<!DOCTYPE ETS PUBLIC "-//UMDLPS//DTD EEBOPROOF 2.0//EN">
<ETS>
<TEMPHEAD>
<REVDESCR>
<CHANGE>
<DATE>2009-05-21</DATE>
<RESPSTMT>
<NAME>Morfudd Jones</NAME>
<RESP>MURP</RESP>
</RESPSTMT>
<ITEM>*Added TYPEs to DIVs in order to validate.
*Proofed title page(s).
*Checked ^s.
*Reviewed structure.
*Checked division-marking material at heads and feet of divisions (HEADS, etc.).
*Checked for signatures.
*Checked placement and completeness of PBs.
*Checked for damage GAPs, #s,  --s.
*Corrected $.
*Converted __ $s to <GAP DESC="illegible" EXTENT="">.
*Checked spacing of foreign GAPs.
*Checked for EPIGRAPHs and ARGUMENTs.
*Checked for startqs, endqs, oe, ae, q;s, and Qs.
*Checked proofsheets and made corrections found there.
*Checked for CLOSERs, TRAILERs, and BYLINEs.
*Siecio am mac yn lle mae.
*Siecio am cu yn lle eu, a ci yn lle ei.
*Siecio TEXT LANG="wel"
*DONE.</ITEM>
</CHANGE>
</REVDESCR>
</TEMPHEAD>
<EEBO>
<IDG S="marc" R="AB" ID="A80215">
<STC T="W">C5495A</STC>
<BIBNO T="oclc">43663247</BIBNO>
<VID>171993</VID>
</IDG>
<TEXT LANG="wel">
<FRONT>
<DIV1 TYPE="title page">
<PB REF="1">
<PB REF="1" MS="y">
<PB REF="2" MS="y">
<PB REF="2">
<P>TEG RESYMMEU Offeiriad Pabaidd WEDI EI HATTEB GAN BROTESTANT <HI>Eglwys Loegr.</HI></P>
<P>A gyfieithwyd gan <HI>W. J.</HI></P>
<P>Preintiedig yn <HI>Llundain</HI> dros <HI>R. Clavell</HI> dan Lun y <HI>Paun</HI> ym Mynwent Sant <HI>Pawl.</HI> 1686.</P>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="preface">
<PB REF="3" MS="y">
<PB REF="3" MS="y">
<HEAD>AT Y DARLLENNYDD.</HEAD>
<P>YN yr <HI>Ymddiddanion</HI> a ganlyn (er nid y cwbl etto) y pwyntieu mwyaf pwysfawr ymha rai y mae Eglwys <HI>Rhufain</HI> mewn gwahani|aeth oddiwrth Eglwys <HI>Loegr</HI> ydynt yn gryno ag yn eglur wedi ei Hymre&s;ymmu: fal tra &s;yddo ei <HI>Rhufeinaidd nege&s;&s;eu|wyr</HI> yn Llafurio trwy ei <HI>Traethodion</HI> by|chein, ai <HI>Hegwyddorion</HI> byrrion a Breintir beunydd ag a ddanfonir ar led i hudo'r Fath wannaf o <HI>Brote&s;tanniaid,</HI> y byddant hwytheu barod a byrr a chy&s;tawn attebion yw twyllre&s;ymmeu arferol nhw. Ei rhuthr hwy fydd gann mwyaf yn y tywyllwch, A chan mai Ammho&s;&s;ibl ydyw bod bob am&s;er gyda phob un or rhai y maent hwy yn cymeryd poen iw denu i
<PB REF="4">
mewn attynt, fo welwyd yn gymwys o&s;od allan y <HI>Llawlyfr</HI> bychan yma i nerthu y &s;awl &s;ydd wedi ei Hamgylchu. &s;al y byd|dant barod bob am&s;er iw hymddiffin ei hunain: ir cyfryw ddiben y mae'r <HI>Y&s;cry|thur</HI> lan wedi i gorchymmyn ini yn y fan yma megis <HI>Eurfaen</HI> i wirio ein Hathrawiaeth ni, ag i Ddatcuddio ei Llygredigaetheu nhwytheu: A pha mwyaf y byddo ei heuogrwydd yn ei gyrru nhw i ffoi oddiwrthi hi, fwyfwy y dylae ein perffeithrwydd ninneu wneuthyd ini lynu wrthi hi. Am fod hon yn Llaw pob <HI>Prote|&s;tant,</HI> ag mae cymmaint a chynnifer o lefoedd eglur ynddi yn Condemnio Opi|niwneu ag arferion <HI>Eglwys Rhufain,</HI> ag nad rhaid wrth gyfarwyddyd na dealltwriaeth mawr yn y byd i weled ei gwahaniaeth nhw oddiwrth <HI>Air Duw;</HI> Ag nid eill holl ddy&s;ceidiaeth a chelfy|ddyd ei Hathrawon mwyaf nhw ei cuddio rhag ymofynnydd Di&s;yml one&s;t, a gy|mero ond y boen i Ddarllen y Duwiol, Digyfnewidiol, a Didwyll <HI>Lyfr Duw.</HI> Mi a wn ei bod nhw yn haeru, yn en|wedig wrth y rhai Anllythyrennog, fod holl hynafiaeth yn eglur gyda nhw; ond goreu ir &s;awl nid ydynt gydnabyddus a
<PB REF="4">
hen Athrawon, adel y gofal hwnnw i <HI>Weinidogion Eglwys Loegr,</HI> pa rai bob am&s;er hyd yn hyn, ai cura&s;ant wrth ym drechu ar arf honno hefyd. A chan y gallwn ni brofi yn gy&s;tadl drwyr <HI>Y&s;crythur</HI> a <HI>Hyna&s;iaeth</HI> fod yr holl Byncieu newydd ag a chwanega&s;ant nhw at ei ffydd yn dwyllodrus ag yn gelwyddog; ond maent hwy yn cyfaddeu fod yr holl <HI>Byncieu</HI> hynny or <HI>ffydd</HI> yr ydym ni yn ei dal megis yn Anghenrhaid i Jechydwriaeth yn gy|wir: A diammeu mai ein <HI>Crefydd</HI> ni, yn yr hon y mae pob-tu yn cyttuno, ydyw yr <HI>Grefydd</HI> buraf: Drachefn mai Did|wyll eirieu yr Y&s;crythur lan a wiria ein Crefydd ni; Ond yr holl <HI>Byncieu</HI> hynny ymha rai y maent hwy yn gwahanu oddiwrthym ni nid ellir profi monynt ond trwy eiliw traddodiadeu, rhai o honynt &s;ydd yn eglur yngwrthwyneb i Scrifennedig air Duw. Yr <HI>Y&s;crythur</HI> ni wnaethpwyd gennym ni, ond gan <HI>Dduw</HI> y <HI>Gwirio|nedd;</HI> Ag nid nyni yn unig, ond nhwytheu hefyd, a phob Cri&s;tion &s;ydd yn addeu mai gair ag <HI>ewyllys Duw</HI> ydyw, ag mae hon yn eglur on tu ni: ond y tra|ddodiadeu rheini oddiwrth ba rai y maent hwy yn cymeryd ei ty&s;tiolaeth ydynt oi
<PB REF="5" MS="y">
g<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">neuthuriad ei hunain, ag yn ei cad|<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">aeth ei hunain; Nid oes Gri&s;tnogion eraill yn y byd yn bodloni iddynt, ae nid oes gennym ni ond ei gair nhw ei hunain yn ei hachos ei hunain i brofi ei cywirdeb nhw. Ag o herwydd fod y peth fal hyn yr wyfi'n gobeithio na thwyllir neb byth i ymadel a <HI>Chrefydd</HI> bur, eglur, a didwyll, yr hon a orchymmynnodd Duw i hun, am Grefydd Amhur, Dwyllodrus, ag Anhybrawf, yr hon nid yw ddim am|gen na dynol Ddychymmyg, fal yr ymdden|gys yn fwy helaeth yn y Do&s;parthiadeu &s;ydd yn canlyn.</P>
</DIV1>
</FRONT>
<BODY>
<DIV1 TYPE="discourse">
<PB REF="5" MS="y">
<HEAD>CYDYMDDADL RHWNG Offeiriad Pabaidd A PHROTESTANT O <HI>Eglwys Loegr.</HI></HEAD>
<P><LABEL>Offeiriad Pabaidd.</LABEL> <HI>O</HI> Ba Grefydd yr ych chwi?</P>
<P><LABEL>Prote&s;tant.</LABEL> Or &ucirc;n Grefydd ag a ddy&s;godd Cri&s;t a'i Apo&s;tolion, yr hon y mae Eglwys <HI>Loegr</HI> yn i chyfaddeu, o ba un yr wyfi yn aelod.</P>
<P><LABEL>Off. Pabaidd.</LABEL> Pa fodd y gwyddoch chwi mat yr Grefydd yr ydych chwi yn i chyfaddeu ydyw yr un ag a Ddy&s;cwyd gan Gri&s;t a'i Apo&s;tolion?</P>
<PB N="2" REF="6" MS="y">
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Trwy'r Y&s;crythyreu y rhai a adaw&s;ant hwy ar ei hol.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Pa fodd y gellwch chwi Ddywe|dy<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> mai nhw a Scrifennodd ag a Adawodd y Llyfr hwnw oi hol?</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Mae'r Llyfr yn deilwng or cyfryw Aw|<GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters">iaid, a holl Gri&s;tnogion (er ei bod yn An|ghyttuno mewn petheu eraill) ydynt yn cyttuno <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> hyn, ag ni feiddiwch chwitheu wadu monaw.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Nid ydym ni yn gwadu mo hynny: Dywedyd yr ydym ni yn unig y dylaech chwi gydnabod mai gan <HI>Eglwys Rhufain</HI> y derbynia&s;och chwi y Llyfr hwn ag mai ganddi hi y bydd rhaid i chwi ddeallt i ddeongliad ai y&s;tyriaeth ef?</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Fe'gadwyd y Llyfr yma ymhob Eglwys Gri&s;tionogawl ond nyni ai derbynia&s;om gan y Prote&s;tanniaid daionus rheini ai troe&s;ant yn <HI>Gym|raeg;</HI> pan y cadwodd eich Offeirladeu chwi ef (fal y clywais i) yn <HI>Lladin,</HI> ai attal oddiwrth y fath wr Di&s;yml a myfi, tra fuont yn rheoli yn ein plith ni.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Er yddynt wneid felly 'roedd hyn|ny yn unig rhag ofn i chwi wyrdroi'r Y&s;crythyreu ich dini&s;tr eich hunain, <HI>2 Pet. iii. 16.</HI></P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Mae'r perygl hwnnw yn unig mewn rhai manneu anhawdd ei deallt y rhai y gallafi yn ddigon diberygl fod heb ei gwybod: Ond ymhob peth Anghenrhaid i Jechydwriaeth mae mor eglur ag y pair ddeallt i rai annichellgar, <HI>P&s;al.</HI> cxix. 130. Am hynny 'rwy&s;i yn hyttrach yn cre|du mai cuddio'r cwbl a wnaethant rhagom ni, rhag ini weled ei &s;iommedigaeth nhw; o ran pa mwyaf a ddarllenwyf or Y&s;crythur llai 'rwy 'n hoffi eich crefydd chwi.</P>
<P><PB N="3" REF="6" MS="y">
<LABEL>Off. Pab.</LABEL> Ond ydyw hi yn rhyfyg maw ynoch chwi (yn wr Llyg) ddarllen y peth ni fe|drwch i jawu ddeallt?</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Nid ydyw hi ryfyg yn y byd ufuddhau gorchymmyn Cri&s;t yr hwn &s;ydd yn peri ini <HI>Chwilio yr Y&s;crythyreu, Joan.</HI> v. 39. ag yn dywedyd mai ei&s;ieu gwybod yr Y&s;crythyreu ydwy 'rachos o amryfu|&s;edd, <HI>Math.</HI> xxii. 29. Ag yr ydys yn canmol y <HI>B&aelig;reaid</HI> am brofi Athrawiaeth yr Apo&s;tolion wrth yr Y&s;crythyreu: <HI>Act.</HI> xvii. 11. Diau bellach os oes gennym ni orchymmynion a &s;iampleu i ddarllen yr Y&s;crythur, rhaid yw meddwl y gallwn ni mewn rhyw fe&s;ur ei deallt.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Wele, yr ydych chwi yn darllen y bydd Cri&s;t gyd ai Eglwys hyd ddiwedd y byd, <HI>Math. xxviii. 20.</HI> Am hynny chwi ddylaech goelio mai'r Eglwys Gatholic yn unig eill roddi ichwi jawn ddeall<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">wriaeth yr Y&s;crythyreu.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Yr ydwyfi 'n coelio hyn, ag yr wyfi yn ae|lod or Eglwys Gatholic yma a gwedi fy jawn fedyddio iddi; ag yn dal yr un Byncieu or Ffydd ag er y cynfyd yn gyffredinol a gredwyd ynddi, felly yr wyfi mor debygol i ddyfod i ddeallt jawn Synwyr yr Y&s;crythyreu, a neb eraill.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Nid felly trwy eich cennad, nid ydych chwi yn aelod yn y byd o Eglwys <HI>Rhufain,</HI> yr hon a brofa fi fod yr Eglwys Gatholic honno, y crybwyllwyd am deni yn y 3 Chredo, ag yn ol hynny nid eill fod gennych chwi nag jawn Syn|wyr yr Y&s;crythyreu na chwaith bod yn gadwedig allan or Eglwys Gatholic yma.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Mi a roddaf l&ecirc; ir hyn &s;ydd yn canlyn, pan brofoch chwi yr hyn &s;y 'n myned or blaen,
<PB N="4" REF="7">
ond na feddyliwch chwi a cyttunafi a chwi heb ddim prawf, fal y mae eich Offeiriadeu arferol o wneuthur.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Nid wyfi 'n tybied y rhaid fawr brofi ar hyn, o ran y mae mor eglur ag ydyw fod yr Y&s;crythur ym mhreint.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Nid eill hynny mor b&ocirc;d, am nad oes neb yn cei&s;io nag yn gallel gwadu fod yr Y&s;crythur ym mhreint; ond mae'r rhan fwyaf o Gri&s;tnogion yn dal nad Eglwys <HI>Rhufain</HI> ydyw'r Eglwys Gatholic, je ag yn dywedyd mae ynfyd yw taeru fod rhan yn gwbl, neu neilltuol yn gyffredinol; Ag am hynny rhaid yw dyfod a phrawf da or Y&s;crythur (yr hon y mae'r holl Gri&s;tnogion yn cyfaddeu ei bod yn air Duw) cyn y gellir fy nwyn i goelio y gadewiff Cri&s;t (yr hwn a fu farw dros ei holl Eglwys) i dair rhan o bedair or rhai a brynodd efe, fod yn golledig 'o ei&s;ieu coelio'r Opiniwn yma, fal yr ydych chwi yn Anrhe&s;ymmol yn taeru.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Wele, ich bodloni chwi mi a gy|mera arnafi brofi mai St. <HI>Peder</HI> oedd Bennaeth yr Apo&s;tolion: a darfod i Gri&s;t roi iddo ef agori|adeu Teyrnas nefoedd, ag Adeiladu ei Eglwys arno ef megis ar Graig, ag mai E&s;cob <HI>Rhufain</HI> ydyw Etifeddwr &s;wydd a braint St. <HI>Peder,</HI> a Phenn ar yr Eglwys honno a Addawodd Cri&s;t i thywys i bob gwirionedd, ag yna rhaid i chwicheu gredu mai Eglwys <HI>Rhufain</HI> ydyw yr Eglwys Gatholic honno y crybwyllwyd am deni yn y Credeu.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Yr'wyfi yn gobeithio y rhowch chwi imi gennad i wrando ag i brofi eich Siampleu chwi, a than yr ammod hwnnw er 'tolwg ewch rhagoch.</P>
<P><PB N="5" REF="7">
<LABEL>Off. Pab.</LABEL> Ond ydyw'r Y&s;crythyreu trwy hen|wi St. <HI>Peder</HI> yn y lle cyntaf, yn dangos mai efe oedd y Pennaf or Apo&s;tolion?</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Mae hyn yn dangos i fod ef yn Apo&s;tol Ardderchog, ond nid yw hyn yn rhoddi iddo ddim Uchafiaeth goruwch y lleill, oblegyd mae Cri&s;t yn ei gwneuthyd hwy oll yn gyd-farnwyr i gyd|ei&s;tedd ar ddeuddeg gor&s;edd, <HI>Math.</HI> xix. 28. ag yn gorchymmyn na bo ir un o honynt gymeryd Ucha|fiaeth yn y byd goruwch y lleill; ag er bod yr am&s;er hynny un Emrodr goruwch llawer o Dy|wy&s;ogion &icirc;s a gwaelach, Cri&s;t a ddywaid, nid felly y byddeu ymmhlith i Apo&s;tolion, <HI>Math.</HI> xx. 26. <HI>Luc.</HI> xxii. 26. Ag ni b'a&s;&s;eu St. <HI>Jaco</HI> yn araeth mor hyf ger bron St. <HI>Peder</HI> yn Senedd <HI>Caer&s;alem, Act.</HI> xv. 13. neu St. <HI>Pawl</HI> mor gyhoedd yn i wrthwynebu ef, ped f'a&s;&s;eu Cri&s;t wedi i wneyd ef yn Benn ar yr holl Apo&s;tolion, <HI>Gal.</HI> ii. 11, 14.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Ond ydych chwi yn darllen, mai iddo ef yn gyntaf, ag yn unig y rhoddodd Cri&s;t agoriadeu teyrnas nefoedd, ag a Addawodd A|deiladu i Eglwys arno ef megis ar Graig mor gadarn nad alleu pyrth Vffern mor gorchfygu, <HI><HI>Math.</HI> xvi. 18.</HI></P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Nid wyfi 'n darllen yn y lle hwnnw o St. <HI>Mathe</HI> xvi. 19. ddarfod i Gri&s;t roi, ond yn unig addaw rhoi, iddo yr agoriadeu rheini ar ol hynny; yr hon Addewid a wnaeth efe ir holl Apo&s;tolion hefyd, <HI>Math.</HI> xviii. 18. a phan gyflownodd efe hynny, 'fo roddodd Swydd yr Agoriadeu i bawb o honynt fal ei gilydd, <HI>Joan.</HI> xx. 22, 23. Ar Gyffes St. <HI>Peder</HI> ai Ffydd, ag nid ar i Ber&s;on ef yr adeiladodd
<PB N="6" REF="8">
Cri&s;t i Eglwys, gan y gwelwn ni i byrth Uffern yn fuan orchfygu yw erbyn ef; yn gyntaf trwy ei waith ef yn cei&s;io temptio Cri&s;t, i beidio a di|oddeu, <HI>Math.</HI> xvi. 22. ag yn ail trwy i waith yn i wadu ef a llawer rhegfa, <HI>Math.</HI> xxvi. 24. Ond pe caniadhawn 'i ichwi yr holl Flaenoriaeth yr ydych chwi yn i phentyrru ar St. <HI>Peder,</HI> heb ddim ty&s;tiolaeth allan o air Duw, ni wirieu hynny mo gyfiawnder y P&acirc;b yn unig ir cwbl.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Gwneiff yn ddiau; am mai E&s;cob <HI>Rhufain</HI> yn ddiammeu ydyw Etifeddwr St. <HI>Peder,</HI> ag am hynny Ficar i Gri&s;t, a Phennaeth yr Eglwys Gatholic.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Mae gan E&s;cob <HI>Antioch</HI> well achos i fod yn Etifeddwr St. <HI>Peder,</HI> oblegyd mae'r Y&s;crythur (yr hon nid yw yn unlle yn crybwyll fod St. <HI>Peder</HI> yn <HI>Rhufain</HI>) yn dywedyd yn eglur i fod ef yn <HI>Antioch:</HI> Ond ped fae E&s;cob <HI>Rhufain</HI> yn Etifeddwri St. <HI>Peder,</HI> nid alleu hynny wneyd mo honaw ef yn Benn ar yr holl Eglwys Gatholic, oblegyd ni Anturiodd St. <HI>Peder</HI> erioed y fath D&icirc;tl neu Awdurdd iddo i hun; ond gwir yw, efe oedd Apo&s;tol priodol yr <HI>Iuddewon</HI> credadwy y rhai oedd wedi ei henwaedu, <HI>Gal.</HI> ii. 7. ag attynt hwy y mae efe yn Scrifennu: Ag nid ydyw Cri&s;t mewn lle yn y byd yn dywe|dyd y gadaweu efe neb rhyw un Bennaeth ar y ddaear, neu y rhoe efe orchymmynion ir holl Gri&s;tnogion i ufuddhau neb rhyw &ucirc;n Apo&s;tol.</P>
<P><LABEL>Off. Pab</LABEL> Yr ydym ni yn credu mai E&s;cob <HI>Rhufain</HI> ydyw Etifeddwr &s;wydd a braint St. <HI>Peder,</HI> ag os felly pa fodd y geill ein Harglwydd wneyd i Addewid yn dda: &s;ef bod gydai Eglwys hyd
<PB N="7" REF="8">
ddiwedd y byd, oni wneiff efe Etifeddwr &s;wydd a braint S. <HI>Peder</HI> mor &s;iccr ag oeddd St. <HI>Peder</HI> i hun trwy i gynnorthwy ai bre&s;ennoldeb ef?</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Os Canniatthawn ni i Apo&s;tol wedi ei y&s;|prydoliaethu yn rhyfeddol ag y&s;pryd Duw fod yn ddigamgymeriad ag heb fod yn ddaro&s;tyngedig i gam&s;ynniad er mwyn &s;efydlu'r Ffydd ag Y&s;crifennu i rheol hi; Nid oes achos yn y byd i Any&s;prydol Etifeddwyr i &s;wydd ai fraint ef yr awron gael y fath Ragorfraint wedi darfod &s;efydlu 'r Ffydd. Canys yna rhaid fua&s;&s;eu i E&s;cobion <HI>Antioch, Caer&s;alem,</HI> ag <HI>Alexandria,</HI> fod yr awron yn ddigamgymeriad nhwytheu. Ag nid i St. <HI>Peder</HI> neu ryw un Apo|&s;tol yn unig y mae Cri&s;t wedi gwneyd i Adde|wid, ond ir holl Eglwys Gatholic; fal tra y ced|wir y w&icirc;r Ffydd yn un neu ychwaneg o Eglwy|&s;ydd, mae Addewid Cri&s;t wedi i gwneyd yn dda, er i rai Eglwy&s;ydd neilltuol eraill &s;yrthio ymmaith.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Yr Eglwys Gatholic yn y Credo ydyw'r Eglwys Apo&s;tolaidd, ag fo addawyd ir Apo&s;tolion y tyw<GAP DESC="illegible" REASON="missing" EXTENT="1 letter">&s;eu efe nhwi bob gwirionedd, <HI>Joan. xvi. 13.</HI> yr hon Flaenoriaech &s;ydd yn perthyn i <HI>Rufain,</HI> gan mai hi yr awron ydyw yr unig Eglwys&punc; Rydd ag Apo&s;tolaidd trwy yr byd.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Yr holl Eglwy&s;ydd trwy'r byd a blan|nwyd ar y cyntaf naill ai yn ebrwydd gan yr A|po&s;tolion ei hunain ai gan rai eraill drwy ei Hy|fforddiad nhw, a diammeu ddarfod i Gri&s;t wneyd yr Addewid yma yn dda yw Apo&s;tolion y rhai a dywy&s;wyd i bob gwirionedd: A thra glyno un Eglwys Neilltuol wrth y gwirionedd a ddy&s;codd yr Apo&s;tolion, mae'r Addewid byth yn dda ir Eglwys honno; Ag'fo fu llawer o Eglwy&s;ydd A|po&s;tolaidd
<PB N="8" REF="9">
tan Emrodrwyr Paganaidd, ag a eill fod yr awron tan y Tyrciaid; nid braint am&s;erol ond glynu wrth Athrawiaeth yr Apo&s;tolion &s;ydd vn gwneyd Eglwys neilltuol Arbennig yn Apo&s;to|laidd, ag a wnaeth alw yr holl Eglwys Gatholic &s;elly ar y cyntaf pan wnaethpwyd y Credo.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Pa fodd bynnag, rhaid ichwi wybod mai callaf i Ddyn gymeryd y ffordd oreu ei ddyfod i wybodaeth y gwirionedd; yrawron y fford &s;iccraf a haw&s;af ir Bobl i ddyfod i wybod hyn yma ydyw credu fal y mae'r Eglwys yn credu.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Nid yw hi na chyn haw&s;ed na chyn &s;iw|red ffordd a chwilio yr Y&s;crythyreu.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Dyma deirni rhyfedd! ond ydyw yn haws gadel ich Bugeiliaid (&s;ydd trwy ei Proffes wedi ei go&s;od i hynny) farnu yn achos y Ffydd, nag ichwi gymeryd y boen iw chwilio nhw allan or Y&s;crythyreu.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Nid yw yr hyn yr wyfi yn i Daeru mor rhyfedd ag ydyw ef w&icirc;r, o ran mae yn Anhaw|&s;ach ir fath Ddyn ag ydwyfi, wybod pa beth y bytho yr Bugeiliaid hynny yn ei farnu yn y pe|theu yma, nag i wybod y peth a ddywed yr Y&s;crythur am danynt hwy.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Oni roes Cymmanfeydd hyn i lawr, ag onid ydyw'r Pab bob am&s;er yn barod i egluro gwir Feddwl yr Eglwys.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Eithr pa fodd y gallafi wybod pa Senaduriae|theu &s;ydd gyfreithlon, neu pa beth a ddarfu y|ddynt Ragderfynu? neu pe medrwn i yr geirieu ag yn ammeu'r Synwyr, fe fyddeu anhawdd jawn imi gael gan y Pab roi ar lawr neu Ddywedyd pa
<PB N="9" REF="9">
beth ydoedd; A phe gwnae'r Pab hyn, nid alleu efe na dywedyd na rhoi ar lawr yn eglurach nag y gwnaeth Duw yn yr Y&s;crythur l&acirc;n, ag am hynny ('rwyfi yn clywed) fod cymmaint Anghyttundeb yn eich my&s;g chwi ynghylch Senaduriaetheu a Phabeu, ag &s;ydd yn ein my&s;c ninneu ynghylch deallt yr Y&s;crythur.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Wele fo fedr eich E&s;cob neu Of|feiriad Catholic eich hun, roi ichwi iawn Synwyr Pabeu a Senaduriaetheu yn yr holl betheu yma.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Felly y medr ein He&s;cobion a'n Hoffeiria|deu Prote&s;tannaidd ni, roi ini jawn Synwyr yr Y&s;crythur: Ond os gorfydd ichwi gyrchu yn y diwedd at neb ryw Betru&s;wyr am Siccrwydd o'ch Ffydd, pa ham y'r ydych yn ymffro&s;tio o ffordd well i gael &s;iccrwydd o'r gwirionedd nag a eill Prote&s;tanniaid byth i chael, ag ar y &s;ail dwyllodrus honno yn cymmell pobl i ddyfod ich Eglwys chwi?</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Am ein bod ni yn rhoi ein pwys ar y dduwiol Draddodiad honno a draddodwyd drwy yr holl oe&s;oedd yn Eglwys <HI>Rhufain,</HI> ag ni phalla byth tra fytho gennym dy&s;tion yn fyw i'w hegluro, ag onid ydyw hon yn rheol &s;iccrach na rheol Scrifennedig farwol yr hon a ellir i deon|gli fal y gwelo pob dyn yn dda.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Diau nag'e, o ran mae pawb yn rhoi'r peth mwyaf pwysfawr yn &s;crifennedig; ag ni ymddiriedant am y petheu a fytho yn perthyn i'r oe&s;oedd a dd&ecirc;l gael ei &s;iccrhau ar dafod yn unig. Rheol &s;orifennedig a ddywed bob am&s;er yr un peth ag nibydd ganthynt fwriad y ny byd i'n herbyn ni;
<PB N="10" REF="10">
ond eich ty&s;tion byw chwi drwy anghof, neu i bor|thi ei trachwant ai balchder ei hunain, a allant droi Traddodiad i amrafael ffyrdd: Ag nid oes gennych chwi ddim eglurdeb fod y rheini yn Traddodiadeu Apo&s;tolaidd y mae eich Eglwys chwi yn dywedyd ei bod fe&s;ly, ond naill ai h&ecirc;n &s;crifennadeu, pa rai &s;ydd o lawer llai coel na'r Y&s;crythur, (er hynny rhaid ichwi wybod fod yr h&ecirc;n &s;crifennadeu hynny yn fwy eglur n'ach Tra|ddodiadeu chwi, oblegyd trwyddynt hwy y'r ydych chwi yn profi'r rhain)&punc; neu rhaid ichwi ymddiried wrth ddynion twyllodrus, gofal pa rai eill fod, ag ydyw, i'ch twyllo chwi; Ag fal hyn y mae eich ty&s;tion byw chwi yn profi yn ol ei meddwl a'i ple&s;er ei hunain, ag &s;ydd i'w ammeu yn y rhai goreu; fal nad ydyw eich ffordd chwi na haws na &s;iccrach n'an ffordd ninneu.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Nis gwn i beth ydyw eich ffordd chwi oddigerth eich bod chwi yn gwneyd pob Dyn llyg Di&s;yml yn farnwr o'r Y&s;crythur, pan ydyw'r Y&s;crythur yn dywedyd <HI>y bydd rhaid i'r bobl gei&s;io'r Gyfraith o eneu'r Offeiriad. <HI>Mal.</HI> ii. 7. <HI>Ag yn gorchymmyn ini</HI> ufuddhau ag ymddaro&s;twng ir rhai &s;ydd yn gwilio dro&s;&s;om yn y'r Arglwydd <HI>Heb.</HI> xiii. 17. <HI>Gan ddangos</HI> nad eos un Y&s;crythur o Ddeongliad priod, 2 <HI>Ped.</HI> i <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">0.</HI></P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Ein fford ni ydyw darllen yn ddyfal a gweddio o ddyfnder ein calonneu gael ein cyfar|wyddo; Ag o byddwn yn ammeu dim, yno my|ned at ein He&s;cobion a'n Hoffeiriadeu Prote&s;tan|naidd oblegyd hwynt hwy ag nid eich Eglwy&s;wyr chwi &s;ydd dro&s;&s;om ni at yr Arglwydd; Ag y maent
<PB N="[10]" REF="10">
hwy mor ddoethion ag o gymmaint Gone&s;trwydd didwyll, ag mor barod i roi ini fodlonrwydd, ag yr un yn eich plith chwi; Ag er nad ydym ni yn tybiedy geill p&ocirc;b rhyw ddyn llyg ddeongli llefydd anhawdd heb gyngor i Fungail; etto yr ydych chwi wedi camgymeryd eich Deongliad o'r lle hwnnw yn St. <HI>Peder,</HI> lle mae'r Apo&s;tol yn profi fod yr Y&s;crythur yn rheol gywir, am na &s;crifennwyd, ag ni Ddeonglwyd moniar y cyntaf drwy ewyllys neu feddwl neb rhyw un Dyn Neilltuol, ond yr Awd|wyr a lefara&s;ant drwy yr Y&s;pryd Gl&acirc;n ag yn &ocirc;l ewyllys Duw, yr hyn nid yw ddim i'ch pwrpas chwi.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Pa fodd bynnag mae yn amlwg fod yn gorfod i chwitheu ymddiried wrth eich Of|feiriadeu am jawn &s;ynwyr yr Y&s;crythur a herfy|nol &s;iccrwydd o'ch Fydd, ag etto chwi fernwch hyn yn beth Fiaidd yn y Catholiciaid.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Nid ydyw ein Hoffeiriadeu ni yn dy|wedyd ini&punc; yn unig, hyn neu'r llall ydyw &s;ynwyr yr Y&s;crythur, ag yno yn gwahardd ini ymofyn ddim pellach, hynny fyddeu dd&icirc;r gaethiwed i'r bobl: Ond y maent hwy yn cydfarnu'r naill Y&s;crythur ar llall, ag yn rhoddi rhe&s;ymmeu doethion iachus am ei holl eglurh&acirc;d, gan ddymuned arnom na choeliom mo honynt ddim pellach nag y bytho purdeb ei gwybodaeth yn haeddu, ag mae hyn yn rhoddi ini rydddyd creaduriaid rhe&s;ymmol.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Ond ydyw yngwrthwyneb i'r Y&s;cry|thur a rhe&s;wm hefyd i'r bobl farnu ar eglurhad ag y&s;py&s;rwydd ei Bugeiliaid?</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Nid oes mo hynny yngwrthwyneb i'r
<PB N="12" REF="11">
Y&s;crythur; oblegyd yno yr ydys yn gorchymmyn i bob Cri&s;tion brofi pob peth a dal yr hyn &s;ydd dda, 1 <HI>The&s;&s;.</HI> v. 21. A <HI>phrofi'r Y&s;prydion, 1 Joan.</HI> iv. 1. Mae St. <HI>Pawl</HI> yn peri i'r <HI>Corinthiaid, Farnu pa beth yr oedd efe yn i ddywedyd, 1 Cor.</HI> x. 15. Ag mae efe yn hoffi y 'theini a brofodd i ymadroddion ef wrth yr Y&s;crythyreu, <HI>Act.</HI> xvii. 11. Felly diammeu y di&s;|gwyliff Dduw fod gan ddynion ryw beth ychwaneg i'w ddywedyd am y Ffydd ar ba un y maent yn ymd diried ei heneidieu, nag yn unig fod ei Hoffei|riad yn dwedyd iddynt i bod yn &s;iccr.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Onid yr Offeiriad ydyw barnwr y Bobl, ag yw hi re&s;wm iddynt hwy fod yn farnwyr aruo ef? <HI>Dewt. xvii. 9.</HI></P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Nid ydym ni yn cymeryd arnom farnu ein Hoffeiriadeu ond yn unig i arferu ein Deallt|wriaeth, (yr hon ni roddodd Duw ini yn ofer) i farnu yn unig dro&s;&s;om ein hunain; oblegyd yr ydym ni yn darllen y dwg pob un i faich i hun, ag am hynny rhaid i bob un brofi i weithre|doedd i hun, <HI>Gal.</HI> vi. 4, 5. Ag nid ydyw hyn yn rhoddi ini ddim Awdurdod goruwch ein Hoffei|riadeu neu ein Cyd-Gri&s;tnogion; Nid &s;ynwyr o Addy&s;c i eraill, ond yn unig &s;ynwyr o gyngor; dwyn pa un oddiarnom ni ydyw ein gwneyd ni yn gydradd ar Anifeiliaid mudion.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Wele; er eich bod yn canmol eich ffordd eich hun, etto daionus weithrediad ein ffordd ni eill argyoeddi neb rhyw ddyn diduedd i bod yn well; canys oni welwch chwi mor un a chyttun ydym ni drwy fod ein Pobl ni yn rhoi ei holl ymddiried yn ei Bugeiliaid.</P>
<P><PB N="13" REF="11">
<LABEL>Prot.</LABEL> F'eill hyn wirio ei bod yn ffordd fwy cel|fyddgar ond nid yn gywirach ffordd; Mae'r Tyrci|aid mor gyttun yn ei plith ei hunain ag ydynt yn eich Eglwys chwitheu, ond diolchant i greulon|deb ei Cyfraith ag i Anwybodaeth y bobl am hyn|ny; ond o'n rhan ni, nid ydym ni yn cenfigennu wrth ei happu&s;rwydd nhw yn cael fford (nid o waith Cri&s;t) i fyw yn heddychlon yn ei mawr amryfu&s;edd, ag i fod yn gyttun yn ei camgy|meriadeu?</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Myfi a wn eich bod yn bwrw at ein Heglwys ni, ag mae'n rhyfedd gennifi pa fodd y meiddia 'r fath wr a chwi, roi amryfu&s;edd a chamgymeriad ar Eglwys <HI>Rhufain.</HI></P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Am y medrafi wneyd hynny yn dda; os yr Y&s;crythur yw rheol y peth a ddylaem ni i arferu a'i gredu, yna eich gweddio, a'ch plygu gli|nieu o flaen Delweu, eich galw ar Seintieu ag Angylion, Addoli E&s;gyrn y Meirw, gweddio mewn Tafodiaith ddieithr, hanner Cymmun, Sylwedd-droad, Clu&s;t-Gyfaddef, Pardyneu, a'ch Athrawiaeth ynghylch y Purdan, gydag amryw eraill a fedrafi ei henwi, (pa rai ydynt amryfu&s;edd a Llygredigaeth erchyll, a gredir iddynt, ag a arferir yn Eglwys <HI>Rhufain.</HI></P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Yr ydych chwi yn hyf jawn? Ond nid oes ammeu gennif nas gallafi wirio'r holl opiniwneu a'r arferion yma, a'ch argyoeddi chwi felly o'i gwirionedd a'i perffeithrwydd nhw, fal (am yr wy'n i obeithio) y deloch i gydnabod a'ch Amryfu&s;edd, ag yr hoffoch chwi y petheu yma yr ydych chwi mor ehud yn ei barnu; gan
<PB N="14" REF="12">
hynny gadewch ini ymre&s;ymmu cymmain un o honynt.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Ni thwyllir byth mo honoi i blygu gl&icirc;n a gweddio o flaen Delw, nag i offrymmu Aro|gldarth ag Anrhegion iddi: gan fy mod i yn darllen yn yr Y&s;crythur na ddylaem ni ymo&s;twng iddynt n'ai haddoli hwynt, <HI>Exod.</HI> xxx. 4, 5. a gweled mor ddirfawr y'r ydys yn euog-farnu Delw-addo|liaeth yno.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Yr ydwyfi yn addef fod yr Y&s;crythur yn euogfarnu Delwaddoliaeth, ond diammeu nad ellwch chwi fod cynn wanned a meddwl ein bod ni yn cymeryd y Ddelw am ein Duw, fal y gwnaeth y Cenhedloedd.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Nid allwn ni weled moch meddylieu chwi; ond yr ydych chwi yn gwneyd yr holl weithre|doedd rheini o flaen eich Delweu ag a wnaeth y Cenhedloedd o flaen ei rhai nhwytheu; Ag (mi a glywais) y byddent hwy yn ei he&s;cu&s;odi ei hu|nain fal yr ydych chwitheu; gan ddywedyd nad oeddynt hwy yn cymeryd mor Ddelw yn Dduw; Er hyn mae'r holl Gri&s;tnogion yn ei cyfrif yn Ddelw-addolwyr.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Yr oeddynt felly am ei bod yn Ad|doli Delweu&punc; Gaudduwieu, ond na ddewdwch ein bod ni felly, oblegyd ein Delweu ni ydynt Ddelweu y gwir Dduw a'i Seintieu.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Nhw a dorra&s;ant y gorchymmyn cyntaf drwy wneyd iddynt Dduwieu eraill; a chwitheu a dorra&s;och yr ail drwy wneyd math yn y byd ar Ddelw i'w addoli, je gymmaint a Delw y gw&icirc;r Dduw, na dim ar &s;ydd yn y Nefoedd; felly hyn yn unig &s;ydd yn profi fod eieh Delwaddoliad chwi
<PB N="15" REF="12">
o ryw fath arall, nid nad ydyw hi Ddelwaddo|liad ddim. Yr oedd yr Juddewon mor wir Ddelw|addolwyr am Addoli yr ll&ocirc; aur, er ei bod nhw yn ei gymeryd megis cyffelybiaeth or gw&icirc;r-Dduw, <HI>Exod.</HI> xxxii. 4, 5. a phan Addola&s;ant i <HI>Baal-Peor, Num.</HI> xxv. 2.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Wele; nid ydym ni yu cyfeirio dim on haddoliad at y Delw, ond at yr hyn y mae efe yn i arwyddoccau. Mae'r delw yn unig yn ein helpu ni i dderchafu i fynu ein Meddylieu at yr hyn a arwyddocceir drwyddo; ag mae ein haddoliad ni yn pa&s;&s;io drwy'r Delw at yr Ar|wyddoccad yr hyn nid eill mor bod yn Ddelwad|doliaeth.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Os Delw y Seintieu y rhai ydynt Greaduri|aid a fydd, mae'n Ddelwaddoliaeth ofyn dim i|ddynt hwy ar &s;ydd eiddo Duw, ag am hynny mae eich Addoliad yn y modd hwnnw yn dyfod i fod yn Ddelw-addoliad. Ag os Delw Duw neu Je&s;u Gri&s;t ydyw, rhaid i'r Addoliad a rothochi i'w Delweu nhw drwy feddwl i ddanfon at Duw, rhaid iddo fod yn Addoliad Dwyfol os amgen nid ydych chwi yn Addoli Duw na Chri&s;t wrth Addo|li eich Delweu.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Ond Gadewch fod ein Heglwys ni yn gweled fod y drefn yma o Addoliad yn helpu Duwioldeb, onid eill hi orchymmyn y drefn a fynno hi o Addoliad i'r cyfryw ddiben Daionus.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> N&acirc;g eill; nid eill hi orchymmyn yr un drefn o Addoliad pa fath bynnag, tan r&icirc;th yn y byd, a fytho yngwrthwyneb i'r Y&s;crythur lan; o ran diammeu y gwyddeu Cri&s;t a'i Apo&s;tolion pa
<PB N="16" REF="13">
beth a gynnorthwyeu Dduwioldeb cy&s;tadl a'ch E|glwys chwi, ond nid oes yn ei holl Scrifennadeu nhw un gair am Addoli Duw yn y drefn yma, ond mae gorchymmyn eglur ir gwrthwyneb; A phe mynnech chwi gyfadde'r gwir mae Cerfiad, Lli|wiad, a Goreurad y Ddelw yn dwyn ymmaith eich meddylieu rhag y&s;tyr &s;ylwedd eich gweddieu, ag felly yn rhwy&s;tro yn hyttrach nag yn cynnorthwyo Duwioldeb.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> A ydyw hi ddim mwy Delw-addo|liad yn ein Heglwys ni yn gorchymmyn hyn, nag yn eich Eglwys chwi yn peri Ymo&s;twng wrth Enw yr Ie&s;u, ag Ymgrymmu tu yr allor?</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Mae'r Y&s;crythur yn eglur yn erchi ini bly|gu gl&icirc;n wrth enw'r Je&s;u, <HI>Phil.</HI> ii. 20. ond nid ellwch chwi ddangos dim am blygu gl&icirc;n i'w Ddelw ef: Ag nid ydym ni yn ymo&s;twng i'r Allor, ond tu ac etti hi, hynny ydyw yr ydym ni yn unig yn edrych y ffordd honno, pan fo'm ni yn Addoli y gwir Dduw, ond nid oes gennym ni gyffelybiaeth gweledig yn y byd o honaw ger ein bron pan fo'm yn gwneyd hyn: Ag heb law hynny mae'r Gyn|neddf yma ini yn ein dewis yn hunain, fal nad oes neb yn rhwym i'w chadw.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Onid ydym ni yn craffu ar Lun Carwr neu Dywy&s;og er mwyn y neb y bydd yn i arwyddoccau, ag oni&punc; ddylae pob Cri|&s;tion graffu ar Doelweu Cri&s;t a'i Seintieu er ei mwyn nhwytheu.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Nid ydym ni yn &s;iarad wrth y Llunieu yma o'n Carwr, neu o'n Tywy&s;og, nag yn danfon Erfynion attynt, fo edrycheu hyn fal ynfydrwydd; yr ydym ninneu yn edrych ar Ddelw Cri&s;t ond ni
<PB N="17" REF="13">
wa&s;anaetha hynny gennych chwi oni ymo&s;tyn|gwn ni iddi a'i haddoli, ond rhaid ini eich atteb chwi mai'r Arglwydd ein Duw &s;ydd ini i'w Ad|doli, ag efe yn unig rhaid ini i wa&s;anaethu, <HI>Mat.</HI> iv. 10.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Yr wyfi'n cyfaddef nad gwiw ini ddi&s;gwyl i chwi weddio ger bron Delweu Seintieu ag Angylion, hyd oni ddarffo ini eich Ar|gyoeddi chwi o'ch amryfu&s;edd yn peidio a gwe|ddio at Seintieu ag Angylion. Am hynny mi af yrawrhon rhagof i brofi fod yn gyfreithlon alw ar Angylion i'n Cynnorthwyo ni, canys fo wnaeth <HI>Jacob</HI> felly, <HI>Gen. xlviii. 16,</HI></P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Attolwg darllennwch y lle hwnnw a chwi gewch weled nad ydyw hynny ond gweddio yn unig <HI>at yr Angel a'i gwaredodd ef.</HI> Hynny ydyw, at Gri&s;t, yr hwn yn aml a ymddango&s;odd me|gis Angel i'r hen <HI>Batrieirch,</HI> cyn i ddyfod mewn Cnawd, ag a elwir yr Angel o Gydrycholder Duw, <HI>E&s;a.</HI> lxiii. 9. Ond ni adaweu yr Angylion Creedig i St. <HI>Ioan</HI> gymmaint ag ymo&s;twng iddynt hwy. <HI>Datcudd.</HI> xix. 10. a <HI>Phen.</HI> xxii. 8. gan, ddywedyd mai rhan o Addoliad Duw oedd hynny: Je'r rh&icirc;th Go&s;tyngeiddrwydd o fyned at Dduw drwy Gyfryngiad Angylion, yr ydys yn i galw yn Dwyll, ag mae'r&punc; Apo&s;tol yn eglur yn i gwahardd, <HI>Colo&s;&s;.</HI> ii. 18. Ag mae Cri&s;t wedi dy&s;cu ini we|ddio at i D&acirc;d pan fytho arnom ei&s;ieu cynnorthwy Angylion, <HI>Ma<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">h.</HI> xxvi. 53.</P>
<P><LABEL>Off. Pab&punc;</LABEL> Ond ydyw eich Beibl yn dywedyd ichwi fod eneidieu y Merthyron tan yr Allor yn gweddio dro&s;&s;om ni? <HI>Datcudd. vi. 9, 10.</HI> Ag onid allwn ni am hynny ddei&s;yf arnynt weddio at Dduw dro&s;&s;om ninneu.</P>
<P><PB N="18" REF="14">
<LABEL>Prot.</LABEL> Mae'r holl eneidieu rheini cymmain un yn gweddio am bry&s;&s;uro Dyfodiad Dydd y farn; a <HI>Dwedywyd wrthynt ar iddynt orphywys yn</HI> llonydd tan hynny: <HI>Adnod.</HI> ii. Ond nid yw hyn &s;ail yn y byd i ddynion arbennig o amryw lefydd i erfyn un rhyw Rodd ganthynt hwy, megis Jechyd, Cyfoeth, Heddwych, Nodded, ei Maddeuant, Gr&acirc;s a Gogoniant, y rhai nid oes neb ond Duw a eill ei rhoddi; Nag a ydyw'r Y&s;cry|thur ychwaith yn unlle yn dangos y dylaem ni gei&s;io'r petheu yma gan neb arall ond gan Dduw:</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Pa fodd y meiddiwch chwi &s;ydd Bechadur, yr hwn ni wrendi Duwarno, <HI>Joan. ix. 31. 29.</HI> fod mor Ryfygus a gofyn y petheu yma gan Dduw i hun, heb ddymuned ar i Garedigion ef weddio dro&s;och?</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Er fy mod i yn Anheilwng etto yr ydys yn gorchymmyn imi weddio a gofyn yn Enw Cri&s;t bob peth a fytho arnafi i ei&s;ieu, ag yr ydys yn addaw imi os gwnafi felly y cafy fingwrando, <HI>Joan.</HI> xiv. 13, 14&punc; <HI>A Phen.</HI> xvi. 23, 24. Je mae'r Y&s;crythur yn dywedyd mai efe yw fy Nadleuwr, 1 St. <HI>Joan.</HI> ii. 2. Ag nad oes ond un Cyfryngwr rhwng Duw a dyn, 1 <HI>Tim.</HI> ii. 5. Ag wrth hyn yr wyfi yn tybied mai mwy rhyyg ydyw ymwr|thod a'r ffordd a o&s;ododd Duw &agrave; Dychymmygu un newydd o honom ein hunain drwy wneyd y Seintieu yn Ddadleuwyr a Chyfryngwyr ini heb nag arch na gorchymyn i hynny; Nid yw hynny ond cymeryd yr Anrhydedd a berthyn i fab Duw a'i roddi i'w wei&s;ion ef, fal y gallwn ni yn hawdd
<PB N="19" REF="14">
goelio yr anfodloniff hynny i'r hwn yr ym ni gweddio atto.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Nid ydych chwi yn y&s;tyried ein bod ni yn dal mai'r Seintieu &s;ydd yn cydeirioli gyda Chri&s;t dro&s;om ni&punc; Am hynny nid ydyw cei&s;io ganthynt hwy weddio dro&s;&s;om ni yn lleihau dim ar gyfiawnder Cri&s;t yr hwn yr ydym ni yn Addef fod yn Gyfryngwr ini.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Fe ellir meddwl nad ydyw Cyfryngiad Cri&s;t yn gwa&s;anaethu wrth chwanegu cynnifer o Gyfryngwyr eraill atto ef; Je mae'n debyg eich bod chwi yn coelio fod ganthynt fwy Awdurdod gy|da Duw, neu gariad tu ag attom ni nag &s;ydd gan Gri&s;t, pe amgen ni thybiech yn Anghenrheidiol gydio ei gweddieu nhw wrth i weddieu ef, neu wneyd ein cwyn yn fwy wrth y Gwei&s;ion yma nag wrth y M&acirc;b. Ni a wyddom fal y mae Cri&s;t yn Dduw i fod efe yn fwy galluog, ag fal y mae efe yn ddyn yn fwy ewylly&s;gar i'n cynnorth|wyo ni, <HI>Heb.</HI> ii. 18. ag mae'n &s;iccr gennym ni y dichon efe wa&s;anaethu hyd yr eithaf bawb ar a ddel at Dduw drwyddo ef, <HI>Heb.</HI> vii. 25. A chan fod y Tad wedi darparu'r fath hollalluog Gyfryn|gwr, i ninneu redeg at rai eraill i ddei&s;yf arnynt gyderfyn ag ef, &s;ydd Anniolchgarwch tu ag at y Tad, ag Ammharch i'r Mab, e&s;cu&s;odwchi y goreu y galloch.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Myfi a'ch argyoeddaf chwi drwy rai o'ch arferion eich hun, eich bod mewn hyn o beth yn barnu arnom ni yn Anghyfiawn: Ond ydych chwi yn dei&s;yf ar y Seintieu &s;ydd ar y ddaear weddio drro&s;och chwi, er bod Cri&s;t yn Gyfryn|gwr ichwi, ag a ydyw hyn gam yn y byd i Cri&s;t?
<PB N="20" REF="15">
pam gan hynny yr un fath nad allwn ninneu gei&s;io gan y rheini &s;ydd yn y Nefoedd wneyd hynny?</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Mae gennym ni lawer o orchymmynion a Siampleu yn yr Y&s;crythur yn ein cyfarwyddo i gei&s;io gan wyr Duwiol ar y ddaear weddio gyda ni a thro&s;om ni; ag mae'n dangos fod hynny yn ol ewyllys Duw, 1 <HI>Joan.</HI> v. 14. Ond nid oes gen|nych chwi un gair i gei&s;io hyn gan y Seintieu &s;ydd yn y Nefoedd. Heb law hynny nid ydym ni yn myned ar ein glinieu i wyr Duwiol, ag yn rhoi ei henweu yn yr un Litani a'n Gweddieu at y Goruchaf Dduw, nag yn Dymuned cael ein gwrando drwy ei Haeddiant hwy: Mae nhw yn cydweddio dro&s;om ni megis rhai yn cyd-ddioddef a ni, yn gweled ag yn clywed ein Diffygion priod, ag yn gweddio yn unig yn Enw Cri&s;t, a thrwy i Haeddedigaetheu ef, ag felly maent hwy yn Gyderfynwyr a ni, ag nid yn Gydgyfryngwyr a Chri&s;t. Ag am ben hynny, pob dyn ar i ben i hun &s;ydd yn myned attynt hwy ag yn dangos i gyflwr iddynt; Ag yno mae'n ddigon &s;iccr gantho y gwyddant i ddiffygion: Ond mae'r Y&s;crythur yn ddigon eglur am y rhai &s;ydd wedi marw, j&euml; y rhai goreu o ddynion, na wyddant hwy mo ddiffygion priod ei Caredigion anwylaf, 2 <HI>Bren.</HI> xxii. 20. <HI>Job</HI> xiv. 2. <HI>Eccle&s;.</HI> ix. 5. <HI>E&s;ay.</HI> 63. 16. nag ychwaith ydyw hi bo&s;&s;ibl i Greadur yn y byd glywed Erfynion llawer Miloedd ar yr un am&s;er mewn amryw fanneu; ag oni chlywan nhw, beth a fyddwch chwi gwell er gweddio attynt.</P>
<P><PB N="21" REF="15">
<LABEL>Off. Pab.</LABEL> Mae'n hawdd atteb hyn, gan fod Duw yn gwybod pob peth, a nhwytheu gydag ef yn wa&s;tad, fe eill yn hawdd iawn wneyd ein Herfynion ni yn gydnabyddus iddynt.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Nid ydym ni yn ammeu galluowgrwydd Duw, ond pam y byddeu raid iddo ef wneyd hynny, gan eich bod yn gweddio attynt hwy heb i gyngor ef, ag wrth wneyd felly yn bwrw nad yw y fford a o&s;ododd ef yn ddigonol, ag nid oes gennych chwi Addewid yn y byd y gwneiff efe eich gweddieu chwi yn gydnabyddus iddynt hwy. Heb law hynny nid ellwch na thybioch i fod yn beth allan o Re&s;wm, onid yw yn Fieiddbeth, ddei&s;yf ar y Seintieu weddio ar Dduw dro&s;och chwi; Ag heb law hynny ni wyddant pa beth &s;ydd iddynt i'w gei&s;io gantho, hyd oni ddywetto Duw iddynt hwy yn gyntaf. Mae hyn fal ped faem ni yn rhoi Duw ar waith i wneyd y Seintieu yn Gydnabydd&ucirc;s a'n diffygion ni; Ag fal ped faem ni yn y&s;crifennu at ryw Wr-llys ni fedreu mor darllen i ddymuned arno ofyn rhyw gymwynas ini gan y Brenhin am ein bod ni ein hunain yn rhy Anaddas yn y cyfam&s;er i Y&s;crifennu at y Brenhin, er y gwy|ddem ni ymmlaen llaw y byddeu raid i'r Gwr-llys yma fyned at y Brenhin i ddarllen y llythyr.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Nid ydym ni yn pri&s;io eich coeg|ddamhegion; Mae ein Heglwys ni yn dwedyd ini fod y Seintieu yn ein clywed ni, ag nid oes fatter pa'r un a wnelom ni ai gwybod ai peidio pa fodd y maent yn ein clywed.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Mae'r Y&s;crythur yn dywedyd ini nad oes monynt yn eich clywed, ag mae rhe&s;wm a eill ddywedyd i chwitheu nad allant mo'ch clywed, ag
<PB N="[22]" REF="16">
a goeliwch chwi i'ch Eglwys o flaen y ddau? Ni feiddiodd eich Eglwys chwi erioed Derfynu pa fodd y maent yn dyfod ich clywed chwi, oblegyd mae llawer o Ryfyg yn dilyn pob arfer ag erioed etto a ddychmygwyd: A phrin y coelia gwr die&s;ceulus beth or fath yma, nad ellir n'ai wirio na'i brofi; llai o lawer yr ae efe at Gyfryngwyr, heb ddim &s;icerwydd o'i bod yn i glywed, ond yn unig gair y gwyr hynny &s;ydd yn byw wrth yr Athrawiaeth honno, pan y mae gantho Gyfryngwr Hollalluog yr hwn y mae'n &s;iccr gantho a eill i glywed a'i helpu yn wa&s;tad, ag at ba un y geill efe weddio heb ammeu y geill dim rwy&s;tro i Ddwyfolder.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Oni ddarfu i'r <HI>Fair Forwyn</HI> Bro|phwydo y galweu yr holl geuhedlaetheu hi yn wynfydedig, <HI>Luc. i. 48.</HI> ag onid oes achos i nin|neu goelio fod gan Fam Duw Awdurdod mawr yn y Nef?</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Yr ydym ninneu yn i galw hi yn wyn|fydedig, ag yn bendithio Duw o'i herwydd; ond ni ddywedodd hi erioed y gweddieu yr holl Gen|hedlaetheu etti hi, neu yr adroddent be&ucirc;nydd heb nag achos nag y&s;tyr y Gyfarchiad honno yr hon oedd gymwys a pherthyna&s;ol i'w chyflwr hi yr am&s;er yr oedd hi yn ymddwyn ar Cri&s;t, fal ped fae hi gweddi weddaidd etti hi yrawron: Nag a oes un gair yn yr Y&s;crythur yn ein hyfforddi i weddio dim etti hi; neu ddywedyd <HI>Bydd Lawen</HI> wrth <HI>Fair</HI> yn fynychach o lawer nag <HI>Ein Tad ni</HI> wrth <HI>Dduw,</HI> a rhoddi mwy o Offrymmeu iddi hi nag i'r Je&s;u yr hwn &s;ydd yn dywedyd fod gantho yr holl Awdurdod yn y Nef ar ddaear; fal nad
<PB N="23" REF="16">
ydyw'r holl Addoliad yr ydych chwi yn i roddi iddi hi, ond gwir Ryfyg a Dychymmygion o'<GAP DESC="illegible" REASON="missing" EXTENT="1 letter"> eiddoch eich hunain.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Yr ydym ni yn gweled fod hynny yn gwneyd y bobl yu Ddwyfolach o lawer wrth o&s;od ger ei bron gynnifer o Seintieu go|geneddus i'w haddoli, na phed faem ni yn ei rhwymo nhw i Addoli un Duw Anweledig yn unig.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Chwi allech weled y gwir (pe mynnech gyfaddef) &s;ef, fod y Ddychymmyg Annuwiol yma yn peri e&s;ceulu&s;o Addoliad Duw, ag yn denu'r bobl i roi ei hyder yn fwy ar gynnorthwy'r Sein|tieu, nag ar Dduw, ag i roddi iddynt hwy yr Anrhydedd dyled&ucirc;s iddo ef am y bendithion hynny y mae efe yn unig yn ei rhoddi iddynt. A chan fod Duw wedi ein rhwymo ni <HI>i'w Addoli, a'i wa&s;anaethu ef yn unig; Math.</HI> 4&punc; 10. Rhyfyg a Delwaddoliaeth ag nid Dwyfolder ydyw gwneyd Hanffod yn y byd arall yn Bennod ein Haddo|liad.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Wele, gan ddarfod i Dduw wneythur cymmaint o Ryfeddodeu drwy Greirieu y Seintieu, Diammeu i fod ef yn fodlon ini ei hadoli nhw a'i Creirieu.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Fe ddodwyd allan lawer o Gaugreirieug yn lle rhai cywir, a llawer o Gauwrthieu a ddych'|mygwyd gan ei Hoffeiriadeu Dichellgar nhw o ran budd; ag od oes gw&icirc;r Greirieu y Seintieu gogoneddus, a dim Gwrthieu &s;iccr, nid y Seintieu ai Creirieu, ond Duw (drwy nerth pa un y gwnaed y Gwrthieu) ydyw yr hwn a ddylae gael y Go|goniant; fal y mae St. <HI>Peder</HI> yn dwedyd <HI>Act.</HI> 3. 12.
<PB N="24" REF="17">
Ag er bod yr Y&s;crythur yn dywedyd wneyd Rhy|feddodeu drwy wialen <HI>Moy&s;en,</HI> mantell <HI>Elias,</HI> ymyl gwi&s;c <HI>Cri&s;t,</HI> cy&s;god St. <HI>Peder,</HI> a llawliain St. <HI>Pawl,</HI> ni ddarllenna&s;om ni erioed ddarfod i'r un o'r ffyddloniaid addoli'r petheu hynny.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Nid hwyrach eich bod chwi yn cly|wed ein bod ni yn e&s;ceulu&s;o gwneuthur gweddieu at Dduw drwy Ie&s;u Cri&s;t, pan y mae gennym ni lawer o weddieu yn ein Gwa&s;anaeth Cyhoedd fal eich rhai chwi, wedi ei cyfeirio at Dduw yn Enw Cri&s;t, ag rwy'n gobeithio nad oes gennych chwi doim j'w fwrw yn erbyn y rhain.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Ni ddylae fod gennych fath arall ar we|ddieu ond y cyfryw; ag er bod y gweddieu yma yn ddi&s;ai o ran ei Defnydd, etto mae un bai A|noddef ynthynt oll, ei bod wedi ei gwneyd yn y jaith Ladin, yr hon nid yw'r bobl yn i deallt.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Onid yr Eglwys a ddylae Ddy&s;cu ini, pa fodd y mae ini wneyd ein Gweddieu Cyhoedd, ag oni ddylaem ni ufuddhau i Thref|niad hi?</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Diau na ddylem, lle mae eich Eglwys chwi yn eglur yn gwrthddywedyd yn erbyn Duw ai Sanctaidd Apo&s;tolion: Mae Y&s;pryd Duw drwy St. <HI>Pawl</HI> yn gorchymmyn i ddynion weddio a'r ddeallt, ag yn gwahardd i bawb ymarfer tafodiaith ddieithr mewn Cynnylleidfa Gri&s;tionogawl, ag yn gorchymmyn i'r Offeiriaid arfer ei Gweddieu a'i Diolchgarwch felly, fal y gallo y rhai mwyaf Anny&s;cedig wrth gyfrannogi a hwynt, gael ei hadeiladu drwyddynt, a dywedyd <HI>Am&ecirc;n</HI> wrth bob un o honynt, 1 <HI>Cor.</HI> xiv. 13, 14, 15, 16, 17. ar 26. <HI>Adn.</HI> Ag y mae eich Eglwys chwi yn erchi
<PB N="25" REF="17">
i'r bobl weddio heb ddeallt, ag yn trefnu Tafodiaith ddieithr i'r Offeiriad i weddio ag i wa&s;anaethu Duw ynthi, ymmha weddieu, nid eill y bobl fod yn gyfrannogion mewn jaith drwy ba un nid ydynt yn cael dim Adeiladaeth, j&euml; ar &ocirc;l pa un nid allant ar ddeallt ddywedyd <HI>Am&ecirc;n:</HI> yn y fath beth a hwn ufuddhau i'r Eglwys ydyw anufudd|hau i Dduw, ag ydyw yn Annuwioldeb mawr.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Rhaid ichwi wybod mai <HI>Lladin</HI> oedd jaith yr hen Gri&s;t'nogion yn <HI>Rhufain,</HI> Ag ni ddarfu ini newid m'on Gweddieu, ond yn unig ei cynnal yn yr jaith honno y gwnaethpwyd nhw ynthi ar y cyntaf gan yr Apo&s;tolion y rhai a blannodd ein Heglwys ni.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Yrawron y darfu ichwi gyfaddde'r cw|bwl, o ran ni ddarfu i'r Apo&s;tolion y rhai oeddynt Juddewon, arfer gweddieu <HI>Hebraeg</HI> yn <HI>Rhufain</HI> ond rhai Lladin, oblegyd honno ydoedd yr iaith yr oedd y bobl yr am&s;er hynny yn i deallt; A phed fae ynoch chwi yr un Y&s;pryd ag ynthynt hwy, neu pe&ocirc; faech yn canlyn yr un llwybreu a'nhwytheu, chwi a ddylaech ei harfer nhw yr awron mewn Jeithoedd eraill, am nad yw'r bobl yn deallt Lla|din, ag am fod yn rhaid iddynt weddio a'r Deallt. A'i dyma eich Eglwys Apo&s;tolaidd chwi, yr hon &s;ydd yn gwneythur yn union yngwrthwyneb i Siampl ag Athrawiaeth yr Apo&s;tolion, neu a ddar|fu i'r Apo&s;tolion adel ichwi yr un Traddodiad i wrthwynebu ei Gorchymmynion a'i Harfer ei hu|nain?</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Onid eill y bobl feddwl am Dduw a'i ddaioni, a bod yn ddigon Duwiol drwy'r gwe|ddieu yma er ua byddant yn deallt y geirieu?</P>
<P><PB N="26" REF="18">
<LABEL>Prot.</LABEL> Nhw allant feddwl am Dduw a daioni gartref, ag heb ddyfod i'r Gwa&s;anaeth Cyffredin un am&s;er, os bydd hyn yn gwa&s;anaethu: Eithr yr ydym ni yn meddwl fod Gweddieu Cyhoedd wedi ei trefnu o'ran i'r bobl ddyfod i gydio ei dei&s;yfiadeu priod gwre&s;og, gyda'r gweddieu a wneler gan yr Offeiriad; A gweddio fal hyn yn gyttun, <HI>Act.</HI> i. 14. &s;ydd yn ei gwneu|thur yn fwy nerthol na Gweddi Gartrefol, St. <HI>Math.</HI> xviii. 20. Ond y mae eich pobl chwi yn meddwl am un peth, pan fo'r Offeiriad yn dywe|dyd peth arall; ag ni fedrant hwy gei&s;io yr &ucirc;n petheu ag a ofynnir gan yr Offeiriad, am na wy|ddant beth ydynt. Ag mae hyn yn gwneyd gwe|ddieu Cyffredin yn wedd&icirc;eu Priod; ag fe alleu yr Offeiriad weddio yr un fath ar i ben i hun.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Wrth Dduw yr ydym ni yn llefaru yn ein gweddieu, a chan i fod ef yn ein deallt ni, ni waeth par un a wnelo'r bobl ai ein deallt ni ai peidio.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Wrth y re&s;wm yma nid rhaid ichwi we|ddio un am&s;er, am fod Duw yn gwybod eich Anghenrheidieu cynn y gofynnoch; etto y mae efe yn erchi ini ofyn, nid er i ddy&s;cu ef, ond faldrwy weddio y cynhyrfir ein dei&s;yfiadeu ni, ag y cadarnheir ein Fydd, ag yr arferom Dduwioldeb. Gan hynny yr ydych yn camattal yr holl gy&s;&s;ur a'r diddanwch oddiwrth eich pobl chwi y mae ein rhai ni mor araf yn ei cael drwy ein gweddieu Cymraeg ni: A hynny yn unig am fod yn ddir|mygus gan eich Eglwys chwi Ddiwygio dim a wnaeth hi ar fai; ond ni waeth ichwi heb ddi&s;gwyl
<PB N="27" REF="18">
y bydd i'r rhai drwy hir arfer a gaw&s;ant brawf o fudd a melu&s;dra ein Jachu&s;ol an Duwiol Weddieu Cyffredin ni, fyth oddef eich Anfuddiol ag Ammhroffidiol weddieu Lladin chwi.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Wele, mae rhai o'ch pobl chwi yn tybied fod Pregetheu yn beth mwy Anghenrhaid yngwa&s;anaeth Cyffredinol, a phar un bynnag, yr ydym ni yn gobeithio ei hennill nhw am ein bod ni yn pregethu mewn jai<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">h y maent hwy yn i deallt.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Nid hwyrach y delir rhai o'r rhain wrth yr abwyd yma; ond yr holl Brote&s;tanniaid doe|thion a ofynnant ichwi, p'am nad oes gymmaint achos i'r bobl wybod beth &s;ydd iddynt i'w ddywe|dyd wrth Dduw, a'r peth y bytho'r Offeiriad yn i ddywedyd wrthynt hwytheu. A minneu a chwennychwn gael gwybod hefyd, p'am y'r ydych chwi yn darllen y P&s;almeu a'r Llithoedd, a rhan|neu eraill o'r Y&s;crythur lan yn <HI>Lladin,</HI> y rhai a &s;crifennodd Dduw er mwyn ein Hathrawiaeth a'n Haddy&s;c ni, 1 <HI>Cor.</HI> x. 11. ag felly yn gwneyd mor Ammho&s;&s;ibl i'r bobl ddy&s;cu dim oddiwrtho neu ennill dim adeiladaeth trwyddo, ag i blant yn ei Llyfr-Corn fod yn ddoethach er Darllen llyfr <HI>Lladin</HI> iddynt.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Mi a ddywedais ichwi o'r blaen, mai'r achos o hyn ydyw rhag i'r bobl wyrdroi'r Y&s;crythyreu, ped faent mewn jaith a ddeallent.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Pam gan hynny yr ydych chwi yn pre|gethu mewn jaith gyffredin oni allant hwy wyr|droi eich Pregetheu chwi cy&s;tadl a'r Y&s;crythur lan? A oes mwy o berygl yrawron nag yn am&s;er yr Apo&s;tolion; neu a ydyw eich Eglwys chwi yn
<PB N="28" REF="19">
gallach na hwynthwy? oni ddarfu iddynt hwy i &s;crifennu mewn jaith a ddealltwyd gan bawb? ag oni throwyd hi yn fuan ar &ocirc;l hynny yn <HI>Lla|din,</HI> o ran mai dyna'r jaith yr oedd y Rhufeiniaid yn i deallt oreu? oni ddarfu iddynt hwy i rhoddi i bawb, a gorchymmyn i bawb i darllen a'i chwilio, a myfyrio erni a'i dy&s;cu i'w plant? Er bod rhai yn Lodde&s;twyr a Meddwon, er hynny ni ddy|laem ni naccau pawb o fwyd a diod? Ag ni chadwech chwitheu fal hyn mo'r Y&s;crythur oddi|wrth y bobl, oni bae rhag ofn i'r fath wyr di&s;yml a myfi gyhuddo eich Llygredigaeth.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Yr wyfi'n meddwl mai yno y dat|cuddiech eich llygredigaeth eich hun: Canys pa beth &s;ydd wedi i roddi ar lawr yn eglurach yn yr Y&s;crythur lan na'r geirieu yma ynghylch Sacra|fen yr Allor; <HI>Hwn yw fynghorph, Luc. 22. 19.</HI> Ag etto ni chyfaddefwch chwi fod mo gig Cri&s;t yno yn ddiau; a'i nid gwadu geirieu Cri&s;t ag anghoe|lio yr Y&s;crythur lan ydyw hyn.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Ni allwn ninneu hefyd y'r un fath roi i'ch erbyn chwitheu fod yn gwadu geirieu Cri&s;t ag yn anghoelio'r Y&s;crythur, pan fyddoch chwi yn taeru fod i waed ef yn ddiau yno, er i fod ef i hun yn dywedyd ini, <HI>Y Cwppan hwn yw'r Te&s;tament newydd yn fy ngwaed: Luc.</HI> xxii. 10. 1 <HI>Cor.</HI> xi. 25. Rhaid ichwi gydnabod fod Dammeg yn yr Yma|drodd yma, neu ynteu rhaid ichwi brofi fod y gwaed wedi i Sylwedd-droi i'r Te&s;tament Newydd; Ag os oes Ddammeg mewn un Adnod pam nad eill fod mewn un arall hefyd; yn gymmaint a bod y Gyfnewidiad Sylweddol yma y'r ydych chwi yn
<PB N="29" REF="19">
i dal, naill ai ymhob un, neu heb fod yn y'r un o'r ddwy.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Par un bynnag, mae gennym ni ragor ychwaneg na chwchwi, am ein bod ni yn myned ar ol y Llythyren, yr hyn &s;ydd fwy ar|ferol a haws i deallt, pan fyth oraid ichwi redeg at eich Damhegion a'ch Dull-ymadroddion.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Rhaid ichwi y&s;tyried mai Dirgelwch mawr ydyw y Sacrafen yma, ag wrth &s;&ocirc;n am Ddirgeledigaetheu, mae'n fwy arferol yn yr Y&s;cry|thur &s;iarad drwy Ddammeg neu Ddull-ymadrodd nag yn ol y llythyren; j&euml; pa beth &s;ydd fwy arferedig yno na chymeryd yr arwydd yn ol henw'r peth a arwyddocceir a'r peth a arwyddocceir yn &ocirc;l henw'r arwydd; felly y dywedir mai'r <HI>Graig yw Cri&s;t, 1 Cor.</HI> x. 4. Ag yr ydys yn dywedyd <HI>fod Cri&s;t yn Fara, Joan.</HI> vi. 48. Etto nid oes un dyn cyn belled o'i gof a dy|wedyd fod yn Cyfnewid y <HI>Graig</HI> yn Sylweddol i fod yn <HI>Gri&s;t,</HI> neu <HI>Gri&s;t</HI> i fod yn <HI>fara:</HI> A phan ydys yn galw yr Eglwys yn <HI>Gorph Cri&s;t, Colo&s;&s;.</HI> i. 24. Nid ydych chwi eich hunain yn dywedyd fod yn cyfnewid yr Eglwys i fod yn gig ag yn waed i Gri&s;t, er bod llawer mwy wedi i ddywedyd am hyn nag am y bara Sacrafennol, &s;ef <HI>ein bod ni yn aelodeu o'i gorph ef o'i gnawd ag o'i e&s;cyrn, Ephe&s;.</HI> v. 30. Felly pan ydys yn galw Cri&s;t yn <HI>Winwydden,</HI> yn <HI>Ddrws,</HI> yn <HI>Ffordd,</HI> yn <HI>Gangen,</HI> &amp;c. Mae'n ddigon tebygol fod yr y&s;py&s;|rwydd hynny yn &ocirc;l Dammeg a Dull-ymadrodd, mae Miloedd o fanneu yn y Beibl Cy&s;&s;egrlan nad ellir ei deallt yn amgenach.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Wele, nid allwn ni adel heibio mo &s;ynwyr y Llythyren oddigerth lle nid ellir cyme|ryd mo'r geirieu yn amgenach na thrwy Ddull|ymadrodd,
<PB N="30" REF="20">
ag nid hynny mo'r cyflwr yma.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> J&euml; hynny ydyw'r unig gyflwr yn y &s;an yma, o ran y deallt yn ol y llythyren &s;ydd Am|ho&s;&s;ibl a llawn o wrthddywediadeu, ond yr un drwy Ddammeg neu Ddull-ymadrodd &s;ydd naturiol, hawdd, ag eglur: o ran os cym'rwn ni y geirieu yma yn ol y llythyren yr oedd corph Cri&s;t yn gy|fan yn ei&s;tedd ar y bwrdd ag ar yr un am&s;er gwedi i dorri yn ddarneu ar y bwrdd. Rhaid iddo fod yn gyfan yrawron yn y Nefoedd, ag etto yn hollawl mewn dengm&icirc;l o amryw ag amrafael fanneu ar y ddaear. Rhaid ini gredu nad oes gan Sylwedd y cnawd yr un o'i briodol Gynnedfeu, ag y geill arwyddion y bara aros heb ei priodol Syl|wedd: Rhaid i ni feddwl fod hwnnw yn gig a gwaed yn ddiau y byddem ni yn i weled ag yn i aroglu a'r hwn yr ydym ni yn i archwaethu ag yn i deimlo yn fara a gw&icirc;n yn ddiau, rhaid ini gredu fod gwrthieu yma, er bod ein Synhwyreu oll (y rhai ydynt dy&s;tion o bob gwrthieu eraill) yn ty&s;tiolaethu nad oes dim gwrthieu yma; mewn un gair rhaid ini wrthddywedyd i re&s;wm, a gwadu ein Synhwyreu naturiol heb fod yn rhaid, oddigerth i gynnal y cyfryw Synniad Lythyrennol ag nad ellir i deallt, pan fo hyn drwy Ddammeg neu Ddull|ymadrodd, yn llawer eglurach.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Rhyfedd ydyw, pa fodd y mae cenfigen yn dallu pobl; diammeu nad ydych chwi yn ddifri, pan ydych yn dywedyd fod gair drwy Ddam|meg neu Ddull-ymadrodd yn eglurach na gair heb y fath Ddammeg; mae hyn yn unig yn dangos mor enbydus yw eich cyflwr chwi, yr hwn &s;ydd yn eich gyrru i'r fath Aurhe&s;wm.</P>
<P><PB N="31" REF="20">
<LABEL>Off.</LABEL> Myfi a brofa nad ydyw hi Anrhe&s;wm yn y cyflwr yma ymddiffin fod yn haws deallt drwy Ffurf ymadrodd, am mai dyna'r ffordd haw&s;af i gael &s;ynwyr pob gair, a'r gyntaf y mae'r meddwl yn dal gafel arno pan i clywom: Er Siampl, os cyfeiriff un i olwg tuag at dy neu d&icirc;r, a dywydyd <HI>fy y&s;tad i ydyw hon,</HI> yno y <HI>&s;ynwyr</HI> egluraf yw <HI>&s;ynwyr</HI> y llythyren: ond os un a ddeil Weithred yn i law wedi i Selio a dywedyd dyma fi y&s;t&acirc;d i, yna yr Synwyr haw&s;af ag egluraf ydyw, dyma yr hon &s;ydd yn tro&s;glwyddo fy y&s;t&acirc;d imi a'r holl le&s;had yr wyfi yn i gael oddiwrthi hi. Felly ped f'a&s;&s;eu yn bwrw atto i hun yn ei&s;tedd ar y bwrdd ag yn dywedyd, <HI>hwn yw fynghorphi,</HI> 'fe fua&s;&s;eu yr Apo&s;tolion yn i gymeryd, ag a ddyla&s;em ninneu i gymeryd yn ol y llythyren: Ond pan yw ef yn pwyntio at fara, ag yn dywedyd <HI>hwn yw fy nghorph,</HI> meddwl naturiol y gair ydyw; <HI>Dyma'r hwn &s;ydd yn arwyddoccau fy nghorph; ag yn cyfrannu holl le&s;h&acirc;d fy nghawdoliaeth am dioddefaint:</HI> A dyma fal y mae St. <HI>Pawl</HI> yn eglur yn i roi ar lawr, pan yw yn Dywedyd, <HI>Cymmun i gorph a'i waed ef</HI> ydyw, 1 <HI>Cor.</HI> x. 16.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Beth er hynny, a ydych chwi yu credu fod Cig ddim amgen yn y Sacrafen yma na thrwy Doullymadrodd neu wag-arwydd?</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Yr ydym ni yn credu fod yn cymeryd Cri&s;t ag yn i dderbyn yma yn wir ag yn ddiau gan y ffyddloniaid, a'i bod yn wir bre&s;ennol yn holl affaith a lle&s;h&acirc;d i ddioddefaint&punc; ond y pre&s;en|noldeb ymma er i fod yn ddiau, etto mae'n y&s;|prydol ag i'w ganfod drwy ffydd, ag nid pre|&s;ennoldeb
<PB N="32" REF="21">
Sylweddol a chorphorol, canys yna y bua&s;&s;eu raid i adnabod drwy &s;ynwyr naturiol.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Ar ol rhoi lle i un Anrhe&s;wm fe ganlyn llawer, a'ch eglurhad anrhe&s;ymmol chwi &s;ydd yn peri ichwi Anturio y teirni ffiadd yma, fod Pre&s;ennoldeb Y&s;prydol, yn wir Bre&s;ennol|deb.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> A feiddiwch chwi o ddifrif wadu hyn yma, yr ydych chwi yn i alw yn deirni Ffiaidd? Onid ydyw Cri&s;t yn ddiau gyda'i Eglwys hyd ddiwedd y byd drwy i bre&s;ennoldeb Y&s;prydol? Onid ydyw'r Y&s;pryd gl&acirc;n yn ddiau gyda phob dyn wedi i Adgenhedlu drwy i bre&s;ennoldeb Y&s;|prydol. Y budd a'r lles o farfolaeth Cri&s;t yr ydym ni yn i di&s;gwyl yn y Sacrafen hwn ydynt Y&s;pry|dol; megis Maddeuant, Tangnhefydd, Gr&acirc;s a Gobaith Gogoniant, etto maent yn wir ddiau, ag am hynny ni dybiwn yn gymhwy&s;ach i di&s;gwyl mewn modd Y&s;prydol, yn enwedig drwy ddywe|dyd o'r Arglwydd ini, <HI>Yr Y&s;pryd yw'r hwn &s;ydd yn bywhau, y cnawd nid yw yn Lle&s;hau dim:</HI> Joan. 6. 63. A'r Apo&s;tol a ddywed, <HI>Ffydd yw &s;ail y petheu yr ydys yn i gobeitho, a &s;iccrwydd y petheu nid ydys yn i gweled,</HI> Heb. ii. 1. hynny ydyw, mai hi yn gwneyd pe|theu Anweledig ag Y&s;prydol i fod yn w&icirc;r ddiau i'r gw&icirc;r Gredadyn.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Yr wyfi'n gweled fod yn hoff iawn gennych chwi alw hwn yn fwyd a diod y&s;prydol, ond fo fyddeu dda jawn gennifi wybod pa fodd y meiddiwch chwi wneyd hynny heb ddim Aw|durdod allan o'r Y&s;crythur, pan yw'r Y&s;crythur yn Dywedyd y rhydd Cri&s;t ini i gnawd i'w fwytta. <HI>Joan. vi. 53.</HI></P>
<P><PB N="33" REF="21">
<LABEL>Prot.</LABEL> Mae gennym ni &s;iccrwydd dda allan o'r Y&s;crythur am hyn, &s;ef, 1 <HI>Cor.</HI> x. 3, 4. lle y dywedir ddarfod i'r <HI>I&s;raeliaid</HI> gael y Braint drwy amryw ar|wyddion o fwytta ag yfed ynghri&s;t cy&s;tadl a ninneu mewn modd dirgel: <HI>Canys hwy oll a fwytta|&s;ant o'r un bwyd y&s;prydol, ag a yfa&s;ant o'r un ddiod y&s;prydol: canys hwy a yfa&s;ant o'r graig oedd yn canlyn, a'r graig oedd Cri&s;t:</HI> Ni a welwn mai bwyd a diod y&s;prydol ydoedd a gaw&s;ant hwy, etto yr un y|doedd ag a gaw&s;om ninneu, ag am hynny rhaid i'r hyn a gaw&s;om ni fod yn fwyd a diod y&s;prydol hefyd. Drachefn nid ydys yn dweyd ddarfod ein <HI>diodi ni oll i un gwaed ond i un Y&s;pryd, 1 Cor.</HI> 12. 13. Ag nis medrwn ni mo'r deallt pa fodd y galleu St. <HI>Pawl</HI> alw yr hwn &s;ydd Gymmun Corph Cri&s;t tan enw bara ar ol i gy&s;&s;egru, 1 <HI>Cor.</HI> ii. 26, 27, 28. Os yr rhan oddiallan ni pharhaoddd yn ddigyfnew i diol yn i Sylwedd, er newid i arfer, a bod ein heineidieu yn ddiau yn ymborthi yma, pa rai nid ydynt gymwys i ymborthi ar fara na ch&icirc;g; J&euml; mae'r Arglwydd i hun yn dy&s;cu ini ddeongli'r geirieu hynny yn St. <HI>Joan</HI> yn Gyfun|dod y&s;prydol o'i gorph, canys y mae efe yn dywedyd am y geirieu yma y mae efe yn ei llefaru wrthym, <HI>mai Y&s;pryd a bywyd ydynt,</HI> Joan. vi. 63.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Nid ydych chwi ond lledrithio, pan foch yn rhith gredu fod Cri&s;t yn wir bre&s;ennol yn y Sacrafen, canys pe jawn gredech hyn, chwitheu hefyd a roddech Addoliad Dduwiol i'r Aberth fal yr ym ninneu.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Yr ydym ni yn plygu ein glinieu, yn cyfeirio ein Gweddieu ag yn rhoi Addoliad Dduwol i Gri&s;t yr hwn &s;ydd w&icirc;r bre&s;ennol yn y Sacrafen yma;
<PB N="34" REF="22">
Onid gan fod yn &s;iccr gennym ni nad ydyw y rhan oddiallan yn newid mo'i naturieth, onid yn unig yr arfer a'r arwyddacc&acirc;d, ag yn parhau etto yn fara, nid allwn ni roddi mo'r Addoliad Ddu|wiol i'r hwn nid yw ond bara, gan mai Delw|addoliaeth fyddeu hynny.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Wele, myfi a'ch argyoedda o un bai aruthr ynoch chwi yn gwadu fod cig a gwaed Cri&s;t yn Sylweddol yn y Sacrafen yma, hynn ydyw yr yoych chwi yn i wneyd ef yn goffa|dwriaeth yn unig or Aberth ar y groes; onid ydym ni yn rhoddi llawer mwy parch iddo, drwy gredu i fod yn gyflawn Aberth dros becho|deu y byw a'r meirw.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Ni ddylae na chwi na ninneu feddwl am y Sacrafen fal y gwelom ni yn dda, rhaid ini gei&s;io gwybodaeth am dano drwy'r Y&s;crythur, ag oddiwrth Gri&s;t i h&ucirc;n yr hwn a'i ordeiniodd, ag mae efe yn erchi ini <HI>wneyd hyn er coffa am dano,</HI> Luc. xxii. 19. Ag nid yw St. <HI>Pawl</HI> yn dweyd <HI>Marfolaeth yr Arglwydd ydyw,</HI> ond <HI>dango&s;iad i farfolaeth ef, 1 Cor.</HI> xi. 26. J&euml; y mae efe yn dweyd mai dyma'r rhagoriaeth mwyaf rhwng yr Ab&euml;rtheu tan y gyfraith, ag Aberth Cri&s;t ar y groes, fod yn Offrymmu'r rheini yn fynych, ond nid oedd efe i'w Offrymmu ond un|waith, a thrwy yr un offrwm hwnnw, 'fe roes gy|flawn fodlonrwydd dros bechodeu yr holl fyd, <HI>Heb.</HI> ix. 25, 26. a <HI>Phen.</HI> x. 14. Ag felly coffa|dwriaeth yw'r Sacrafen yma, fal yr ym ni yn dywedyd; ag nid i Aberthu Cri&s;t drachefn fal yr ydych chwi yn dal, os rhown ni'r peth (fal ag y dylem ni) i'w farnu wrth yr Y&s;crythur; ymmha un nid oes dim yn dangos i fod yn gyflawn fod|lonrwydd
<PB N="35" REF="22">
dros bechodeu y rhai byw, llai o lawer dros bechodeu y rhai meirw, cyflwr pa rai nid ellir mo'i newid ar ol y bywyd yma, <HI>Luc.</HI> xvi. 26. ond fal y &s;yrthiont felly y byddant yn dragywydd, <HI>Eccle&s;.</HI> xi. 3.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Fe eill y byd weled yr awron mor Anghyfiawn yr ydych chwi yn ymffro&s;tio eich gwaith yn mawrygu Rhyglyddiad dioddefaint Cri&s;t, ag fal yr ydych chwi yn camachwyn yn bod ni yn i hattal a'i diy&s;tyru, pan yr ydym ni yn dal i bod yn ddigonol i fadden yr byw ar meirw, a chwitheu yn dal nad eill wneuthyd dim lles i'r Meirw.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Nid o ddiffyg Rhyglyddiad yn Niodde|faint Cri&s;t, ond o ei&s;ieu gallu yn y rheini i Edifar|hau yn ei bywyd &s;ydd yn rhwy&s;tro i'r Meirw hyn dderbyn y llesh&acirc;d oddiwrth farwolaeth Cri&s;t, 'fe ddywedodd Cri&s;t na faddeueu efi neb ond a edifar|haeu; ag oni edifarh&acirc;nt cyn ei marw, ni allant edifarhau wedi marw, ag nid oes iddynt ddim lles|h&acirc;d oddiwrth farfolaeth Cri&s;t. Ag os gw&ecirc;l y rhai byw y gallant gael pardwn ar &ocirc;l marfolaeth, fo bair hynny iddynt hwytheu oedi ei hedifeirwch hyd y munud ddiwaethaf; Ag ni ddy&s;ga&s;id fyth Athrawiaeth mor dwyllodrus a hon yn eich Eglwys chwi heb ddim &s;ylfaen allan o'r Y&s;crythur, ond yn unig am fod i Dych'mygwyr dichellgar yn gweled y caent well pris am ei Hofferenneu.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Mae'n hawdd jawn gennych chwi farnu, ond nid oes gennym ni bris am hynny, drwy fod yn ddiammeu gennym ni am ein Ha|thrawiaeth a'n Harferiou ni, ei bod yn ol gwir &s;ynwyr yr Y&s;crythur, fal y mae yr Eglwys lan Gatholig wedi i deongli ini.</P>
<P><PB N="36" REF="23">
<LABEL>Prot.</LABEL> A ydych chwi yn meddwl hyn yn ddiau? Attolwg gan hynny cyn imi ymadel ar rhe&s;wm yma, a ddywedwch imi, pa fodd drwy fod rhai yn unig, (&s;ef yr Offeiriadeu) yn yfed o'r Cwppan, y gellir cyflowni geirieu Cri&s;t, <HI>yfwch o hwn bawb, Math.</HI> xxvi. 27.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Mae'n eglur pa ham, o herwydd mai Offeiriadeu ag nid gwyr llyg oedd yr Apo|&s;tolion, ag wrth yr Apo&s;tolion yn unig y dywe|dodd Cri&s;t y geirieu hyn; ag er ei<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> bod ni yn gwahardd i'r bobl yfed o'r Cwppan hwn, etto yr ydym ni yn gorchymmyn i'r Offeiriadeu yfed o honaw.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Ai nid yn unig wrth yr Apo&s;tolion hefyd y dywedodd Cri&s;t yr am&s;er hynny, <HI>Cymerwch, bwy|tewch, hwn yw fy nghorph? Adn.</HI> 26. Ag. yn ol eich ffordd chwi yn ymre&s;ymmu, nid eill neb ond yr Offeiriadeu fwytta o'r bara hwnnw, ag ni ddylae'r bobl dderbyn n'ar bara na'r gw&icirc;n: Chwi a wy|ddoch fod yr Apo&s;tolion yn y fan honno yn &s;efyll yn lle gwyr llyg, a'i bod nhw yn arwyddoccau'r Gynnylleidfa, fal Cri&s;t yr Offeiriad, felly y mae St. <HI>Pawl</HI> yn cymhwy&s;o yr gorchymmynion hynny, a roddes Cri&s;t ar y cyntaf yn unig i'w Apo&s;tolion o fwytta ag o yfed, at y bobl; Ag nid oes dim eglurach na darfod i'r holl bobl yn <HI>Ngorinth</HI> yfed o'r Cwppan, a rhai o honynt yn rhy helaeth, 1 <HI>Cor.</HI> x 21. <HI>Pen.</HI> xi. 21. ag <HI>Adn.</HI> xxvii. 28. <HI>Pen.</HI> xii. 13. Felly y mae'n rhyfedd gennifi pa fodd y mei|ddiwch chwi alw gwrthddywedyd gorchymmynni|on Cri&s;t, ag Athrawiaeth ag Arfer yr Apo&s;tolion yn jawn &s;ynwyr yr Y&s;crythur, a pha ham yr ydych
<PB N="37" REF="23">
chwi yn attal y naill hanner o'r Cymmun oddiwrth y bobl.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Nid ydym ni yn attal dim oddiwr|thynt, oblegyd yr ydym ni yn mynegu ein bod ni yn rhoi Cri&s;t iddynt yn gyflawn yr hwn &s;ydd wedi i gynhwy&s;o tan bob rhwy yn hollawl.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Nid ydyw hyn ddim amgenach nag i un wedi toccio ymmaith hanner arian y Brenhin, ddywe|dyd i fod etto yn arian dilys; Mae eich rhe&s;wm chwi eich hun yn rhoi ddarfod i'n Harglwydd ordeinio dau ryw pan oedd un yn ddigon, ag felly i'ch e&s;gu&s;odi eich hunain o'ch Annuwioldeb, chwi a achwynwch i fod ef yn gwneyd petheu yn ofer: Ond gan fod Cri&s;t wedi i o&s;od allan yma megis wedi dioddef dros bechod, ag felly i waed wedi i neilltuo oddiwrth i gorph, ni fedrwn ni ddy|falu pa fodd y geill y bara yn unig fod yn ddigo|nol i o&s;od allan y Dirgelwch yma.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Mae perygl rhag ofn ini golli'r gwin wrth i roddi i'r bobl, a rhag ofn i halogi ef gan Anghymmwys eneueu y gwyr llyg.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Fe eill y perygl yma ddigwydd wrth i roddi i'r Offeiriadeu; ond par un bynag, nid ydych chwi o feddwl St. <HI>Pawl,</HI> yr hwn pan gamarferwyd y Cwppan i Ormodedd yn <HI>Ngorinth,</HI> ni feiddiodd efe newidio Ordinh&acirc;d Cri&s;t, na'i ddwyn yn hollawl oddiarnynt fal yr ydych chwi yn gwneuthyd, ag wrth hynny yn euog o Gy&s;&s;egr-y&s;pail gorthrwm yn attal rhan o'r hyn y gwnaeth Duw chwi yn Oruwchwylwyr, ag, hyd y mae ynoch chwi, yn di|fuddio'r bobl o fawr-lles gwerthfawr waed Cri&s;t.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Ni a allwn weled mwy bai yn eich paratoad chwi i'w dderbyn ef, nag a ellwch chwi
<PB N="38" REF="24">
yn ein gwaith ni yn goruwchwylio yntho; Ca|nys pa'm nad ydych chwi oll yn myned at Offei|riad i gyffe&s;&s;u eich pechodeu cyn myned i dderbyn y Cymmun fal y mae'r Y&s;crythur yn go&s;od i lawr?</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Mae r Y&s;crythur yn erchi i bawb ei <HI>holi ei hunain cyn iddynt fwytta o'r bara hwnnw ag yfed o'r Cwppan hwnnw, 1 Cor.</HI> xi. 28. Ag am hyn yma nid ydyw eich Eglwys chwi yn dywedid fawr jawn; ond mae ein Heglwys ni yn gorchymmyn yn do&s;t i bawb ei paratoi ei hunain fal hyn: Ond nid yw'r Y&s;crythur mewn lle yn y byd yn dywe|dyd fod m&punc;or angenrheidiol i bawb fyned ger bron Offeiriad a chyffe&s;&s;u bob tro cyn derbyn.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Ond ydyw'r Y&s;crythur yn dywedyd ddarfod, i bechaduriaid edifeiriol gyfaddef ei pe|chodeu wrth yr Offeiriad, <HI>Math. iii. 6. Act. xix. 18.</HI> Ag yn gorchymmyn ini gyffe&s;&s;u ein camweddeu bawb i'w gilydd: <HI>Jaco. v. 16.</HI> ag a all fod am&s;er mwy eyfaddas i wneuthyd hyn nag yn union o flaen cymmuno?</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Nid ydym ni yn gwahardd i ddynion ar am&s;er yn y byd gyffe&s;&s;u wrth yr Offeiriad, ond yn ei cynghori i wneuthur hynny os bydd un mewn gorthrymder meddwl, neu ryw brofedigaeth er|chyll a fytho i dderbyn y Cymmun. Ond ni fei|ddiwn ni o&s;od mo'r fath dramgwydd i'n pobl ni a gwneyd hyn bob am&s;er yn angenrheidiol, gan na ddarfu i Dduw y&s;py&s;&s;u i fod felly. A'r Siampleu hyn|ny yr ydych chwi yn ei dwyn ydynt am gyffe&s;&s;u pechodeu ar gyhoedd ger bron yr Offeiriad a'r Gynnylleidfa; Ac felly y mae'r lle hwnnw yn St. <HI>Jaco</HI> yn ein dy&s;cu ni nid i gyfaddef o flaen y gwr cyfiawn yn unig, ond bawb i'w gilydd, fal drwy
<PB N="39" REF="24">
hynny y gallo'r cyfiawn a phawb eraill weddio am faddeuant i'r Edifeiriol; Ag mi a glywais ddywe|dyd mai dyma'r h&ecirc;n arfer o gyffe&s;&s;u pechod <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word">&punc; ag a arferir etto yn ein Heglwys ni lle mae <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">ieu yn Ffiaidd a'r Tro&s;&s;eddwyr yn argyoeddus; ond nid yw hyn &s;ylfaen yn y byd ich gwaith chwi yn cyffe&s;&s;u yn ddirgel ynghlu&s;t yr Offeiriad, ag felly yn cael maddeuant megis Deddfod Arferol ar am&s;e|roedd Go&s;odedig.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Oni ddarfu i Gri&s;t roi awdurdod i'r Offeiriadeu i attal neu faddeu pechodeu dynion, <HI>Joan. xx. 23</HI> Ag onid rhaid i'r Barnwr, yr hwn &s;ydd i rwymo neu i ollwng yn rhydd, wrando'r cwbl cymmain un am y Drwgweithredwr?</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Ni rydd ein Hoffeiriadeu ni, ini m'or Gollyngdod ar acho&s;ion arbennig, oddigerth ini felly gyfe&s;&s;u yr beieu yr ydym ni yn euog o ho|nynt cym mhelled, a'n dangos ein hunain yn wir Edifeiriol; ond nid oes mo honynt hwy yn cym|mell monom ni tan boen damnedigaeth i ddyfod i gyffe&s;&s;u iddynt hwy ein holl bechodeu, yr hyn medd yr Y&s;crythur &s;ydd ammho&s;&s;ibl, <HI>P&s;al.</HI> xix. 12. Ag nid oes Mo'r Brenhinoedd wrth roddi cennad i ryw farnwyr i wrando ag i derfynu acho&s;i&s;ion, yn rhwymo mo'r neb a fedro gyttuno yn rhyng|thynt ei hunain i ddyfod i'w derfynu ger ei bron hwy: Heb law hynny nid yr Offeiriad yw'r Barn|wr pennaf a'r diwaethaf, ag ni feidr efe yn &s;iccr wybod wedi iddo glywed cymmaint ag y bytho pawb yn i ddywedyd tro&s;to i hun, pa &ucirc;n a fy|thont ai Rhagrithwyr ai rhai gw&icirc;r Edifeiriol: Ag am hynny fe a'n dy&s;cir i gyfaddef beunydd ein holl
<PB N="40" REF="25">
bechodeu ger bron Duw y Barnwr pennaf, ag i ymegnio ar fod ein Hedifeirwch tu ag atto ef yn bur, drwy wellhau ein bucheddeu: Ag nid ydym ni yn rhwym i fyned at yr Offeiriad ond mewn rhyw gyflwr gorthrwm a thra-mawr acho&s;ion.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Dyma un peth mawr &s;ydd gennym ni i'w achwyn ar eich Rhith Ddiwygiad chwi; nad ydych chwi yn rhwymo Pechaduriaid i wneyd dim jawn am ei camweddeu, a'ch bod wedi rhoi heibio'r Sacrafen o Benyd.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Yr ydym ni yn dal fod yn anghenrhaid i i Dro&s;&s;eddwyr Ffiaidd Cyhoedd, ddwyn penyd cy|hoedd, fal y bytho ei cywilydd a'i tri&s;twch mo'r amlwg a'i beieu, a hyn y maent i'w wneuthur er bodloni yr Eglwys 2 <HI>Cor.</HI> xi. 7. A dal yr ydym ni fod yn fwy anghenrhaid o ran pechodeu dirgel i'r pechadur wylo yn ddifrif o herwydd y rheini, a'i cyfaddef yn o&s;tyngedig ger bron Duw, a chwbl feddwl i ymwrthod a nhw rhag llaw; a than yr ammodeu yma nid ydym ni yn ammeu na faddeua Duw er mwyn Cri&s;t iddynt yn ol i Addewid yn yr Y&s;crythur lan, <HI>Dihareb.</HI> xxviii. 13. <HI>Ezec.</HI> xviii. 21. ag ni a gredwn i air Duw o'ch blaen chwi.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Onid wedi darfod i Dduw roi Ma|ddeuant i'r pechadur o'r Go&s;pedigaeth dragwyddol ddyledus iddo. yr hwn a brynodd Cri&s;t, rhaid iddo wneyd jawn i gyfiawnder Duw am y poeneu am&s;erol &s;ydd etto yn ddyledus am y pechoden rheini drwy ymo&s;twng i'r Penyd a roddir arno gan i Offeiriad.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Eich dyfais chwi eich hunain ydyw hyn, heb ddim &s;ail yn yr Y&s;crythur l&acirc;n; mwyn yno yr
<PB N="41" REF="25">
ydys yn datcan, ddarfod i Gri&s;t ein gwared ni oddiwrth yr holl felldith ddyledus ini, a'n ham|ddiffyn ni hyd yr eithaf, a'n glanhau ni oddiwrth bob pechod, a gwneyd ein cymmod; felly os oes ini ddim hawl yntho ef nid oes ddim damnedigaeth ini: Gwir ydyw fod Duw weithieu yn co&s;pi y rhai goreu er i fod unwaith ar fedr Maddeu iddynt, 2 <HI>Sam.</HI> xii. 14. yr hyn nid yw i fodloni cyfiawn|der Duw, ond i'w rhybuddio nhw na bytho iddynt redeg mor ewylly&s;gar i'r cyfryw bechodeu, <HI>Heb.</HI> 12. 6. A'r rhai gw&icirc;r edifeiriol o'i gwirfodd a wi&s;ca&s;ant &s;achliain, a orwedda&s;ant mewn lludw, a ymprydia&s;ant ag a weddia&s;ant, &amp;c. ond nid oedd hyn onid i ddangos purdeb ei Hedifeirwch a Gwi|rionedd ei Tri&s;twch am ddigio Duw neu i'w cym|hwy&s;o ei hunain i weddio yn fwy difrif ar droi heibio gyfiawn Ddigllonrwydd Duw: Eithr nid yw gair Duw un am&s;er yn edrych ar y gweithre|doedd yma megis rhyw ran o jawn i Dduw, ag nid oes gennym ni un Athrawiaeth oddiwrth Gri&s;t neu ei Apo&s;tolion yn rhwymo'r fath weithredoedd yn eglur er bodloni cyfiawnder Duw am y'r un Go&s;|pedigaeth &s;ydd yn ol iddynt.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Nid ellwch chwi wadu nad mwy Anrhydedd i gyfiawnder Duw ydyw rhwymo'r Tro&s;&s;eddwyr i wneyd iddo efryw jawn, yn hyt|trach na dywedyd iddynt y maddeuiff ef yn rhad; Ag mae'n rhaid ichwi wybod mai tebyccach a fyddir i attal pobl oddiwrth ddrygioni rhag llaw os co&s;pir nhw yn ei cyrph neu ei da am yr hyn a ba&s;&s;iodd.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Ond nid yw y chwaith cymmaint an|rhydedd Duw, pan fo eich Eglwys chwi yn dal
<PB N="42" REF="26">
na faddeuiff Duw y Relyw o'r poeneu am&s;erol yma i ddynion oddigerth iddynt ddwyn ei Penyd: Etto hi a e&s;cu&s;odiff y Penyd i hun er rhyw wobr, ag felly arian a bryn yr hyn yr ydych chwi yn dywedyd nad yw marwolaeth Cri&s;t yn bodloni dro&s;to: Ag yn w&icirc;r nid oes ond odid neb ond y tlodion yn gwneyd dim Penyd gyda chwi; y cyfoethogion y rhai a allant dalu yn dda i'r O|ffeiriad a g&acirc;nt Ryddh&acirc;d a Maddeuant; A pha fodd bynag yr ydyeh chwi yn trefnu hyn yma yn eich Eglwys, mae cyn amled pechaduriaid Ffiaidd hy|nod ynthi, er yr holl Benydiatheu yma, ag mewn lle yn y byd arall; J&euml; y maent yn pechu a llai ofn ag ar&s;wyd na rhai eraill, am ei bod yn rhag|weled mai ychydig ymdaith, neu ympryd; ym|bell wialennod neu Swmp o arian a wneiff heddwch rhyngont a'r Offeiriad; ag felly nid ydynt yn cymeryd fawr ofal drwy bur wellh&acirc;d buchedd am wneyd ei cymmod a Duw.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Yr wyfi'n meddwl eich bod chwi yn bwrw at ein Pardyneu ni, a'r Enaid-rhydd a ganiadheir yn ein plith ni, pa rai nid ydynt amgenach na gwneyd defnydd o'r awdnrdod a roes Cri&s;t i St. <HI>Peder;</HI> Ag yntho ef i Benbugail yr Eglwys Gatholig; A diammeu peth tragy&s;&s;u|rus ydyw pan fytho Etifeddwyr St. <HI>Peder</HI> neu i Gennadon mor barchedig yn ein rhyddhau ni oddiwrth y pechodeu rheini a ddarfu ini ei cyfa|ddef.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Ni werthodd St. <HI>Peder</HI> erioed mo'r Awdur|dod yma, <HI>Act.</HI> viii. 18, 20. o ran y mae efe yn ein &s;iccrhau nad a <HI>Phetheu llygredig megis arian neu aur y'n prynwyd, 1 Ped.</HI> i. 8. Ped f'a&s;&s;eu efe yn arfer
<PB N="43" REF="26">
yr un farchnad ennillfawr ag y mae'r P&acirc;b, ni alla|&s;eu efe ddywedyd, <HI>Arian ag Aur nid oes gennifi, Act.</HI> iii. 6. Felly ni ddylaech chwi alw mo'r A|po&s;tol Sanctaidd hwnnw megis yn Batrwn neu Ben-Athro ichwi, hyd oni ddilynoch chwi i Siampleu ef; na rhoi maddeuant i neb ond y &s;awl ar &ocirc;l i ymholi yn ddyfal a geffir yn wir Edifeiriol; Ag ar yr ammod yma (yr hwn y mae Cri&s;t yn i dybied yn anghenrhaid) rhaid i'r tlawd i gael cyn gynted ar cyfoethog, a phob un yn rh&acirc;d: Ond tra bytho eich Eglwys chwi yn gwneyd pur Far&s;iandiaeth o honynt, ag yn ei dodi allan yn unig er ca&s;glu arian, naill a'i i gyfoethogi Nai, neu i Briodi Nith i'r Pab, neu i fawrhau rhyw un mewn Goruchafiaeth; Ag y mae yn ei danfon nhw i wledydd pell, at wyr a gwragedd nis gwelodd erioed, ag o edifeirwch pa rai nid oes gantho ddim &s;iccrwydd; rhaid i Brote&s;tan|niaid edrych ar y rhain megis twyll a &s;iommedi|gaeth dan r&icirc;th Crefydd, a rhwy&s;tr gwir Edifeirwch, a dychymmyg er ennyll arian.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Yr ydych chwi yn camgymeryd ym|mhell; Nid ydyw'r Eglwys yn amcanu dim wrth y Pardyneu yma ond Iechydwriaeth yr E|difeiriol; yr arian ydynt Offrwm ewylly&s;gar, ag a ellwch chwi feio ar y lan Eglwys am dderbyn Offrymmeu'r bobl.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Nid yw hi fai yn y byd dderbyn Offrymmeu ewylly&s;gar tra y cyfrennir nhw i'r tlodion; ond mae hyn yma tan i bris, a'r arian a dderbynnier &s;ydd ran o honynt yn myned i Goffreu'r Pab, a rhan i'r Cennadon goludog, neu Fynaehlogydd
<PB N="44" REF="27">
gwyehion; Ag mae'n eglur mai arian yw'r peth pennaf, am nad eill pobl dlodion gael mo honynt, nag a roddant hwytheu faddeuant i'r truan yn rhad er pured a fytho e edifeirwch, er gallu o'r cyfoethog i chael heb ddangos fawr arwyddion Edi|feirwch, ag o herwydd hynny maent wedi caledu yn ei pechodeu: Ag nid y pwynt yma yn unig ond y rhan fwyaf o'r rheini a ymre&s;ymmwyd rhyngom a chwitheu ydys yn ei diffynnu yn ffyrnig o'ch tu chwi, o ran ei bod yn chwanegu golud a Mawredd eich Eglwys chwi; y cyfryw ydyw Awdurdod y Pab i dderbyn Achwynion, Delweu, Creirieu, dywedyd Offerenneu er rhyddhau eneidieu, cyffe&s;&s;u, Penydio a deubeth ychwaneg na henwyd etto; &s;ef y Purdan, a rhith Dduwioldeb eich Crefyddol Frawdoriaetheu.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Nid y elw yr ydym ni yn i gael oddi|wrth yr Athrawiaetheu yma, ond y gwirionedd &s;iccr o honynt &s;ydd yn peri ini fod mor awyddus ichwi ei coelio nhw, fal y mae'n dangos yn yr Erthygl gyntaf am y Purdan, yr hyn a brofa fi yn gyntaf drwy Y&s;crythur, ag yno drwy Re&s;wm i fod yn wir.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Mae'r Y&s;crythur yn ddigon anilwg ag yn eglur yn dywedyd fod dau le, Nef ag Uffern, o wobrwyad a cho&s;pedigaeth Dragwyddol, ag os oes y'r un trydydd lle, i ba un y bydd rhaid i'r rhan fwyaf o bobl fyned i. ddioddef trom go&s;pe|digaeth dros am&s;er, nid oes ammeu gennifi na ddarfu i Dduw i ddatcuddio mor eglur ag amlwg ag y gwnaeth ef Nef ag Uffern; Ag am hynny gadewch imi eich gweled yn profi hynny drwy re&s;ymmeu eglur allan o'r Y&s;crythur l&acirc;n.</P>
<P><PB N="45" REF="27">
<LABEL>Off. Pab.</LABEL> Mae ein Iachawdwr yn dywedyd, <HI>Y pechod yn erbyn y'r Y&s;pryd glan ni faddeuir byth mo honaw, nag yn y byd yma, nag yn y byd a ddaw, <HI>Math.</HI> xii. 32.</HI> Ile mae'n eglur i'w weled fod rhai pechodeu a fyddant heb ei maddeu yma, yn cael ei maddeu yuo, a dyna ichwi un Re&s;wm am y <HI>Purdan.</HI></P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Mae hyn ymmhell oddiwrth brawf eglur, am nad oes yma ddim &s;&ocirc;n am <HI>Burdan,</HI> onid yr ymadrodd Briod hon, <HI>y Byd a ddaw,</HI> yn fynych jawn yn y'r Efengyl &s;ydd yn arwyddoccau dyddieu y Me&s;&s;ias, <HI>Heb.</HI> xi. 5. <HI>Ar.</HI> vi. 5. A'r Juddewon a ddi&s;|gwylia&s;ant y pardyneu'r Me&s;&s;ias nhw, (yr hwn yr oeddynt hwy yn credu na ddaetheu etto) o am|ryw bechodeu mawrion y rhai nid ellid gwneyd jawn am danynt drwy'r Offrymmeu deddfol; am hynny Cri&s;t wrth ymre&s;ymmu a hwynt yn ol ei Hymadrodd ei hunain, &s;ydd yn dywedyd wrthynt am y pechod yma yn erbyn y'r <HI>Y&s;pryd glan</HI> na faddeuir fyth mo honaw tan y gyfraith na than yr Efengyl; Ond gadewch i'r Ddull-ymadrodd yma arwy|ddoccau <HI>y byd a Ddaw:</HI> Nid yw Cri&s;t yn dywedyd na faddeuir pechodeu eraill yno, ond yn unig na faddeuir mo'r pechod hwn nag yno nag yma, yr hyn &s;ydd ryw fath ar Ymadrodd yn unig i ddan|gos na faddeuir monaw ddim; felly <HI>Gen.</HI> xxxi. 24. bod heb ddywedyd na drwg na da, &s;ydd yr un peth a bod heb ddywedyd dim.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Ond ydyw St. <HI>Pawl</HI> yn dywedyd <HI>y gwneir gwaith pob dyn yn amlwg, canys y dydd a'i dengys, oblegyd drwy Dan y datcuddir ef, a'r Tan a brawf waith pawb pa fath ydyw.</HI> Ag ychydig ar ol hynny, <HI>os gwaith neb a lo&s;cir efe a</HI>
<PB N="46" REF="28">
<HI>geiff golled, eithr efe i hun a fydd cadwedig, etto felly megis trwy Dan, 1 <HI>Cor.</HI> iii. 13, 15.</HI> Ond ydyw hyn yn ddigon o brawf am y Purdan?</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Y lle yma &s;ydd yn &s;&ocirc;n am Ddy&s;gawdwyr yn unig, ag nid hwynt hwy a lo&s;cir ond ei gweithre|doedd, hynny ydyw yr Athrawiaeth Gelwyddog y mae yr un o honynt yn i dy&s;cu: A'r holl le yma &s;ydd Ddamhegol a thywyll; A'r Adroddiad ddiwaethaf honno o fod yn gadwedig etto felly megis trwy Dan, nid yw ddim amgen na rhyw ffordd o eglurhau y peth a wneler drwy boen dirfawr, <HI>P&s;al.</HI> lxvi. 12. <HI>Zach.</HI> iii. 2. Fal y gellwch chwi yr un modd feddwl fod pechaduriaid yma mewn Pur|dan, am fod yn gorchymmyn ini <HI>ei cadw drwy ofn gan ei cipio hwy allan o'r tan, Jud. Adn.</HI> 23. Ag os ydyw'r lle yma i'w ddeallt yn ol y llythyren, rhaid iddo fod yn debyg i'r tan hwnnw a ly&s;c yr holl fyd yn Nydd y Farn, yr hwn (fal y clywais i) ydyw'r hyn y mae yr Tadeu yn i ddeallt wrth y <HI>Dydd</HI> a'r <HI>Tan</HI> y crybwyllir yma am danynt, ag felly nid yw yn cyfatteb ddim a'r Purdan, yr hyn &s;ydd raid ichwi i brofi (fal yr ym ni Nef ag Uffern) yn fwy eglurach na hyn, onid &ecirc; ni choeliwn ni mo hono.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Mae gennym ni St. <HI>Peder</HI> he fyd o'u ty yr hwn &s;ydd <HI>yn dywedyd ini, i Gri&s;t fyned drwy yr Y&s;pryd i bregethu i'r Juddewon yngharchar, y rhai a fuont gynt yn Anufydd pan unwaith yr oedd h&icirc;r Ammynedd Dduw yn aros yn nyddieu <HI>Noe</HI> tra y darparwyd yr Arch, yn yr hon ychydig, &s;ef wyth enaid, a achubwd drwy Ddwfr, 1 <HI>Ped.</HI> iii. 19, 20.</HI></P>
<P><PB N="47" REF="28">
<LABEL>Prot.</LABEL> Mae'r lle yma yn dywyllach nag yr un o'r lleill, ag felly yn ddigon Anghymmwys i &s;ylfaenu pwnc o'r Ffydd arno: Ond y Ddeongliad egluraf o honaw ef ydyw, ddarfod i Gri&s;t drwyi Y&s;pryd yn <HI>Noe</HI> bregethu i'r bobl Annuwiol rheini o flaen y Diluw, Y&s;prydion ag eneidieu pa rai oeddynt me|gis wedi ei carcharu yn ei cyrph; A'r &s;awl a achubwyd drwy'r Bregeth yma nid oeddynt ond ychydig, a'r rheini a achubwyd drwy ddwfr ag nid trwy dan; Ag fal a gallwn ni ddeallt oddi|wrth y rhe&s;wm yma 2 <HI>Ped.</HI> ii. 3, 5. ddarfod i'r bobl yma a bregethwyd iddynt barhau yn Anu|fydd, ag na achubwyd monynt ddim; felly nid oes ichwi ddim na lliw na llun o Re&s;wm i Seilio eich <HI>Purdan</HI> ar y lle yma.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Beth debygwch chwi am y Carchar hwnnw i ba un os bwrir ni gan Dduw yr hwn yw gwrthwynebwr pechaduriaid, ni chawni ddy|fod mewn modd yn y byd oddiyno hyd oni thalom yr hatling eithaf, <HI>Math. v. 26.</HI> Ai nid y Purdan ydyw hwn?</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Yr wyfi'n tybied nad ydyw hyn ddim i'ch pwrpas chwi, o ran mae Cri&s;t yn i arfer megis Rhe|&s;wm pam y dylem ni Edifarhau a gwneyd ein Cymmod a Duw tra fythom byw; pan y mae'r Purdan yn rhoi e&s;gus i bobl i oedi ei Hedifeirwch hyd ddydd marwolaeth, ag yn ei llenwi a rhyw wag obaith o gael ei gwaredu ar ol hynny: Ag nid oes fodd yn y byd i gael Rhyddhad o'r carchar yma, ond drwy i'r dyledwr i hun wneyd jawn am yr holl ddyled, pan y boch chwi yn tybied y geill gweddieu ag elu&s;eneu rhai eraill dynnu pobl allan o Burdan: Ag nid ydyw'r Te&s;tyn yn dywedyd
<PB N="48" REF="29">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="49" REF="29">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="48" REF="30">
y geill y Poenedig dalu'r hatling eithaf, ond yn hyttrach yn tybied hynny yn ammho&s;&s;ibl, a'i fod yn aros yno <HI>hyd oni thalo'r hatling eithaf,</HI> &s;ydd i'w ddeallt i fod yn dioddef yn Uffern yn dragywydd. Ag mae Cri&s;t yn &s;&ocirc;n am <HI>&V;ffern</HI> yn y Bennod honno <HI>Adn.</HI> xxii. 29, 30. Ond nid oes un gair yma nag mewn lle yn y byd arall yn yr Y&s;crythur am <HI>Bur|dan;</HI> Ag am hynny rwyfi'n dymuned arnoch chwi gei&s;io i brofi os gellwch chwi drwy re&s;wm, gan nad yw gair Duw o'ch tu chwi.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Ai nid oes ragoriaeth fawr rhwng rhai pechodeu ai gilydd; ag os ydyw Duw yn faruwr cyfiawn, efe a wneiff ragor co&s;pedigaeth&punc; Felly nid ydyw ond rhe&s;ymmol coelio y ceiff pe|chodeu maddeuawl ei co&s;pi mewn tan dros am|&s;er, ag nid a Fflammeu tragwyddol.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Ped y&s;tyriem ni Sancteiddrwydd y Gy|fraith, neu Anfeidrol fawredd yr hwn y tro&s;&s;eddir i'w erbyn, pob pechod, j&euml;'r lleiaf, &s;ydd yn haeddu Damnedigaeth megis i gyflawn wobr, <HI>Rhuf.</HI> vi. 23. A'r pechod lleiaf heb edifarhau o'i blegyd, a'eill fod yn farwol; o herwydd nid cymmaint y pechod ag Annedifeirwch yrawron dan yr Efengyl &s;ydd yn bwrw pobl i farwolaeth, a'r hwn nid Edifarhao &s;ydd yn dangos y pecheu efe yn dragywydd; felly pa beth bynnag fytho yr achos mae efe yn haeddu co&s;pedigaeth dragwyddol; Och! nid oes un dyn a'r &s;ydd heb gyflawn Edifarhau tra fytho byw yn euog o'r pechodeu lleiaf hynny yn unig, pa rai yn y cyfryw nid ydynt un am&s;er yn unig, ond maent hwy beunydd yn euog o bechodeu mwy ag &s;ydd yn haeddu Fflammeu tragwyddol: A'r lle hwnnw
<PB N="49" REF="30">
o St. <HI>Joan&punc;</HI> ar ba un yr ydych chwi yn &s;ylfaen eich gwahaniaeth rhwng pechod Marwol a phe|chod Maddeuol, &s;ydd yn &s;&ocirc;n am ddibennion pe|chodeu pawb; nid am ei natur nhw; fal os gwe|lwm ni ddynion yn pechu heb ddim arwyddion na gobaith o'i hedifeirwch, nid oes mo'r Y&s;crythur yn rhwymo mo honom ni i weddio dros y cyfryw, 1 <HI>Joan.</HI> v. 16.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Onid ydys yn dywedyd na cheiff dim aflan fyned i mewn i Deyrnas Nefoedd, <HI>Datcudd. xxi. 27.</HI> Gan hynny mae rhe&s;wm yn ein dy&s;cu ni fod yn rhaid i'r &s;awl a lygrir gan ryw bechodeu, je y rhai maddeuol, gael ei glanhau cyn y ga|llont ddyfod i Deyrnas Nefoedd.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Diau fod y Catholiciaid truein yn cael ei cy&s;tuddio, ag yn gorfod talu cymmaint o arian a dioddef cynnifer o Benydieu dan rith puro ymmaith ei pechodeu maddeuol; Ag etto ar &ocirc;l ei holl ympry|dieu gwialennodieu a'i rhyddhad, ei Dwfr-Offeren, Elu&s;eneu ag Eneiniad, maent byth i Ddioddef poen am y tro&s;&s;eddiadeu bychain yma mor erchyll, er nad cyhyd a Than Uffern; Heb law hyn ni fedrwn ni wybod pa fodd y geill t&acirc;n bwro enaid Anghorphorol, na pha ham y byddeu raid wrth <HI>Burdan</HI> i'n glan|hau ni oddiwrth rai pechodeu, pan ydyw'r Y&s;cry|thur yn datcan, fod <HI>gwaed Cri&s;t yn ein glanhau oddiwrth bob pechod, 1 Joan.</HI> i. 7. A pha fodd y Condemnir pobl i'r Purdan &s;ydd i'w hachub gan Gri&s;t, pan ydyw St. <HI>Pawl</HI> yn dywedyd, <HI>Nad oes ddim Damnedigaeth i'r rhai &s;ydd ynghri&s;t Je&s;u, Rhuf</HI> viii. 1. Mae'n eglur fod y rheini yn lleihau Tri|gareddeu Duw a Haeddedigaetheu Cri&s;t, &s;ydd yn dy&s;cu i'r bobl, er holl Addewidion Duw <HI>i'n cy|fiawnhau</HI>
<PB N="48" REF="31">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="49" REF="31">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="50" REF="32">
<HI>ni yn rhad drwy i ras ef, Rhuf.</HI> iii. 24. Ag er i Gri&s;t <HI>ddileu Y&s;crifen law yr Ordeiniadeu yr rhain, oedd i'n herbyn, Colo&s;&s;.</HI> ii. 14. fod yn rhaid iddynt etto ddioddef cyhyd ag mo'r d&ocirc;&s;t, a'i bod i dalu rhan fawr o hynny ei hunain.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Yr ydych chwi yn camgymeryd etto, yr ydym ni yn dal mai o ran Cyfundod y Sein|tieu y geill y naill ddyn fodloni dros y llall, ag mai gweddieu ag Elu&s;eneu y rhai byw, yn enwedig y Manachod a'r Llieini duwiol, a ddichon ry|ddhau yr marw allan o'r Purdan.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Chwi a ellwch ddal y peth a fynnoch, ond mae'r Y&s;crythur yn dywedyd ini, Mai <HI>pob &ucirc;n a ddwg i faich i hun,</HI> Gal. vi. 5. <HI>ag nad all neb waredu i frawd na rhoi bodlonrwydd i Dduw dro&s;to, canys gwerth|fawr yw pryniad pob enaid a hynny a baid byth,</HI> P&s;al. xlix. 7, 8. A bod holl weithredoedd goreu y rhai duwiolaf yn ddigon bychan dro&s;tynt ei hunain, <HI>Math.</HI> XXV. 9. Ag mae'n rhyfedd gennym ni fod pobl yn hudo y rhai doethaf o'r gwyr llyg drwy Athra|wiaeth mor Ffugiol ag a fytho mor amlwg yn tue|ddu i wneyd i'r bobl oedi ei Hedifeirwch hyd ei mar wolaeth, ag i roi Adeg i'r Manachod i dynnu Cymmyn i Da oddiwrth y rhai a fytho yn marw, a rhoddion helaeth oddiwrth ei Ceraint byw, hynny ydyw i wneyd y Llyg yn Annuwiol a'r Eglwy&s;wyr yn gyfoethog, ag i beryglu Jechydwriaeth pob un o'r ddau.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Nid ydym ni yn tybied fod yr arian hynny wedi ei camarferu a rothom ni i'n Hoffei|riadeu a'n Manachod, gweddieu pa rai &s;ydd bu|rach a godidoccach na rhai eich Eglwy&s;wyr chwi, am ei bod dan y dair Adduned Sanctaidd hynny o Ddiweirdeb, Vfudddod, a Thlodi.</P>
<P><PB REF="32">
<PB REF="33">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="51" REF="33">
<LABEL>Prot.</LABEL> Addunedeu heb ei cadw nid ydynt <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> maglu ag yn hogi'r pechod ymmlaen pan <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> nhw, fal y mae dau o'r rhain yn dra hynod yn cael <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> torri gan eich Offeiriadeu a'ch Manachod chwi, pa rai ydynt yn cael gair drwg ymmhob gwlad am y drwg-ga&s;tieu a arferant ei gwneuthyd er ennill cyfoeth, ag am ei Hanianol a'i Ffiaidd Anniweir|deb, ag yr ydys yn gyfiawn yn cyfrif eich Eglwys chwi yn euog o'r holl ddrygeu &s;ydd yn canlyn ei Hadduned o Ddiweirdeb, a'i bod hi yn inwymo rhai Ifainc i wneyd y cyfryw Adduned, cyn iddynt wybod ei cryfder ei hunain; ag yn cydddwyn a godineb ynthynt yn hyttrach nag y rhydd hi gen|nad iddynt i briodi fal y bytho yr Eglwys yn Etifedd iddynt, ag fal y gallont fod yn llai rhwy|medig i Frenhinoedd a Gwledydd tra y byddont heb na gwraig na phlant.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Yr ydychwi yn cei&s;io gwneuthyd hyn <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> ryw fath ar gyfrwy&s;dra er nad ydyw ond Crefydd, o ran mae St. <HI>Pawl</HI> yn y&s;py&s;&s;u mai cynthwy&s;ach yw i rhai Sengl i lynu wrth y'r Ar|glwydd yn ddibettrus: <HI>1 Cor. vii. 35.</HI> Ag ar yr achos hwnnw mae'n fwy cymwys i'r Offeiriadeu a'r rhai Crefyddol.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Mae'r Apo&s;tol yn cynghori pob Cri&s;tion ag nid Offeiriadeu yn Unig i barhau yn Sengl os oeddynt felly, am mae gwell ydoedd o'ran Erlidieu yr am&s;eroedd hynny, ag os gwelent y gallent fyw yn ddiweir heb Briodi, ond os amgen rhag go|dineb mae efe yn y man hwnnw yn gorchymmyn iddynt Briodi, 1 <HI>Cor.</HI> vii. 2. Ag yr ydych chwi yn gwahardd i'ch holl rai Crefyddol chwi ymmhob achos ag ar bob am&s;er: Heb law hyn ni roe ef
<PB N="52" REF="34">
rwym yn y byd arnynt, <HI>Adn.</HI> 25. Nag ynteu oedd <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> i hun mewn Adduned, ond y'r oedd yn rhydd i briodi pe gwel&s;eu efe yn dda, 1 <HI>Cor.</HI> ix. 5. Ag mae efe yn fodlon i E&s;cob fod yn wr i &ucirc;n wraig, 1 <HI>Tim.</HI> iii. 2. ag yn bwrw fod gwragedd gan y Diaco|niaid yr am&s;er hynny, <HI>Adn.</HI> 11. Ag nid yw efe yn cyfrif priodas, yn Anniweirdeb mewn neb rhyw ddyn, ond y mae yn dywedyd mai Anrhydeddus yw priodas ymmhawb ar gwelu yn ddihalogedig, <HI>Heb.</HI> xiii. 4. Nid yw efe yn lly&s;&s;u hyd yn oed yr Eglwy&s;|wyr, fal nad rhaid ini ammeu nad ydyw gweddieu ein Hegiw&s;wyr priodol ni a fytho byw yn &s;obr yn ol gorchymmynion Duw yn burach ag yn odidoccach na'ch rhai chwi, y rhan fwyaf o ba rai ydych yn byw mewn Anudonedd, Nwyfchwant a Godnieb.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Ond nid oes gan eich Offeiriadeu chwi mo'r gallu drwy ei gweddieu i fwrw allan y&s;prydion drwg, fal y mae gan ein rhai ni; yr hyn &s;ydd yn dangos mai ein rhai ni, ag nid eich rhai chwi ydyw gwir Etifeddwyr yr Apostolion, i ba rai y rhoes Cri&s;t awdurdod ar yr Y&s;prydion aflan, <HI>Mar. xvi. 17.</HI></P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> 'Fe roes Cri&s;t i'w Apo&s;tolion yr am&s;er hyn|ny allu i yfed gwenwyn, ag i ddal Seirph heb gael Niwed, megis ar ol hynny hefyd i barablu mewn amryw Dafodeu, i jachau'r cleifion drwy gyffwrdd a nhw a chyfodi'r meirw; etto ni lefys eich Offei|riadeu chwi gymeryd arnynt yr un o'r gwrthieu yma &s;ydd wedi peidio oll er y&s;talm, 1 <HI>Cor.</HI> xii. 8. yn unig maent yn dal i fynu ryw r&icirc;th o fwrw allan Y&s;prydion drwg o ran mae'n haws llunio hynny na dim o'r lleill; Ag os hyn yn unig a wa&s;anaetheu'r tro mae'n debygol y geill Swynwyr haeru mai
<PB N="53" REF="34">
nhw Etifeddwyr yr Apo&s;tolion cyn <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> <GAP DESC="illegible" EXTENT="5 letters">dau chwitheu, am y medran nhw <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> Y&s;prydion drwg yn well n'ar Offeiriad <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">ufeinaidd, pa rai, fal y gellir ddal &s;ulw &s;ydd y<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">rw y Cythrael cyn fynyched allan o'r un rhai <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> amryw leoedd, ag y bo achos i wneyd <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ro&s;elyt, <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> i hudo'r Coelgrefyddol. Yr awron rhaid yw gwneyd hyn naill, ai drwy gyn|grair ar Cythrael, neu drwy gyttundeb ar &s;awl a fytho yn cym'ryd arno fod yn Ddiawledig, a pha fodd bynag, nid yw fawr glod iddynt, Heb law hynny myfi a adwaenwn Feddig da drwy Gyffeirieu a fedreu jachau yr rheini y'r oedd yr Of|feiriadeu yma yn cymeryd arnynt ei bod wedi ei hy&s;prydoliaethu gan Gythrael, yr hyn &s;ydd yn dangos ei bod yn fynych yn bwrw yr Cythrael allan pryd na bytho i mewn.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Wele, ni fedre'i ond to&s;turio wrth <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> Cyndynrwydd a gweddio dro&s;toch, am eich <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> o'ch gwirfodd yn cau eich llygaid yn erbyn <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 words"> egluraf yn y byd am y Gatholig wirionedd.</P>
<P><LABEL>Prot.</LABEL> Mae mwy achos imi do&s;turio a gweddio dro&s;&s;och chwi yr hwn yn yr holl bwyntieu yma &s;ydd yn gwrthddywedyd yn erbyn yr Y&s;crythur lan yr hon ni thwylla neb, a choelio Traddodiadeu ffugiol celwyddog a ddych'mygwyd gan ddynion dichellgar i ddibennion drwg, ag o'm rhan i rwyfi yn i gyfrif yn Fwriad da ag nid yn gyndynrwydd goelio i Dduw rhagor i ddynion.</P>
<P><LABEL>Off. Pab.</LABEL> Yr ydych chwi yn eich hudo eich hunain ag Y&s;crythur wedi i chymeryd yn ol eich Synwyr eich hunain; ond fo ddarfu
<PB N="54" REF="35">
i chwi addef mai'r Eglwys <GAP DESC="illegible" EXTENT="4 letters">olig ydoedd y <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> onglyddes oreu or Y&s;crythur lan; A diau fo<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">adeu Duwiol y <GAP DESC="illegible" EXTENT="3 words"> a roe&s;ant ar <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> ini Feddwl <GAP DESC="illegible" EXTENT="4 words"> yn cyttuno a ni yn dda yn yr holl <GAP DESC="illegible" EXTENT="3 words"> <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">ferion yma yr ydych chwi <GAP DESC="illegible" EXTENT="5 words"> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">chod&punc; Ag a ellwch chwi <GAP DESC="illegible" EXTENT="6 words"> Duwiol yma yn <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 words">, <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> mai ychydig <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 words"> wyr <GAP DESC="illegible" EXTENT="5 words"> iawn.</P>
<P><LABEL>P<GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters">.</LABEL> <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 words"> nid oes <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 words"> ond ychyd<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">g gyfar|wyddy<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> yn Y&s;crifen<GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters">en y Tadeu, <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> mi a glywais ein Heglwy&s;wyr ni y rhai fydd mor hy|ddy&s;g yn ei llyfreu hwynt <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> yr un o'ch rhai chwi&punc; yn y&s;py&s;&s;u fod y rheini ei g<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">d yn eich bwrw chw&icirc; yn euog cymmaint ag ydyw'r Y&s;crythur <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> Ag&punc; nad yw yr Opiniwneu a'r Arferion yma ond Dych'|mygion diweddar eich Eglwys chwi, ag a o&s;od|wyd i fynu mewn am&s;er Coelgrefydd ag Anwybo|daeth, yn unig er ennill Golud a Braint y byd yma oddiwrthynt: Ag er nad ydwyfi abl i wneyd hyn yn eglur ichwi, etto rwyfi yn addaw y dygaf (pa bryd bynnag y gweloch chwi yn dda) un o'n Heglwy&s;wyr ni a brifia yr hyn yr wyfi yn i ddy|wedyd; yn y cyfam&s;er gan fod yr Y&s;crythur o flaen y Tadeu, rwyfi yn ddiogel yn credu mai ein Crefydd ni ydyw'r hynaf a'r oreu, a thrwy nerth Duw 'rwyfi yn llawn fwriadu nad ymad<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 words"> ag y bi<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">, A phe carech chwitheu eich <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> uwch law petheu bydol chwitheu a'i <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> hi hefyd, yr hyn a <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">dymunwn o'm calon ichwi wne<GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters">yd, ag felly yr wyfi yn canu yn jach ichi.</P>
<TRAILER>TERFYN&punc;</TRAILER>
<PB N="54" REF="35">
</DIV1>
</BODY>
</TEXT>
</EEBO>
</ETS>
