<!DOCTYPE ETS PUBLIC "-//UMDLPS//DTD EEBOPROOF 2.0//EN">
<ETS>
<TEMPHEAD>
<REVDESCR>
<CHANGE>
<DATE>2008-01-10</DATE>
<RESPSTMT>
<NAME>sme</NAME>
<RESP>MURP</RESP>
</RESPSTMT>
<ITEM>*Added TYPEs to DIVs in order to validate.
*Proofed title page(s).
*Checked ^s.
*Reviewed structure.
*Checked division-marking material at heads and feet of divisions (HEADS, etc.).
*Checked for signatures.
*Checked placement and completeness of PBs.
*Checked for damage GAPs, #s,  --s.
*Corrected $.
*Converted __ $s to GAPs
*Checked spacing of foreign GAPs.
*Checked for EPIGRAPHs and ARGUMENTs.
*Checked for startqs, endqs, oe, ae, q;s, and Qs.
*Checked proofsheets and made corrections found there.
*Checked for CLOSERs, TRAILERs, and BYLINEs.
*Siecio am mac yn lle mae.
*Siecio am cu yn lle eu, a ci yn lle ei.
*Siecio TEXT LANG="wel"
*DONE.</ITEM>
</CHANGE>
</REVDESCR>
</TEMPHEAD>
<EEBO>
<IDG S="marc" R="AB" ID="A85796">
<STC T="W">G2282A</STC>
<BIBNO T="oclc">45790732</BIBNO>
<VID>172643</VID>
</IDG>
<TEXT LANG="wel">
<BODY>
<DIV1 TYPE="section">
<DIV2 TYPE="poem">
<PB REF="1">
<GAP DESC="missing" EXTENT="1+ pages">
<LG>
<PB N="5" REF="1">
<L>A daliodd fel y dyle,</L>
<L>Lawer o'u ffeiriade;</L>
<L>I gael barnu 'rheini 'n rhwydd,</L>
<L>Wrth arwydd e'u llythyre.</L>
</LG>
<LG>
<L>Un Wakman &acirc; addaw&s;e</L>
<L>Am bymtheg m&icirc;l o bune:</L>
<L>Wenwyno 'r BRENIN yn ddi ffael</L>
<L>Yn gyfl&ycirc;m ond Cael Cyfle.</L>
</LG>
<LG>
<L>O hynny cafodd wakman</L>
<L>Ymlaenllaw, gan un Colman,</L>
<L>Bum m&icirc;l o bune o aur di brin</L>
<L>Am wneuthyr hyn ei hunan.</L>
</LG>
<LG>
<L>Er maint oedd br&acirc;d Papi&s;tied</L>
<L>A chythryfwly cythreilied:</L>
<L>I Charles ein brenin hyd yn hyn</L>
<L>Ni alla&s;ant ronyn niwed.</L>
</LG>
<LG>
<L>Danfoned &s;aith ar unwaith</L>
<L>I newgat am draetturiaeth:</L>
<L>Mae tr&icirc; yno etto am e'u b&acirc;r,</L>
<L>Cadd padwar e'u marwolaeth.</L>
</LG>
<LG>
<L>Ag amriw mwy a gymred,</L>
<L>Wrth eilwaith ddyfal chwilied;</L>
<L><PB N="6" REF="2">
A diengodd llawer dr&ocirc;s y m&ocirc;r,</L>
<L>Pan gaethodd ar e'u gweithred.</L>
</LG>
<LG>
<L>Cadd rhai am ddrwg ddyfei&s;io</L>
<L>I'n Teyrnas, eu chwarterio;</L>
<L>A rhai &s;ydd etto ynanad n&ecirc;b,</L>
<L>Ond rhyfedd h&ecirc;b eu treio.</L>
</LG>
<LG>
<L>A thros nemor o am&s;er,</L>
<L>Yr oedd y plott y&s;celer,</L>
<L>Yn &s;efyll ar air &ocirc;ts ei hun,</L>
<L>A lw yn erbyn llawer.</L>
</LG>
<LG>
<L>Gan ryfedded fydde</L>
<L>Glywed y f&acirc;th bethe,</L>
<L>Llawer oedd yn ame 'n h&icirc;r</L>
<L>Nad oedd yn w&icirc;r ei eirie</L>
</LG>
<LG>
<L>Nes rhoddi o Dduw drachefen</L>
<L>Ir byd oleini amgen</L>
<L>Drwy &s;yrthio 'n llwyr o fawr eu ll&wcirc;g</L>
<L>Iw hynod ddr&wcirc;g eu hunen&punc;</L>
</LG>
<LG>
<L>Mae Duw 'mh&ocirc;b oes yn gyfion</L>
<L>Yn gweled p&ocirc;b dirgelion</L>
<L>Gan gosbi 'rheini a fo ar fai</L>
<L>A gwared y rhai gwirion.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="poem">
<PB N="7" REF="2">
<HEAD>Y m&ocirc;ddy br&acirc;dychoddy Papi&s;tiad yr Ju&s;tus o heddwch, &s;ef (Syr Edmondbury godffrey) o fewn ychydig am&s;er ar &ocirc;l dechreu datcuddio 'r Plott.</HEAD>
<HEAD>Ar fe&s;ur triblaen.</HEAD>
<LG>
<L>NI fedre 'rhain orffwy&s;o</L>
<L>Gan y&s;pryd dr&wcirc;g yn gweithio</L>
<L>Iw gyru i gario 'r plott i ben</L>
<L>Hwynt hwy a fentrien fwrdrio</L>
</LG>
<LG>
<L>Syr Edmondbury godflre,</L>
<L>Oedd farn&wcirc;r gw&acirc;r a gare:</L>
<L>Am wneud Cyfrawnder ymh&ocirc;b p&ecirc;th,</L>
<L>Yn &ocirc;l y gyfreth ore.</L>
</LG>
<LG>
<L>Hwnnw a dderbynia&s;au,</L>
<L>Ddatguddiad &ocirc;ts or dechreu:</L>
<L>Ag a rodda&s;e ei l&wcirc; ar lawr,</L>
<L>Ei fwriad ai fawr eiriau.</L>
</LG>
<LG>
<L>Am hyn yn ddirfawr, darfu</L>
<L>I l&icirc;d papi&s;tiaid nynnu</L>
<L>Gan fyfyrio yn &ocirc;l eu rhiw</L>
<L>A 'u dichell iw fr&acirc;dychu</L>
</LG>
<LG>
<PB N="8" REF="3">
<L>Mwy nag un cwmpcini</L>
<L>A gafodd eu cyflogi</L>
<L>Gan ryw rai &ocirc; uchel r&acirc;dd</L>
<L>I l&acirc;dd Syr Edmyndburi</L>
</LG>
<LG>
<L>Y rhain ag amriw erill</L>
<L>A nynne er mwgn enill</L>
<L>I wn&ecirc;ud, trwy gel, heb warth na gwyl</L>
<L>Y ffiedd orchwyl erchill</L>
</LG>
<LG>
<L>Yn hyn o derfyn darfy</L>
<L>I l&ucirc; mewn gwi&s;goedd ga&s;glu</L>
<L>Oll yn gyttyn wedi 'm roi</L>
<L>Yn fr&ycirc;d awchus oi fr&acirc;dychu</L>
</LG>
<LG>
<L>Gan yrru'n chwyrn i chwilio</L>
<L>Y ffordd a raethe i rodio</L>
<L>Ryw w&ycirc;r milen ar eu mael</L>
<L>Ar feder Cacl ei fwrdrio</L>
</LG>
<LG>
<L>Nhw wilien hyd gornele</L>
<L>Oni ddoe i fyned adre</L>
<L>Ynghylch naw ar y gl&ocirc;ch o n&ocirc;s</L>
<L>Gwedi iddo aros orie</L>
</LG>
<LG>
<L>Dau agymrau arnynt ffrauo</L>
<L>Un arall a ae i ddymyno</L>
<L><PB N="9" REF="3">
Ar iddo ddyfod er mwyn Duw</L>
<L>Wr tynner iw cyttuno</L>
</LG>
<LG>
<L>Naccae &ecirc;f ar y dechreu,</L>
<L>Yn daerach crefen hwythau</L>
<L>Gan ddeud mae ef oedd farnwr hedd</L>
<L>O w&ycirc;ch rinwedd au dychrynau</L>
</LG>
<LG>
<L>Wrth eu t&wcirc;yll, ir tywyllwch</L>
<L>Cyn gweled moi dirgelwch</L>
<L>Ae &ecirc;f o ran cyflawni ei l&wcirc;</L>
<L>Yn rhwydd i gadw 'r heddwch</L>
</LG>
<LG>
<L>Pan gow&s;ant &ecirc;f ir cyfle</L>
<L>Rhoent am ei wddw 'n droue</L>
<L>Iw dynu yn groes liain cr&ycirc;</L>
<L>Waith hagar oni thege</L>
</LG>
<LG>
<L>Ai bwnio au traed au gliniau</L>
<L>Hyd ei fre&s;t ai fronau</L>
<L>A wnent tra gwelent hyll oedd hyn</L>
<L>F&ocirc;d anadl ff&ucirc;n iw enau</L>
</LG>
<LG>
<L>Gr&icirc;n oedd fulen garw,</L>
<L>Y droe, ag a nyddau ei wddw:</L>
<L>Ei l&ecirc;f oedd gaeth, gan faint ei gur</L>
<L>Gwn&ecirc;nt ef ar fyr yn farw.</L>
</LG>
<LG>
<PB N="10" REF="4">
<L>Gwedi l&acirc;dd nh&wcirc; ai teflen,</L>
<L>I &s;tafell ma&s;ter goden</L>
<L>ag &ecirc;nt adre bawb mor h&ycirc;</L>
<L>Au brud ar gelu 'r gelen</L>
</LG>
<LG>
<L>Ymhen y teirnos ynno,</L>
<L>Y doe pr&acirc;ns a bedlo:</L>
<L>I gael llewyrch ar y lle</L>
<L>Y ba&s;e'r godde, ai guddio.</L>
</LG>
<LG>
<L>Y pumed n&ocirc;s, y gelen</L>
<L>Mewn garw f&ocirc;dd y garien</L>
<L>O dr&ecirc; lunain tuar wl&acirc;d</L>
<L>Ar dawiad nhw ai gadewen.</L>
</LG>
<LG>
<L>Wrth h&ocirc;ff eiriad eu ffeiriade</L>
<L>Rhoent yn ei goludd gledde</L>
<L>Fel y tybie lawer d&ycirc;n</L>
<L>Mae ei l&acirc;dd ei hun a wnaethe</L>
</LG>
<LG>
<L>Ei deulu oedd w&ycirc;r dylion</L>
<L>Eu 'mddygiad, ai gymdogion,</L>
<L>Gan ryfeddu a &s;ynnu yn &s;i&wcirc;r</L>
<L>O golli 'r barnwr Cyfion</L>
</LG>
<LG>
<L>Ei fr&acirc;dw&ycirc;r a wnent &s;tori</L>
<L>Yng hylch Syr Edmundburi</L>
<L>Ei f&ocirc;d &ecirc;f wedi mynd ir wl&acirc;d</L>
<L>Mewn bwriad iw briodi</L>
</LG>
<LG>
<PB N="11" REF="4">
<L>Ar gelwydd rhai a goelie,</L>
<L>Ai ddyfal ddi&s;gwyl adre,</L>
<L>Nes datguddio cyn pen h&icirc;r</L>
<L>Y gelen i d&icirc;r gole.</L>
</LG>
<LG>
<L>Ar &ocirc;l hyn, meddylied</L>
<L>Yn oesdad, mae papi&s;tied,</L>
<L>O l&icirc;d i'r barnwr cyfiawn h&ecirc;dd</L>
<L>Oedd athraw 'r ffiedd weithred.</L>
</LG>
<LG>
<L>Ein Brenin, a addawe</L>
<L>Roi pum cant o bune</L>
<L>A hefyd nawdd yn rhwydd i rhai,</L>
<L>Yn ufuddol ai cyfedde</L>
</LG>
<LG>
<L>Er hyn ymroent i gelu</L>
<L>Hyd ange, o ran eu tyngu</L>
<L>I gyd wadu 'r weithred hon</L>
<L>Cyn dichon ei fr&acirc;dychu</L>
</LG>
<LG>
<L>Nes darfod i Dduw weithio,</L>
<L>Ar galon william bedlo,</L>
<L>I ddatguddio 'r dwyll drwy f&ocirc;d</L>
<L>Cydwybod yn e'u briccio,</L>
</LG>
<LG>
<L>Yr hwn er pan ddarfa&s;e</L>
<L>Ll&acirc;dd yr ju&s;tus gedffre</L>
<L>Oedd ane&s;mwyth iawn a dwl</L>
<L>O feddwl nes cyfadde</L>
</LG>
<LG>
<PB N="12" REF="5">
<L>O achos y bradychiad</L>
<L>Hwnnw, daeth cyhoeddiad,</L>
<L>A goleini fel hael h&acirc;f</L>
<L>O ddechreu codfa 'r cydfrad</L>
</LG>
<LG>
<L>Llawer oedd yn amme</L>
<L>Mewn dychryn ar y dechre</L>
<L>Nes dyfod mwy i brifio 'r peth</L>
<L>O b&ucirc;r dy&s;tiolaeth ole</L>
</LG>
<LG>
<L>Doe prans, a dygdal, nhwthau</L>
<L>I gywir wiro 'r geiriau</L>
<L>Ag amryw eraill heblaw 'r hain</L>
<L>W&ycirc;r cywrain iw cyfaddau</L>
</LG>
<LG>
<L>Tored am draeturieth</L>
<L>Ben arglwydd &s;tafford y maeth</L>
<L>A llawer o rhai i&s;el r&acirc;dd</L>
<L>Or fulens a g&agrave;dd far woleth</L>
</LG>
<LG>
<L>Mae pedwar Argwydd etto.</L>
<L>Yn y T&wcirc;r yn tario,</L>
<L>Yn diodde am eu beie ai b&acirc;r</L>
<L>Enw o garchar ynno.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="ballad">
<PB N="13" REF="5">
<HEAD>Ail ddichell y Papi&s;tiaid, pan <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">wel&s;ant fethu 'r gyntaf.</HEAD>
<HEAD>Ar y me&s;ur, (trwm galon,) nou (heauie heart.)</HEAD>
<LG>
<L>PAn ddealltodd y papi&s;tiaid</L>
<L>Gyda eu hathro ffaelio 'eu gweithred</L>
<L>Ymroen yn hyll rhag colli 'n angall</L>
<L>I fyfyrio rhyw ffordd arall</L>
<L>Drwy ryfygu i dyngu dynion</L>
<L>Ar eu Celwydd b&ocirc;b anedwydd bawb yn udon</L>
<L><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> ddadlu na doedd &ocirc;ts a bedla</L>
<L>Ond ffeils w&ycirc;r ffiedd, ag or diwedd, iw gwradwgddo.</L>
</LG>
<LG>
<L>I ddau &wcirc;r a ddaeth or werddon</L>
<L>Cynygien aur ag arian ddigon</L>
<L>A b&ocirc;d yn ddiangol os nhw a dyngen</L>
<L>A roent yn groew yn y &s;grifen</L>
<L>I gael dy&s;gu eu gwers yn ber&s;faith</L>
<L>Oyn mynd iw holi, i roi cyfri ir gw&ycirc;r o gyfraith</L>
<L>Ag yno helien ryw rai eilwaith,</L>
<L>I wirio eu geirie, yn d&ycirc;&s;t ole, o gam dy&s;tiolaeth</L>
</LG>
<LG>
<L>Yn ddi gelwydd c&ecirc;nt o gyflog</L>
<L>Bum cant o bune gan rai enwog</L>
<L>Ai rhoddi i gadw 'r pryd pre&s;enol</L>
<L>Yn lle gone&s;t mewn llaw ganol</L>
<L><PB N="14" REF="6">
Gan obeithio, os troent hyn heibio</L>
<L>Y doent i ddial yn ddiattal ymlaen etto</L>
<L>A phan ddoent i raynio'r deyrnas</L>
<L>Y Caen hwythau, yma &s;wyddau, Cymwys addas.</L>
</LG>
<LG>
<L>Ond bwrwr plott oddiwrth y Papi&s;t</L>
<L>Ar y ffyrnig nonconfformy&s;t</L>
<L>Ag y&s;tyrio 'r Presbyteriaid</L>
<L>Mewn an harddwch i gynhyrfiad</L>
<L>A denu 'r prode&s;daniaid beunudd,</L>
<L>I ymranu yn ddi gelu i l&acirc;dd eu gilidd</L>
<L>Hawdd pan hitio ddotio or ddeutu</L>
<L>I ffydd Ru&s;en, Godi eu hunen, gwedi hynny</L>
</LG>
<LG>
<L>Gan y p&acirc;b di&s;gwilient fendith</L>
<L>Am ddiflanu 'r gw&ucirc;g or gwenith</L>
<L>Ni ddoe iddynt ronyn niwed</L>
<L>Er rhoi ar eu twrca 'r hereticiaid</L>
<L>I ddwyn eu ff&ycirc;dd i ddawn h&ocirc;ff addas</L>
<L>Gellent lo&s;gi, er daioni, dr&ecirc; a dinas</L>
<L>A chent yn Rufain barch a chariad</L>
<L>A b&ocirc;d mewn enw, gwedi 'marw, yn dda eu cymeriad.</L>
</LG>
<LG>
<L>Am b&ocirc;b amhuredd nid am heuen</L>
<L>Yn eu rhyfyg dan B&acirc;b Rufen</L>
<L>Fe a roe&s;e rydid iw ffeiriade</L>
<L>Iw glanhau o'u holl bechode</L>
<L>Ag i wneuthur rhai yn &s;eintie</L>
<L><PB N="15" REF="6">
Os dioddefan megys Colman heb gyfadde,</L>
<L>A llawer gwell nag aur nag arian,</L>
<L>Oedd ab&s;oliw&s;iwn gyda eu pardwn rhag y purd&acirc;n.</L>
</LG>
<LG>
<L>Am f&ocirc;d mewn ffydd iw mam yn ffyddlon</L>
<L>Hwy a Gent fynd ir n&ecirc;f yn inion,</L>
<L>Agore Peder ddr&wcirc;s ar ddiben</L>
<L>Ond rhoi arwydd o dre Rufen,</L>
<L>O ran nhw a heudden wrth eu gweithred</L>
<L>Gael lle yno am y&s;tyno'r prode&s;dantied;</L>
<L>A b&ocirc;d he&s;yd mewn tanghefedd,</L>
<L>A rhagor freintie gida &s;eintie i gid yn &s;anctedd.</L>
</LG>
<LG>
<L>Na chredwch, gwiliwch ofer goelion,</L>
<L>A gwael doraeth papi&s;t dewrion,</L>
<L>Gwelwch hylled e'u dichellion,</L>
<L>Ai dull au geirie i dwyllo 'r gwirion;</L>
<L>Ond bydde hardda i w&ycirc;r y werddon,</L>
<L>A gwell eu &s;ynwyr, f&ocirc;d yn gywir, dan 'y goron,</L>
<L>Na mynd im drechu ar dd&wcirc;g drachwant,</L>
<L>Drwy dyngu llyfon mawr yn udon ymwaredant.</L>
</LG>
<LG>
<L>Diame f&ocirc;d y deyrnas yma</L>
<L>Yn waeth na Sodom, a Gomora,</L>
<L>Ag o achos ein pechodau,</L>
<L>Rym yn hauddu p&ocirc;b dialeddau;</L>
<L>Er hyn maeDuw 'n ei hoedi 'n rhyfedd,</L>
<L>Er mwyn rhai duwiol, &s;ydd yn eiriol am drygaredd</L>
<L><PB N="16" REF="7">
Mae 'n deallu ym h&ocirc;b tywyllwch</L>
<L>Eu holl feie, a daw ir gole a ph&ocirc;b dirgelwch.</L>
</LG>
<LG>
<L>Dymyned pawb a garo heddwch,</L>
<L>A byw 'n llon-addas mewn llynyddwch,</L>
<L>Ar i dduw gadw 'n, BRENIN Siarlas</L>
<L>Mewn hir gadernid yn ei deyrnas,</L>
<L>I ddal yn ddilys gyda ei ddeiliaid</L>
<L>I fynu 'r fengil, er maint bu&s;tyl y papi&s;tiaid,</L>
<L>A gweddiwn hwyr a bore</L>
<L>Ar Dduw 'n ddyfal, a eill attal, e't h&ocirc;ll blottie.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="ballad">
<HEAD>Deongliad y Cydfradwriaeth diweddar, yr hwn a elwir (Cydfradwriaeth y whigs,)</HEAD>
<HEAD>Ar y don (hay boys up go wee.)</HEAD>
<LG>
<L>MAe rhai 'n y byd mewn llid yn llw&ycirc;r</L>
<L>A b&ycirc;chan a gw&ycirc;r y gwirion,</L>
<L>Yn taflu eu beiau or nail i'r llall</L>
<L>I dwyllo 'r angall deillion.</L>
</LG>
<LG>
<L>Er ymdrechu yma dro, a rhedio mewn anrhydedd,</L>
<L>A'i &s;aethe dwys daw'r ange du, i'n dofi yny diwedd.</L>
</LG>
<LG>
<L>Wrth gimin &s;y'n yn Teyrnas ni</L>
<L>O'u bryntni gwedi breintio:</L>
<L><PB N="17" REF="7">
Ni w&ycirc;r un d&ycirc;n a chalon rwydd,</L>
<L>Gan gelwydd beth iw goelio.</L>
</LG>
<LG>
<L>Er ymdrechu yma dr&ocirc;, a rhodio mewn anrhydedd:</L>
<L>A'i &s;aethe dwys daw'r ange d&ucirc;, i'n dofi yn y diwedd.</L>
</LG>
<LG>
<L>Y Duw &s;y'n rhoi pob perffaith r&ocirc;dd,</L>
<L>A liniodd y calonnau:</L>
<L>Y fe a w&ycirc;r pa rai &s;ydd l&acirc;n,</L>
<L>Ag afl&acirc;n eu meddyliau.</L>
</LG>
<LG>
<L>Er ymdrechu yma dr&ocirc;, a rhodio mewn anrhydedd:</L>
<L>A'i &s;aethe dwys daw'r ange d&ucirc;, i'n dofi yn y diwedd.</L>
</LG>
<LG>
<L>Deled t&acirc;l yn &ocirc;l eu ff&ycirc;dd,</L>
<L>I'r nifer &s;ydd anufydd:</L>
<L>Nad allo rhain er dallu rhai,</L>
<L>Ddim niwed ai plott newydd.</L>
</LG>
<LG>
<L>Er ymdrechu yma dr&ocirc;, a rhodio mewn anrhydedd:</L>
<L>A'i &s;aethe dwys daw'r ange d&ucirc;, iw dofi yn y diwedd.</L>
</LG>
<LG>
<L>Os by arglwydd <HI>Ru&s;&s;el</HI> dro,</L>
<L>Yn treio gwneud traetirieth:</L>
<L>A chapten <HI>Walcott, Rows,</HI> a <HI>Ho&acirc;n,</HI></L>
<L>Yn erbyn Cyfion gyfreth.</L>
</LG>
<LG>
<L>Er imdrechu yma dr&ocirc;, a rhodio mewn anrhydedd:</L>
<L>A'i &s;aethe dwys doy 'r ange d&ucirc;, iw dofi yn y diwedd.</L>
</LG>
<LG>
<L>Y Rhai amcana&s;ent er eu mael,</L>
<L>Yn fyan gael gorthafieth:</L>
<L><PB N="18" REF="8">
Er Cynint oedd eu grym a'u gr&acirc;dd</L>
<L>Yn filen a gadd farwoleth.</L>
</LG>
<LG>
<L>Er ymdrechu yma dr&ocirc;, a rhodio mewn anrhydedd:</L>
<L>A'i &s;aet he dwys doy 'r ange d&ucirc;, iw dofi yn y diwedd.</L>
</LG>
<LG>
<L>Oedd arnynt eifie aur na chl&ocirc;d,</L>
<L>W&ycirc;r hynod ond Brenhiniaeth:</L>
<L>Y peth nid oedd fe 'i gw&ycirc;r un duw,</L>
<L>Yn deilwng iw gwaedoliaeth.</L>
</LG>
<LG>
<L>Er ymdrechu yma dr&ocirc;, a rhodio mewn anrhydedd:</L>
<L>A'i &s;aet he dwys doy 'r ange d&ucirc;, iw dofi yn y diwedd.</L>
</LG>
<LG>
<L>Am fwriadu gwneuthur br&acirc;d,</L>
<L>Ar l&ecirc;d 'y wl&acirc;d oludog;</L>
<L>Digwyddodd iddynt yn ddiffael,</L>
<L>Yn gyflym gael eu cyflog.</L>
</LG>
<LG>
<L>Er ymdrechu yma dr&ocirc;, a rhodio mewn anrhydedd:</L>
<L>A'i &s;aet he dwys doy 'r ange d&ucirc;, iw dofi yn y diwedd.</L>
</LG>
<LG>
<L>Pan oeddent barod yn eu br&ycirc;d,</L>
<L>A'i Harmi eu g&ycirc;d i godi;</L>
<L>Mewn rhwydd f&ocirc;dd ordeiniodd Duw,</L>
<L>W&ycirc;r hyddy&s;g iw cyhoeddi.</L>
</LG>
<LG>
<L>Er ymdrechu yma dr&ocirc;, a rhodio mewn anrhydedd.</L>
<L>A'i &s;aet he dwys doy 'r ange d&ucirc;, iw dofi yn y diwedd.</L>
</LG>
<LG>
<L><HI>Siasbri</HI> ffel a ganfu fr&ucirc;,</L>
<L>Fod cwmmwl d&ucirc; yn dyfod;</L>
<L><PB N="19" REF="8">
I ffwrdd i holand hwylie am hyn,</L>
<L>Yn gyfrwys cyn y gafod.</L>
</LG>
<LG>
<L>Er ymdrechu yma dr&ocirc;, a rhodio mewn anrhydedd;</L>
<L>A'i &s;aet he dwys doy 'r ange d&ucirc;, iw dofi yn y diwedd.</L>
</LG>
<LG>
<L>Tan lawer bre&s;t a bron mae briw,</L>
<L>O arhos asbriw &s;iasbri;</L>
<L>Gadawodd yn y deyrnas hon,</L>
<L>W&ycirc;r mawrion mewn mieri.</L>
</LG>
<LG>
<L>Er ymdrechu yma dr&ocirc;, a rhodio mewn anrhydedd;</L>
<L>A'i &s;aet he dwys daw'r ange d&ucirc;, iw dofi yn y diwedd.</L>
</LG>
<LG>
<L>Cadd &s;afio ei ben wrth fynd or b&ycirc;d,</L>
<L>Cyn dyfod pr&ycirc;d Cyfadde;</L>
<L>Mae ef mewn daear n&ocirc;s a dydd,</L>
<L>Rhai erraill &s;ydd yn diodde.</L>
</LG>
<LG>
<L>Er ymdrechu yma dr&ocirc;, a rhodio mewn anrhydedd;</L>
<L>A'i &s;aet he dwys daw'r ange d&ucirc;, i'n dofi yn y diwedd.</L>
</LG>
<LG>
<L>Y pethau hyn oedd yn eu bryd,</L>
<L>Gael newid y Rheolaeth;</L>
<L>Drwy wyrdroi 'r ffydd ar fyr o dro,</L>
<L>A &s;gubo pob E&s;gobaeth.</L>
</LG>
<LG>
<L>Er ymdrechu yma dr&ocirc;, a rhodio mewn anrhydedd;</L>
<L>A'i &s;aet he dwys daw'r ange d&ucirc;, i'n dofi yn y diwedd.</L>
</LG>
<LG>
<L>Eu Bwriad meddent oedd ynawr,</L>
<L>Ar gadw, i lawr babyddieth;</L>
<L><PB N="20" REF="9">
Wrth hunny yr holl fr&acirc;d a wnen,</L>
<L>A elwen yn dduwiol-waith.</L>
</LG>
<LG>
<L>Er ymdrechu yma dr&ocirc;, a rhodio mewn anrhydedd;</L>
<L>A'i &s;aet he dwys daw'r ange d&ucirc;, i'n dofi yn y diwedd.</L>
</LG>
<LG>
<L>Duw a wyr pwy &s;y ar y gwir,</L>
<L>Yn cario cl&icirc;r feddyliau;</L>
<L>Aphwy &s;y berigl, a di b&ucirc;r,</L>
<L>Fel dreigie i wneuthur drygau.</L>
</LG>
<LG>
<L>Er ymdrechu yma dr&ocirc;, a rhodio mewn anrhydedd;</L>
<L>A'i &s;aet he dwys daw'r ange d&ucirc;, i'n dofi yn y diwedd.</L>
</LG>
<LG>
<L>Duw, drefno i rhai &s;y a meddwl &s;wrth,</L>
<L>Farn gyfion wrth y gyfreth;</L>
<L>Ag an cadwo'ni 'n ddinam,</L>
<L>Rhag deilio a cham dy&s;tioleth.</L>
</LG>
<LG>
<L>Er ymdrechu yma dr&ocirc;, a rhodio mewn anrhydedd;</L>
<L>A'i &s;aet he dwys daw'r ange d&ucirc;, i'n dofi yn y diwedd.</L>
</LG>
<LG>
<L>Gwilied pawb a gredo i gri&s;t,</L>
<L>Rhag moli'r Anghri&s;t milen;</L>
<L>Na rhoi moi ben i fynd dan bwys,</L>
<L>Y rhyfig Eglwys Rhufen.</L>
</LG>
<LG>
<L>Er ymdrechu yma dr&ocirc;, a rhodio mewn anrhydedd;</L>
<L>A'i &s;aet he dwys daw'r ange d&ucirc;, i'n dofi yn y diwedd.</L>
</LG>
<LG>
<L>Mae'r Anifel yn ei nyth,</L>
<L>Ai dylwyth gyda'i delwau;</L>
<L><PB N="21" REF="9">
Am hyn o 'mrafel yn ddinam,</L>
<L>Yn chwerthin am ein pennau.</L>
</LG>
<LG>
<L>Er ymdrechu yma dr&ocirc;, a rhodio mewn anrhydedd;</L>
<L>A'i &s;aet he dwys aaw'r ange d&ucirc;, i'n do&s;i yn y diwedd.</L>
</LG>
<LG>
<L>Cynhalied Duw ein Brenin p&ucirc;r,</L>
<L>Yn enwog gu&s;ur ini;</L>
<L>Ai gy&s;ion aer iw gofio 'n ail,</L>
<L>Yn arail i reoli.</L>
</LG>
<LG>
<L>Er ymdrechu yma dr&ocirc;, a rhodio mewn anrhydedd;</L>
<L>A'i &s;aet he dwys daw'r ange d&ucirc;, i'n dofi yn y diwedd.</L>
</LG>
<LG>
<L>Rhoed Duw wir galon ddoeth wrth raid,</L>
<L>Iw holl gynghoriaid tirion;</L>
<L>A gr&acirc;s iw ddeilied ymh&ocirc;b man,</L>
<L>I fyw'n gywyr dan y Goron.</L>
</LG>
<LG>
<L>Er ymdrechu yma dr&ocirc;, a rhodio mewn anrhydedd;</L>
<L>A'i &s;aet he dwys daw'r ange d&ucirc;, i'n dofi yn y diwedd.</L>
</LG>
<LG>
<L>Os gofyn rhai pa'run wy f fi,</L>
<L>Ai Whigg, ai Tori dygyn;</L>
<L>Nid yr un ond d&ycirc;n fel d&ucirc;r,</L>
<L>Ai fron yn b&ucirc;r iw Frenin.</L>
</LG>
<LG>
<L>Er ymdrechu yma dr&ocirc;, a rhodio mewn anrhydedd;</L>
<L>A'i &s;aet he dwys daw'r ange d&ucirc;, i'n dofi yn y diwedd.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="ballad">
<PB N="22" REF="10">
<HEAD>Gwall-gwymp amriw bobl.</HEAD>
<HEAD>Ar y me&s;ur (Gadel y T&icirc;r) neu (Leaue Land.)</HEAD>
<LG>
<L>BU prinder a drudaniaeth dr&ocirc;,</L>
<L>Ond darfy anghofio 'r Cyfan;</L>
<L>Er Cael llawnder ni wellhawn</L>
<L>Yn feilchion 'r awn yn fyan.</L>
</LG>
<LG>
<L>Ni by 'r byd erioed mor bur,</L>
<L>Am &s;crythyr, a phregethau;</L>
<L>Na gwell nag amlach gyfraith gaeth,</L>
<L>Na dynion waeth, eu doniau.</L>
</LG>
<LG>
<L>A pha d&ocirc;e gyfnewid fl&icirc;n,</L>
<L>Ni fyddau hyn, ryfeddod;</L>
<L>Os iw gwyr mawrion a gwyr m&acirc;n,</L>
<L>Heb gadw gl&acirc;n, gydwybod.</L>
</LG>
<LG>
<L>Aeth cydwybod yn ddi w&acirc;d</L>
<L>I dario i ryw wl&acirc;d arall</L>
<L>Am dani yn &s;i&wcirc;r nid oes fawr &s;&ocirc;n</L>
<L>Gan ddynion oerion &icirc;rwall.</L>
</LG>
<LG>
<L>By cariad farw yn y fan</L>
<L>A ffydd &s;ydd wan o &s;oweth</L>
<L><PB N="23" REF="10">
Er pan aeth cydwybod dda</L>
<L>I ffordd oddiyma ymeth</L>
</LG>
<LG>
<L>I'w bronau ll&icirc;d a ddaeth iw ll&ecirc;.</L>
<L>A hyn addiwyne ddynion,</L>
<L>Oddiwrth draw&s;der eger h&icirc;r</L>
<L>Ni 'm weryd rhai Gwyr mawrion.</L>
</LG>
<LG>
<L>Balchder aeth yn fawr dros ben,</L>
<L>A h&icirc;r gynfigen a fagwyd;</L>
<L>A godineb gyda ni</L>
<L>Sydd gares i &s;eguryd.</L>
</LG>
<LG>
<L>Aeth twyll a rhagrith yma 'n rhwydd</L>
<L>Yn fawr ei &s;wydd o &s;oweth</L>
<L>Nid elli ymddiried am y gw&icirc;r</L>
<L>Ith gyd amal h&icirc;r gydymeth</L>
</LG>
<LG>
<L>Nid eill n&ecirc;b gadw dro&s; fawr dr&ocirc;</L>
<L>Iw ran moi eiddo ei hunan,</L>
<L>Nes dobri g&wcirc;r o gyfreth draw,</L>
<L>Ag iro ei law ag arian.</L>
</LG>
<LG>
<L>Cariad perffaith aeth ar ffo</L>
<L>Oddiyma i rodio ar rwydeb,</L>
<L>I ryw le i dario dros y traeth</L>
<L>O Lundain aeth ffyddlondeb.</L>
</LG>
<LG>
<PB N="22" REF="11">
<L>Mae gw&ycirc;r mawrion yn ein my&s;g</L>
<L>A gafodd addy&s;g ddigon,</L>
<L>Yn byw yn waeth ond dyna wall</L>
<L>Nar gwerin angall gwirion.</L>
</LG>
<LG>
<L>Rhai Sydd ail i <NOTE N="*" PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 18. 12. 15.</NOTE> gallio heb g&ecirc;l,</L>
<L>Yn ddirg&ecirc;l, yn eu ymddygiad</L>
<L>Heb fod yn dwymyn nag yn oer</L>
<L>Fel llugoer <NOTE N="*" PLACE="marg"><HI>Datcudd,</HI> 3. 14. 15.</NOTE> Laodiceaid,</L>
</LG>
<LG>
<L>Er ff&ycirc;dd, cyd-ddwyn y rhain a phwys,</L>
<L>A rhyfyg eglwys Rhufen,</L>
<L>Yn ddiddig am y caffon 'nh&wcirc;,</L>
<L>Yn heini eu cadw eu hunen</L>
</LG>
<LG>
<L>Gwa&s;aneuthu'r diafl yn lle duw</L>
<L>A wnant drwy f&ycirc;w'n afrolus,</L>
<L>Ar ga&s;glu aur yn daer w&ycirc;r del</L>
<L>Mae eu meddwl uchel awchus.</L>
</LG>
<LG>
<L>Ar y rhain os tru y rhod,</L>
<L>Er enill clod drachefen</L>
<L>Fe dron hwythau'n ddigon ffel</L>
<L>Yn gynar fel y gywnen.</L>
</LG>
<LG>
<L>Y barnwyr gwiliwch, byddwch bur,</L>
<L>I gyd, ar gw&ycirc;r Eglwy&s;ig;</L>
<L><PB N="25" REF="11">
Na chytunwch er mwyn budd,</L>
<L>A theulu 'r <NOTE N="*" PLACE="marg">Sef pabyddiaeth.</NOTE> ff&ycirc;dd addolig.</L>
</LG>
<LG>
<L>I rhai yn llwyr a aeth oi lle,</L>
<L>D&acirc; fydde edifeirwch;</L>
<L>Gochelwth goel athrawon <NOTE N="*" PLACE="marg">Ffals.</NOTE> Gau,</L>
<L>I ffordd o'u rhwydau rhedwch.</L>
</LG>
<LG>
<L>Os angri&s;t ddaw i riwlio'r b&ycirc;d,</L>
<L>Ni pheru ond enyd fechan;</L>
<L>Cadwed Cri&s;tion ar bob tro,</L>
<L>Ei ffydd heb willio allan.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="poem">
<HEAD>Englynion o gyngor i gymro.</HEAD>
<LG>
<L>P&ocirc;b Cymro a gredo i gr&icirc;&s;t, oi galon</L>
<L>Gwilied y Papi&s;t;</L>
<L>Uno ai hathro athri&s;t,</L>
<L>Er Cael Cl&ocirc;d neu g&ocirc;d iw gi&s;t.</L>
</LG>
<LG>
<L>Ag na addola ddelwe, hudol</L>
<L>Na hyder ar &s;eintie;</L>
<L>D&acirc; ddywed dy weddie</L>
<L>O fron jawn i Frenin n&ecirc;.</L>
</LG>
<LG>
<PB N="26" REF="12">
<L>Gw&ecirc;l nad eill angel help i'n, na ph&acirc;p,</L>
<L>Na phapi&s;t Cyffredin;</L>
<L>Na neb roddi amddiffyn</L>
<L>Onid Duw i enaid d&ycirc;n.</L>
</LG>
<LG>
<L>Ffyddia i gri&s;t a ff&ycirc;dd gre, y BRENIN,</L>
<L>A brynodd eneidie,</L>
<L>Trwyddo ef a fy'n diodde</L>
<L>Cur, o'i nerth y Ceir y ne'.</L>
</LG>
<LG>
<L>Yn ol ange cei n&ecirc; unwaith, yn hyffordd,</L>
<L>Neu uffern farwolaeth</L>
<L>Nid iw purd&acirc;n baban b&ecirc;th,</L>
<L>Adeilad, ond hudolieth.</L>
</LG>
<LG>
<L>Ffydd yn dwyn b&ucirc;dd i babyddion, rhufen</L>
<L>Ai rhyfedd ddychymygion,</L>
<L>Ff&ycirc;dd a wna wledydd Tlodion,</L>
<L>A ffydd hyll ffiedd iw hon.</L>
</LG>
<PB REF="12">
<GAP DESC="missing">
</DIV2>
<DIV2 TYPE="poem">
<PB REF="13">
<GAP DESC="missing">
<LG>
<PB N="33" REF="13">
<L>Ar Dduw dymunwn ymhob damwain,</L>
<L>Ar iddo ymddiffyn Brenin Brydain:</L>
<L>Ag iddo gael wrth fodd ei galon,</L>
<L>Yn Gelanedd ei Elynion.</L>
</LG>
<LG>
<L>Ymrown yn ddyfal i weddio</L>
<L>Am hir Enioes <HI>Charles</HI> i ray nio,</L>
<L>Yn Gyfrodedd ceir hyfrydwch</L>
<L>Dan bur hafedd buler he dwch.</L>
</LG>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="poem">
<HEAD>Cyugor yr awdwr i'r gwaith,</HEAD>
<LG>
<L>Y gw&icirc;r addas, &s;y gwedi roddi,</L>
<L>Mewn Jaith iawn, beth a wnai a thi:</L>
<L>Ni wrendu un llwdwn ymma yn Llwnden</L>
<L>Y geiriau yn b&ucirc;r a ddaw oth ben.</L>
</LG>
<LG>
<L>O bl&icirc;th &s;ae&s;on duon d&ocirc;s,</L>
<L>Dan wyr ffyrnig na phoena di 'n aros,</L>
<L>Yn Lloeger y mae llygru</L>
<L>P&ocirc;b Llawenydd o newydd i ni.</L>
</LG>
<LG>
<L>Oddiwrthif y maith yn ddi 'maros,</L>
<L>Cymer daith, I gymru dos.</L>
</LG>
<LG>
<L>Yn Gynta dos i gant o dai</L>
<L><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">mh&ucirc;r gyfanedd Abergyfeni,</L>
<L><PB N="34" REF="14">
Chwilia'n fanwl &s;ir fynwy,</L>
<L>Ei threfydd man a thrafel mwy.</L>
</LG>
<LG>
<L>I Aberonddu o b&ucirc;r rinwedd,</L>
<L>D&ocirc;s yn rhwydd, a dewis yr hedd.</L>
</LG>
<LG>
<L>I S&icirc;r forganog d&ograve;s yn gy nar,</L>
<L>Ile y Cei yn ddigerydd rai ath g&acirc;r.</L>
</LG>
<LG>
<L>I Gaerfyrddyn d&oacute;s er mawrdda,</L>
<L>Ile 'ganed Merddyn y dewin da.</L>
</LG>
<LG>
<L>D&ocirc;s hefyd, a dewis ynno</L>
<L>Gwmnhi 'r Bonedd yn &s;&icirc;r benfro.</L>
</LG>
<LG>
<L>Y mwythig ddiddig dda,</L>
<L>dewis yn amal, a d&ograve;s oddiymma.</L>
</LG>
<LG>
<L>I groe&s;y&s;wallt, y Dre ra&s;u&s;a</L>
<L>Dan &s;renin dy fro, d&ocirc;&s; yno dro&s;aua.</L>
</LG>
<LG>
<L>I Lanfyllin fel dewin d&ocirc;s,</L>
<L>I'r dwylo &s;ydd yno 'n daros</L>
</LG>
<LG>
<L>Ir Trallwm hefyd, d&ocirc;s Cyn hyfed,</L>
<L>Ir Dre newydd, yn rhwydd rhed.</L>
</LG>
<LG>
<L>Yn llanidlos&punc; a llon odle</L>
<L>Dyro dro ymhylith gwyr y dre.</L>
</LG>
<LG>
<L>I Gaerlleon, Gywraint ei lle,</L>
<L>D&ocirc;s unwaith a dewis fane</L>
<L>Oddiyno i'r Gorllewin dewi&s; y llwybre,</L>
<L>Drwy north Gymru a nerth gre.</L>
</LG>
<LG>
<L>D&ocirc;s i wrec&s;am, a dewis yn wac&s;aw,</L>
<L>O ddeut &ucirc;'r dre rodio draw.</L>
</LG>
<LG>
<L>I Ddimbych draw, os rhoddi dr&ocirc;,</L>
<L>Ag i Ruthyn, Gwilie d' anrheithio,</L>
<L><PB N="35" REF="14">
Bydd ynno ganwr ath ogano,</L>
<L>Ag yn eu bro, rai ath bryno.</L>
</LG>
<LG>
<L>I Lanrw&s;t, a Thre Gonwy,</L>
<L>Dyro naid at ddifyr eu nwy:</L>
<L>Os gweli yno Goegun, ai frud ar ymgegi,</L>
<L>Iw Grafangc na dd&ocirc;s er d'enioesd i.</L>
</LG>
<LG>
<L>Yng haergybi, a Llanerch y m&ecirc;dd,</L>
<L>A Llan ddanial, llawen annedd,</L>
<L>Cei ynno degwch, harddwch, a h&eacute;dd.</L>
<L>A b&ograve;d fel dewin yn y diwedd.</L>
</LG>
<LG>
<L>Yng haernarfon dirion dr&ecirc;,</L>
<L>A llun mewn llawer o fanne;</L>
<L>Cei groeso mwy, a Gr&acirc;s eirie,</L>
<L>Na Phapi&s;t Grym ai ffydd gr&ecirc;.</L>
</LG>
<LG>
<L>Ar bwyll hylaw i bwll-heli,</L>
<L>Yn ddi ymaros d&oacute;s di.</L>
</LG>
<LG>
<L>Ir Bala Tyn ar Lan' Tegid,</L>
<L>A rhodia benllyn yn gytun i gid.</L>
</LG>
<LG>
<L>Ir deirnion o dei, Cei'r C&acirc;s,</L>
<L>Ath daflu fel Cene diflas,</L>
<L>Lle 'gwelech L&icirc;d i ni, nag aros ddim yno,</L>
<L>Rhag iddynt o ddifri dy regi, ath rwygo,</L>
<L>Ir T&agrave;n ith lo&s;gi, Cei dy lu&s;go,</L>
<L>Neu Cyn dy ddarllen Cei dy ddryllio.</L>
<L>Cei Groe&s;o lle fynych o fowddwy i drawsfynydd</L>
<L>Yng hwmmwd ar dudwy, Cei gymod aer dedwydd</L>
<L><PB N="36" REF="15">
Yn hal y bont, yn hael bur,</L>
<L>Llawer Cymro llon, ath gymyr.</L>
<L>Ym machvnlleth, dyro &s;onlle</L>
<L>Wrth bawb o'r plwy drwy'r dre:</L>
<L>Oddiyno rh&ecirc;d, ddamwain y'rh&acirc;,</L>
<L>I Aberteifi, wybyr Tyrfa.</L>
<L>D&ograve;s yn fy&acirc;n, ar draws afonydd,</L>
<L>I dal y &s;arn, i r dwylo &s;ydd.</L>
<L>Ymh&ocirc;b man ar redeg, lle relych i rodio,</L>
<L>Rwi'n rhoddi i ti'n dyner, genad i dario:</L>
<L>Dan wyr gra&s;ol, lle Ce&s;ych di groe&s;o.</L>
<L>Ag y ma oth <NOTE N="*" PLACE="marg">Rhedfa</NOTE> ra&s; mwy na thr&ocirc;.</L>
</LG>
<PB REF="15">
<GAP DESC="missing">
</DIV2>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="section">
<PB REF="16">
<PB N="39" REF="16">
<HEAD>CYWYDD YN DANGOS GWA GEDD MAWRHYDI'R BYD</HEAD>
<DIV2 TYPE="poem">
<L>PR&ucirc;dd-lwm ydiw 'r Corph priddlyd</L>
<L>Pregeth oer o beth iw'r byd</L>
<L>Ho&ucirc;w-ddyn a&ucirc;r, heddiw yn arwain</L>
<L>Ca&ucirc;au a modrwyau main</L>
<L>Scarlad aml, a Chamlod</L>
<L>A Sidan gl&acirc;n, os ydiw 'n glod</L>
<L>Goroff b&ucirc;al ag e&ucirc;rwin</L>
<L>Gweilch, heboga&ucirc;, a gwin,</L>
<L>E&s;gyn&ucirc; ar w&acirc;s gweniaid</L>
<L>Or blaen a gwanha&ucirc; r blaid</L>
<L>Ymo yn am dyddyn da</L>
<L>Ai dda&ucirc; Ardreth oedd ddirdra</L>
<L>Go&s;dwng y gwan yn ei ei&s;te</L>
<L>Dan ei Law, a dwyn ei Le</L>
<L>Dwyn Tyddyn y dyn dall</L>
<L>A dwyn erw 'r dyn arall.</L>
<L>Dwyn'yr yd oddi dad yr non</L>
<L>A dwyn gwair y dyn gwirion.</L>
<L><PB N="40" REF="17">
Cynnill arian da&ucirc; Cannyn,</L>
<L>Cyrch&ucirc; r da, Carchar&ucirc; 'r dyn</L>
<L>Ni roddai ddifai d<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">wy tuw</L>
<L>Wr da ddoe, er d &ucirc;o dd&ucirc;w</L>
<L>Heddiw mewn pridd yn ddiddim</L>
<L>Oi dda nid oes gantho ddim</L>
<L>Poen a Leinw, pan &ecirc;l yno</L>
<L>Mewn garchfan grauan a gro</L>
<L>Rh&ucirc; I&s;el fydd ei we &ucirc;</L>
<L>Ai d&agrave;l, wrth nenbren ei dy</L>
<L>Ai gor&s;ed or ddarged dd&ucirc;</L>
<L>Ai Ridens wedi Ryd&ucirc;</L>
<L>Ai ddir hynt ir dda&ucirc;ar hon</L>
<L>Ai ddeufra&ugrave;ch ar ei ddwyfron</L>
<L>Ai gwn yn ei Neuadd ga&ucirc;</L>
<L>Ai Emmys yn ei Amma&ucirc;</L>
<L>Ai wraig wa&s;dad or adail</L>
<L>Gywir iawn yn gwra 'r ail</L>
<L>Oi ne&ucirc;oedd fawr falch, gaehbryd</L>
<L>I'r arch bach, yn iach ir byd</L>
<L>Pan &eacute;l mewn Arch gyfarchan</L>
<L>Ar frys or llys t&ucirc;ar llan</L>
<L>Nis Calyn &ucirc;n dyn na da&ucirc;</L>
<L>Nis gorfydd iw wi&s;g-arfa&ucirc;</L>
<L>Nis hebrwn merch anherch-wedd</L>
<L>Na gwr iach bellach y bedd</L>
<L>Ni rydd Gordderch o ferch fain</L>
<L>Ei llaw tan yr &ucirc;n lliain</L>
<L><PB N="41" REF="17">
Ni fydd ei chof yn wylofus</L>
<L>Nis gorfedd ar ei fedd fis</L>
<L>Gwedi bo yno &ucirc;n-awr</L>
<L>Y dyn ar gwallt melyn mawr</L>
<L>Llyffant hyll tywyll iw'r t&ucirc;</L>
<L>Os gwyl fydd ei w&acirc;s gwel&ucirc;</L>
<L>Hyttra tan war y gareg</L>
<L>Y breuog tew ar brig teg,</L>
<L>Amlach y gorchg&ucirc;dd pridd-lawr</L>
<L>Yn ei gylch eirch, na meirch mawr</L>
<L>Cas gan Grefyddwyr y C&ocirc;r</L>
<L>Iw Cyttal ar tri &s;eccuttor</L>
<L>Or tri Chan pynt ar un tal</L>
<L>A Gow&s;e 'n rhwydd ar &s;wydd &s;&acirc;l</L>
<L>Balch fydd ei geraint &ucirc;wchben</L>
<L>A Pharant dair offeren.</L>
<L>Yno ni bydd ir enaid</L>
<L>Na phlas nag Urddas na phlaid</L>
<L>Na gwiw addyrn na G<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">&ucirc;-Dd&ucirc;w</L>
<L>Na dim ond a roes er D&ucirc;w</L>
<L>Mae 'r trefi teg. mae 'r tref tad?</L>
<L>Mae'r lly&s;oedd amal? Mae'r llei&s;iad?</L>
<L>Mae 'r Tai Cornogion? Mae'r tir?</L>
<L>Mae 'r Swydda&ucirc; mawr os heuddir?</L>
<L>Mae'r &s;ew? Mae'r gegin newydd?</L>
<L>Mae'r Cig Rho&s;d? Mae'r Cwg ai rhydd?</L>
<L>Mae'r fedd gell deg? Mae'r gegin</L>
<L>Is Law 'r allt? Ma'r &s;eler win</L>
<L><PB N="42" REF="18">
Mae'r &s;iwrnau i Loeger? Mae'r &s;aernial?</L>
<L>Mae'r beirdd or ty? Mae'r bwrdd t&acirc;l?</L>
<L>Mae'r Cwn addfwyn Cynydd fawr?</L>
<L>Mae'r Cadw Eleirch? Mae'r meirch mawr?</L>
<L>Mae'r Trw&s;iad amal? Mae'r try&s;or?</L>
<L>Mae'r da mawr ar dir a m&ocirc;r?</L>
<L>Or annedd gaer, ar ne&ucirc;oedd ga&ucirc;</L>
<L>Or pla&s;oedd ar pali&s;a&ucirc;</L>
<L>Diddym ydiw o dyddyn</L>
<L>Ond &s;aith droedfedd diwedd dyn</L>
<L>Rhowyr &s;ydd yn y dydd d&ucirc;</L>
<L>(Od wyf wr) Edifar&ucirc;</L>
<L>Nis anhercha yna &ucirc;n</L>
<L>Or Cant, rh&ucirc; hir iw 'r Cyntyn</L>
<L>Nis c&acirc;r merch, nis anherchir</L>
<L>Ni &s;eing na dadl, na S&icirc;r</L>
<L>Ni chais fedd iw gyfeddach</L>
<L>Ni ddaw ir wledd or bedd bach</L>
<L>Ni roid pen &ucirc;n or cennin</L>
<L>Er ei '&s;grwd o fewn ei &s;grin</L>
<L>Ar Enaid mewn dilif difo&s;t</L>
<L>Or ia ir T&acirc;n, oerfel T&ocirc;&s;t</L>
<L>Lle i gorfydd Celfydd nis Cel</L>
<L>Gydfod a gorfod oerfel</L>
<L>Pylla&ucirc; ffyrna&ucirc; Uffernawl</L>
<L>Peiria&ucirc;, dreigia&ucirc;, delwau diawl</L>
<L>Cadwed Cri&s;t (tri&s;t iw r tro)</L>
<L>Y Dynion rhag mynd yno.</L>
<L><PB REF="18">
<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">&s;tyd fyd y&s;t&acirc;d fydawl</L>
<L>A ddyg Lawer Dyn I Ddiawl</L>
<L>Medd &s;ain Bened Gredadyn</L>
<L>Ni fyn Duw Roi nef ond un</L>
<L>Ag am hyn o gymhenair</L>
<L>Nid gau mo Emmynau mair,</L>
<L>Y dyn Na werth er da</L>
<L>Nwyf ammal y nef yma</L>
<L>Rhag Colli medd meistri mawl</L>
<L>Drwy gudd y nef Dragwyddawl.</L>
<L>Ni pheru 'r byd gyd goegnyth</L>
<L>Ar byd fru a beru byth,</L>
<L>Heb drangc, heb lun yn un-air</L>
<L>Heb orphen, Amen mab mair.</L>
<CLOSER><SIGNED>Dr. Sion Cent ai Cant.</SIGNED></CLOSER>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="poem">
<HEAD>Cywydd ir Cymru</HEAD>
<L>OCh gymru fynych gam fraint</L>
<L>Och wyr or dynged uwch haint</L>
<L>Och faint fy 'r or&s;ib uchod</L>
<L>Och ddechrau clae'r ddyddi&agrave;u cl&ocirc;d</L>
<L>A heddiw in dyhuddir</L>
<L>Ar drai heb na thai, na th&icirc;r,</L>
<L>Rhyfedd ynof rhag gofid</L>
<L>Mae 'n lladd meddyliau un llid</L>
<L><PB N="44" REF="19">
Ag etto enwog yttwy</L>
<L><NOTE N="*" PLACE="marg">Gobeithio yr addo y rwi, o weled gwragedd gwynedd gam, yn hau li<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> yn nh<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> Llundain.</NOTE> Gobeithiaw addaw y ddwy</L>
<L>Penna na&s;&s;iwn gwn o gwmpas</L>
<L>Erioed oeddem i r&acirc;s (ddynt</L>
<L>Cynta Arglwydd mewnrhwy</L>
<L>Heb gam fy o honyn gynt.</L>
<L>Siaffeth fab Noah Siaffir</L>
<L>Fab Lameg oedd deg ei dir</L>
<L>Er hyn lle roedden honwy</L>
<L>Gobeithiaw addaw i ddwy.</L>
<L>Tair-caer penna yn Twrci</L>
<L>Heb gam gynt a wnaethom i</L>
<L>Caer Droia lle da lliw dydd</L>
<L>A Chaer Rufain ai Chrefydd</L>
<L>Rhinnau a fy yno ennyd</L>
<L>Hwy na thair &s;iwrnau o hyd</L>
<L>Gwenied hyderu gwan-wy</L>
<L>Gobeithiaw addaw i ddwy,</L>
<L>Daeth holl Roeg ddiddoeg ddadl</L>
<L>O gaer Droia gowrt trwyadl</L>
<L>Yno llas yn un llu</L>
<L>Or ddwy blaid wedi ddvblu</L>
<L>Deunaw can mil o &s;iloedd</L>
<L>Ag wyth can mil eiddil oedd</L>
<L>Gwin deg wyth gan-mil gwedi</L>
<L>Pedwar ugain mil oi hil hi</L>
<L>Deng mhylynedd anrhyd&ecirc;ddir</L>
<L>A Chwe mis y by <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">&icirc;ds hir</L>
<L><PB N="45" REF="19">
Gwn draws-dda<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">l, gwirion-dri&s;t ydwy</L>
<L>Gobeithiaw addaw i ddwy.</L>
<L>Gore&ucirc; llwyth aml ei gwythi</L>
<L>Llwyth Dardan meddan imi</L>
<L>Or <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> wn y doe yr h&ecirc;n d&ocirc;n</L>
<L>Or<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">&ucirc; addaw or Iddewon</L>
<L>Or hwn, y down nine y rhawg</L>
<L>O d&acirc;d i d&acirc;d odidawg</L>
<L>Se&s;ar ein C&acirc;r dihareb</L>
<L>A wnaeth yr hyn ni wnaeth neb</L>
<L>Eurglod ef a wnaeth Arglwydd</L>
<L><NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Hollt dir rhufen</NOTE> <HI>Omn is terra Roma</HI> Rwydd</L>
<L>Yr ynys hon or eunym</L>
<L>A roes Cri&s;t yn aros grym</L>
<L>Pan wi&s;godd Brutus E&s;gyd</L>
<L>O groen yr Ewig oi gryd</L>
<L>Gyrrodd Angel gwehelyth</L>
<L>At Brutus ap Sylfus &s;yth</L>
<L>D&ocirc;s ir Eigiawn dwys rwyga</L>
<L>Ath hil, ath heppil, ath dda,</L>
<L>Nid um un &s;onedd heddiw</L>
<L>Am galon hil gweision gwiw</L>
<L>Nag &uacute;n gy&s;iownder gwn g&ucirc;r,</L>
<L>A hin&s;ie&s;tr a hors hen&s;yr,</L>
<L>Na hil Rolo medd tro tri</L>
<L>Meindw or &icirc;r Normandi</L>
<L>Hil Barbara Erfa E&ucirc;rfo&s;t,</L>
<L>O f&ocirc;r tawch gwnaethom ferw to&s;t</L>
<L><PB N="46" REF="20">
Galon, waeth waeth y gwelwy</L>
<L>Gobeithiaw addaw i ddwy</L>
<L>Well well &ucirc;m gym &ucirc; williaid</L>
<L>Dydd Rhag ei gilydd a gaid</L>
<L>Coeliais waeth-waeth iw calon</L>
<L>Waeth-waeth &s;yth ag waeth-waeth &s;&ocirc;u</L>
<L>Nes-n&ecirc;s mae Cerdd Talie&s;yn</L>
<L>Wrol ei F&s;ydd arail ffyn</L>
<L>Mair or nef nes-nes iw'r n&ocirc;d</L>
<L>Di&s;ai mae'r gwaith yn dyfod.</L>
<L>Gwae ddwyblaid lloegr, gwiw ddyblwy</L>
<L>Gobeithio 'r addo yrwy</L>
<L>Un wedd im gymru anwyl</L>
<L>A phum oes hyd yn aros hwyl</L>
<L>Yn uffern gynt rhown affaeth</L>
<L>Yn <NOTE N="*" PLACE="marg"><HI>I mae'r pa|pi&s;tied yn dal nad aeth yr un or hen daede, Nag</HI> Abra|ham, <HI>ir n&ecirc;f nes adgyfodiad</HI> Cri&s;t <HI>ond yn y man a alwan nhw</HI> Limbus Pa|trum.</NOTE> <HI>Limbo Patrum</HI> mewn Cwm caeth</L>
<L>Yn gwilio beunydd y dydd du oer</L>
<L>Gweled goleuni gwiwloer</L>
<L>Awr ba awr gan awr fawr fy</L>
<L>Di&s;gwyl yr um a dy&s;gu</L>
<L>Gwilio bob dydd ai gwelwy</L>
<L>Gobeithio'r addo i rwy.</L>
<CLOSER><SIGNED>Dr Sion Kent ai Cant</SIGNED></CLOSER>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="poem">
<PB N="47" REF="20">
<HEAD>Ache 'r Cybydd, ar hael.</HEAD>
<L>Y Cybydd fab difedydd di</L>
<L>Crwn Uffernol; crin ffyr</L>
<L>Fab chwant i gael y fantais,</L>
<L>Fab poen byth, fab h&ecirc;n ei bais,</L>
<L>Fab cangcrys, fab crwydrys rh&acirc;d,</L>
<L>Fab &s;iwrl Eger, fab &s;ur lygad,</L>
<L>Fab llogi 'r aur; fab, llaw grin,</L>
<L>Fab tryth-w&acirc;s, fab torth ei&s;in,</L>
<L>Fab baw-beth, fab c&acirc;s-beth Cog,</L>
<L>Fab oer iawn, fab arianog,</L>
<L>Fab Ewinog, fab &acirc;nael,</L>
<L>Fab prudd ei w&ecirc;n, fab rhodd wael;</L>
<L>Fab ai fittel ddi helaeth,</L>
<L>Fab hwyr lles, fab bara a llaeth</L>
<L>Fab &s;eith-gwlwm pwrs fab &s;yth-glu&s;d,</L>
<L>Fab craffiawn, fab creie ffu&s;d,</L>
<L>Fab rhu ddig, fab prudd ei w&egrave;n,</L>
<L>Fab hwyr lythyr, fab ber Lathen,</L>
<L>Fab rhawn-ddig, fab or hen-ddull,</L>
<L>Fab llawes-ddofn, fab llaes d dull,</L>
<L>Fab Cul llwm, fab cael y ll&ocirc;g,</L>
<L>Fab gwineu, fab y geniog,</L>
<L><PB N="48" REF="21">
Fab gwandrael ddi drael ddo drefn,</L>
<L>Fab llym gwael, fab llwm ei gefn</L>
<L>Fab cl&ocirc; tyn, fab clwt henaur,</L>
<L>Fab cau ei ddrws, fad cuddio'r aur,</L>
<L>Fab di r&acirc;s Duw, fab Dri&s;t w&ecirc;n,</L>
<L>Fab del iw, fab di lawen,</L>
<L>Fab an howddg&acirc;r iw garu,</L>
<L>Fab ffroen-ddig, fab uffern ddu,</L>
<L>Yr haeledd fab gwirionedd gr&acirc;s,</L>
<L>Hylaw roddion hil urddas,</L>
<L>Fab daionys, fab dinag,</L>
<L>Fab llwyd d-waith, fab llaw ddi wag,</L>
<L>Fab gwrda ryglydda gl&ocirc;d,</L>
<L>Fab pur da, fab rhoi diod,</L>
<L>Fab diau fawl, fab da ei fyb,</L>
<L>Fab rhoddfawr na bo prudd-fyd,</L>
<L>Fab cyfion fendithion da,</L>
<L>Fab y gardod, fab gwrda,</L>
<L>Fab dillad, fab diwallys,</L>
<L>Fab bwrdd llawn, fab harddu llys,</L>
<L>Fab pur odiaeth, fab breudeg,</L>
<L>Fab gwin iw dy, fab gwen deg,</L>
<L>Fab caru cerdd, fab cowraint,</L>
<L>Fab difai erioed, fab da ei fraint,</L>
<L>Fab bedydd mair, fab bydol,</L>
<L>Fab naf Nerth, fab nef yn &ocirc;l,</L>
<CLOSER><SIGNED>Sion Tudyr ai Cant</SIGNED></CLOSER>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="poem">
<PB N="49" REF="21">
<HEAD>Cywydd odiaethol i'r Neidir, o waith Wiliam Llun.</HEAD>
<L>MAe gwr fyth am gywir farn</L>
<L>Math ofydd ym <NOTE N="*" PLACE="marg">Henwr lle</NOTE> Mathafarn</L>
<L>Sion ap <NOTE N="*" PLACE="marg">Hum</NOTE> Hugh &s;y'n hop yr h&ocirc;d,</L>
<L>Seiniwr pur &s;ynwyr parod,</L>
<L>Seilfawr bendefig brig braint,</L>
<L>Sylfaen gwl&acirc;d, Cariad Ceraint,</L>
<L>Rhydd Roddion rhwydd or eiddo,</L>
<L>Rhoi i bawb, a phoed hir y bo,</L>
<L>Rhoes farch ym, gwiw-rym heb g&ecirc;l,</L>
<L>Rhygyngog, a Rhug Angel,</L>
<L>A marw fy'r march rh wydd-barch rhodd,</L>
<L>O frath neidir fraith ai nododd,</L>
<L>Gwaith hon, a fy gaeth enyd,</L>
<L>Chwerw boen yn nechre byd,</L>
<L>A dwyllodd medd Deall-wr,</L>
<L>Efa ag Adda ei gwr,</L>
<L>I fwyd 'llawn o fywyd llid</L>
<L>Yr afal, y by oer ofid,</L>
<L>A lanwyd o Elyniaeth,</L>
<L>A drwg yn &ocirc;l, Neidir ai gwnoeth,</L>
<L>Troes bum oes, trais heb amau,</L>
<L>I Uffern gynt a ffwrn gau,</L>
<L><PB REF="22">*rhif tudalen?*
Om Ddaeth oi newydd wr,</L>
<L>Ie&s;u brenin, &s;y brynwr,</L>
<L>A godde fel ei gwyddiad,</L>
<L>Feddwl D&uacute;w, ei foddol Dad,</L>
<L>Ni ba&s;e raid o naws brig,</L>
<L>Erioed i neb Aredig,</L>
<L>Nag eilwaith medd h&ecirc;n goelion</L>
<L>I neb hau, oni bae hon,</L>
<L>Na bwyd dyn, na bywyd dig</L>
<L>Ond o ran y Neidir Unig,</L>
<L>Ec&s;dro 'r berth, ag y&s;driw 'r b&acirc;r,</L>
<L>Yn troi dolen trwy dal&acirc;r,</L>
<L>Burwy Diawl, yn dwyn B&acirc;r Dyn,</L>
<L>Braith Chwnogl, brath ai chonyn,</L>
<L>Yr hon y wnaed, a rhan an-w&acirc;r,</L>
<L>O bwyll Duw Ebill Daear,</L>
<L>Gwael fidog foliog heb fydd,</L>
<L>Gwerthyd arw, gwarth iw Deurydd</L>
<L>Gwyll Udcorn, llun gwaell atgas,</L>
<L>Gwain yn glog, or gwenwyn glas</L>
<L>Cycy&s;en boeth ffroen ai ffrwyth;</L>
<L>Carwden lle Cair adwyth,</L>
<L>Cyw gwiber mewn Coeg o bant,</L>
<L>Colyddyn noeth Clawdd y nant,</L>
<L>Rhodd ai gafael Rhwydd gofid,</L>
<L>Rholyn llwyth Rhylawn ei llid,</L>
<L>Llun A&s;&s;eth ai lle 'n o &s;ych,</L>
<L>Lliw Erionyn brethyn brych,</L>
</DIV2>
<PB REF="22">
</DIV1>
</BODY>
</TEXT>
</EEBO>
</ETS>
