaf y dichon un Cri&s;tion ei gyrraedd ymma, yw bod yn deimladwy oi anheilyngdod ei hunan.</P>
<P>Gwrthdd. 2. <HI>Mae fy Mhechodau mor aml o ran rhifedi, ac mor ddrygfawr o ran eu m&acirc;th, na fedrafi feddwl fod Cri&s;t yn perthyn i mi, ac am hynny ni feiddiaf moi gymmhwy&s;o ef, na lle&s;h&acirc;d ei farwolaeth ai ddioddefaint attaf fy hun.</HI></P>
<P><HI>Atteb.</HI> Po mwyaf pechadurus wyt ti yn dy ddeall a'th deimlad dy hun, cymmhwy&s;ach wyt ti i ymwa&s;gu ag Je|&s;u Gri&s;t, ac i gymmhwy&s;o Haeddedigaethau ei farwo|laeth ef attad dy hwn; canys yngra&s;ol wahoddiad Cri&s;t, nid ydym ni yn cael un gynneddfen arall wedi ei rhoddi i fewn, ond teimlad o bechod, <HI>Deuwch attafi bawb ac y &s;ydd yn flinderog, ac yn llwythog. ac mi a e&s;mwythaf arnoch, Mat.</HI> 11. 28. Lle mae y rhai a wahoddir at Gri&s;t, yn gy|fryw rai ac &s;y yn deimladwy o'u pechodau, ac am hyn|ny ydynt yn griddfan tan eu baich a'u pwys hwynt, me|gis ac y mae 'r gair yn y Groec yn briodol yn arwy|ddocau. Ac yn <HI>Luc.</HI> 5. 32. Cri&s;t &s;y yn addef, <HI>Na ddaeth ef i alw rhai cyfiawn ond pechaduriaid i edifeirwch;</HI> nid y rhai oedd <HI>gyfiawn</HI> yn eu t&ycirc;b eu hunain, ond y rhai oe|ddynt yn <HI>Bechaduriaid,</HI> yn eu deall a'u meddwl eu hunain yn wir deimladwy o'u pechodau; yn gymmaint ac mai teimlad o bechod yw'r unig gynneddfen angenrheidiol o ran cymmhwy&s;o attom Je&s;u Gri&s;t.</P>
<P>Gwrthdd. 3. <HI>Myfi a bechais yn fynych yn erbyn gwybo|daeth a chydwybod, ac am hynny yr wyfi yn ofni bechu o ho|nof y Pechod amhardynawl hwnnw, y Pechod yn erhyn yr T&s;|pryd Gl&acirc;n, ac felly ni feiddiafi gymhwy&s;o gwaed Cri&s;t i mi fy hun.</HI></P>
<P><HI>Atteb.</HI> Er bod y Pechod yn erbyn yr Y&s;pryd Gl&acirc;n yn
<PB N="136" REF="71">
Bechod yn erbyn gwybodaeth a chydwybod, etto pob Pechod (ie pob Pechod gorthrwm) yn erbyn gwybodaeth a chydwybod, nid yw y Pechod yn erbyn yr Y&s;pryd Gl&acirc;n; canys hwy a allant f&ocirc;d hebddo; ac am hynny er darfod i ti bechu yn fynych yn erbyn gwybodaeth a chyd|wybod, er hynny oni pechai&s;t di &acirc; chalon faleu&s;us, hynny yw, oni phechai&s;t yn unic o herwydd y mynnit ddigio Duw, a thri&s;tau ei Y&s;pryd ef, ni ddarfu i ti be|chu y Pechod yn erbyn yr Y&s;pryd Gl&acirc;n.</P>
<P>IV, <HI>Gwedi i ti ymheddychu &acirc; Duw, yna ymheddychae &acirc; dynion, drwy faddeu or galon i bawb a wnaethant &acirc; thi gam.</HI> Dyledfwydd yw hon i ti iw chyflawni yn holi y&s;tod dy einioes, fel y rhodder i ti ddim achly&s;ur i hynny, heb yr hyn ni dderbyn yr Arglwydd &ucirc;n gwa&s;anaeth Cri&s;tia|nogol, nac un aberth a offrymmech di iddo; ac am hyn|ny medd ein Achubwr, <HI>Mar. 11. 25. Pan &s;afech i weddio, os oes gennit ddim yn erbyn neb, maddeu iddo;</HI> canys mewn gwirionedd, pa fodd y gelli di ofyn i Dduw faddeuant am dy bechodau, pan na faddeui di i dd&ycirc;n ei gamwe|ddau yn dy erbyn di? Pa fodd y gelli di erfyn am he|ddwch a chymmod gyd &acirc;th D&acirc;d nefol, pan na fynni di gymmodi &acirc;th frawd ar y ddaiar? Megis gan hynny ac y mae y Ddyled&s;wydd hon i ti iw chyflawni yn holl y&s;tod dy einioes, felly yn enwedigol ar dy Glefyd olaf, canys trwy hynny y gelli ynnill peth &s;iccrwydd yn dy Enaid o faddeuant am dy bechodau a wnaetho&s;t di yn erbyn Duw; yr hyn a ddengys ein Iachawdwr yn ei ymadrodd hwnnw, <HI>Os maddeuwch i ddynion eu camweddau, eich Tad nefol a faddeu i chwitheu,</HI> Mat. 6. 14. A fynnit ti gan hyn|ny f&ocirc;d yn &s;iccr o drugaredd Dduw tu ac attat mewn maddeuant oth Bechodau a wnaetho&s;t iw erbyn ef? chwi|lia yn fanwl dy enaid dy hun, ac os medri gael dy fod ti or galon yn maddeu i'th frawd mor ddifrifol, ac yr wyt ti yn chwennych cael maddeuant gan Dduw (<HI>a chyd&acirc; hynny wyt yn credu ac yn edifarhau,</HI>) yna y gelli dy &s;iccr|hau dy hun o drugaredd Dduw i ti mewn maddeuant oth bechodau a wnaetho&s;t iw erbyn: cymmaint a hynny a ddango&s;ir i ni yn y pummed Erfynniad o Weddi yr Ar|glwydd, <HI>Maddeu i ni ein dyledion, fel y maddeuwn ninnaie</HI>
<PB N="137" REF="71">
<HI>i'n dyledw&ycirc;r;</HI> yr hwn ymadrodd olaf a chwanegir, mewn rhan i'n cynhyrfu ni, i fod yn barod i faddeu ir rhai a wnaethant &acirc; ni gam; ac mewn rhan i gadarnhau ein ff&ycirc;dd yn y &s;iccrwydd o faddeuant o'n pechodan &acirc; becha|&s;om yn erbyn Duw, oddiwrth ein parodrwydd ni i fa|ddeu ir rhai a wnaethant &acirc; ni gam; yn gymmaint a bod ein gwaith ni yn maddeu i'n Brawd, yn ffrwyth yn deilliaw oddiwrth waith Duw yn maddeu i ni.</P>
<P>V. <HI>Gwn&acirc; dy oreu ar wneuthur yn eglur dy Siccrwydd am y Nef,</HI> fel y gallech di ar &s;ail dda ddywedyd gyd &acirc;'r Apo&s;tol <HI>Paul, Mi a wn, os ein daiarol d&ycirc; o'r babell hon a ddattodir, fod i mi adeilad gan Dduw, &s;ef t&ycirc; nid o waith llaw, tragwyddol yn y nefoedd,</HI> 2 Cor. 5. 1. Yr Scrythur &s;y yn go&s;od ar lawr amryw f&acirc;th ar Siccrwydd eglur o wir hawl a thitl ir nefoedd, megis, <HI>Ffydd yn-Ghri&s;t Je&s;u,</HI> ca|nys medd ein Achubwr, <HI>Joan. 3. 16. Felly y carodd Duw y byd, fel y rhoddodd ef ei unig-anedic f&acirc;b, fel na choller pwy bynnag a gredo ynddo ef, onid caffael o honaw fywyd tragy|wyddol.</HI> Ac medd <HI>Ioan</HI> Fedyddiwr, <HI>Ioan 3. 36. Tr hwn &s;ydd yn credu yn y m&acirc;b, y mae ganddo fywyd tragwyddol;</HI> hynny yw, mae ef cyn &s;iccred o hono, a phed fai ef mewn me|ddiant parod o hono, Peth arall ac &s;y 'n egluro hawl dyn ir nefoedd a o&s;odir ar lawr, 1 <HI>Ioa. 3. 14. Nyni a wy|ddom ddarfod ein &s;ymmud ni o farwolaeth i fywyd, oblegid ein bod yn caru y brodyr.</HI></P>
<P>Oblegid bod bagad o wir Gri&s;tianogion, &s;ef, rhai ac &s;ydd yn gwir gredu, mewn llawer o flinder ar eu gwe|ly-angeu o herwydd eu bod heb &s;iccrwydd ou hawl yn Ghri&s;t, ac o fywyd gwynfydedig ar &ocirc;l y bywyd hwn, myfi a o&s;odaf ar lawr dri o y&s;tyriaethau iw cy&s;&s;uro au cynnal hwynt.</P>
<P>1. <HI>Fe ddichon bod gan dd&ycirc;n ff&ycirc;dd o ymlyniad ac o oglud, er na bo ganddo ffydd o eglurdeb a &s;iccrwydd.</HI> O ran deall yr hyn yn well rhaid i chwi wybod, fod dwy fath ar <HI>ffydd,</HI> fel y mae Difinw&ycirc;r yn do&s;parthu, &s;ef, <HI>Y ffydd o ym|lyniad,</HI> drwy yr hon yr ydym ni yn ymdreiglo ar Gri&s;t, ac yn gorphywys arno ef, ai Haeddedigaethau yn unic, am fywyd ac am iechydwriaeth: a'r <HI>ffydd o eglurdeb a &s;iccrwydd,</HI> drwy yr hon y gwyddom ac yr ydym &s;iccr o'n
<PB N="138" REF="72">
hawl yn-Ghri&s;t, ac yn ddilynawl o'n hawl a'n titl ir Ne|foedd. Weithian, fe ddichon bod gan dd&ycirc;n <HI>ffydd o ym|lynniad,</HI> yr hon &s;ydd wir ffydd yn cyfiawnhau, ar &s;y 'yn rhoddi i ni hawl yn Ghri&s;t, a thitl ir Nefoedd, ac etto fe ddichon fod heb <HI>ffydd o eglurder a &s;iccrwydd,</HI> fel nad edwyn ef moi happu&s;rwydd. <HI>Megis ac y dichon y plentyn mewn gwirionedd fod yngl&ycirc;n wrth wddf ei fam, neu ei fwrw ei hun yn ei breichiau hi, ac etto b&ocirc;d heb dderbyn na chu&s;an nae gw&ecirc;n oddiwrthi hi:</HI> felly y dichon enaid truan ei threiglo ei hun ar Gri&s;t, ai bwrw ei hun yn ei-freichiau ef, a gor|phwys yn ei fynwes ef (yr hyn &s;ydd w&icirc;r ffydd) ac er hynny bod heb na chu&s;an na gw&ecirc;n oddiwrtho ef; am hynny bydded yn bell oddiwrthit ti gwe&s;tiwnu gwirio|nedd dy ffydd yn unig o ddiffyg bod Cri&s;t yn gwenu ar|nat, neu gwe&s;tiwnu <HI>dy ffydd o ymlynniad,</HI> oblegid nad oes gennit <HI>y ffydd o eglurdeb a &s;iccrwydd.</HI></P>
<P>2. <HI>Siccrwydd o'n hawl yn-Ghri&s;t, ac o'n happu&s;rwydd i ddyfod; er ei fod yn rheidiol o ran cy&s;&s;ur Cri&s;tion, etto nid yw o ran ei iechydwriaeth ef;</HI> er ei f&ocirc;d o ran ei ddidda|nwch, etto nid yw o ran ei ddiogelwch; ei gyflwr a eill f&ocirc;d yn ddiogel, er na bo yn gy&s;&s;urus iawn am yr am&s;er pre&s;ennol; canys diogelwch Cri&s;tion nid yw yn &s;efyll dim ar ei &s;iccrwydd ef, eithr ar ei ff&ycirc;dd. Y Cri|&s;tion yr hwn drwy ff&ycirc;dd a fedro ei dreiglo ei hun ar Gri&s;t, ai fwrw ei hun iw freichiau ef, gan orphywys ar ei haeddedigaethau ef yn unic am fywyd, ac am iechyd|wriaeth, mae ei y&s;t&acirc;d a'i gyflwr ef yn ddiogel, er nad oes ganddo mor &s;iccrwydd hwnnw y mae yn ei ddymu|no: <HI>Canys yr addewid o fywyd ac iechydwriaeth a wnaeth|pwyd i ffydd, ac nid i &s;iccrwydd;</HI> Trefn yr Efengyl yw, <HI>Cr&ecirc;d a thi a fyddi gadwedig,</HI> megis <HI>Joan 3. 16. Felly y ca|rodd Duw y b&ycirc;d, fel y rhoddodd ef ei uniganedig fab, fel na choller pwy bynnag a gredo ynddo ef, onid caffael o ho|naw fywyd tragywyddol.</HI> Ni ddywedir pwy bynnag &s;ydd gantho &s;iccrwydd o'i hawl yn Ghri&s;t, ac o fywyd ac ie|chydwriaeth, eithr pwy <HI>bynnag &s;y yn credu yn Ghri&s;t a gaiff f&ocirc;d yn gadwedig.</HI> Yr y&s;tyriaeth ymma a ddichon adfywio llawer o eneidiau trwmbluog, y rhai er eu b&ocirc;d yn ym|wrthod &acirc; ph&ocirc;b hyder ynddynt eu hunain, ac mewn dim
<PB N="139" REF="72">
cyfiawnder or eiddynt ei hunain, ac yn cyfleu eu holl hyder ar gyfiawnder Je&s;u Gri&s;t, a haeddedigaethau eu far|wolaeth a'i ddioddefaint ef, etto heb ganddynt ddim &s;iccrwydd cy&s;&s;urus yn eu heneidiau eu hunain o'u hawl yn-Ghri&s;t, ac o'u bywyd a'u hiechydwriaeth dragwy|ddol; gwybydded y cyfryw rai y dichon eu cyflwr fod yn dda ac yn ddiogel er hynny ei g&ycirc;d.</P>
<P>3. <HI>Nid yw &s;iccrwypd am Iechydwriaeth mor gyffredinol ac y mae bagad o Gri&s;tianogion yn tybied,</HI> canys yn ddiau nid yw y Cri&s;tianogion hynny a gyrhaeddant ymma i eglur|deb goleu a llawn &s;iccrwydd o'u hiechydwriaeth ond y|chydig; y cyfryw rai ag y mae 'r Arglwydd ymma yn eu galw allan i wa&s;anaeth caled, neu ddioddefiadau maw|rion, iddynt hwy y rhynga bodd iddo ef lawer pryd ro|ddi peth eglurdeb goleu a &s;iccrwydd ou bywyd a'u hie|chydwriaeth dragywyddol, o ran eu cy&s;&s;uro a'u cynnal yn well. Fal hyn y darfu i lawer o <HI>Ferthyron</HI> adrodd eu llawn &s;iccrwydd o fywyd gwell ar &ocirc;l hwn; ond ni cha|niat&eacute;ir yn arferol mor cyfryw fe&s;ur i Gri&s;tianogion cy|ffredinol, y rhai nid yw eu profiadau hwynt ond bra|thiadau-chwain o'u cyffelybu i ddioddefiadau eraill.</P>
<P>VI. Yna yn enwedigol go&s;od ar waith radau Y&s;pryd Duw ynot; megis,</P>
<P>1. <HI>Dy ffydd,</HI> yr hon &s;ydd r&acirc;s o ddefnydd mawr i ti cyhyd ac y byddych fyw yn y b&ycirc;d ymma, eithr yn fwy|af o gwbl ar dy glefyd olaf, ac yn am&s;er Marwolaeth; yna gan hynny bydd yn enwedigol yn arfer dy ffydd, ac yn ei go&s;od ar waith yn Je&s;u Gri&s;t; edrych &acirc; Llygad ffydd ar Gri&s;t yn crogi ar y Groes, yna yn offrwm ei fy|wyd i fynu megis Aberth-holl-ddigonol, a chyflawn iawn i Gyfiawnder Duw tros dy Bechodau di, a bwrw dy hun i freichiau Je&s;u Gri&s;t, gan orphywys ar ei Haeddedigae|thau ef yn unic am fywyd ac iechydwriaeth: g&ycirc;d ac ym|wrthod &acirc; phob hyder ynot dy hunan, neu ddim cyfiawnder o'r eiddot dy hun, cyflena dy holl hyder ar gyfiawnder Je&s;u Gri&s;t, acar haeddedigaethau ei farwolaeth ai ddioddefaint ef.</P>
<P>2. Yna yn enwedigol <HI>dangos dy z&ecirc;l dros ogoniant Duw,</HI> drwy roddi cyngor da ir rhai &s;ydd o'th amgylch, neu yn dyfod i'th edrych; yr am&s;er olaf yw y gellych di wneu|tnur
<PB N="140" REF="73">
dim dros Dduw yn y byd hwn, yna gan hynny dangos dy gariad iddo ef a'th Z&ecirc;l dros ei ogoniant, drwy alw ar eraill iw ofni ef, ai wa&s;aneuthu, drwy gydwy|bodus gyflawni dyled&s;wyddau eu lleoedd, galwedigaethau, a'u perthyna&s;au; per&s;wadia hwynt i &s;ynnied pethau 'r byd ymma yn llai, a phethau 'r Nefoedd yn fwy; <HI>i bri&s;io ie|chyd, a gwneuthur defnydd o hono er ll&ecirc;s iw heneidiau; i ro|ddi y&s;t&ocirc;r o radau a chy&s;urau ynghadw erbyn y dydd drwg,</HI> ac i gei&s;io eglurdeb am eu &s;iccrwydd o'r Nefoedd, cyn eu bwrw ar eu gwelau-marwolaeth. Geiriau dynion wrth farw ydynt o fwyaf grym ac awdurdod, ac am hynny gwn&acirc; ddefnydd oth ymadroddion wrth fyned i farw o ran gogoniant i Dduw a daioni ith gymmydog. Fal hyn y darfu i'n bendigedig Achubwr, pan ydoedd ef i yma|do ar b&ycirc;d, ddangos ei Z&ecirc;l tros ogoniant Duw, a cha|riad iw ddi&s;cyblion, yn gado gyd&acirc; hwynt lawer o werth|fawr gynghorion, cy&s;&s;urau ac annogaethau; ar Apo&s;tol <HI>Paul</HI> ac ynteu yn oedranus ac yn gwybod f&ocirc;d am&s;er ei ymadawiad ef yn gyfagos, a alwodd am Henuriaid yr Eglwys o <HI>Ephe&s;us,</HI> ac a adawodd gyd &acirc; hwynt lawer o gynghorion rhagorol a phwysfawr. <HI>Joan</HI> 13. 14, 15, 16, 17. pennodau. <HI>Act.</HI> 20. 18, 19, <HI>&amp;c.</HI></P>
<P>3. <HI>Go&s;od dy ufydd-dod ar waith,</HI> drwy dy roddi dy hun i fynu i Ewyllys Duw, i f&ocirc;d wrth ei drefniad ef, pa un bynnac ai i fywyd ai i farwolaeth; fel na ddylit ti f&ocirc;d yn anfodlon i farw pan alwo Duw di, felly ni ddylit ti chwaith fod yn rh&ycirc; awyddus i farw cyn iddo dy alw; nid rh&ycirc;dd i ti chwennych Marwolaeth o ran anfodlonrwydd meddwl, oblegid rhyw drueni neu gy&s;tuddiau &s;ydd arnat ti yn bre&s;ennol; nag&ecirc;, ni elli di ddymuno marw yn ben|dant o ran chwant i gael ymwared oddiwrth dy becho|dau, a b&ocirc;d gyd &acirc; Chri&s;t, eithr rhaid i hynny fod gyd ag ymddaro&s;tyngiad i Ewyllys Duw, os gw&ecirc;l ef hynny yn addas ac yn gymmwys i ti; er i <HI>Paul</HI> wybod mai llawer gwell oedd iddo ef farw na byw, etto nid oedd ef yn chwennych marw yn hollawl, ond trwy ymo&s;twng i Ew|yllys Duw.</P>
<P>VII. <HI>Bydd yn fynych yn darllen yr Scrythyrau Sanctaidd, neu par eu darllen kwynt i ti yn fynych, canys yno y cei di,</HI></P>
<P><PB N="141" REF="73">1. Ec&s;amplau o drugaredd Dduw a ddango&s;wyd ir cy|&s;tuddiol.</P>
<P>2. Athrawiaethau ith ddy&s;cu pa fodd i ddwyn dy Ym|weliad pre&s;ennol, a gwneuthur defnydd o hono.</P>
<P>3. Addewidion cy&s;&s;urus o gynhaliaeth tan y profiadau blinaf. A gwybydd yn &s;iccr, y b&ycirc;dd &ucirc;n addewid yn llyfr Duw yn fwy grymmus i roddi i ti gy&s;&s;ur ar dy wely|marwolaeth, n&acirc; holl gyngor dy gyfeillion a fyddo yn dy gylch di y pr&ycirc;d hynny.</P>
<P>VIII. <HI>Bydd yn mynych dderchafu dy galon i fynu at Dduw mewn Gweddi.</HI> A phan nas gallech di drwy wendid dy gorph, a methiantrwydd y&s;pryd mor tywallt allan dy e|naid mewn Gweddi o&s;odedic a chynnefinol, anfon ryw Weddi ferr a &s;aethech ar gip meddwl i fynu at Dduw, megis honno or eiddo 'r Publican truan, <HI>O Dduw bydd drugarog wrthif bechadur,</HI> Luc. 18. 13. A honno hefyd or eiddo r G&wcirc;r truan, <HI>Yr wyfi yn creduo Arglwydd; cymmorth fy anghrediniaeth i,</HI> Mar. 9. 24. A honno or eiddo Stephan, <HI>Arglwydd Je&s;u derbyn fy y&s;pryd,</HI> Act. 7. 59. Y Saethiadau hyn a ddelont or galon ydynt gymmeradwy gan Dduw, ac yn rhyngu b&ocirc;dd iddo; gwnawn ein goreu gan hynny, fel y mae <HI>Aw&s;tin</HI> yn ein cynghori, ar farw yn gweddio, drwy fynych anadlu allan y Gweddiau Saethydd-fr&ycirc;d ymma, neu 'r cyffelyb.</P>
<P>IX. <HI>Bydd yn mynych gyflwyno dy enaid i fynu i ddwylaw Duw,</HI> gan ddywedyd g&ycirc;d &acirc;'n bendigedig Achubwr, <HI>O D&acirc;d, i'th ddwylo di y gorchymynnaf fy y&s;pryd,</HI> Luc. 23. 46. Plant bychain gan y mwyaf a chwennych farw ym myn|wes eu Tadau, neu ar arffed eu mammau; felly y dyleit titheu yn awr angeu, fwrw dy enaid ym mreichiau dy D&acirc;d nefol, a gorphywys ym mynwes Je&s;u Gri&s;t.</P>
</DIV2>
<DIV2 N="22" TYPE="chapter">
<PB N="142" REF="74">
<HEAD><HI>PEN. XXII.</HI> Am Ddyled&s;wyddau Gwyr a Gwragedd yn gyffredi|nol y naill ir llall.</HEAD>
<P>WEdi dangos yr Hyfforddiadau cyffredinol a berthy|nant i Gri&s;tianogion megis Cri&s;tianogion.</P>
<P>Yn awr y deuaf at Ddyled&s;wyddau nailltuol a berthy|nant i ti yn dy amryw a'th wahanrhedawl berthyna&s;au. Canys nid yw ddigon i ti wneuthur o honot gydwybod o <HI>Ddyled&s;wyddau Chri&s;tianogaeth yn gyffredinol,</HI> ond rhaid i ti hefyd fod yn gydwybodus yn cyflawni <HI>Dyled&s;wyddau neilltuol dy amryw berthyna&s;au,</HI> drwy yr hyn y cyfrennir rhyngthynt lawer o ddaioni y naill ir llall, ac y der|bynnir hefyd y naill gan y llall; yn gymmaint a bod yr Apo&s;tol <HI>Paul</HI> wrth o&s;od ar lawr amryw Ddyled&s;wy|ddau perthyna&s;au, yn wa&s;tadol yn eu dwyn hwynt tan dri o Bennau, &s;ef, <HI>Gw&ycirc;r a Gwragedd, Rhieni &acirc; Phlant, Mei|&s;triaid a Gwei&s;ion;</HI> Mi a ganlynaf y Rheol hon, gan ddan|gos i ti ddyled&s;wyddau pob un or rhai'n.</P>
<P>Am Ddyled&s;wyddau <HI>Gw&ycirc;r a Gwragedd,</HI> fe ellir eu tyn|nu ir ddau Ben hyn. 1. Ir cyfryw rai ar &s;ydd gyffredi|nol ir ddau. 2. Ir cyfryw rai ar &s;ydd briodol a neill|tuol i bob un ar ei ben.</P>
<P>Y Dyled&s;wyddau cyffredinol ac ar y naill ir llall yw y rhai hyn.</P>
<P>I. <HI>Caredigol &s;erch y naill ir llall,</HI> Ephe&s;. 5. 25, 28, 33. Tit. 2. 4. Hyn yr wyfi yn ei alw yn Ddyled&s;wydd ar y naill ir llall, oblegid megis ac y mae 'r G&wcirc;r i garu ei Wraig&punc; felly y mae 'r Wraig i garu ei G&wcirc;r. Cariad &s;ydd ddyled&s;wydd y mae pob Cri&s;tion yn ei dylu iw gi|lydd, <HI>C&acirc;r dy Gymydog fel ti dy hun,</HI> medd ein Jachawdwr, <HI>Mat.</HI> 22. 39. Lle wrth Gymydog yr arwyddoceir pob gwr, a phob gwraig, yn gymmaint a'n bod ni yn rhwym i garu pawb, hyd yn oed ein gelynion, er mwyn Cri&s;t. Ei|thr po ago&s;af y mae rhai wedi eu cylymmu yngh&ycirc;d, mwyaf rhwymedig ydynt i gyflawni y Ddyled&s;wydd hon
<PB N="143" REF="74">
o gariad, ac i ymhelaethu yn hynny. Yn awr, pwy a g&ycirc;dgylymwyd yngh&ycirc;d mor gyfagos &acirc; G&wcirc;r a Gwraig? ac am hynny fe ddylai fod rhyngthynt hwy garedigawl &s;erch y naill ir llall, a'r cariad yr hwn a ddengys y naill ir llall a gynnhyrfa 'r llall i dalu 'r cariad hwnnw yn &ocirc;l drachefn, fal nad oes dim yn colli drwy gariad.</P>
<P>II. <HI>Cydfod a chyttundeb oddiallan.</HI> Hyn a ddylai f&ocirc;d, <HI>cyn belled ac y mae 'n bo&s;&s;ibl, rhyngom &acirc; ph&acirc;wb,</HI> Heb. 12. 14. Ei|thr yn enwedigol rhwng G&wcirc;r a Gwraig, y rhai a gyd|gy&s;&s;ylltwyd mor gyfagos. Canys heb fod cydfod a chyt|tundeb rhwng Gwr a Gwraig, pa gy&s;&s;ur a ddichon na'r naill na'r llall ei gael yn ei hannedd? Y gwirionedd yw, f&ocirc;d pob un yn byw yn fwy neu yn llai comfforddus yn ei d&ycirc;, wrth fel y mae 'r cydfod ar cyttundeb yno.</P>
<P>O ran cynnal cyttundeb yn well rhwng G&wcirc;r a Gwraig, cymmerwch yr ychydig Hyfforddiadau ymma.</P>
<P>1. <HI>Rhoddwch gais ar ddaro&s;twng a churo i lawr b&ocirc;b gwyn|niau o gynddaredd,</HI> y rhai &s;y yn arferol o fod yn achly&s;ur o anghydfod ac ymry&s;on; yn enwedigol pan fyddo &ucirc;n mewn gw&ycirc;n, fe fydd yn ddoethineb ir llall arfer ymy|nedd, a dangos y&s;pryd addfwynaidd; canys pan yw'r ddau yn boethion ac yn ddiglon ar unwaith, yno y mae'r t&acirc;n o gynnen yn debyg i gynnhyrchu ir cyfryw fflam ar na ddiffoddo yn ddi&s;wtta. Ac am hynny myfi a orchy|mynaf y rheol hon i bobl briodol, <HI>I ochelyd bod ill dau yn ddig a'r unwaith,</HI> eithr yn hytrach bydded ir naill f&ocirc;d ir llall megis <HI>Telyn Dafydd,</HI> i lonyddu <HI>cynddaredd Saul.</HI></P>
<P>2. <HI>Er bod t&acirc;n o gynnen wedi ennyn gartref, etto na &acirc;d iddo dorri allan i d&ycirc; dy gymydog;</HI> eithr bydd &s;iccr o'i gadw o fewn dy barwydydd dy hun. Canys cael yr ydys drwy brawf yn rhy fynych, fod amrafaelion rhwng G&wcirc;r a Gwraig unwaith wedi eu cyhoeddi ar l&ecirc;d, yn anhaws eu gwneuthur i fynu.</P>
<P>3. <HI>Pan gotto dim amrafael&punc; ymegnied pob un pwy un gyntaf a dd&ecirc;l i gei&s;io heddwch a chymmod,</HI> canys hwy piau 'r gl&ocirc;d a ddechreuont yn gyntaf. Myfi a ddarllennais f&ocirc;d ar ryw am&s;er amrafael rhwng dau o Philo&s;ophyddion enwog&punc; <HI>Ari&s;tippus</HI> ac <HI>Ae&s;chines&punc; Ari&s;tippus</HI> ar y diwedd a ddaeth at <HI>Ae&s;chines&punc;</HI> ac a gei&s;iodd heddwch a chymmod, a ch&ycirc;d
<PB N="144" REF="75">
&acirc; hynny efe a ddywedodd, <HI>Cafia, er fy m&ocirc;d i yn hynaf, a'r hwn a gafodd y cam, etto myfi a gei&s;iais yr beddwch. Gwir yw,</HI> eb <HI>Ae&s;chines, ac am hynny mi a gydnabyddaf b&ycirc;th dy f&ocirc;d ti yn &wcirc;r mwy teilwng, canys myfi a ddechreuais y gyn|nen; a thitheu yr heddwch.</HI> Eithr pa nifer o honom ni &s;y yn dyfod yn fyr o <HI>Ari&s;tippus</HI> (er nad oedd ond Philo&s;o|phydd o'r Cenhedloedd) yn hyn o ran, gan dybied mai gwradwydd yw d&ycirc;fod yn gyntaf i gei&s;io heddwch a chymmod?</P>
<P>III. <HI>Dyled&s;wydd arall y mae Gwt a Gwraig yn ei dylu y naill ir llall ydyw Gweddi.</HI> Hwy a ddylent weddio dros en gilydd, Drwy gydwybodus gyflawni yr hyn, y geill G&wcirc;r a Gwraig fod yn gynnorthwyawl y naill ir llall ym mhob peth angenrheidiol i bob un o honynt, oblegid fod gwe|ddi yn f&ocirc;dd a &s;ancteiddiodd yr Arglwydd o ran caffael pob peth da yn gy&s;tal i ni ein hunain ac i eraill. Mae Coffadwriaeth am <HI>I&s;aac, Weddio o hono ef ar yr Arglwydd dros ei wraig am ei bod hi yn amhlantadwy, a gwrando o'r Arglwydd arno ef;</HI> hynny yw, Yr Arglwydd a wrandawodd ei Weddi ef, ac a ganiattaodd ei erfynniad. <HI>Gen.</HI> 25. 21.</P>
<P>IV. <HI>Dyled&s;wydd arall arnynt iw gilydd yw, Rhagddarbodus of ofal am eneidiau eu gilydd.</HI></P>
<P>1. <HI>Os bydd G&wcirc;r neu Wraig credadwy wedi priodi un di|gr&ecirc;d, hwy a ddylent arfer pob moddion a fedront i ynnill y llall,</HI> 1 Pet. 3. 1. 1 Cor. 7. 16. Ac os bydd un o honoch yn f&ocirc;dd o droedigaeth y llall, mor gyfan-b&ucirc;r y cy&s;&s;yllta hyn eich &s;erchiadau y naill ir llall?</P>
<P>2. <HI>Os y G&wcirc;r a'r Wraig hefyd a fyddant mewn St&acirc;t o R&acirc;s, hwy a ddylent fod yn wiliadwrus y naill dros y llall,</HI> megis i ragflaenu pechod yn eu gilydd, felly iw ddiwygio y ffordd oreu y medrant pan gwympo un o honynt hwy iddo, drwy rybudd prydlawn, ie a cherydd hefyd, oni wa&s;a|naetha rhybudd: Yn hyn y dylai Wr a Gwraig yn fwy ofalu am ddaioni eu gilydd y naill ir llall, nag ofni rhag rhoddi achos i ddigio.</P>
<P>Ac y mae 'n ddyled&s;wydd berthyna&s;ol ar &s;y yn &s;efyll ar Wr a Gwraig, fod yn helpu ymlaen gynnydd gr&acirc;s yn eu gilydd, megis drwy gydymddiddan yn fynych am bethau da; yn enwedigol am yr hyn a glywont drwy gyhoeddus
<PB N="145" REF="75">
Weinidogaeth y Gair; felly hefyd drwy ddyfal gyflawni dyled&s;wyddau-teuluaidd, yn enwedigol <HI>Gweddi.</HI> Er b&ocirc;d y ddyled&s;wydd hon yn perthyn yn bennaf i'r G&wcirc;r, etto fe ddylai 'r Wraig ddwyn hynny &acirc;r g&ocirc;f iw G&wcirc;r, os efe a'i hanghofia, a'i gynnhyrfu ef, os bydd ef yn ddiweddar.</P>
<P>V. <HI>Dyled&s;wydd arall ar y naill ir llall yw, Celu a chuddio gwendid eu gilydd.</HI> Nid oes na G&wcirc;r na Gwraig heb eu gwendid; am hynny eich doethineb f&ycirc;dd celu hwunw, cyn belled ac y galloch g&ycirc;d &acirc; chydwybod dda. Ac mewn gwirionedd, &ucirc;n weithred a gorchwyl o gariad yw hon, ceifio cuddio a chelu gwendid y &s;awl a garant. Mor feius gan hynny ydynt hwy y &s;awl a gymmerant bob achly&s;ur i danu ar l&ecirc;d wendid eu gilydd, ac yn fynych o weithiau a ddywedant gelwydd ar eu gilydd? Y bai hwn &s;ydd fwy o lawer o ran dau beth.</P>
<P>1. Am fod Gwr a Gwraig yn gwybod mwy oddiwrth wendid eu gilydd, ac o herwydd hynny os byddant hwy a'u meddwl cynddrwg, hwy a allant beri mwy o ogan ac anglod y naill ir llall, nac a ddichon neb arall.</P>
<P>2. O herwydd, o bob pleidiau eraill, hwynt hwy yd|ynt fwyaf rhwymedig i gelu gwendid eu gilydd, oblegid eu hundeb cyfagos.</P>
</DIV2>
<DIV2 N="23" TYPE="chapter">
<HEAD><HI>PEN. XXIII.</HI> Am Ddyled&s;wyddau Gwyr iw Gwragedd.</HEAD>
<P>WEdi dangos dyled&s;wyddau cyffredinol y naill ir llall yn perthyn yn gy&s;tal ir Gwr ac ir Wraig, yn awr y deuaf at ddyled&s;wyddau enwedigol a neilltuol yn per|thyn i bob un o honynt ar ei ben.</P>
<P>Ac yn Gyntaf am ddyled&s;wyddau y <HI>G&wcirc;r,</HI> y rhai a ellir eu cynnwys oll tan yr un gair ymma <HI>Cariad;</HI> canys hwn|nw a gawn ni yn fynych wedi ei o&s;od ar lawr a chry|bwyll am dano yn eglur megis dyled&s;wydd bennaf y G&wcirc;r. <HI>Eph. 5. 25, 33. Col.</HI> 3. 19.</P>
<P>Y pethau neilltuol yn y rhai y dylei Wr ddangos ei gariad iw Wraig; yw y rhai hyn, ar cyffelyb.</P>
<P><PB N="146" REF="76">1. <HI>Drwy roddi parch iddi megis ei gyfeilles a'i g&ycirc;dgymar;</HI> Y lle o'r hwn y cymmerwyd y wraig, &s;ef, <HI>ei y&s;tlys ef,</HI> lle y mae ei galon ef yn &s;efyll, &s;y yn arwyddocau cymmaint &acirc; hynny; canys y hi &s;ydd megis y Galon yn y corph, llawer mwy rhagorol nag un aelod arall tan y pen, a chan y mwyaf yn ogufuwch &acirc;r pen. Mae yn hynodol, pan wnaethpwyd y wraig, ni chymmerwyd mo honi allan o <HI>ben y gwr,</HI> am nad oedd hi i reoli arno ef; nac allan <HI>o'i droed ef,</HI> am nad oedd hi i fod yn ddaro&s;tyngedig iddo megis caethferch neu forwyn; ond allan o'i <HI>y&s;tlys,</HI> fel y gallei ef ei chymmeryd hi megis ei gyd gymmar a'i gy|feilles, yr hyn a ddylei efe ei wneuthur, gan y&s;tyried eu bod hwy yn g&ycirc;dgyfrannogion o lawer o ragorfreintiau enwedigol ar &s;y yn gyffredinol ir ddau, gan eu bod yn <HI>Gyd-rieni</HI> ir unrhyw blant; <HI>Cyd-lywiawdw&ycirc;r</HI> yr un teulu, <HI>Cyd-gyfrannogion</HI> or unrhyw dda (o ran yr arfer o honynt) <HI>A Chydetifeddion</HI> gr&acirc;s y bywyd, (os ydynt dduwiol) megis ac y mae <HI>Petr</HI> yr Apo&s;tol yn llefaru, 1 <HI>Pet.</HI> 3. 7.</P>
<P>2. <HI>Drwy ymhyfrydu ynddi.</HI> Hyn y mae 'r G&wcirc;r doeth yn ei orchymmyn, yn <HI>Dih. 5. 19. Bydded fel ewig gariadus, ac fel iwrch hawddgar; g&acirc;d iw bronnau hi dy lenwi bob am&s;er, ac ymfodlona yn ei chariad hi yn oe&s;tadol,</HI> hynny yw, dyro dy &s;erch arni, gan ei hoffi hi. Ac yn ddiammau, trwy nad elo g&wcirc;r tu hwnt i derfynau gweddeidd-dra a &s;obrwydd, ni ddichon b&ocirc;d ei &s;erch ef tu ag at ei Wraig yn rh&ycirc; ormod. Nid yw dy Wraig di y&s;gatfydd mor l&acirc;ndeg, nac mor dirion ynddi ei hun, ac yw rhai gwragedd eraill. Er hynny megis ac y mae Rhieni yn caru ac yn hoffi eu plant eu hunain, nid cymmaint oblegid eu b&ocirc;d hwy yn d&ecirc;g yr olwg, yn &s;ynhwyrol, neu 'r cyffelyb, eithr or herwydd mai eu plant hwy ydynt; felly y dylit titheu hoffi dy Wraig, nid cymmaint oblegit ei b&ocirc;d hi yn l&acirc;n o br&ycirc;d, yn ddoeth, neu 'r cyffelyb: eithr o herwydd mai dy <HI>Wraig yw hi,</HI> &s;ef y Wraig a appwyntiodd yr Arglwydd i ti, gan goelio mai hi yw 'r Wraig gymmhwy&s;af i ti &acirc;'r yr hon y dylit ymfodloni.</P>
<P>3. <HI>Drwy ei thrin hi yn addfwyn.</HI> Rhaid yw ir G&wcirc;r ym|ddwyn yn addfwyn ac yn dirion ym mhob peth tu ac at ei Wraig. Yr addfwynder ymma a annogir gan yr
<PB N="147" REF="76">
Apo&s;tol dan y Bai gwrthwyneb iddo, &s;ef, <HI>Chwerwedd;</HI> canys medd efe, <HI>Y Gw&ycirc;r, cerwch eich Gwragedd, ac na fy|ddwch chwerwon wrthynt,</HI> Col. 3. 19. Lle y go&s;odir Chwer|wedd yn wrthwyneb i addfwynder, tirionder, cyfeillga|rwch, a'r cyffelyb. Y mae 'n rhaid gan hynny i ymadrodd ac ymddygiad y G&wcirc;r tu ag at ei Wraig f&ocirc;d mewn mawr laryeidd-dra ac addfwynder; os addy&s;ga efe hi, rhaid i hynny f&ocirc;d gyd &acirc; ph&ocirc;b addfwynder a llaryeidd-dra; os gorchymyn ef ddim iw wneuthur, hynny a ddylei f&ocirc;d drwy fath ar ddymuno; ni ddylei efe mor b&ocirc;d yn rh&ycirc; bry&s;ur yn gorchymmyn; os argyoedda efe hi, rhaid b&ocirc;d hynny g&ycirc;d &acirc; chymmaint oll o addfwynder &acirc; llaryeidd|dra ac a ddichon fod.</P>
<P>Cwe&s;t. <HI>A ydyw 'n gyfreithlon i Wr daro, neu guro 'r Wraig?</HI></P>
<P><HI>Atteb.</HI> Er bod ir G&wcirc;r beth Awdurdod ar ei Wraig&punc; etto nid oes dim yn dangos fod ganddo ef allu neu rydd|did ar hynny iw churo hi.</P>
<P>1. Canys yn gyntaf, nid ydym ni yn cael mo hynny nac yn orchymynnedig nac yn ganmoledig i ni yn yr Scrythyrau.</P>
<P>2. Pa ffrwyth a ellir ei ddi&s;gwyl oddiwrth f&ocirc;d G&wcirc;r yn curo ei Wraig? ond talu yn &ocirc;l ddyrnodiau a chrippia|dau, hyd eithaf ei nerth hi. Canys hyn &s;ydd ddigon &s;iccr, os g&wcirc;r nid oes ganddo ddim awdurdod ar un arall, a deru un, hwnnw a dr&ucirc; yn ei erbyn ef, ac a wnaiffiddo bob drwg ar a allo. Weithian gan hynny gan nad oes un rhe&s;wm i beri i Wragedd goelio, f&ocirc;d gan eu Gw&ycirc;r mor f&acirc;th awdurdod arnynt hwy, ac iw curo am eu bei|au; pa obaith &s;ydd y cyd-ddygant, hwy a hynny yn o|ddefgar, ac y gwelleir hwynt drwyddo? neu yn hyttrach&punc; onid ydyw yn fwy tybygol y b&ycirc;dd iddynt hwy nid yn unic godi yn eu herbyn hwynt, eithr os gallant, hwy a fei&s;trolant ar eu Gw&ycirc;r, a b&ycirc;th o hynny allan hwy a daflant ymmaith bob ymo&s;tyngiad iddynt?</P>
<PB N="146" REF="77">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="147" REF="77">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
</DIV2>
<DIV2 N="24" TYPE="chapter">
<PB N="148" REF="78">
<HEAD><HI>PEN. XXIV.</HI> Am Ddyled&s;wyddan Gwragedd.</HEAD>
<P>WEdi dangos Dyled&s;wyddau Gw&ycirc;r tu ag at eu Gwra|gedd, yn awr y deuaf i ddangos <HI>Dyled&s;wyddau Gwragedd</HI> tu ag at eu Gwyr.</P>
<P>Megis ac mai 'r pen dyled&s;wydd o ran y Gwr ydoedd <HI>Cariad,</HI> felly y ddyled&s;wydd bennaf o ran y Wraig yw <HI>ymo&s;tyngiad;</HI> tan yr hyn y mae bagad o bethau neilltuol yn gynnwy&s;edig, <HI>Eph.</HI> 5. 22.</P>
<P>Ymo&s;tyngiad Gwraig ir Gwr &s;y yn arwyddocau dau beth.</P>
<P>1. Ar iddi gydnabod &acirc; Goruchafiaeth yn ei G&wcirc;r.</P>
<P>2. Ar iddi arfer y cyfryw ddyled&s;wyddau ar &s;ydd yn tarddu oddiwrth y cydnabod &acirc;'r goruchafiaeth hwnnw.</P>
<P>1. Y cyntaf nid yw yn unic yn ddyled&s;wydd, ond yn &s;ail yr holl ddyled&s;wyddau eraill pa rai bynnac; canys nes cael or Wraig gyflawn fodlondeb ynghylch gorucha|fiaeth ei G&wcirc;r priod, ni chyflawna hi un ddyled&s;wydd megis ac y dylei. Am hynny y dylei Wragedd ddy&s;cu y pwngc ymma yn y man cyntaf, &s;ef, <HI>fod eu Gw&ycirc;r yn oru|chaf arnynt;</HI> yr hyn &s;y yn eglur yn ymddangos,</P>
<P>1. <HI>Wrth drefn y Greadigaeth.</HI> Y g&wcirc;r a greuwyd yn gyn|taf, ac ar hynny a gafodd yr <HI>Anedigaeth-fraint.</HI></P>
<P>2. <HI>Wrth Ordinh&acirc;d Duw,</HI> yr hwn a ddywedodd wrth y Wraig, <HI>dy ddymuniad fydd at dy &wcirc;r, ac efe a lywodraetha arnat ti,</HI> Gen. 3. 16.</P>
<P>3. <HI>Wrth yr enwau a'r titlau a roddir ir g&wcirc;r yn yr Scry|thur,</HI> y rhai &s;y yn arwyddocau goruchafiaeth ynddo ef, megis <HI>Arglwydd,</HI> 1 Pet. 3. 6. <HI>Lbywodraeth&wcirc;r,</HI> Dih. 2. 17. Pen, 1 <HI>Cor.</HI> 11. 3. ar cyffelyb. Caniattau yr ydwyf yn w&icirc;r nad oes ond ychydig iawn o anghydweddwch, ac anghyffe|lybrwydd bychan rhwng G&wcirc;r a Gwraig, a nhwythau ill dau yn llywodraethw&ycirc;r yr unrhyw Deulu, yn Rhieni ir un Plant, a chydetifeddion gr&acirc;s y bywyd, etto gan ddar|fod
<PB N="149" REF="78">
i Dduw ordeinio ymddaro&s;tyngiad o d&ucirc;'r Wraig mor eglur, fe ddylid ei gydnabod.</P>
<P>II. Megis ac y dylei'r Wraig gydnabod &acirc; goruchafi|aeth yn ei G&wcirc;r a'i roddi iddo, felly y dylei hi arfer y cyfryw ddyled&s;wyddau ar &s;y yn tarddu ac yn goferu oddiwrth y cydnabod &acirc;g ef, y rhai a ellir eu dwyn ir tair hyn o geingciau neilltuol.</P>
<P>1. <HI>Anrhydedd.</HI> Hyn y mae yr Arglwydd yn ei ofyn gan bob rhai i&s;elr&acirc;dd tu ag at y rhai Uchelr&acirc;dd, yn y pum|med Gorchymmyn, ac am hynny dyled&s;wydd yw hi yn perthyn i bob rhyw Wragedd o ran eu Gw&ycirc;r priod, y rhai ydynt oruchaf arnynt, megis eu Harglwyddi, eu Lly|wodraethw&ycirc;r, a'u Pennau. Yr Anrhydedd hwn a ddylei Wragedd ei ddangos,</P>
<P>1. Drwy eu gwaith <HI>yn gwneuther cyfrif oddifewn o'u Gw&ycirc;r priod,</HI> gan eu barnu yn deilwng o anrhydedd er mwyn eu lle, am eu bod yn <HI>VV&ycirc;r iddynt,</HI> pa un bynnac fyddont ai cyfoethoccach a'i tlottach: ai hynach ai ievangach n&acirc; hwy eu hunain.</P>
<P>2. Drwy eu <HI>parch iddynt oddiallan,</HI> yr hwn a ddylent eu eglurhau drwy eu parchedig ymddygiad, a'u hymadrodd, gan roddi iddynt y cyfryw enwau ar &s;y yn arwyddocau goruchafiaeth, ac arnynt fl&acirc;s o barchedigaeth.</P>
<P>2. Caingc arall o ymddaro&s;tyngiad y Wraig, yw <HI>Add|fwynder,</HI> yr hyn a ddylei hi ei ddangos. Megis <HI>drwy gym|meryd ei hargyoeddi gan ei Gwr yn llonyddaidd, Felly hefyd drwy fod yn ewylly&s;gar i gymmeryd ei chynghori gan ei G&wcirc;r, gan fod yn barod i ddilyn ei gyngor da ef:</HI> etto os oes gan y Wraig olwg craffach, a'i bod yn canfod yn well n&acirc;'i G&wcirc;r yr hyn a orchymmynnodd Duw, er nas gall hi mor <HI>Ymawdurdodi ar ei G&wcirc;r,</HI> 1 Tim. 2. 12. etto hi a all, a rhaid yw iddi mewn pob go&s;tyngeiddrwydd ei ber&s;wadio a'i gynghori ef ir hyn &s;ydd dda. A dedwydd yw 'r G&wcirc;r hwnnw (os medr ef ganfod ei ddedwyddwch ei hun) ym mynwes yr hwn y rhoddes yr Arglwydd gyn|ghorwraig mor ddaionus.</P>
<P>3. Caingc arall o ymddaro&s;tyngiad y Wraig, yw <HI>&V;|fudd dod;</HI> ac mewn gwirionedd dymma y rhan bennaf o'r ymo&s;tyngiad hwnnw, y mae yr Apo&s;tol yn ei ofyn gan
<PB N="150" REF="79">
Wragedd i&wcirc; Gw&ycirc;r, <HI>Y gwragedd ymo&s;tyngwch i'ch Gw&ycirc;r priod,</HI> Ephe&s;. 5. 22. A'r Apo&s;tol <HI>Petr</HI> &s;y yn gorchymmyn y ddyled&s;wydd hon i Wragedd, drwy &s;iampl <HI>Sara, yr hon a ufuddhaodd i Abraham,</HI> 1 Pet. 3. 6.</P>
<P>Fe ddylei Wragedd eglurhau eu hufudd-dod iw Gw&ycirc;r priod.</P>
<P>1. Drwy f&ocirc;d yn barod ac yn ewylly&s;gar i wneuthur yr hyn a ofynno eu Gw&ycirc;r ganddynt, ac a fo cyfreith|lon a rhe&s;ymol.</P>
<P>2. Drwy ymattal rhag gwneuthur dim ar &s;y yn per|thyn i awdurdod eu Gw&ycirc;r, heb gael eu cennad hwy yn neillduol, neu or lleiaf yn gyffredinol.</P>
<P>Am f&acirc;th yr ufydd-dod &s;ydd ir Wraig iw roddi ir G&wcirc;r, mae'r Apo&s;tol yn ei o&s;od ef ar lawr mewn dau o yma|droddion, <HI>Megis i'r Arglwydd,</HI> ac <HI>yn yr Arglwydd,</HI> Ephe&s;. 5. 22. Col. 3. 18.</P>
<P>Mae'r cyntaf yn dwyn ar ddeall i ni, mai rhaid yw i ufudd-dod Gwragedd fod yn <HI>ufudd-dod cydwybodus,</HI> hynny yw, <HI>mewn ufudd-dod i Dduw,</HI> iw Ordinh&acirc;d ai Orchym|myn ef, yr hwn &s;ydd yn ei gofyn hi ganddynt; ac fel hyn y bydd eu hufudd-dod hwynt iw Gw&ycirc;r yn wa&s;a|naeth cymmeradwy gan Dduw.</P>
<P>Yr ymadrodd olaf, <HI>yn yr Arglwydd,</HI> &s;y yn dwyn ar ddeall i ni, mai rhaid yw i ufudd-dod y Gwragedd fod ym mh&ocirc;b gorchymynnion cyfreithlon, &s;ef, y rhai n&icirc; b&ocirc;nt yn cyrrhaeddyd at ddim yn erbyn Ewyllys Duw; yn gym|maint ac os gorehymmyn Gw&ycirc;r ddim yn erbyn datcu|ddiedig Ewyllys Duw, nid yw eu Gwragedd hwynt rwym i ufuddhau iddynt: Am f&ocirc;d awdurdod eu Gw&ycirc;r yn dda|ro&s;tyngedig i awdurdod Duw, ac y mae yn rhaid ir aw|durdod ddaro&s;tyngedig bob am&s;er roddi lle ir awdurdod goruchaf. Ac am hynny os o ran parch iw Gw&ycirc;r, neu rhag eu hofn hwynt yr ufyddh&acirc;'r Gwragedd i un gor|chymmyn anghyfreithlon, gan wneuthur&punc; yr hyn &s;ydd ddrwg, ni bydd gorchymmyn eu Gw&ycirc;r yn ddadl dda yn y b&ycirc;d, llai o lawer yn e&s;cus digonol iw roddi tro&s;tynt.</P>
</DIV2>
<DIV2 N="25" TYPE="chapter">
<PB N="151" REF="79">
<HEAD><HI>PEN. XXV.</HI> Am Ddyled&s;wyddau Rhieni.</HEAD>
<P>WEdi dangos Dyled&s;wyddau Gw&ycirc;r a Gwragedd yn awr y deuaf i ddangos Dyled&s;wyddau <HI>Rhieni a Phlant.</HI></P>
<P>Dyled&s;wyddau a berthynant i <HI>Rieni</HI> o ran eu Plant, yw y rhai hyn.</P>
<P>I. <HI>Edrych am gael o honynt eu derbyn i mewn ir Eglwys drwy Fedydd mewn am&s;er cyfaddas,</HI> &s;ef, ar ben ychydig ddy|ddiau ar &ocirc;l eu geni. <HI>Gorchymynnwyd ir Iddewon enwaedu eu plant ar yr wythfed dydd,</HI> Gen. 17. 12. Eithr er dyfod o'r Bedydd yn lle yr Enwaediad, fel y mae'r Apo&s;tol yn ar|wyddocau, <HI>Col.</HI> 2. 11, 12. etto nid ydym ni yn awr dan yr Efengyl yn rhwym gyfyng-gaeth ir dydd hwnnw; ac er hynny oddiwrth y gorchymmyn hwnnw a roes Duw ir Iddewon, ni a allwn ga&s;glu yn ddiammeu, y gellir ac y dylid bedyddio Plant Cri&s;tianogion ar ben ychydig ddy|ddiau ar &ocirc;l eu geni.</P>
<P>II. <HI>Eu dwyn hwynt i fynu yn ofn ac addy&s;c yr Arglwydd;</HI> y ddyled&s;wydd hon yn enwedigol y mae 'r Apo&s;tol <HI>Paul</HI> yn ei hyrddu ar dadau a Mammau, <HI>A chwithau dadau, medd efe, maethwch eich plant yn addy&s;c ac athrawiaeth yr Arglw|ydd,</HI> Ephe&s;. 6. 4. Gedwch i'ch gofal pennaf f&ocirc;d, nid pa f&ocirc;dd iw gwneuthur hwynt yn <HI>gyfoethogion,</HI> ond yn <HI>grefy|ddol,</HI> pa f&ocirc;dd i weithio pur ofn Duw yn eu heneidiau hwynt. fal megis ac y darfu i Dduw o'i anfeidrol ddai|oni eu gwneuthur hwy yn blant i chwi drwy Genhed|liad naturiol, felly y dylech chwithau ymegnio a gw|neuthur eich goreu ar eu gwneuthur hwynt yn Blant iddo ef, trwy dduwiol a chrefyddol ddygiad i fynu. <HI>Aw&s;tin</HI> yn ei bummed Llyfr o Gyffe&s;&s;ion, wrth lefaru am ei fam <HI>Monica,</HI> &s;y yn dywedyd, <HI>Ddarfod iddi e&s;cor o ran ei anedi|gaeth yfprydol ef mewn mwy gofid a gofal, nag o ran ei ane|digaeth naturiol.</HI> Ac mewn gwirionedd y cyffelyb ofal a
<PB N="152" REF="80">
gofid a ddylei f&ocirc;d ym mhob Rhieni tu ag at eu Plant. Heb dybied mai digon iddynt eu dwyn hwynt i fynu i ryw Gelfyddyd dda, drwy yr hyn y gallont fyw dd&ycirc;dd a ddaw: Eithr rhaid yw iddynt hefyd eu dwyn hwynt i fynu yn ofn Duw, gan ddy&s;cu iddynt ei wa&s;anaethu ef ymma felly, fel y gallont fyw gydag ef yn y Nefoedd yn dragwyddol.</P>
<P>O ran eich cymmorth yn hyn yn well cymmerwch yr ychydig Hyfforddiadau ymma.</P>
<P>1. <HI>Addy&s;cwch hwynt ym Mhrifbyngciau Crefydd, drwy ddy|&s;cu iddynt ryw Gatechi&s;m da,</HI> yr hyn a ddylid ei gyflawni yn fynych oni wneir beunydd, pe rh&ocirc;n na wnelir ond ychydig ar unwaith, i ragflaenu blinder yn eich plant.</P>
<P>Cwe&s;t. <HI>Pa cyn gynted y dylem ni ddechreu dy&s;cu ein plant?</HI></P>
<P><HI>Atteb.</HI> Pan allont ac y medront ddy&s;cu dim ar &s;ydd ddrwg, mae hi yn llawn am&s;er i ddy&s;cu iddynt ryw beth ar &s;ydd dda. <HI>Solomon</HI> a ddywaid, <HI>Pan oedd ef yn ievangc ac yn dyner, ei dad ai dy&s;cei.</HI> Dih. 4. 3, 4. A gwneuthur o'i fam ef felly hefyd, chwi a ellwch ddarllen yn y bennod olaf o lyfr y <HI>Diharebion.</HI></P>
<P>2, <HI>Dy&s;cwch hwynt mewn pr&ycirc;d yn y rhan weithredawl o Gri&s;tianogaeth,</HI> drwy alw arnynt yn fynych i ddarllen yr Scrythyrau; beunydd i offrwn i fynu Aberth boreuol a phrydnawnol o weddi a moliant i Dduw; yn wa&s;tadol i roddi diolch o flaen prydau bwyd, ac ar eu h&ocirc;l, yn ofa|lus i ochelyd pob pechodau adnabyddus, ac yn ddiwyd i gyflawni pob dyled&s;wydd wybyddus, a hynny o ran cydwybod. Hyn a ganmolodd yr Arglwydd yn <HI>Abraham, Mi a'i hadwaen ef,</HI> medd Duw, <HI>y gorchymmyn efe iw Blant, ac iw dylwyth &acirc;r ei &ocirc;l, gadw o honynt ffordd yr Arglwydd gan wneuthur cyfiawnder a barn,</HI> Gen. 18. 19.</P>
<P>3, <HI>Dygwch hwynt gyd&acirc; chwi ir Ordinhadau cyhoeddus, cyn gynted ac y medront gofio dim ar a glywant.</HI> Pan ddarllen|nodd <HI>Jo&s;uah</HI> eiriau'r Gyfraith ger bron Cynnulleidfa <HI>I&s;rael,</HI> fe ddywedir yn eglur, <HI>fod y gwragedd a'r plant ym mhlith y gw&ycirc;r,</HI> Jo&s;. 8. 35.</P>
<P>4. <HI>Holwch eich plant gartref ynghylch yr hyn a glyw&s;ant hwy yn y Cynnulleidfa gyffredin,</HI> a rhowch gais ar ci wneu|thur
<PB N="153" REF="80">
ef yn amlyccach ac yn eglurach iw deallwriaeth hwynt.</P>
<P>5. <HI>Byddwch yn fynych yn llefaru ger eu bronnau hwynt am y pethau mowrion a wnaeth yr Arglwydd er mwyn ei Eglwys ai bobl, gynt ac yn eich dyddiau chwithau.</HI> Hyn a orchy|mynnodd yr Arglwydd i Rieni yr <HI>I&s;raeliaid</HI> ei wneuthur iw plant, a'r hyn y cawn ni eu b&ocirc;d hwy felly yn arfer o'i wneuthur, <HI>Jo&s;.</HI> 4. 6. <HI>P&s;al.</HI> 78. 4, 5, 6. Megis ac y mae coffadwriaethau da gan blant yn gyffredinol, felly y ma|ent hwy yn rhagorol i gofio hi&s;toriau.</P>
<P>6. <HI>Byddwch &s;iamplau o radlonrwydd a duwioldeb i'ch plant.</HI> Canys y gwirionedd yw, y mae grym mawr mewn Ec|&s;amplau i dynnu eraill naill a'i at dda ai at ddrwg. Ac yn arferol, naturiaeth Plant yw dilyn eu Rhieni; Ac am hynny pa fodd y mae 'n perthyn i Rieni edrych ar eu ff&ycirc;rdd a'u helyntiau, yn enwedigol pa fodd yr ymddy|gont ger bron eu Plant y rhai ydynt dueddol iawn i ddilyn eu &s;iamplau hwy? Oh na feddyliai Rieni yn ddi|frifol am hyn, fel y gallei yr y&s;tyriaeth o hyn eu galw hwy yn &ocirc;l oddiwrth bob helyntiau gorwag ac annuwiol&punc; rhag iddynt drwy eu drwg eu drwg &s;iampl wneuthur eu plant yn blant uffern y dau cymmaint mwy, nac a oeddynt wrth naturiaeth.</P>
<P>7. <HI>Byddwch &s;iccr nad anghofioch weddio ar Dduw beunydd dro&s;tynt hwy,</HI> yn enwedigol ar iddo ef eu cynny&s;caeddu hwynt ag iachu&s;awl a &s;ancteiddrym radau, fal megis ac y cynnyddant mewn oedran, y gallont hwy felly gynny|ddu mewn gr&acirc;s, ac yngwybodaeth ein Harglwydd a'n ia|chawdwr Je&s;u Gri&s;t. Ac o ran eich annogaeth gwyby|ddwch, <HI>Mai anfynych y mae Plant o lawer o weddiau yn pallu, neu yn prifio yn ddrwg.</HI> Mae rhieni yn ofalus yn gyffre|dinol am dry&s;ori cyfoeth a golud iw plant, oh na by|ddent hwy mor ofalus a thry&s;ori try&s;or o weddiau dro|ftynt yn y Nefoedd, yr hyn yn ddiammeu a ddigwydd i f&ocirc;d yn gynny&s;caeth oreu i'w plant hwy.</P>
<P>Oh na byddei i bob Rhieni fel hyn wneuthur eu goreu ar ddwyn eu plant i fynu yn ofn ac addy&s;c yr Arglwydd, fel megis ac yr oeddynt hwy yn offerau iw cenhedlu hw|ynt <HI>yn y cnawd,</HI> y gallant hwy felly f&ocirc;d yn offerau iw
<PB N="154" REF="81">
cenhedlu hwynt yn <HI>y ff&ycirc;dd!</HI> Yr hon yw 'r ddyled&s;wydd bennaf ar &s;y yn &s;efyll ar Rieni tuagat eu plant.</P>
<P>III. <HI>Dyled&s;wydd arall yw, Darparu dros gyrph eu plant, yn gy&s;tal a thros eu heneidiau.</HI> Hyn y mae 'r Apo&s;tol yn ei ar|wyddocau, 1 <HI>Tim.</HI> 5. 8. lle y mae ef yn dywedyd, <HI>Od oes neb heb ddarbod dros yr eiddo, ac yn enwedig ei deulu, efe a wadodd y ffydd, a gwaeth yw n&acirc;'r di-ff&ycirc;dd,</HI> &s;ef, yn hyn o ran, o herwydd ei f&ocirc;d ef wrth oleuni nattur yn gwy|bod fod hon yn ddyled&s;wydd. Ond etto cymmer ofal rhag attal dy law oddiwrth weithredoedd o gariad, o herwydd bod llawer o blant, nag&ecirc; yn hytrach po mwyaf fo gennit o blant, haelach y dylit ti f&ocirc;d, fel y gallo yr Arglwydd felly ddyblu ei fendithion arnat ti a'r eiddot; <HI>H&acirc;d y trugarog,</HI> medd y P&s;almydd, <HI>a fendithir;</HI> Ac medd yr Apo&s;tol, <HI>yr hwn &s;ydd yn hau yn helaeth, a f&ecirc;d yn helaeth,</HI> P&s;al. 37. 26. 2 Cor. 9. 6.</P>
<P>IV. <HI>Dyled&s;wydd Rhieni yw, Argyoeddi eu plant pan une|lont ar fai,</HI> drwy yr hyn y gellwch chwi eich gwaredu eich hunain oddiwrth euogrwydd pechod eich plant, a rhagflaenu llawer o ddrwg yn eich plant. Canys yn ddi|ddadl y ddifyg o hyn &s;ydd un achos enwedigol o gym|maint annuwioldeb a halogrwydd mewn bagad o blant.</P>
<P>V. <HI>Pr&ycirc;d na thyccio argyoeddiad, chwi a ddylech eu cery|ddu a'u co&s;pi hwynt am eu beiau.</HI> Y ddyled&s;wydd ymma y mae 'r Scrythur yn fynych yn ei dirio ar Rieni; <HI>Cerydda dy fab tra fyddo gobaith; ac nac arbeded dy enaid ef iw ddi|fetha;</HI> neu fal y darllen rhai y Gair, <HI>er iddo weiddi, Dih.</HI> 19. 8. Gan arwyddocau, y dichon gwaith y T&acirc;d yn arbed ei blentyn, dueddu at ei ddini&s;tr ef, neu fel yr arferwn o ddywedyd, <HI>ei ddwyn ef ir Cr&ocirc;cbren,</HI> yn gym|maint ac y dichon gormod o dynerwch fod yn greulon|der o'r mwyaf yn y diwedd. H&ecirc;n D&acirc;d yn yr Eglwys &s;ydd yn adrodd hi&s;tori arw am &wcirc;r ieuangc, arfer gynnefinol yr hwn pan ddigwyddei i ddim ei groe&s;i ef, ydoedd regu a chablu, ac heb gael cerydd dyledus am hynny, efe a barhaodd yn yr y&s;tod ddrygionus honno hyd ddydd ei farwolaeth; ac fel y mae 'r hi&s;tori yn dangos, y cythrael a welwyd yn myned ag ef ymmaith. Eithr yn hyn y mae dau fai rh&ycirc; anafus iw gochelyd yn ofalus, &s;e&s;, <HI>Tynerwch,</HI> a
<PB N="155" REF="81">
<HI>Tho&s;trwydd.</HI> Megis na ddylei Rieni f&ocirc;d yn <HI>rh&ycirc;-e&s;mwyth</HI> tu ag at eu plant, yr hyn oedd fai <HI>Eli,</HI> am yr hyn y dig|wyddodd barnedigaethau to&s;t iddo ef a'i blant, 1 <HI>Sam.</HI> 2. 31, 32. Felly hefyd ni ddylent hwy mor b&ocirc;d yn <HI>rh&ycirc;-d&ocirc;&s;t</HI> yn ceryddu eu plant, fel y mae rhai, heb y&s;tyried na 'r bai, nac oedran, neu naturiaeth eu plant. Am hynny yr Apo&s;tol &s;ydd yn rhoddi y cyngor ymma i Rieni, <HI>Na yrrwch eich plant i ddigio, ac na chyffrowch hwynt, Eph. 6. 4. Col.</HI> 3. 21.</P>
<P>VI. Dyled&s;wydd arall yw, <HI>Dwyn eu plant i fynu mewn thyw alwedigaeth one&s;t,</HI> gan fod hynny yn f&ocirc;dd cyffredi|nol, megis i ragflaenu &s;eguryd, yr hwn yw gwenwyn ieu|eagctid, felly hefyd i wneuthur iddynt allu byw yn y b&ycirc;d, a bod yn wa&s;aneuthgar ir deyrnas y b&ocirc;nt byw ynddi. Yn dewis galwedigaeth, rhaid fyddei y&s;tyried, megis ga|llu a chymmhwy&s;der y plant, felly hefyd naturiaeth a thueddfryd plant, gan ddal&s;ulw yn ofalus at ba Alwedi|gaethau y mae eu tuedd hwynt yn fwyaf.</P>
<P>VII. <HI>Darparu Dyweddion a Phrioda&s;au cymmwys iw plant,</HI> yr hyn yw 'r m&ocirc;dd a &s;ancteiddiodd yr Arglwydd o ran cadw eu cyrph hwynt yn ddiwair ac yn ddihalog. Hyn a roddes yr Arglwydd yn Orchymmyn iw bobl gynt, drwy ei Brophwyd <HI>Jeremi,</HI> Pen. 29. 6. gan ddywedyd, <HI>Cymmerwch wragedd i'ch meibion, a rhoddwch eich merched i</HI> w&ycirc;r. Yn dewis G&wcirc;r neu Wraig, fe ddylei Rieni wneuthur mwy cyfrif o dduwioldeb a doethineb, nac o olud a chy|foeth, canys drwy hynny y parant hwy ddedwyddwch mawr iw plant yn eu prioda&s;au.</P>
</DIV2>
<DIV2 N="26" TYPE="chapter">
<HEAD><HI>PEN. XXVI.</HI> Am Ddyled&s;wyddau Plant.</HEAD>
<P>WEdi dangos Dyled&s;wyddau <HI>Rhieni</HI> tu ag at eu Plant, yn awr y deuaf i ddangos Dyled&s;wyddau <HI>Plant</HI> tu <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">g at eu Rhieni, yr hyn a ellir ei ddwyn i dri o bennau, ef, 1, <HI>&V;fudd-dod. 2. Anrhydedd. 3. Diolchgarwch.</HI></P>
<P><PB N="156" REF="82">I. <HI>&V;fudd-dod,</HI> hyn a ddwys annogir yn fynych yn yr Scrythur megis y ddyled&s;wydd bennaf a berthyn i Blant tu ag at eu Rhieni. Eu Hufudd-dod hwy a ddylid ei ddangos allan,</P>
<P>1. Drwy ymroddi yn llawen <HI>iw Heirchion a'u Gorchym|mynnion hwy,</HI> gan f&ocirc;d yn barod i wneuthur yr hyn a o|fynnont ganddynt, a hynny <HI>er mwyn cydwybod,</HI> ie i or|chymmyn Duw, yr hwn &s;ydd yn gofyn y ddyled&s;wydd hon oddiar eu dwylo hwynt; canys medd yr Apo&s;tol, <HI>Col. 3. 20. Y Plant, ufyddhewch i'ch rhieni ym mh&ocirc;b peth; ca|nys hyn &s;ydd yn rhyngu b&ocirc;dd ir Arglwydd yn dda.</HI> A thra|chefn, <HI>Ephe&s;. 6. 1. Y Plant ufyddhewch i'ch rhieni yn yr Ar|glwydd, canys hyn &s;ydd gyfiawn.</HI> Yn y man cyntaf, y mae <HI>ym mh&ocirc;b peth.</HI> Yn yr olaf, y mae <HI>yn yr Arglwydd;</HI> wrth yr hyn yr arwyddoceir, mai rhaid iw i Ufydd-dod Plant f&ocirc;d ym mh&ocirc;b peth one&s;t a chyfreithlon, a fo 'n cyttuno &acirc; Gair Duw; yn gymmaint a phe gorchymmynnei eu Rhieni iddynt wneuthur dim yngwrthwyneb i Air Duw; yn hynny y mae 'n rhaid iddynt ufuddhau i Dduw, ac nid iw Rhieni. Canys nid yw Plant rwym i ufyddhau iw Rhieni daiarol ddim pellach, nag y gallo g&ycirc;d&s;efyll g&ycirc;d ag ufydd-dod i Dduw eu T&acirc;d nefol.</P>
<P>2. Plant a ddylent eglurhau eu Hufydd-dod iw Rhieni, <HI>drwy wrando ar eu haddy&s;c dda hwynt.</HI> A hitheu yn ddy|led&s;wydd Rhieni f&ocirc;d yn dy&s;cu eu plant, mae yn rhaid b&ocirc;d yn ddyled&s;wydd plant fod yn gwrando arnynt, ac ufyddhau iw hathrawiaethau da hwynt, yr hyn y mae <HI>Solomon</HI> yn ei ddirio ar blant, <HI>Dih. 1. 8. Fy mab,</HI> medd ef, <HI>gwrando addy&s;c dy D&acirc;d, ac nac ymado &acirc; chyfraith dy fam.</HI> Megis ac y dylei blant wrando ar addy&s;c dda eu Rhieni ym mh&ocirc;b peth, felly yn fwy enwedigol mewn dau beth,</P>
<P>1. <HI>Yn dewis eu Galwedigaethau.</HI></P>
<P>2. <HI>Yn dewis eu Dyweddio<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</HI></P>
<P>1. Y cyntaf &s;ydd ganmoledig yn yr Scrythur drwy ar|fer profedic plant duwiol, megis <HI>Jacob, Samuel, Dafydd,</HI> ac eraill. <HI>Gen. 28. 2. 1 Sam. 1. 28. 1 Sam.</HI> 17. 15. Ac yn ddiammeu, gan f&ocirc;d Rhieni yn foddion o ddwyn eu plant i fynu yn y b&ycirc;d, nes eu b&ocirc;d yn gymmwys i Alwedigae|thau, a hynny nid heb ofal a thraul mawr, onid yw o'r
<PB N="157" REF="82">
fath gymmhwy&s;af a chyfiawnaf iw gair a'u cyngor hwy gael eu cymmeryd, yn dewis eu Galwedigaeth a'u helynt o fywyd?</P>
<P>2. Ac megis yn eu <HI>Galwedigaethau,</HI> felly hefyd yn eu <HI>Prioda&s;au,</HI> ac nid i briodi heb eu cyd&s;ynniad hwy, yr hyn y mae hyd yn oed goleuni nattur yn ei ddy&s;cu, a Duw ei hun yn ei orchymmyn, pan yw ef yn rhoddi &s;iars ar Rieni, <HI>I roddi eu merched i w&ycirc;r, ac i gymmeryd gwragedd iw meibion,</HI> Deut. 7. 3. Yr hyn &s;ydd o anghenrhaid yn ar|wyddocau, na ddylei blant gymmeryd Gwragedd neu W&ycirc;r iddynt eu hunain heb, (yn enwedic <HI>yngwrthwyneb i</HI>) gyd&s;ynnied eu Rhieni. Ac am hynny y cyfryw blant ar a anturiant ymgy&s;&s;ylltu mewn Priodas heb gyd&s;ynniad eu Rhieni, pa f&ocirc;dd y gallant hwy ddi&s;gwyl ddim bendith oddiwrth Dduw? ie mae iddynt achos yn hytrach i ofni melltith Dduw arnynt hwy a'u hiliogaeth. Pa f&ocirc;dd y &s;yrthiodd melltith Dduw ar <HI>E&s;au,</HI> a'i hiliogaeth, oblegit <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ddo briodi yn erbyn cyd&s;ynniad ei Rieni, <HI>gan gymmeryd <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ddo ei hun Wragedd, y rhai oeddynt chwerwder y&s;pryd i I&s;aac <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">c i Rebecca?</HI> Gen. 26. 34, 35.</P>
<P>II. Dyled&s;wydd arall ar y mae plant yn ei dylu iw <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">hieni, yw <HI>Anrhydedd a Pharch.</HI> Hyn y mae 'r Arglwydd <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">n ei ofyn mewn ymadroddion eglur gan bob plant yn y <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ummed Gorchymmyn, <HI>Anrhydedda dy D&acirc;d ath fam.</HI> Yr <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">nrhydedd a'r Parch ymma &s;ydd raid i Blant ei egluro,</P>
<P>1. <HI>Drwy ddi&s;tawrwydd gwyledd ger bron eu Rhieni,</HI> heb <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">od yn bry&s;ur i lefaru yn ei g&wcirc;ydd hwynt nes cael cen|<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">d genthynt.</P>
<P>2. <HI>Drwy eu hymadroddion go&s;tyngedig,</HI> gan lefaru wrthynt <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ewn go&s;tyngeiddrwydd a pharch, gan roddi iddynt en|<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">au cymmwys, megis <HI>T&acirc;d, Syr,</HI> a'r cyffelyb.</P>
<P>3. <HI>Drwy ymddygiad parchedig,</HI> yr hwn a ddylent hwy ei dangos drwy ymbennoethi, ymgrymmu eu corph, &s;efyll <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">r eu bronnau, a'r cyffelyb. <HI>Jo&s;eph,</HI> er ei fod wedi ei <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">derchafu yn uchel, etto pan ymddango&s;odd ger bron ei D&acirc;d, a'i ddau f&acirc;b g&ycirc;d ag ef, yr Scrythur a ddywaid, <HI>efe <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> ymgrymmodd i lawr ar ei wyneb,</HI> Gen. 48. 12. Ie er b&ocirc;d ei D&acirc;d yn ddall drwy henaint, ac am hynny ni allai ganfod <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> barch a ddango&s;odd ei fab iddo ef, etto er hyn oll
<PB N="158" REF="83">
efe a ymgrymmodd i lawr. A phan glybu <HI>Solomon</HI> am ddyfodiad ei fam, yr Scrythur &s;y yn dywedyd, <HI>Efe a go|dodd oddiar yr Or&s;eddfaingc iw chyfarfod hi, ac a o&s;tyngodd iddi, a hi a ei&s;teddodd ar ei ddeheulaw ef,</HI> a hyn oll yn ar|wydd o'i barch ef iddi, ac i roddi &s;iampl dda i eraill. 1 <HI>Bren.</HI> 2. 19.</P>
<P>III. Dyled&s;wydd arall y mae Plant yn ei dylu iw Rhi|eni, yw <HI>Diolchgarwch,</HI> &s;ef, diolchgar dalu eu cariad a'u gofal hwynt yn &ocirc;l, yr hyn y mae yr Apo&s;tol yn ei ofyn gan bob plant mewn ymadroddion eglur, &s;ef, <HI>Talu'r pw|yth iw rhieni; canys hynny,</HI> medd efe, <HI>&s;ydd dda a chymmerad|wy ger bron Duw,</HI> 1 Tim. 5. 4. Y talu 'r pwyth ymma a ellir ac a ddylid ei eglurhau amryw ffyrdd. Megis,</P>
<P>1. <HI>Drwy eu porthi hwynt yn &ocirc;l eu hei&s;iau, os Duw a ddy|ru'r Gallu.</HI> Ymarfer <HI>Jo&s;eph</HI> yn hyn a o&s;odir ger ein bron|nau megis Portreiad, yr hwn ac yntef mewn hawddf&ycirc;d, a'i D&acirc;d mewn diffyg, yn gyntaf a anfonodd &ycirc;d iddo yn rh&acirc;d allan o'r <HI>Aipht,</HI> ac ar &ocirc;l hynny a ddanfonodd am+dano ef ir <HI>Aipht,</HI> ac yno y cyfrannodd efe iddo &ycirc;d yn helaethlawn a ph&ocirc;b peth angenrheidiol arall; canys y mae'r text yn dywedyd, <HI>Jo&s;eph hefyd &acirc; gynhaliodd ei d&acirc;d a'i frodyr, a holl dylwyth ei d&acirc;d &acirc; bara, yn &ocirc;l eu teuluoedd, Gen.</HI> 47. 12. Ac fe gofir am <HI>Ruth,</HI> na ddarfu iddi hi yn unic loffa i <HI>Naomi</HI> ei Chwegr, eithr &acirc; chenthi fwyd a rodde&s;id iddi gan wei&s;ion <HI>Boaz</HI> o ran ei llonnychu, <HI>hi a roddodd iw mam</HI> yr <HI>hyn a weddilla&s;ei hi, wedi cael digon, Ruth.</HI> 2. 18. Mi a ddarllennais am ferch, yr hon yr oedd ei Th&acirc;d wedi ei farnu iw newynu i farwolaeth, ac a<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> hynny ni oddefid i n&ecirc;b ddwyn bwyd iddo, hi a roddes ei bronnau ei hun iddo ef iw &s;ugno. Mor feius gan hyn|ny, ie mor annatturiol ydyw'r cyfryw Blant, y rhai y mae eu Rhieni yn Dlodion, a nhwythau yn gallu eu porth<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> hwynt, er hynny a oddefant iddynt f&ocirc;d mewn ei&s;iau o bethau angenrheidiol? Sanct <HI>Joan</HI> a ddywaid, <HI>N&acirc;d oe<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> mo gariad Duw yn aros ynddo ef, yr hwn &s;ydd yn cae ei do&s;tur<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> oddiwrth ei frawd,</HI> 1 Joan 3. 17. Pa fodd gan hynny y gall ef aros yn y Plentyn hwnnw, yr hwn a gaeo ei do&s;tur<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> yn erbyn ei D&acirc;d neu ei fam ei hun? Yr hwn a chanddo nid yn unic ddigonolrwydd, ond hefyd helaethrwydd o
<PB N="159" REF="83">
bethau 'r b&ycirc;d, &s;y yn goddef iw Rieni f&ocirc;d mewn diffyg o bethau angenrheidiol?</P>
<P>2. <HI>Drwy garu eu Rhieni;</HI> Ac mewn gwirionedd y cariad yr hwn &s;ydd gan Rieni iw Plant, ac a eglurha&s;ant yn eu dwyn hwy i fynu yn y b&ycirc;d, a ddylei drwy gyfraith o uniondeb gynnhyrfu mewn Plant gariad iw Rhieni; Am fod cariad yn haeddu cariad.</P>
<P>3. <HI>Drwy guddio a chelu eu gwendidau hwynt,</HI> yr hyn a eglurh&acirc; wirionedd eu cariad hwy iw Rhieni, ac a bair fendith Dduw arnynt. Darllen yr ydym ni <HI>fendithio Sem a Japheth</HI> am hyn, o herwydd na fynnent hwy weled no|ethni eu T&acirc;d, pan ydoedd ef yn feddw yn gorwedd wedi ymnoethi ynghanol ei Babell. A <HI>Cham,</HI> am ddatcuddio a mynegi noethni ei D&acirc;d, <HI>a felltithiwyd gan Dduw.</HI> Megis gan hynny ac y mynnei Blant ochelyd melltith <HI>Cham,</HI> by|dded iddynt yn ofalus ymochelyd rhag pechod <HI>Cham,</HI> gan ymattal rhag tanu &acirc;r l&ecirc;d wendid eu T&acirc;d, <HI>Gen, 9. 22, 23, 24, &amp;c.</HI></P>
</DIV2>
<DIV2 N="27" TYPE="chapter">
<HEAD><HI>PEN. XXVII.</HI> Am Ddyled&s;wydd&aacute;u Mei&s;triaid.</HEAD>
<P>Y Pen olaf o berthyna&s;au Teulu yw <HI>Mei&s;tr</HI> a <HI>Gwei&s;ion.</HI> Dyled&s;wyddau a berthynant i fei&s;treid tu agat eu Gwei&s;ion a ellir eu dwyn dan ddau o Bennau.</P>
<P>1. Y cyfryw ar a berthynant i Gyrph eu Gwei&s;ion.</P>
<P>2. Y cyfryw ar a berthynant i Eneidiau eu Gwei&s;ion.</P>
<P>Dyled&s;wyddau Mei&s;treid tu ag at Gyrph eu Gwei&s;ion, ydynt</P>
<P>1. <HI>Darparu dillad cymmwys iddynt, y cyfryw ac a'u clydh&aacute;o bwynt yn erbyn to&s;trwydd yr h&icirc;n.</HI> Fy meddwl yw, od oes ar|nynt rwym i gei&s;io dillad iddynt, fel y mae cyflwr bagad o Brenti&s;iaid.</P>
<P>2. <HI>Rhoddi iddynt ymborth iachus a digonol.</HI> Megis ac y mae yn rhaid iw hymborth hwy f&ocirc;d yn iachus o ran cynnal eu hiechyd, felly yn ddigonol o ran chwanegu eu cryfder, fel y gallont hwy f&ocirc;d yn gyfnerthach i wneu|thur
<PB N="160" REF="84">
gwafanaeth eu Mei&s;treid mewn llawenydd.</P>
<P>3. <HI>Rhoddi Phy&s;ygwriaeth iddynt pan ydynt gleifion.</HI> Canys gorchymmynnir i fei&s;treid <HI>wneuthur iw gwei&s;ion yr hyn &s;ydd gyfiawn ac uniawn,</HI> Col. 4. 1. Ac onid yw gyfiawn ac uni|awn ir gwei&s;ion hynny ar &s;y yn llafurio dros eu Mei&s;tred yn am&s;er eu hiechyd, gael gan eu Mei&s;treid ofalu dro|&s;tynt yn am&s;er eu clefyd? Gofal y <HI>Canwriad</HI> dros ei w&acirc;s oedd gl&acirc;f a adawyd mewn coffadwriaeth er mwyn i ni wneuthur ar ei &ocirc;l, yr hwn a arferodd y moddion goreu a wyddei i gael o'i w&acirc;s ef ei iechyd; yr hyn oedd dyfod at Gri&s;t. <HI>Mat.</HI> 8. 6. Cyweitha&s;rwydd y Canwriad ymma ac yntef yn un o'r Cenhedloedd, a eill f&ocirc;d yn dy&s;tiolaeth yn erbyn Anghyweitha&s;rwydd bagad o Gri&s;tianogion y rhai ni ofalant ond ychydig am eu gwei&s;ion a'u morwy|nion cleifion.</P>
<P>4. <HI>Bod heb eu gorthrymmu hwynt &acirc; gwaith, drwy eu gorch|fygu &acirc; gormod o orchwyl,</HI> gan ofyn ganddynt fwy nag y allant yn dda ddyfod o ben a'i wneuthur. Hyn a fyddei yn greulonder mewn d&ycirc;n tu agat ei Anifail, mwy o lawer mewn mei&s;tr tu ag at ei W&acirc;s. Yn &s;iccr yr Aiphtiaid a drinia&s;ant yr I&s;raeliaid mor greulon, a griddfannu o ho|nynt tan eu beichiau, y rhai yr e&s;cynnodd eu griddfannau i glu&s;tiau Duw, yr hwn ar hynny a dde&s;cynnodd iw gwa|redu hwynt allan o'u caethiwed, <HI>Exod.</HI> 3. 7, 8. A bydded i waith Duw yn gwrando ar waedd y gwei&s;ion gorthrym|medig hynny, ac yn eu dial hwynt ar eu Gorthrymmw&ycirc;r, beri i bob Mei&s;tred ochelyd rhag go&s;od beichiau trym|mion ar eu gwei&s;ion, gan ofyn ychwaneg ganddynt nag a allont hwy yn dda ei&punc; gyflowni, rhag iw griddfannau e&s;cyn i fynu at Dduw.</P>
<P>5. <HI>Talu iddynt eu cyflogau pan yw yn ddyledus, heb ei ho|edi, neu eu twyllo hwynt am un rhan o honynt&punc;</HI> Fe a'i cyfri|fir yn yr Scrythur, megis Pechod &s;y yn llefain, b&ocirc;d yn attal ac yn dal yn &ocirc;l gyflogau Llafurw&ycirc;r neu Wei&s;ion; pechod ar &s;y yn llefain ar Dduw am ddial, yr hwn yw Dialwr y Tlawd; ac megis ac y mae ef yn dal&s;ulw ar eu Cammau a'u Gorthrymderau hwynt mewn modd en|wedigol, felly y cymmer ef ofal am eu dialu hwynt <HI>Deut. 24. 14. Lev. 19. 13. Jac.</HI> 5. 4.</P>
<P><PB N="161" REF="84">II. Dyled&s;wyddau Mei&s;tred tu ag at Eneidiau eu Gwa|&s;anaeth ddynion ydynt,</P>
<P>1. <HI>Dy&s;cu a Chatechi&s;io eu Gwei&s;ion a'u morwynion ym Mhrif-byngciau crefydd.</HI> Canys os yw yn ddyled&s;wydd ar bob Penteulu i ddarparu ymborth i gyrph eu Gwei&s;ion, pa faint mwy y dylent hwy ofalu am borthiant eu he|neidiau hwynt? ie gwybydded pob Mei&s;treid&punc; Teuluoedd, y gorchymynnir iddynt yn eglur ddy&s;cu a Chatechi&s;io eu Gwei&s;ion, fel y mae'r Gweinidog i ddy&s;cu ei Braidd; fal y ty&s;tia gorchymmyn Duw ir I&s;raeliaid, <HI>Deut. 6, 7. Crybwyll am fy Nghyfreithiau pan ei&s;teddych yn dy d&ycirc;, a phan gerddych ar y ffordd, a phan orweddych i lawr, a phan gyfo|dych i fynu.</HI> A Duw a eglurh&aacute;odd mor gymmeradwy yw hynny ganddo ef, wrth ganmol <HI>Abrabam</HI> am ei arfer yn hynny, <HI>Gen.</HI> 18. 19.</P>
<P>2. <HI>Peri darllen yr Scrythyrau yn fynych yn y Teulu.</HI> Yr ydym ni yn darllen ddarfod gorchymmyn i bobl I&s;rael dan y Gyfraith &s;crifennu geiriau yr Arglwydd &acirc;r b&ycirc;&s;t eu Tai, fel y gellid eu darllen hwy yn fynych gan bawb o fewn y T&ycirc;. <HI>Deut.</HI> 6. 6, 9. Ar Apo&s;tol <HI>Paul</HI> a ddywaid, <HI>Pre&s;wylied Gair Cri&s;t ynoch.</HI> Col. 3. 16. Wrth Air Cri&s;t y mae'r Apo&s;tol yn meddwl Athrawiaeth yr Efengyl, yr hon a gyhoeddwyd gan Gri&s;t, ac &s;y yn gynnwy&s;edig yn y Te&s;tament H&ecirc;n a'r Newydd. <HI>Pre&s;wylied yr gair hwn,</HI> medd yr Apo&s;tol, <HI>ynoch,</HI> hynny yw, bod yn ymarfer llawer yn darllen y gair, megis yn eich Stefyll, felly yn eich Teu|luoedd; neu megis ac y mae <HI>Calvin&punc;</HI> yn ei ddeongli, Gw|newch y Gair yn gydnabyddus &acirc; chwi, drwy roddi a gwneuthur iddo groe&s;o yn eich teulu. Ond y&s;ywaeth! pa ddieithrad yw'r Gair ir rhan fwyaf o Deuluoedd? pa mor anfynych y darllennir ef yn ei plith hwynt? <HI>Os uffern a fydd y t&ycirc; lle ni ddarllenner yr Scrythyrau,</HI> Megis ac y dywaid <HI>Luther,</HI> Och pa nifer o deiau &s;ydd megis cyn|nifer o uffernau, o ddiffyg darllen yr Scrythyrau?</P>
<P>3. <HI>Gweddio beunydd yn &acirc; chyd&acirc;'u Teulu.</HI> Offrymmu A|berth foreuol a phrydnawnol o weddi a moliant i Dduw yn eu Teulu. O ran eich cynnhyrfu chwi yn well ir ddy|led&s;wydd hon o Weddi deuluaidd, yr hon a e&s;ceulufir yn dramawr, myfi a orchymynnaf i chwi ychydig Re&s;ymmau,</P>
<P><PB N="162" REF="85">1. <HI>Y cyntaf a gymmerir oddiwrth arfer y ffyddloniaid ym mh&ocirc;b oes.</HI> Yr ydym ni yn darllen mai arfer <HI>Abraham</HI> 1 ba le bynnag y deuai, ydoedd adeiladu allor i Dduw, lle y galwei efe gyd &acirc;'i deulu ar Dduw. <HI>Gen. 12. 8. a'r 13. 4. a'r</HI> 21. 33. Darllen hefyd yr ydym mai arfer <HI>Job</HI> ydoedd, fel y gellwch ei gael, <HI>Job</HI> 1. 5. Ac arfer <HI>Jo&s;ua,</HI> fel yr ym|ddengus yn ei dy&s;tiolaethiad ef, <HI>Ond myf<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">, mi a'm tylwyth a wa&s;anaethwn yr Arglwydd.</HI> Jo&s;. 24. 15. Yn y Te&s;tament Newydd mae coffadwriaeth am <HI>Cornelius, Ei fod ef yn &wcirc;r defo&s;ionol, ac yn ofni Duw, yngh&ycirc;d &acirc;'i holl d&ycirc;, ac yn gwe|ddio Duw yn wa&s;tadol.</HI> Act. 10 2. Yr hyn &s;ydd yn arwy|ddocau ei fod ef yn cynnal trefn wa&s;tadol mewn gweddi Yn awr y mae ty&s;tiolaeth o'r pethau hyn er addyfc i ni, fel y gallem ni felly &s;crifennu ar ol eu Copi hwy, drwy ddilyn eu &s;iampl hwy mewn dyled&s;wydd mor rhagorol.</P>
<P>2. Pob Mei&s;tr yn ei Deulu &s;ydd <HI>Frenin, Prophwyd,</HI> ac <HI>Offeiriad.</HI> Mae ef yn <HI>Frenin</HI> i lywodraethu ei Deulu, yn <HI>Brophwyd</HI> i ddy&s;cu ac athrawiaethu ei Deulu, ac yn <HI>Offeiriad</HI> i offrwm Aberth o Weddi a diolch, nid yn unic dro&s;to ei hun, ond hefyd dros bawb ar a orchymynnwyd iw lywodraeth ef&punc; Gan hynny gwybydded pob Mei&s;tred Teuluoedd, mai eu dyled&s;wydd hwy, yr hon a ofyn Duw ganddynt, yw nid yn unic gweddio ar eu pennau eu hu|nain (ac etto mi a fynnwn pe gwnai bawb hynny) eithr hefyd galw yngh&ycirc;d eu holl deulu, a b&ocirc;d yn enau iddynt at Dduw mewn gweddi, ir hyn y gellir eu hannog drwy ra&s;ol addewid Duw, <HI>Mai lle mae dau neu dri wedi ymgyn|null yn enw Cri&s;t, yno y bydd efe yn eu canol hwynt,</HI> Mat. 18. 20.</P>
<P>3. Mei&s;tr Teulu, drwy ei offrymmiad beunyddiol o fo|reuol a phrydnawnol Aberth o weddi a moliant, a wnaiff ei d&ycirc; <HI>yn d&ycirc; gweddi,</HI> neu yn <HI>Deml fechan,</HI> yr hon a leinw Duw &acirc;'i bre&s;ennoldeb. Ie T&ycirc; y Cri&s;tion a wneir drwy hyn yn Eglwys Dduw, wrth wa&s;tadol gyflawni dyled|&s;wyddau &s;anctaidd, yr hyn &s;ydd yn anrhydedd mawr i deulu.</P>
<P>4. Gweddiau Teulu ydynt <HI>foddion enwedigol i ddwyn ben|dith Dduw ar yr holl deulu,</HI> ac ar eu holl orchwylion cy|freithlon a gymmeront mewn llaw. Megis ac y bendi|thiodd
<PB N="163" REF="85">
Duw d&ycirc; <HI>Obed-Edom</HI> er mwyn yr Arch: felly y bendithia Duw y teuluoedd hynny yn yr rhai y gelwir ar enw Duw, 2 <HI>Sam.</HI> 6. 11. Canys Duwioldeb &s;ydd yn fu|ddiol i b&ocirc;b dim, yn gy&s;tal mewn teuluoedd, ac mewn un gymdeithas arall.</P>
<P>5. Rhe&s;wm arall a ellir ei gymmeryd oddiwrth y <HI>pe|rigl</HI> &s;ydd o e&s;ceulufo y ddyled&s;wydd hon o Weddi mewn Teulu, am fod y cyfryw rai yn &s;yrthio mewn perygl o lid a digofaint Duw, <HI>Tywallt dy l&icirc;d &acirc;r y Cenhedloedd y rhai ni'th adnabuant, ac ar y teuluoedd ni alwa&s;ant ar dy enw,</HI> medd y Prophwyd <HI>Ieremi.</HI> Pen. 10. 25. Y rhai 'n ei|riau ydynt yn cynnwys rhegfen ofnadwy yn erbyn pob teuluoedd-diweddi. Ac y mae iw nodi, f&ocirc;d y cyfryw rai ar &s;y yn e&s;ceulu&s;o y ddyled&s;wydd hon o weddi yn eu teulu, wedi eu cy&s;&s;ylltu &acirc;'r <HI>Cenhedloedd;</HI> a diammeu mai cymmwys iawn, canys ym mh&acirc; beth y maent hwy yn rhagori ar y Cenhedloedd, y rhai nid oes ganddynt gymmaint a ffurf Duwioldeb yn eu teuluoedd, ar y &s;awl y tywallta Duw ei l&icirc;d? Oh meddyliwch am hyn chwy|chwi bawb ar &s;ydd heb wneuthur dim cydwybod o we|ddio beunydd gyd &acirc;ch teuluoedd, y&s;tyriwch hyn yn dda, a go&s;odwch y peth at eich calonnau. Onid ydych chwi tan y felltith Brophwydol honno, ac yn hyrwym o gael tywallt ll&icirc;d a digofaint Duw, arnoch eich hunain, ac ar bawb ar &s;ydd yn perthyn i chwi? &s;ef eich Gwragedd, eich Plant, eich Gwei&s;ion, ie eich mar&s;iandiaeth oll a'ch golud hefyd? Da y gellir &s;crifennu ar ddry&s;au 'r cyfryw dai, fal y dywaid &ucirc;n, <HI>Arglwydd trugarh&acirc; wrthym;</HI> am fod yn &s;iccr nad yw pl&acirc; Duw chwaith neppell oddiwrthynt, ond yn agos attynt.</P>
<P>Gwrthddwediad. <HI>Yn fy nhybygoliaeth mi a glywaf ryw rai yn dywedyd, eu bod hwy yn cwbl goelio fod y ddyled&s;wydd yn angenrheidiol, ac a fynnent eu bod yn ei gwneuthur hi, eithr och! ni fedrant, ac nis gwyddant pa fodd i weddio.</HI></P>
<P><HI>Atteb.</HI> Myfi a gynghorwn y cyfryw rai i ddarllen rhyw weddi dda, yn hytrach nac e&s;ceulu&s;o y ddyled&s;wydd yn hollawl; canys llawer o Fei&s;tred Teuluoedd, y &s;awl ni fedrant ddychymmygu gweddi o honynt eu hunain, etto os cyfar&s;yddant &acirc; ff&ucirc;rf o weddi cyfattebol iw hacho&s;i
<PB N="164" REF="86">
on, a fedrant weddio yn galonnog ac yn ddifrifol. Er hynny ni fynnwn i iddynt hwy mor ymfodloni yn wa|&s;tad ar ddarllen ffurf gweddi, ond rhoddi cais ar we|ddio o honynt eu hunain heb lyfr. Ac o ran eich cym|morth yn hyn, cymmerwch y ddwy Hyfforddiad ymma,</P>
<P>1. Deliwch &s;ulw yn ofalus ar weddiau rhai eraill, eu trefn, a'u ffordd.</P>
<P>2. Deliwch &s;ulw ar eich pechodau eich hunain yn neilltuol, ac ar eich diffygion neilltuol, pa radau &s;ydd arnoch eu hei&s;iau, ac yr ydych iw chwennych. A hefyd deliwch &s;ulw ar fendithion neilltuol Duw a gyfrannwyd i chwi, a thrwy hynny y deuwch i allu gweddio eich hunain mewn rhyw fe&s;ur, drwy gyfaddef eich pechodau wrth Dduw, ac erfyn, megis am gael pardwn o honynt yn a thrwy haeddedigaethau Je&s;u Gri&s;t, felly am y cyfryw radau y byddo arnoch eu hei&s;iau. A phan fedroch chwi unwaith mewn dim me&s;ur gweddol weddio dro&s;och eich hunain, yna o fe&s;ur ychydig ac ychydig chwi &acirc; ellwch ddyfod i weddio <HI>g&ycirc;d &acirc;ch Teulu.</HI></P>
</DIV2>
<DIV2 N="28" TYPE="chapter">
<HEAD><HI>PEN XXVIII.</HI> Am Ddyled&s;wyddau Gwei&s;ion iw Mei&s;treid.</HEAD>
<P>WEdi dangos Dyled&s;wyddau Mei&s;treid tu ag at eu Gwei&s;ion, yn awr y deuwn at Ddyled&s;wyddau <HI>Gwei&s;ion tu ag at eu Mei&s;treid;</HI> y rhai a ellir eu dwyn i dri o bennau, hynny yw&punc; 1. <HI>&V;fydd-dod. 2. Diwydrwydd. 3. Ffyddlond&punc; b.</HI></P>
<P>I. <HI>&V;fydd-dod</HI> yw yr hyn y mae 'r Apo&s;tol St <HI>Paul</HI> yn ei fynych ddirio ar Wei&s;ion, megis Pen a phrif ddyled|&s;wydd. <HI>Ephe&s;. 6. 5. 6. Cal.</HI> 3. 22. Ac mewn gwirionedd nid oes neb or rhai I&s;elr&acirc;dd yn fwy rhwym i ufudd-dod n&acirc; Gwei&s;ion. Eich ufudd-dod chwi (Wei&s;ion) &s;ydd raid ei egluro mewn dau beth.</P>
<P>1. <HI>Drwy ufyddhau yn bry&s;ur i orchymmyn eich Mei&s;tred,</HI> Canys mewn gwirionedd priodol waith gw&acirc;s ydyw gw|rando ar eirchion ei fei&s;tr, ac ufyddhau yn bry&s;ur idd|ynt.</P>
<P><PB N="165" REF="86">2. <HI>Drwy ddiodilef argyoeddion a cheryddon yn oddefgar, ie er gwneuthur y cerydd ar gam, heh achos gyfiawn,</HI> yr hyn y mae 'r Apo&s;tol <HI>Petr</HI> yn ei ofyn yn eglur gan Wei&s;ion, canys medd efe, 1 <HI>Pet. 2. 18, 19, 20. Y gwei&s;ion byddwch ddaro&s;tyngedig gyd &acirc; ph&ocirc;b ofn, i'ch Mei&s;tred, nid yn unic ir rhai da a chyweithas, eithr i'r rhai anghyweithas befyd; ca|nys hyn &s;ydd ra&s;ol os yw n&ecirc;b o herwydd cydwybod i Dduw yn dwyn tri&s;twch, gan ddioddef ar gam. Oblegid pa gl&ocirc;d yw, os pan bechoch a chael eich cernodio, y byddwch dda eich amynedd? eithr os a chwi yn gwncuthur yn dda, ac yn dio|ddef, y byddwch dda eich amynedd, hyn &s;ydd ra&s;ol ger bron Duw.</HI> Ac os dylid dwyn yn oddefgar <HI>geryddon neu go&s;|pedigaethau anghyfion,</HI> yna yn fwy o lawer <HI>argyoeddion ang|hyfion.</HI> Eithr os bydd yr argyoeddiad neu 'r cerydd yn gyfion, yna y dylech chwi yn bry&s;ur wellhau a diwygio y pethau am y rhai ich argyoedder neu ich cerydder chwi yn gyfiawn. <HI>O ran y M&ocirc;dd y mae i &V;fudd-dod Gwei|&s;ion f&ocirc;d, yr Apo&s;tol a'i ge&s;yd ar lawr mewn amryw ymadro|ddion:</HI> Megis,</P>
<P>1. Rhaid yw iddo f&ocirc;d yn <HI>&V;fydd-dod p&ucirc;r.</HI> Hyn y mae yr Apo&s;tol yn ei o&s;od ar lawr mewn dau o ymadroddi|on yn yr &ucirc;n wers, <HI>Col.</HI> 3. 22.</P>
<P>1. Drwy ymw&acirc;d, <HI>Nid &acirc; llygad-wa&s;anaeth.</HI></P>
<P>2. Drwy Haeriad, <HI>Mewn &s;ymlrwydd calon.</HI></P>
<P><HI>Nid &acirc; llygad-wa&s;anaeth,</HI> yr hyn &s;ydd yn arwyddocau gwa&s;anaeth noeth oddiallan yn unic, i ryngu bodd i ly|gad d&ycirc;n, <HI>Eithr mewn &s;ymlrwydd calon,</HI> megis pe dyweda|fei, Na fydded eich Ufydd-dod yn <HI>rhagrithiol,</HI> yn unic er mwyn cael ei weled gan eich Mei&s;tred, eithr bydded <HI>mewn gwirionedd ac uniondeb calon,</HI> gan wneuthur gwa&s;a|naeth i'ch Mei&s;treid ym mhurdeb eich calonnau, heb na ff&ucirc;g na rhagrith, gan lafurio a gweithio yn ab&s;ennol|deb eich Mei&s;tr yn gy&s;tal ac yn ei bre&s;ennoldeb ef, gan gofio fod llygad Duw arnoch chwi yn wa&s;tadol.</P>
<P>2. Rhaid ich ufydd-dod chwi f&ocirc;d <HI>yn gydwybodus, er mwyn cydwybod,</HI> am fod yr Arglwydd yn ei ofyn oddiar eich dwylo chwi; cymmaint a hynny y mae yr Apo&s;tol yn ei adrodd, <HI>Col.</HI> 3. 23. canys wrth lefaru wrth Wei|&s;ion, y mae ef yn dywedyd, <HI>Pa beth bynnag a wneloch,</HI>
<PB N="166" REF="87">
<HI>gwnewch o'r galon, megis i'r Arglwydd,</HI> fel pe dyweda&s;ei, Pa wa&s;anaeth bynnag a wneloch i'ch Mei&s;tred, gwnewch&punc; ef er mwyn yr Arglwydd, oblegit darfod iddo ef ei or|chymmyn, ac am hynny gwnewch ef o ran cydwybod i Air a gorchymyn Duw, yr hwn &s;y yn gofyn gennych wneuthur gwa&s;anaeth ac ufydd-dod p&ucirc;r i'ch Mei&s;tred, canys hyn a'ch cynnhyrfa iw wneuthur ef yn y modd gorau y medroch, fel y byddo ef felly yn gymmeradwy gan Dduw, ac y gobrwyo ef chwithau am dano.</P>
<P>3. Rhaid ich ufydd-dod f&ocirc;d <HI>yn hollawl i b&ocirc;b peth ar a ofynnant gennych;</HI> a hynny y mae 'r Apo&s;tol yn ei adrodd, <HI>Col.</HI> 3. 22. <HI>Y Gwei&s;ion,</HI> medd ef, <HI>ufyddhewch ym mhob peth i'ch Mei&s;treid,</HI> hynny yw, nid yn unic yn y cyfryw be|thau ar &s;y yn ymddangos yn hawdd&punc; ac yn rhyngu b&oacute;dd i'ch meddwl chwi yn fwyaf, ond pa beth bynnag a or|chymmynant i chwi, a hynny heb f&ocirc;d yngwrthwyneb i Air Duw, ond &s;y ynddo ei hun yn one&s;t ac yn gyfreith|lon; canys os gorchymynnant i chwi ddywedyd celwydd, tyngu, neu arfer pwy&s;au a me&s;urau anghywir, y rhai ydynt bethau y mae Duw yn ei gwarafun, ni ddylech chwi yn hynny mor ufyddhau iw gorchymynion hwynt, ond dywedyd wrthynt, fal y dywedodd <HI>Io&s;eph</HI> wrth ei Fei&s;tres; <HI>Pa fodd y gallaf wneuthur y mawrddrwg hwn, a phechu yn erbyn Duw?</HI> Er b&ocirc;d <HI>Io&s;eph</HI> yn w&acirc;s iw Fei&s;tr, er hynny ni fyddei ef yn w&acirc;s i drachwantau ei Fei&s;tres.</P>
<P>II. Dyled&s;wydd arall &s;y yn perthyn i Wei&s;ion yw, <HI>Di|wydrwydd yn dwyn gwaith a gorchwyl eu Mei&s;treid i ben,</HI> heb ddim godechial, neu feddwl am eu he&s;mwythdra a'u ple&s;er eu hunain; eithr megis ac y mae eu cryfder hwy a'u ham&s;er yn eiddo eu Mei&s;treid, felly y dylent hwy o&s;od allan eu cryfder a gwneuthur defnydd o'u holl am|&s;er yn-gwa&s;anaeth eu Mei&s;tred; eu holl am&s;er, meddaf, oddieithr rhyw gyfran o hono o ran eu dirgel ddefo&s;i|onau, yn enwedigol eu Boreuol a'u Prydnawnol Weddi|au at Dduw; canys rhaid yw i Wei&s;ion edrych am waith eu Mei&s;tr nefol, yn gy&s;tal ac am waith eu Mei&s;tr daiarol, a gwneuthur cymmaint cydwybod o gyflawni eu dyled&s;wydd iddo ef, ac iw Mei&s;tr yn &ocirc;l y cnawd; canys mewn gwirionedd, yr Arglwydd yw 'r <HI>Mei&s;tr goreu,</HI> yr
<PB N="167" REF="87">
hwn &s;ydd yn rhoddi y <HI>cyflogau goreu,</HI> ar <HI>gwobrwyon he|laethaf.</HI></P>
<P>III. Dyled&s;wydd arall yw <HI>Ffyddlondeb.</HI> Mae yn rhaid i Wei&s;ion ddangos pob ffyddlondeb iw Mei&s;tred, fel y mae'r Apo&s;tol yn adrodd&punc; <HI>Tit.</HI> 2. 10. Yr <HI>ymddiried</HI> hwnnw a ro|ddir mewn Gweifion, ar <HI>cyfrif</HI> a ofynnir ganddynt &s;ydd yn gofyn ffyddlondeb. Onid c&ocirc;f gennych beth a ddy|wedodd yr Arglwydd wrth ei Oruchwiliwr, <HI>Dyro gyfrif o'th oruchwiliaeth?</HI> Luc. 16. 2. Ac oni alwyd y gwei&s;ion y rhoddwyd y talentau iddynt i gyfrif am danynt? <HI>Mat&punc;</HI> 25. 19. Pa fodd gan hynny y mae yn perthyn i bob Gwei&s;ion fod yn ffyddlon iw Mei&s;tred, yr hyn a ddylent hwy ei ddangos yn eu <HI>geiriau</HI> a'u <HI>gweithredoedd.</HI></P>
<P>1. <HI>Mewn geiriau,</HI> heb lefa&s;u e&s;cu&s;odi un weithred an|arddelus drwy ddywedyd celwydd, yr hyn yw chwanegu pechod at bechod; y&s;tyried pob Gwei&s;ion celwyddog y farnedigaeth ofnadwy a wnaethpwyd ar <HI>Gehezi,</HI> yr hwn pan ofynnodd ei fei&s;tr iddo <HI>pa le y bua&s;ei,</HI> yn ebrwydd efe a'i hattebodd ef &acirc; chelwydd, gan ddywedyd, <HI>Nid aeth dy w&acirc;s nac ymma na thraw; ar yr hyn yr aeth ef allan o'i &wcirc;ydd ef, yn wahanglwyfus cyn wynned ar eira,</HI> 2 Bren. 5. 25, 27.</P>
<P>2. <HI>Mewn gweithredoedd,</HI> a hynny amryw ffyrdd,</P>
<P>1. Heb fod yn cyfrannu da eu Mei&s;tred yn &ocirc;l eu hew|yllys eu hunain, naill ai iddynt eu hunain, drwy gym|meryd mwy nag a ganiadheir iddynt, neu i eraill, drwy roddi ymmaith un rhan o honynt. Mae bagad o Wei&s;ion yn tybied y gallant hwy yn gyfreithlon roddi bwydydd, neu ryw bethau eraill o'r eiddo eu Mei&s;treid i'r tlodion; eithr er gallu o honynt ddwyn ar ddeallt iw Mei&s;tred neu eu Mei&s;tre&s;au f&ocirc;d y cyfryw bethau yn y t&ycirc; ar &s;ydd yn gymmwys iw rhoddi, a hefyd Pwy yw y &s;awl &s;ydd gymmwys i dderbyn y cyfryw elu&s;enau; er hynny nid oes ganddynt ddim awdurdod o honynt eu hunain i ro|ddi dim o eiddo eu Mei&s;tred; <HI>ac nid yw lliw o Gariad e&s;cus da yn y byd tros Ladrad.</HI></P>
<P>2. Heb f&ocirc;d yn dirgel y&s;gyflio neu chwiwo a darngu|ddio dim o dda eu Mei&s;tred iw rhaid neilltuol eu hu|nain, yr hyn y mae 'r Apo&s;tol yn eglur yn ei gondem|nio
<PB N="168" REF="88">
mewn gwei&s;ion, <HI>Tit.</HI> 2. 10. Gwybydded pob gwei&s;ion y&s;peilgar, <HI>fod llyfr yn llawn Melltithion a Phl&aacute;au yn erbyn pob un a ledratto, neu a dyngo, yr hwn &s;ydd Lyfr ehelaeth, a'i h&ycirc;d yn ugain cufydd, a'i l&ecirc;d yn ddeg cufydd, ac er hynny yn llawn Melltithion y rhai a ddeuant yn bry&s;ur arnynt hwy, megis ac y llefara'r Prophwyd</HI> Zachariah, <HI>Pen.</HI> 5. 2, 3, 4.</P>
<P>3. Eithr yn hytrach rhoddi cais a'r gadw, a chynny|ddu golud eu Mei&s;tred drwy bob moddion da a chy|freithlon. Fal hyn y mae 'r Apo&s;tol <HI>Paul</HI> yn adrodd dy|led&s;w ddau Gwei&s;ion, <HI>Tit.</HI> 2. 10. <HI>Nid yn darnguddio, ond yn dangos pob ffyddlondeb da;</HI> &s;ef, iw Mei&s;tred, yn chwanegu eu golud hwynt, yr hyn a ganmolir yn fawr yn y Gwas hwnnw yn y Ddammeg, am yr hyn y derbyniodd ef gan ei Arglwydd a'i fei&s;tr, <HI>nid yn unig gl&ocirc;d ra&s;u&s;ol,</HI> yn y gei|riau hyn, <HI>Da, w&acirc;s da a ffyddlon, buo&s;t ffyddlon ar ychydig,</HI> eithr hefyd <HI>wobrwyad helaethlawn,</HI> yn y geiriau ne&s;&s;af, <HI>Mi a'th o&s;odaf a'r lawer; d&ocirc;s i mewn i lawenydd dy Arglwydd. Mat.</HI> 25. 21. Yr hwn gan hynny &s;ydd ffyddlon ar ychydig, &s;y yn cymmeryd y ffordd oreu mewn llaw i ddyfod i gael ei o&s;od ar lawer, os gwel yr Arglwydd hynny yn dda iddo ef.</P>
</DIV2>
<TRAILER>DIWEDD.</TRAILER>
</DIV1>
</BODY>
</TEXT>
</EEBO>
</ETS>
