<!DOCTYPE ETS PUBLIC "-//UMDLPS//DTD EEBOPROOF 2.0//EN">
<ETS>
<TEMPHEAD>
<REVDESCR>
<CHANGE>
<DATE>2007-06-19</DATE>
<RESPSTMT>
<NAME>Morfudd Jones</NAME>
<RESP>MURP</RESP>
</RESPSTMT>
<ITEM>Added TYPEs to DIVs in order to validate.*
Proofed title page(s).*
Checked ^s.*
Reviewed structure.*
Checked division-marking material at heads and feet of divisions (HEADS, etc.).*
Checked for signatures.*
Checked placement and completeness of PBs.*
Checked for damage GAPs, #s,  --s.*
Corrected $.*
Converted __ $s to <GAP DESC="illegible" EXTENT="">.*
Checked spacing of foreign GAPs.*
Checked for EPIGRAPHs and ARGUMENTs.*
Checked for startqs, endqs, oe, ae, q;s, and Qs.*
Checked proofsheets and made corrections found there.*
Checked for CLOSERs, TRAILERs, and BYLINEs.*
Siecio am mac yn lle mae.*
Siecio am cu yn lle eu, a ci yn lle ei.*
Siecio TEXT LANG="wel"*
DONE.</ITEM>
</CHANGE>
</REVDESCR>
</TEMPHEAD>
<EEBO>
<IDG S="marc" R="AB" ID="A81200">
<STC T="W">C7710aA</STC>
<BIBNO T="oclc">43663271</BIBNO>
<VID>172020</VID>
</IDG>
<TEXT LANG="wel">
<FRONT>
<DIV1 TYPE="frontispiece">
<PB REF="1" MS="y">
<P><FIGURE>
<P>North Library.</P>
</FIGURE></P>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="frontispiece">
<PB REF="1" MS="y">
<P><FIGURE>
<P>Syr John Williams,
Barnwnig.</P>
</FIGURE></P>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="title page">
<PB REF="2">
<PB REF="2">
<P>CYNGHORION
TAD
IW
FAB:</P>
<P>Yn rhoddi iddo Gyfarwyddiad pa
fodd i ymddwyn ei hunan yn y Byd
pre&s;ennol.</P>
<P>Printiedig yn Llundain gan <HI>J. Richard&s;on</HI>
yn y Flwyddyn 1683.</P>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="to the reader">
<PB REF="3">
<PB REF="3">
<HEAD>At y Darllenydd.</HEAD>
<OPENER><SALUTE>Ddarllenydd Cariadus,</SALUTE></OPENER>
<P>AR ddymuniad dau o weinidogion cyfrifol o'm
cydnabyddiaeth, myfi dderbyniais oddi|wrth
vn <HI>Henry Evans o Bedwellty,</HI> yn
&s;ir <HI>Fynwy</HI> (gwr anghydnabyddus i myfi o'r blaen)
lyfr a gyfieithodd efe ar g&acirc;n o Sae&s;oneg i Gymraeg,
mewn pwrpas i fynnu ei brintio ef.</P>
<P>Ac o herwydd mai da yw cynnorthwyo pawb ym
mhob gorchwyl da, cyn belled ac y gallom ni, mi add|ewais
fynnu ei brintio ef; oblegyd fod y llyfr yn
cynwys ynddo amryw bethau ac y &s;ydd yn tueddu <HI>i
wneuthur</HI> (trwy fendith Duw) <HI>rhai drwg yn dda,
a'r da yn well:</HI> Canys y mae yma fatterion gwedi
eu go&s;od ar lawr, ac &s;ydd yn berthyna&s;ol tuag dde|chreu,
a thu-agat gynnyddu <HI>edifeirwch, Ffydd,
Duwioldeb, Sobrwydd, Amynedd, Trugaredd,
Hone&s;trwydd, Cyfiawnder, a doethineb yn nhref|niad
ein buchedd, yn y byd pre&s;ennol hwn,</HI> y
rhai pethau &s;y'n niffig mewn amryw leoedd yn ein
gwlad, er eu bod i gyd mewn rhyw fe&s;ur neu gilidd
yn angenrheidiol i iechydwriaeth, fel y dywedir;
<HI>Edifarhewch fel y deleer eich pechodau.</HI> Act.
3. 19. <HI>Cred yn yr Arglwydd Je&s;u Gri&s;t a chad|wedig
fyddi.</HI> Act. 16. 31. <HI>Ond gwybyddwch
i'r Arglwydd nailltuo y duwiol iddo ei hun.</HI>
P&s;al. 4. 3. <HI>Ar yr annuwolion y glawia efe fa|glau,
<PB REF="4">
t&acirc;n a brwm&s;tan a phoethwynt y&s;tormys</HI>
P&s;al. 11. 6. <HI>Ni chaiff y rhai anghyfiawn etife|ddu
teyrnas Dduw.</HI> 1 Cor. 6. 9. <HI>Heb Sancteidd|rwydd
ni chaiff neb weled yr Arglwydd.</HI> Heb.
12. 14. Ac am beidio dangos trugaredd y dywe|dir,
<HI>Ewch felltigedig ir t&acirc;n tragwyddol, canys
bum newynog ac ni roe&s;och imi fwyd.</HI> Matth.
25. 41. &amp;c.</P>
<P>Eithr o herwydd bod llawer o gymraeg Sir <HI>Fon|wy</HI>
yn ddierth mewn bagad o Siroedd eraill yng-<HI>Hymru,</HI>
ac am ryw re&s;ymmau pwysfawr heb law
hynny, myfi a ddodais y rhan hyn o'r llyfr, &s;y 'n
dyfod allan yr &wcirc;an, mewn gwi&s;c newydd mewn
amryw leoedd o hono; yr hyn, fel y gallo fod yn
lle&s;hiol ac yn fuddiol ir darllenwyr, yw, ac a fydd
yn rhan o weddiau</P>
<CLOSER><DATELINE>Abertawe <DATE>y 12 o Fis Mawrth, 1682.</DATE></DATELINE>
<SIGNED>Dy wa&s;naethwr yn yr Arglwydd <HI>Stephen Hughes.</HI></SIGNED></CLOSER>
</DIV1>
</FRONT>
<BODY>
<DIV1 TYPE="poem">
<PB N="1" REF="4">
<HEAD>Cynghorion T&acirc;d iw F&acirc;b.</HEAD>
<L>DEchre 'n gynnar waith &s;ancteiddrwydd;<NOTE PLACE="marg">Preg. 12. 1.</NOTE></L>
<L>Nid ae byth yn dda 'n rhy ebrwydd:</L>
<L>Dechre 'th &s;hwrne ar foreu-ddydd:</L>
<L>Gochel aros hyd ganol-ddydd.</L>
<L>Da bod Dydd yn hwy n&acirc; r llwybyr:</L>
<L>T&ocirc;&s;t bod gwaith heb Ddydd iw wneuthur:</L>
<L>'Rhyn &s;y 'w wneuthur dwys-y&s;tyria,</L>
<L>Bwedd<NOTE N="*" PLACE="marg">pa fodd.</NOTE> y gwnai di hynny gynta.</L>
<L>Mae it gymaint o fu&s;ne&s;&s;on,</L>
<L>Ac y dreulia 'th holl am&s;eron:</L>
<L>Na fydd &s;egur un diwrnod,</L>
<L>Rhag ir gwaith fod heb ei<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Ddiben|ni.</NOTE> orfod.</L>
<L>Drwg it roi ir Diawl dy flode,</L>
<L>A Duw 'n aros am dy ffrwythe:</L>
<L>Mae Duw'n haeddu dy wa&s;aneth,</L>
<L>'Rhyn nid yw y Cythrel diffeth.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am godi 'n foreu.</HEAD>
<L>YN dra boreu<NOTE N="*" PLACE="marg">Cyfod.</NOTE> cwyn i fynu;</L>
<L>Na chaed Haul di ar dy wely:</L>
<L>Ar y canniad cynta o'r ceiliog,</L>
<L>Cyffro 'th hun, ac na fydd ddiog.</L>
<L>Torr dy gy&s;gu ar y wawr-ddydd:</L>
<L>Gochel y&s;pryd<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Claiar.</NOTE> claer di-ddeunydd:</L>
<L>D'am&s;er gochel ei cham-dreulio,</L>
<L>Nid oes dim ac ellych &s;pario.</L>
<L>Am&s;er huno &s;ydd iw gyfri,</L>
<L>Megis am&s;er gwedi golli:</L>
<L>Cy&s;gu bair in' yn ddiamme,</L>
<L>Fyw ond hanner ein blynydde.</L>
<L><PB N="2" REF="5">
Cwyn yn awr, cae gy&s;gu 'th amcan,</L>
<L>Yn y B&ecirc;dd, mewn gr&ocirc; a graian.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am fyfyrdod boreuol a hwyrol.</HEAD>
<L>YN dy g&ocirc;f bid Duw gorucha,<NOTE PLACE="marg">P&s;al. 139. 18.</NOTE></L>
<L>O flaen dim, ac yn ddiwetha:</L>
<L>Cau ac agor dy amrante,<NOTE PLACE="marg">P&s;. 63. 6.</NOTE></L>
<L>Gydag ef, b&ocirc;b n&ocirc;s a bore.</L>
<L>Pan yr ae di lawr ith '&s;mwythder,</L>
<L>Cofia 'r ae di 'n &icirc;s ar fyrder:</L>
<L>Ac ar dy foreuol<NOTE N="*" PLACE="marg">Gyfodi|ad.</NOTE> gwnniad,</L>
<L>Meddwl am yr adgyfodiad.</L>
<L>Fel mae cw&s;g yn Arwydd Ange;</L>
<L>Felly mae 'n Deffroad ynte,</L>
<L>Yn mynegi 'n hadgyfodiad,</L>
<L>Ni pharh&acirc; mor n&ocirc;s yn wa&s;tad.</L>
<L>Can y Trwmpet, Dydd a wawria:</L>
<L>Y rhai meirw mi dybyga,</L>
<L>B&ocirc;d eu he&s;gyrn yn ymbwnnio,</L>
<L>Ai b&ocirc;d nhwy yn ymgofleidio.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am Baratoad ir Farn.</HEAD>
<L>GWna oll fal am dragwyddoldeb;</L>
<L>Cofia ar fyrr rhaid rhoddi atteb,</L>
<L>Ger bron Barnwr cadarn, cyfion,</L>
<L>Sy'n gweld holl feddyliau 'r galon.<NOTE PLACE="marg">Jer. 17. 10.</NOTE></L>
<L>Yna rhoer y llyfre allan;</L>
<L>A'th weithredoedd fawr a bychan,<NOTE PLACE="marg">Dat. 20. 12.</NOTE></L>
<L>Fyddant yno wrth ei cyfri,</L>
<L>Naill a'i 'th L&acirc;dd, neu 'th e&s;cu&s;odi.</L>
<L>Bydd fyw felly, fal bo i tithe,</L>
<L>F&ocirc;d yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Eox.</NOTE> h&ycirc; ger bron y Brawdle,</L>
<L><PB N="3" REF="5">
Pan bo'r h&ocirc;ll weithredwyr gwallys,<NOTE PLACE="marg">Dat. 6. 17</NOTE></L>
<L>Yno 'n crynu yn<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Aru|throl.</NOTE> echrydus.</L>
<L>Gwel na bo 'th gydwybod awchlym,</L>
<L>Ddydd y Farn yn D&ycirc;&s;t i'th Erbyn:</L>
<L>Cais trwy fyw yn ra&s;ol ymma,</L>
<L>Gau ei &s;afan hi o'r &s;iwra.</L>
<L>Er nas gelli trwy 'th weithredoedd,</L>
<L>Haeddu ar law Dduw mor Nefoedd,</L>
<L>Na chael byth dy gyfri'n gyfion;</L>
<L>Etto bydd di fyw yn union:<NOTE PLACE="marg">Gal. 2. 16.</NOTE></L>
<L>Bydd fyw'n gynnil, da dy<NOTE N="*" PLACE="marg">Nattur.</NOTE> anian,</L>
<L>Fel pe baet i gadw 'th hunan:</L>
<L>Ond na<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Ymddi|ried.</NOTE> thr&ucirc;&s;t ith wael weithredoedd,</L>
<L>Sy 'n rhy wann ith ddwyn ir Nefoedd.</L>
<L>Bydd di &s;iwr i fynnu pardwn,</L>
<L>Cyn y delo 'r Barn,<NOTE N="*" PLACE="marg">Atto|lwg.</NOTE> ardolwyn.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am Ddiwydrwydd.</HEAD>
<L>FAl y bo i ti wa&s;naethu,</L>
<L>Duw a'th hunan yn ddi-wegi,</L>
<L>Yn dy alwad bydd yn ddiwyd;</L>
<L>Na fydd ddiog na &s;wrth hefyd.</L>
<L>Gwna 'n ddi&ocirc;ed yr hyn a wnelech,</L>
<L>Mor ebrwydded ac y gallech:</L>
<L>Gyda 'th law, rho 'th rym yn helaeth,</L>
<L>At b&ocirc;b gwaith o'th alwadigaeth.</L>
<L>Cofia wrth weithio ar b&ocirc;b am&s;er,</L>
<L>Nad dy daliad yw dy ble&s;&s;er:</L>
<L>Cyn gwnech orchwyl pwy&s;a 'n<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Diddig</NOTE> ddi-far,</L>
<L>Dy holl waith ynghyd a'th<NOTE N="*" PLACE="marg">Gwobr.</NOTE> wabar.</L>
<L>Gwel pa f&ucirc;dd ddaw o'th waith<NOTE N="*" PLACE="marg">Dyfal.</NOTE> y&s;tig,</L>
<L>Gweithio am ddim &s;ydd beth blinedig:</L>
<L>'Rhwn ni chaffo ffrwyth o'i<NOTE N="&Verbar;" PLACE="marg">Lafur.</NOTE> labar,</L>
<L>Siccr yw, y blina 'n gynnar.</L>
<L><PB N="4" REF="6">
Canol d'am&s;er union dreulia;</L>
<L>P&ocirc;b ll&ycirc;s gw&acirc;g neu &s;egur odfa,</L>
<L>Llanw rheini megis Cri&s;tion,</L>
<L>A rhyw weithrediadau gra&s;lon.</L>
<L>N&acirc;d ith<NOTE N="*" PLACE="marg">Crefft, hw&s;mona|eth.</NOTE> alwad b&acirc;ch pennodol,</L>
<L>Rwy&s;tro ar y<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">i addoli Duw.</NOTE> cyffredinol:</L>
<L>Rho beth am&s;er yn<NOTE N="&Verbar;" PLACE="marg">Difrifol.</NOTE> br&ucirc;dd ddigon,</L>
<L>I addoli 'r Arglwydd cyfion.</L>
<L>Rho i dduw ei eiddo 'n bur-lan,</L>
<L>Cymmer d' eiddo 'th hun dy hunan:</L>
<L>Am&s;er &s;ydd itt' dreulio 'n dduwiol,</L>
<L>A pheth it dr&icirc;n d'acho&s;ion bydol.</L>
<L>At b&ocirc;b gwaith mae cymmwys odfa,</L>
<L>Dy&s;c di nabod hon; a chofia,</L>
<L>'Rhyn a wnaer i<NOTE N="*" PLACE="marg">Allan.</NOTE> maes o am&s;er,</L>
<L><HI>Sydd</HI> ddi-fl&acirc;s, heb don na thymmer.</L>
<L>G&acirc;d waith diffrwyth ac afle&s;&s;iol,</L>
<L>A'r peth &s;' itti 'n am-mherthna&s;&s;ol:</L>
<L>Drwg ymmhyrru ag y&s;call crinion,</L>
<L>Fel<NOTE N="*" PLACE="marg">Emprwr a dreulie am&s;er i ladd gw|ybed.</NOTE> <HI>Domi&s;ian,</HI> heliwr cilion.</L>
<L>Ydyw hyn yn bwrcas uchel,</L>
<L>Cael ond mawr boen am dy drafel?</L>
<L>Dil&ecirc;s gwegryn d&wcirc;r neu dwod,</L>
<L>A gwaith gwell ag ei&s;ie ei<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Ymor|che&s;tu yn ei gylch.</NOTE> drafod.</L>
<L>Digon itt' y gwaith &s;ydd reidiol:</L>
<L>Bwrw ymmaith waith afle&s;&s;iol;</L>
<L>Drwg yw itti 'n ddi-acho&s;ion,</L>
<L>Ado 'th &s;wydd a'th waith cyfreithlon.</L>
<L>Gweithia 'n awr, tra gelwir heddu,</L>
<L>Arall f' alle bie foru;</L>
<L>Cans brau &ycirc;m fel lle&s;tri gwydyr,</L>
<L>Hawdd y torrir ni yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Gan|dryll.</NOTE> glechdur.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<PB N="5" REF="6">
<HEAD>Am Ddifyrrwch.</HEAD>
<L>GWna 'th ddifyrrwch o'r fath bethe,</L>
<L>'Weddo ith l&ecirc;, a'th gyflwr ore:</L>
<L>Yntho treulia ond am&s;er bychan,</L>
<L>Ac ychydig iawn oth Arian.</L>
<L>Yn rhy ddr&ycirc;d na phr&ycirc;n dy ble&s;&s;er;</L>
<L>Mawr br&icirc;s lwngc o'th gy&s;&s;ur lawer:</L>
<L>Gormodd ple&s;&s;er gochel hefyd,</L>
<L>Rhag cael drwg ith Gorph neu'th iechyd.</L>
<L>G&acirc;d ddifyrrwch rhy fenwaidd,</L>
<L>Hoffa 'rhyn fo mwyaf gwraidd:</L>
<L>Nid yw 'n weddaidd i wrwod,</L>
<L>F&ocirc;d yn debig ir<NOTE N="*" PLACE="marg">Coy da|mes.</NOTE> mur&s;ennod.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am y gwaith pennaf.</HEAD>
<L>NId difyrrwch yw'th waith penna:</L>
<L>Ir B&ycirc;d hwn ni ddoe&s;t (y&s;tyria)</L>
<L>Megis p&ycirc;&s;c ir moroedd mawrion,</L>
<L>I ymlenwi ar<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Ple&s;&s;e|rau.</NOTE> drythyllon.</L>
<L>Chwy&s;&s;u y &s;ydd rhaid am Fara;</L>
<L>Cadw 'r Enaid yw'r gwaith penna:</L>
<L>Tragwyddoldeb h&icirc;r &s;y'n pwy&s;o,</L>
<L>Ar ein<NOTE N="*" PLACE="marg">Ham&s;er.</NOTE> munud ferr, (ai wirio)</L>
<L>Yn ol '&s;tyried hyn o bob tu,</L>
<L>Bydd di &s;eg&ucirc;r (ddyn) os gelli:</L>
<L>Mewn diwydrwydd bydd 'wlly&s;gar,</L>
<L>Fal yr haedda 'th waith a'th wabar.</L>
<L>Na fodlona ddim o'th hunan,</L>
<L>Os gwnei rhyw ddaioni bychan,</L>
<L>Neu os moli, ambell dippin,</L>
<L>Ar y gwir a'r gra&s;&s;ol Frenin.</L>
<L><PB N="6" REF="7">
Haedda 'r nefoedd wenn oruchel,</L>
<L>Dy fawr boen; hi d&acirc;l dy drafel:</L>
<L>Rh&ecirc;d dy yrfa, di gai'th wabro:</L>
<L>Ennill goron, di gai ' gwi&s;co.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am Siccrwydd am y nef</HEAD>
<L>BYdd yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Difri|fol.</NOTE> br&ucirc;dd am fatter d' enaid:</L>
<L>Cais Dduw 'n rhan, a'r nefoedd auraid:</L>
<L>Ofna,<NOTE PLACE="marg">P&s;al. 73. 26.</NOTE> nes y gallech ddwedyd,</L>
<L>Duw yw 'm heiddo,<NOTE PLACE="marg">Mat. 6. 33.</NOTE> a'r n&ecirc;f hefyd.</L>
<L>Na'm fodlona ddim i aros,</L>
<L>Yn ddi-Gri&s;t, mewn &s;t&acirc;d anniddos:</L>
<L>Pam y crogi uwch y<NOTE N="*" PLACE="marg">Uffern.</NOTE> boeth-fan,</L>
<L>Megis wrth edafedd egwan.</L>
<L>Mynych ofyn it ' dy hunan,</L>
<L>Wyt mewn Fafor &acirc; duw weithian?</L>
<L>A pha &s;iccrwydd y &s;ydd gennyd,</L>
<L>Am y nefol Deyrnas hyfryd?</L>
<L>Na<NOTE N="*" PLACE="marg">Na ddod mewn en|beidrw|ydd.</NOTE> Pherygla dy hapu&s;rwydd,</L>
<L>Gwna fawr br&icirc;s or nef yn ebrwydd:</L>
<L>Ac na chytcam fyw yn ddryg-ddyn,</L>
<L>Rhag it' ofni marw gwedyn.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am rodio wrth reol.</HEAD>
<L>RHodia 'n &ocirc;l y rheol union,</L>
<L>Llunia wrth re&s;wm da d' orchwylion:</L>
<L>Na wna ddim peth anolygus,</L>
<L>It' a'th broffes yn gwilyddus.</L>
<L>Cilia rhag p&ocirc;b tramcwyddiade,</L>
<L>Sy'n dwyn ynthynt rith ar ddryge:<NOTE PLACE="marg">1 The&s;. 5. 22.</NOTE></L>
<L>Pri&s;&s;ia 'th Enw da bob ennyd:</L>
<L>Cyn ei golli,<NOTE PLACE="marg">Dihar. 22. 1.</NOTE> coll dy fywyd.</L>
<L><PB N="7" REF="7">
Tr&icirc;n yn g&acirc;ll (mewn pwyll) d' acho&s;ion:</L>
<L>Cadw 'th gredit gyda 'r Doethion:</L>
<L>Bydd di 'n dduwiol, a &s;ynhwyr-gall:</L>
<L>Cyd-dymhera z&ecirc;l &acirc; deall.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am fyw dan gy&s;tyddie.</HEAD>
<L>I St&acirc;d i&s;el rhaid it blygu;</L>
<L>Ac ir groes rhaid ymagweddu:</L>
<L>Gwachel chwyddo uwch-law 'th foddion;</L>
<L>Bydd i fforten ferr yn fodlon.<NOTE PLACE="marg">1 Tim. 6. 8.</NOTE></L>
<L>Ar y &s;torm rhaid go&s;twng hwylie,</L>
<L>Rhoi peth lle mewn drwg am&s;ere:<NOTE PLACE="marg">Mat. 10. 16, 23.</NOTE></L>
<L>Dan rhyw aden fawr cais gy&s;god.</L>
<L>Nes bo 'r &s;torom wedi darfod.</L>
<L>Y llwyn b&acirc;ch<NOTE N="*" PLACE="marg">Yn ymyl.</NOTE> ynglais cederwydd,</L>
<L>Y gaiff gy&s;god ar y tywydd:</L>
<L>Felly caiff y gwan-ddyn, cofia,</L>
<L>Oddiwrth fawr-glod &wcirc;r ddiffynfa.</L>
<L>Dwg dy faich yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Llawen.</NOTE> llonn fel cri&s;tion,</L>
<L>Gwna gy&s;tyddie 'n ddi-gy&s;tyddion:</L>
<L>Scorna<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Dibri&s;|&s;ia.</NOTE> 'r hyn nas gelli wrthod;</L>
<L>Ni cheir da oddiwrth<NOTE N="*" PLACE="marg">Ymry&s;|&s;on.</NOTE> ymdrafod.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am gyfaillgarwch</HEAD>
<L>YN ochelgar bydd yn wa&s;tod:</L>
<L>N&acirc;d i bawb a'th w&ecirc;l dy nabod:</L>
<L>Bydd wrth bawb yn fwyn, yn hawddgar;</L>
<L>Ond &acirc; 'chydig yn gyfeillgar.</L>
<L>Nid yw pob-dyn<NOTE N="*" PLACE="marg">Cym|mwys.</NOTE> ffit it dderbyn,</L>
<L>I dy fonwes megis glan-ddyn;</L>
<L>Ffall&s;t yw rhai; prawf cyn ymddiried:</L>
<L>Bydd fel dierth 'my&s;c dieithriaid.</L>
<L><PB N="8" REF="8">
Nac amlyga 'th hun yn angall,</L>
<L>Nes gwybyddech beth yw arall:</L>
<L>Rhwydd ymadrodd &s;ydd ynfydrwydd,</L>
<L>Ac yn tynnu &s;enn a gwradwydd.</L>
<L>Taw, g&acirc;d ffoliaid c&acirc;s i ddwndraw,</L>
<L>Nid oes drwg o fod yn ddi&s;taw:</L>
<L>Ou geiriau 'r fontais elli gymryd,</L>
<L>Gaent hwy arnat ti wrth ddwedyd.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am Wi&s;coedd.</HEAD>
<L>BId dy ddillad yn dra gweddaidd,</L>
<L>Nid rhy go&s;tfawr, na rhy<NOTE N="*" PLACE="marg">Yn llawn te|gane.</NOTE> fflawntaidd:</L>
<L>Yn y ffa&s;hiwn na fydd flaena:</L>
<L>Gochel hefyd fod yn ola.</L>
<L>G&acirc;d y fa&s;hiwn na bo 'n un-man;</L>
<L>Ff&ocirc;l y g&acirc;r b&ocirc;d wrtho ei hunan:</L>
<L>Ffurfia 'th wi&s;g yn &ocirc;l yr arfer,</L>
<L>Ym mhle bech, rhag cael bychander.</L>
<L>Na fydd megis rhyw afrad-ddyn;</L>
<L>Tor dy bais wrth hyd dy frethyn:</L>
<L>Gweddus i fonheddig cymmen,</L>
<L>Fwy 'n ei bwrs nag am ei gefen.</L>
<L>Nes y gwypper beth yw'th haeddiad,</L>
<L>Dwg dy ddillad it gymmeriad;</L>
<L>Dillad ennill itti hefyd,</L>
<L>Gyda 'r Byd rhyw gl&ocirc;d a chredit.</L>
<L>Na falchia am dy hunan,</L>
<L>Am dy fod mewn Aur a &s;idan:</L>
<L>Os wyt werthfawr ond mewn dillad,</L>
<L>Am dy hun bid gwael dy dybiad.</L>
<L>Mwy o gl&ocirc;d it harddu 'th ddillad,</L>
<L>Na chael d' harddu gan dy wi&s;gad:</L>
<L>Bid cynheddfau da 'n dwyn itti,</L>
<L>Nid dy Ddillad fwyaf<NOTE N="*" PLACE="marg">Credit.</NOTE> cyfri.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<PB N="9" REF="8">
<HEAD>Am Draul.</HEAD>
<L>YN dy draul, bydd yn gymhedrol,</L>
<L>Nid rhy hael, na rhy gybyddol:</L>
<L>Gwybydd b'wedd i gadw a threulio:</L>
<L>Treulia ar achos da pan gorffo.</L>
<L>Gwilia 'n wa&s;tod, gw&ecirc;l er hynny,</L>
<L>Nad aech ddim tu-hwnt i'th allu:</L>
<L>A phan gwnelech gymmwyna&s;&s;on,</L>
<L>Gwna bob peth ar ryw ddibennion.</L>
<L>Ond gweithredoedd 'fo berthna&s;&s;ol,</L>
<L>I dwrn da, neu gariad brawdol;</L>
<L>Am y cyfryw ddoeth weithredon,</L>
<L>Na chais byth mor t&acirc;l gan ddynion.</L>
<L>Gochel afrad, rhag cael pringder;</L>
<L>Tynnodd afrad dlodi ar lawer:</L>
<L>Gwaeth nag Ange yw tlodi anghenol,</L>
<L>Ir cwilyddgar a'r &s;ynhwyrol.</L>
<L>Treulia 'n &ocirc;l dy &s;t&acirc;d a'th ennill,</L>
<L>(To&s;t yw gorfod byw ar erill)</L>
<L>Go&s;od allan lai yn wa&s;tod,</L>
<L>Nag y &s;ydd i mewn yn dyfod.</L>
<L>Da fod peth gan ddyn ei hunan,</L>
<L>Pan y delo am&s;er griddfan:</L>
<L>Moddion<NOTE N="*" PLACE="marg">Golud:</NOTE> da yw 'r lloches ore,</L>
<L>Pan y delo trwm gafode.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am yfed.</HEAD>
<L>NA fawrh&acirc; y gw&icirc;n yn un-man,</L>
<L>Pan gwrychiono yn y cwppan;</L>
<L>Nid er hoffder ond er &s;yched,</L>
<L>Y mae gw&icirc;n a diod iw yfed.</L>
<L><PB N="10" REF="9">
Gochel beunydd bob rhyw bechod,</L>
<L>Yn enwedig gochel feddwdod:</L>
<L>'Does un pechod mor gwilyddus,</L>
<L>Mor nifeilaidd, mor annhrefnus.</L>
<L>Newid meddwdod ddyn yn Nifel,</L>
<L>Fe yrr re&s;wm i ymadel:</L>
<L>Mae 'n ein gwneuthur i gynghorau,</L>
<L>Yn<NOTE N="*" PLACE="marg">An|ghymwys.</NOTE> anffit, ond rhwydd i ddrygau.</L>
<L>Beiau eraill &s;ydd yn un-ll&ycirc;n,</L>
<L>Hwn &s;y &acirc; llawer yn ei ganlyn:</L>
<L>Tyngu, rhegu, brawlan erchyll,</L>
<L>Sy 'n ei ddilyn megis perchyll.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am Fwytta.</HEAD>
<L>AR G&ecirc;g ddrwg rho 'r gyllel lemma;</L>
<L>Gochel wneuthur Duw o'th fola:<NOTE PLACE="marg">Phil. 3. 19.</NOTE></L>
<L>Yn dy ymborth na fydd foethus;</L>
<L>Goreu &s;aws yw &s;tymog iachus.</L>
<L>Chwennych ymborth &s;ydd iachu&s;ol,</L>
<L>O flaen bwydydd pr&icirc;d daenteithiol:</L>
<L>Ple&s;&s;er tlawd yw ple&s;&s;er genau:</L>
<L>Byth na chwennych amryw &s;eigiau.</L>
<L>Y mae gwl&ecirc;dd lle bo bwyd ddigon:</L>
<L>Mwy n&acirc;'th fol nad fod d'olygon:</L>
<L>Ith nattur 'chydig a wa&s;naetha,</L>
<L>Porthi 'r chwant yw diben bwytta.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am Gwmpni, ac healths, a thai drwg, ac afrad.</HEAD>
<L>CAis yn Gri&s;tion da dy gyfri,</L>
<L>Nid yn gyfaill da mewn cwmpni:</L>
<L>N&acirc;d i ymbiliaeth dyn un-am&s;er,</L>
<L>D'yrru 'fynd tu-hwnt ith dymmer&punc;</L>
<L><PB N="11" REF="9">
Na fodlona neb yn un-man,</L>
<L>Mewn un peth, a'th ddrygo 'th hunan:</L>
<L>Pwy&s;a 'n bwyllog ac yn gy&s;&s;on,</L>
<L>Bw&ecirc;dd<NOTE N="*" PLACE="marg">Pa fodd</NOTE> i agweddu &acirc; 'th gyfeillion.</L>
<L>G&acirc;d ith gwmpni lwyr<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Anfod|loni.</NOTE> ddi&s;ble&s;&s;io,</L>
<L>Cyn yr helech Dduw i ddigio:</L>
<L>Cofio ffrind &s;ydd beth cyfreithus,</L>
<L>Yfed helths &s;ydd beth anweddus.</L>
<L>Drwg yn fynych ddaw o heltho,</L>
<L>Meddwdod, brawlan, ymladd, dwndro.</L>
<L>Dros dy ffrind d&ocirc;d weddi wiw-lan,</L>
<L>Yf er iechyd it dy hunan.</L>
<L>Bydd di &s;obor a gweddeiddlon,</L>
<L>A chyrch at y fath gyfeillion:</L>
<L>Gochel gwmpni drwg ei tymmer,</L>
<L>Rhag i tithe ddy&s;gu eu harfer.</L>
<L>Or doi i fy&s;g y cyfryw gwmpni,</L>
<L>Dangos nad wyt yn eu hoffi:</L>
<L>Byth na ddilyn eu harferion:</L>
<L>G&acirc;d ar frys y fath gyfeillion.</L>
<L>Ac na ddere attynt mwyach,</L>
<L>Mae 'r fath rai'n mynd ffolach, ffolach:</L>
<L>Ti a'u blini hwynt &acirc;'th &s;obrwydd;</L>
<L>Tithe flinir &acirc;'u hynfydrwydd.</L>
<L>Gochel leoedd fo drwg dybus,</L>
<L>Cilia o d&icirc;r y &s;arph anhappus:</L>
<L>Goreu ffordd it gadw'th hunan,</L>
<L>Yw gochelyd llwybrau Satan.</L>
<L>Cadw 'th<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Sefyll|fa.</NOTE> &s;afle rhag it &s;yrthio,</L>
<L>Na thempt Demptiwr i dy demptio:</L>
<L>F'alle gall cydwybod<NOTE N="*" PLACE="marg">Treulio.</NOTE> wario,</L>
<L>Mwy nag all dy gredit &s;pario.</L>
<L>Gochel Anair byth, a gwilia</L>
<L>Rhagddo, fal rhag drwg o'r ca&s;&s;a:</L>
<L>Haws yw colli (cofia<NOTE N="&Verbar;" PLACE="marg">Anwy|lyd.</NOTE> f'anraith)&punc;</L>
<L>Enw da n&acirc;'i gael ef eilchwaith.</L>
<L><PB N="12" REF="10">
Na ch&acirc;r weld rhai yn<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Anhem|pru&s;.</NOTE> anghy&s;&s;on,</L>
<L>Ynfyd yw difyrrwch ffolion;</L>
<L>Pam y ceri mewn un dynan,</L>
<L>'Rhyn nis ceri yn dy hunan?</L>
<L>Dros ben &s;obrwydd na yrr un-gwr,</L>
<L>Paid a gweithio dros y temptiwr;</L>
<L>Na wna neb yn anghymedrol,</L>
<L>Ond cais rwy&s;tro hynny 'n hollol.</L>
<L>Pa lawenydd (rwi'n rhyfeddu)</L>
<L>Yw gweld arall gwedi meddwi?</L>
<L>Golwg dr&icirc;&s;t yw hyn (im deall)</L>
<L>Weld drwg un, a chwilydd arall.</L>
<L>Peri eraill i bengoccio,</L>
<L>Cael y gore wrth garow&s;io,</L>
<L>Nid yw fatter o orfoledd,</L>
<L>Cans am hyn daw t&ocirc;&s;t ddialedd.<NOTE PLACE="marg">E&s;ay. 5. 11.</NOTE></L>
<L>Ac y&s;tyriwch hyn yn helaeth,</L>
<L>Nad oes bl&acirc;s or fuddugoliaeth,</L>
<L>Lle mae 'r Cythrel yn Ben-&s;wyddog,</L>
<L>A phwll uffern yn lle cyflog.</L>
<L>Cadw 'n i&s;&s;el dy Gorph<NOTE N="&Verbar;" PLACE="marg">Wantan.</NOTE> nwyfus;</L>
<L>Bydd oi be&s;gi 'n afreolus;</L>
<L>Rheitiach rhoi 'ddo ffrwyn n&acirc; &s;pardyn;</L>
<L>Yn dy law bid dynn y llinyn.</L>
<L>Na r&ocirc; ith gorph bob peth a gei&s;io;</L>
<L>Dy&s;ced chwennych ond &s;ydd gantho;</L>
<L>Da it weithie gael dy<NOTE N="*" PLACE="marg">Rwy&s;tro</NOTE> ragod,</L>
<L>Mae rhyw<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Pethau moethus.</NOTE> dda, ryw bryd, iw wrthod.</L>
<L>Gwell it' fynd ym-mlaen wrth raddodd&punc;</L>
<L>Heb afradu 'th dda na'th Dirodd,</L>
<L>Na byw 'a focihus dros ryw am&s;er,</L>
<L>Gwedi hynny byw fel Beger.</L>
<L>Ar&s;er bob peth yn gymhe&s;&s;ar;</L>
<L>Na fydd<NOTE N="*" PLACE="marg">caethwas.</NOTE> &s;l&agrave;f i un creadur;</L>
<L>Cyfrif bob peth fel i gilydd,</L>
<L>I&s;&s;el ffar fel moethus fwydydd.</L>
<L><PB N="13" REF="10">
Gochel fyth fod yn hiraethu,</L>
<L>Am un peth ac wyt ti'n garu:<NOTE PLACE="marg">Phil. 4. 11. 12.</NOTE></L>
<L>Bydd mor fodlon i fod hebddo,</L>
<L>A phe bae ym-my&s;c dy eiddo.</L>
<L>Dy&s;c pa w&ecirc;dd i ddwyn anghenyd,</L>
<L>A byw<NOTE N="*" PLACE="marg">Ar Dduw.</NOTE> 'chlaw dy foddion hefyd:</L>
<L>N&acirc;d ith galon gael<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Trigfa.</NOTE> gartrefad,</L>
<L>Yn dy law, nac yn dy lygad.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am Ddiolchgarwch.</HEAD>
<L>BYdd ddiolchgar am &s;ydd gennyd;</L>
<L>'Rhwn ai rhows rhy etto hefyd:</L>
<L>Os<NOTE N="*" PLACE="marg">Cafodd.</NOTE> cas eraill fwy o bethe,</L>
<L>F'alle fod yn fwy eu hei&s;ie.</L>
<L>'Rhwn y wnaeth y Llong neu'r lle&s;ter,</L>
<L>Sydd yn gwybod<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Pa fodd.</NOTE> b'wedd iw arfer;</L>
<L>Hwnnw feder ei gymhwy&s;o,</L>
<L>At y llwyth y rydd ef yntho.</L>
<L>Pa beth bynnag wyt yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Yn ei dr&icirc;n ai feddi|annu.</NOTE> drafod,</L>
<L>Anniolchgarwch ai gwna 'n ormod:</L>
<L>Os yw 'n beth i&s;-law 'th ddymyniad,</L>
<L>Mae uwch-law (bydd &s;iwr) dy haeddiad:</L>
<L>Rhe&s;wm da rhoi mawl am dano,</L>
<L>Goreu ffordd yw honno i feg gio:</L>
<L>Mewn rhyw ddull,<NOTE PLACE="marg">E&s;ay 1. 2. 3.</NOTE> mae 'r &ycirc;ch, mae 'r A&s;&s;en,</L>
<L>Am eu bwyd yn diolch iw perchen:</L>
<L>Gwarth yw, bod nifeiliaid mudion,</L>
<L>Yn rhagori ar blant dynion.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am chwilio 'n hunain.</HEAD>
<L>CHwilia 'n ddyfal eraill allan,</L>
<L>Ond yn gynta chwilia 'th hunan:</L>
<L><PB N="14" REF="11">
Gwachel fynd mor bell mewn &s;hwrne,</L>
<L>Nes bech di 'n anghofio 'th Artre.</L>
<L>Na fydd ddierth it dy hunan,</L>
<L>Edrych yn dy fre&s;t yn fuan:</L>
<L>Onid wyt ti wrth dy feddwl,</L>
<L>Cais well-h&acirc;d, yn glai, yn gwbwl.</L>
<L>Lle mae nattur yn ddeffygiol,</L>
<L>Bydd ith nattur gynnorthwyol:</L>
<L>Ymorche&s;ta i'm-gymhwy&s;o;</L>
<L>Ganwyd ti 'n ddrwg,<NOTE PLACE="marg">P&s;al. 51. 5 Joan. 3. 3.</NOTE> rhaid d'eni etto.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am roi i bawb eu heiddo.</HEAD>
<L>RHo i bawb eu heiddo 'n hawddgar,</L>
<L>Parch i rai, i eraill wabar:</L>
<L>'Rhyn ma' 'n haeddu rho i bob-dyn,</L>
<L>Rag bod Achwyn yn dy erbyn.</L>
<L>Ac os cam &acirc; neb a wnaetho&s;t,</L>
<L>Gwna di iawn yn gynta 'g allo&s;t:</L>
<L>Edifara am dy bechod,</L>
<L>A llonydda dy gydwybod.</L>
<L>Gwna gyttundeb &acirc;th wrthnebwr,</L>
<L>Cyn y delo Cri&s;t y Barnwr:<NOTE PLACE="marg">Mat. 5. 25</NOTE></L>
<L>Duw &s;y o ran y rhai diniwed,</L>
<L><NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">fe ble. dia.</NOTE> Dadliff dros y cyfryw'n galed.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am Elu&s;en.</HEAD>
<L>YN &ocirc;l d' allu rho 'th elu&s;en</L>
<L>Ir rhai tlawd, yn ol eu hangen:</L>
<L>'Rhyn y roech ir tlodion cyfri,</L>
<L>Megis benthyg, 'rhyn nis colli.</L>
<L>Y mae gennit w&ycirc;ch Fachniwr,<NOTE PLACE="marg">Dihar. 19. 17.</NOTE></L>
<L>Duw ei hun fydd dy Dalmentwr:</L>
<L>Ei dry&s;lor-dy yw pwrs y Beger,</L>
<L>A'r Dyn tlawd yw ei<NOTE N="*" PLACE="marg">Dder|bynwr.</NOTE> Receiver.</L>
<L>Os yw'r D&ycirc;ny &s;ydd anghenus,</L>
<L>Yn anhy waith a drygionus,</L>
<L><PB N="15" REF="11">
Er mwyn Duw rh&ocirc; ryw beth iddo;</L>
<L>Fel mae 'n Ddyn, to&s;turia wrtho&punc;</L>
<L>Os am-mheu roi 'th<NOTE N="*" PLACE="marg">Elu&s;e|nau-</NOTE> elw&s;on,</L>
<L>Am nas gwyddo&s;t pwy&s;ydd dlodion:</L>
<L>Dyro beth ir caccwn garw,</L>
<L>Cyn ir gwenyn bach gael marw.</L>
<L>Gwell rhoi, lle nad oes 'lwy&s;endod,</L>
<L>Nag heb roi, fod tlawd mewn prindod.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am Ddy&s;ceidiaeth.</HEAD>
<L>GWachel fod fel coeg Ddy&s;cawdwr;</L>
<L>Yn fynychaf bydd gwe&s;tiwnwr;</L>
<L>Gwell it' ofyn peth nag atteb:</L>
<L>Pam na 'nilli di 'r callineb?</L>
<L>Hynrydd cynnydd ith wybodaeth:</L>
<L>Cl&ucirc;&s;t, nid tafod, ddwg ddy&s;geidiaeth:</L>
<L>'Mofyn nes y bech heb wybod,</L>
<L>Ddim ychwaneg idd i nabod.</L>
<L>Ac tra fech mewn angnabyddiaeth,</L>
<L>Na chwilyddia gael dy&s;ceidiaeth:</L>
<L>Odid oni chlywai&s;t draethu</L>
<L>Nad rhy hwyr un pr&ycirc;d it ddy&s;cu.</L>
<L>Os y ffaelu gael bodlonrwydd,</L>
<L>Am ryw byngciau, trwy 'th ddiwydrwydd,</L>
<L>A thrwy &s;tudio wrth dy hunan,</L>
<L>Cais gan eraill help yn fuan.</L>
<L>Ni ch&ycirc;d-ddeall pawb yr un-peth,</L>
<L>'Does un dyn a phob gwybodaeth:</L>
<L>Os rhoi ddy&s;c i un, f'all ynte,</L>
<L>Mewn rhyw ffordd roi dy&s;c i tithe.</L>
<L>Pri&s;&s;ia 'n uchel, ddwys ddy&s;geidiaeth,</L>
<L>Felly'r ae 'n fonheddig odiaeth:</L>
<L>Dy&s;g a'th ddwg i fawr anrhydedd,</L>
<L>Heb gynnorthwy un<NOTE N="*" PLACE="marg">Gwr yn tynnw achau.</NOTE> Herodredd.</L>
<L>Prawf yn<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Ddyfal.</NOTE> a&s;tud fyth i &s;tudio,</L>
<L>Y ddy&s;geidiaeth a'th fodlono:</L>
<L><PB N="16" REF="12">
F'ellir di&s;gwyl ennill lawer,</L>
<L>Lle bo'r poen yn ddirfawr ble&s;&s;er&punc;</L>
<L>Os 'n&ocirc;l golud 'rwyt ti 'n Helwr,</L>
<L>Bydd Gyfreithwr neu Be&s;ygwr:</L>
<L>O'r ddau alwad hyn, o ddifri,</L>
<L>Dwbwl gyflog a ennilli.</L>
<L>Gwr o gyfraith<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Sy'n gwybod.</NOTE> w&ycirc;r yn groew,</L>
<L><NOTE N="*" PLACE="marg">Pa fodd</NOTE> Bwedd i ennill &s;t&acirc;d, a'i chadw;</L>
<L>A'r Py&s;ygwr ynte hefyd,</L>
<L>Ddaw i olud, ac i iechyd.</L>
<L>Im t&ycirc;b i, nid oes yn hollol,</L>
<L>&V;n rhyw alwad mor<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Ennill|fawr.</NOTE> broffidiol,</L>
<L>Ac yw galwad y rhai ymma,</L>
<L>Sydd ar fr&ycirc;s yn cael eu helfa.</L>
<L>'Rhyn &s;ydd ganthynt nis<NOTE N="*" PLACE="marg">Nis go|&s;odant mewn en|bydrwydd</NOTE> peryglant;</L>
<L>A ddaw attynt hwy ennillant:</L>
<L>Nid rhaid iddynt fynd tros foroedd,</L>
<L>Er mwyn ennill tai na thiroedd.</L>
<L>Bid dy lyfre ond ychydig,</L>
<L>Etto 'n dda a dewi&s;edig:</L>
<L>Yn waeth' &s;claig ni byddi ronyn,</L>
<L>Pe bae 'th lyfre yn dy<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Ben.</NOTE> goryn.</L>
<L>Nid oes genyt ddy&s;c na donnie,</L>
<L>Ond yr hyn &s;ydd yn dy a&s;gre,</L>
<L>Eiddo 'r Awdwyr yn ddiammau,</L>
<L>Ydyw 'r Ddy&s;c s'o fewn dy lyfrau.</L>
<L>Pe bae llyfrau 'n abal gwneuthur,</L>
<L>Dyn yn berffaith &s;claig dife&s;&s;ur;</L>
<L>Byddei 'r Gwyr &s;y'n gwerthu llyfre,</L>
<L>Mwyaf gwyr, eu dy&s;geidiaethe.</L>
<L>Dewis lyfrau fo 'n cyttuno,</L>
<L>Ath<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Pun bynnag ai Eg|lwy&s;wr, ai Cyf|reithwr, ai Py&s;y|gwr, neu Gyffre|din ar wyt ti.</NOTE> broffe&s;&s;iwn; a phrawf gofio,</L>
<L>Wrth ei faint na phri&s;iech lyfyr:</L>
<L>Bid ei dda yn fwy n&acirc;'i bapyr.</L>
<L>Darllen w&ycirc;r, a darllen lyfrau;</L>
<L>Hwy berffeiddiant dy &s;ynhwyrau:</L>
<L><PB N="17" REF="12">
Etto canlyn yn eu rhedfa,</L>
<L><HI>Y</HI> rhai da, ac nid y dyrfa.</L>
<L>Ac na ddilyn y rhai gore,</L>
<L>Ond cyn belled y bo nhwynte</L>
<L>Yn Ddilynwyr<NOTE N="*" PLACE="marg">Difri|fol.</NOTE> pr&ucirc;dd ir Ie&s;u:</L>
<L>Gwachel feiau <HI>Pawl</HI> a <HI>Mary.</HI></L>
<L>Cy&s;tydd eraill pan digwyddo,</L>
<L><HI>Y</HI> &s;ydd gennad ith rybyddio:</L>
<L>Dy&s;c Ddoethineb trwy hynfydrwydd:</L>
<L>G&acirc;d y fan lle caw&s;ant wradwydd.</L>
<L>Y canlynwr &s;ydd yn ennill,</L>
<L>Montais oddiwrth gwympau eraill:</L>
<L>Mae 'n gweld perig, cyn d&ecirc;l iddo;</L>
<L>Ac ni ellir ei<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Ortrechu</NOTE> ormeilio.</L>
<L>Ar dy ddeall d&ocirc;d derfynnau.</L>
<L>Na chais wybod dirgel bethau:</L>
<L>Synwyr yw it ymfodloni</L>
<L>Ddy&s;cu 'r peth &s;ydd raid i ddy&s;cu.</L>
<L>Gwybydd ble mae 't &s;toppo 'n wa&s;tod;</L>
<L>G&acirc;d beth trwm nad rhaid it wybod:</L>
<L>Studia 'r peth &s;y ddiogel i ti;</L>
<L>Gochel<NOTE N="*" PLACE="marg">Mynydd mawr, o'r hon y mae t&acirc;n yn dyfod allan.</NOTE> <HI>Etna</HI> rhag dy lo&s;gi.</L>
<L>Ffrwyth gwarddedig gwachel deimlo;</L>
<L>Nac archwaetha ddim o hono:</L>
<L>Pallwyd pren gwybodaeth itti;</L>
<L>Gwyddo&s;t beth a ddaeth oi brofi.</L>
<L>Na fydd falch am ddy&s;c, na donie,</L>
<L>Ond bid i&s;&s;el dy feddylie:</L>
<L>Barna 'th hun yn &icirc;s beth hefyd,</L>
<L>Nag 'bo eraill yn dy gymryd.</L>
<L>Go&s;tyngeiddrwydd a mwyneidd-dra</L>
<L>Dd&ycirc;g it gl&ocirc;d o'r godidocca:</L>
<L>Balchder a dr&ycirc; lawr yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Yn do&s;t.</NOTE> irad,</L>
<L>'Rhyn a ddlye gael derchafiad.</L>
<L>Dy d&ycirc;b da am dan dy hunan,</L>
<L>Na o&s;oded di ar un-man,</L>
<L><PB N="18" REF="13">
'Fo fel pinacl anghy&s;&s;on,</L>
<L><NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Oddi ar 2 Pet. 2. 4</NOTE> 'Ddar hwn &s;yrthiodd rhai Angelion:</L>
<L>Ir<NOTE N="*" PLACE="marg">Sef balchder.</NOTE> drwg hwn y mae tueddfa,</L>
<L>Yny Dynion godidocca:</L>
<L>Rhyfedd fod darllenwyr ffel-gall,</L>
<L>Yn balchio am bl&ycirc;f un arall.</L>
<L>Nid oes ganthynt ond y<NOTE N="*" PLACE="marg">Ddy|ga&s;ant.</NOTE> ddyg&s;on,</L>
<L>Y fenthyg&s;on, ac y<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Fega|&s;ant.</NOTE> feg&s;on.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am drafaelu.</HEAD>
<L>PAn y bech di oddi gartre,</L>
<L>Cadw'n gl&ocirc;s at Ddyled&s;wydde:</L>
<L>Cais<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Trwy weddi.</NOTE> gy&s;rwydd-deb y boreu-ddydd,</L>
<L><NOTE N="*" PLACE="marg">Pa fodd</NOTE> Bwedd i ymddwyn trwy yr holl-ddydd.</L>
<L>Pan d&ecirc;l n&ocirc;s, ymhola 'n wa&s;tod,</L>
<L>Beth a wnaetho&s;t trwy 'r diwrnod:</L>
<L>Lle<NOTE N="&Verbar;" PLACE="marg">Gwnae|tho&s;t.</NOTE> gwne&s;t bechod, dei&s;yf bardwn:</L>
<L>Am dy dda, rho ddiolch,<NOTE N="*" PLACE="marg">Attol|wg.</NOTE> ardolwn.</L>
<L>Bydd dda 'my&s;c rhai oddi allan,</L>
<L>Megis yn dy Artre 'th hunan:</L>
<L>Er dy f&ocirc;d yn newid treigle,</L>
<L>Bydd (er hyn) yr un, ym-mhob lle&punc;</L>
<L>Bydd yn i&s;&s;el yn d'ymddygiad,</L>
<L>Ac mor hael ac elli'n wa&s;tad:</L>
<L>Cydymffurfia ne&s;&s;a 'g allech,</L>
<L>At y wl&acirc;d a'r man lle byddech.</L>
<L>Na fydd di, ar un-rhyw am&s;er,</L>
<L>Yn llawn gwagedd, neu lawn balchder&punc;</L>
<L>Sawl na'th nebydd wrth dy dafod,</L>
<L>VVrth d'ymddygiad d&ocirc;nt ith nabod.</L>
<L>Na ddal ar bob peth a ddywaid,</L>
<L>Yn dy gwmpni y dieithriaid:</L>
<L>Gochel farnu'n galed arnyn,</L>
<L>Na&s;&s;<NOTE N="*" PLACE="marg">Chwm|para'th hun.</NOTE> chyd&s;tadla &acirc; nhwy ronyn.</L>
<L><PB N="19" REF="13">
Ond os rhaid it roi ar brydie,</L>
<L>Farn yng-hylch rhyw fath ar bethe;</L>
<L>Os bydd rhai yn anfodloni,</L>
<L>Na &s;aif wrthi, dwed<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Mi gam &s;ynni|ais. Gwell ynte yw di&s;tewi.</NOTE> <HI>Peccavi.</HI></L>
<L>Mewn lle dierth, na wna g&ycirc;nnen,</L>
<L>Ar ceilioge ar eu tommen:</L>
<L>Nac ymry&s;&s;on yn ei efel,</L>
<L>Ag un gof, or' dwyt ti'n ddyn-ffel.</L>
<L>Gwachel win a gwragedd<NOTE N="&Verbar;" PLACE="marg">Wantan.</NOTE> nwyfys</L>
<L>Megis Scyla a Charibdys:</L>
<L>Craig yw'run, a'r llall &s;ydd lyngc-llynn,</L>
<L>Wrth<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Trafae|lu</NOTE> ymdeithio, cadw rhagddyn.</L>
<L><NOTE N="*" PLACE="marg">Dy ben rhag gwin, a chwrw, a'th galon rhag put|teiniaid.</NOTE> Pen a chalon cadw 'n iachus,</L>
<L>Felly nid rhaid bod yn ofnus,</L>
<L>Rhag ar Graig it gael dy fr&icirc;wo,</L>
<L>Nac ar Lyngc-lynn byth it &s;uddo.</L>
<L>Cadw 'th fu&s;nes it dy hunan;</L>
<L>Rhag dieithriaid cela 'th arian;</L>
<L>F' all fod perig o'i datcuddio,</L>
<L>Ac mewn Tafarn drwg letteuo.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am Gerydd.</HEAD>
<L>PAn bo dyn iw argyhoeddi,</L>
<L>Cofia 'r lle, ar pr&ycirc;d, a'r parti:</L>
<L>Rhaid it arfer mawr ddoethineb,<NOTE PLACE="marg">2 Tim. 2. 25.</NOTE></L>
<L>Os ceryddu mewn ffyddlondeb.</L>
<L>Os bydd e'n uchelwr,<NOTE N="*" PLACE="marg">Gwilia&punc;</NOTE> Synna,</L>
<L>Arfer<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Tchwa|neg.</NOTE> ragor o fwyneidd-dra;</L>
<L>Gyda 'th gyd-r&acirc;dd bydd hyderus;</L>
<L>Gyda 'th &icirc;s bydd mwyaf<NOTE N="&Verbar;" PLACE="marg">H&ycirc;f, eon.</NOTE> mentrus.</L>
<L>Rho dy gerydd wrtho ei hunan,</L>
<L>Idy ffrind ar re&s;wm gwiw-lan:</L>
<L>F' all ar nailltu wrando a '&s;tyried,</L>
<L>'Rhyn na fynne i eraill glywed.</L>
<L>Na r&ocirc; gerydd<NOTE N="*" PLACE="marg">Allan.</NOTE> maes o am&s;er,</L>
<L>Pan bo dyn<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Yn fe|ddw, yn ddig, neu maes oi g&ocirc;f.</NOTE> yn ddrwg ei dymher:</L>
<L><PB N="20" REF="14">
Edrych am y pr&ycirc;d cymhwy&s;a;</L>
<L>At bob gwaith mae cymmwys odfa.</L>
<L>Pan ceryddu dy gymmydog,</L>
<L>Gwachel fod o'i fai yn euog:<NOTE PLACE="marg">Mat. 7. 3.</NOTE></L>
<L><NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Pa fodd</NOTE> B'wedd y bei-i ar neb arall,</L>
<L>A bod dan'r un bai yn angall.</L>
<L><NOTE N="*" PLACE="marg">Fel hyn.</NOTE> Llyn 'r amlygu di yn ddiau,</L>
<L>G&acirc;s at ddyn yn fwy na 'i feiau:</L>
<L>A'r fath gerydd byth nis gellir,</L>
<L>I roi 'n dda, a da nis cymrir.</L>
<L>Am hyn g&acirc;d dy fai yn ddiwall,</L>
<L>Cyn ceryddech di neb arall:</L>
<L>Rhag ir maen hwn &s;yrthio a di&s;gyn,</L>
<L>Yn ei gwrthol ar dy gobyn.</L>
<L>Os gwlly&s;&s;i ith gymdogion,</L>
<L>I lwyr fyw wrth dy gynghorion;</L>
<L>Na chynghora iddynt wneuthur,</L>
<L>Ond y wnei dy hun yn<NOTE N="&Verbar;" PLACE="marg">Llawen.</NOTE> ddifyr.</L>
<L>Gwybydd hyn mae 'r rhe&s;wm goreu,</L>
<L>Byth a ge&s;clir oddiwrth &s;iampleu:</L>
<L>Hyn eglura 'th fod o<NOTE N="*" PLACE="marg">O ddi|fri.</NOTE> bry&s;&s;yr,</L>
<L>Pan bech d' hun yn<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Arwain</NOTE> ledio 'r llwybyr.</L>
<L>Gwynt yw geiriau, gweld yw credu,</L>
<L>Siamplau weithia fwy nag<NOTE N="&Verbar;" PLACE="marg">Gor|chymmyni|on.</NOTE> erchi:</L>
<L>Drwg ei fywyd, Da ei gynghor,</L>
<L>Nid yw hwnnw ond fyng watwor.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am gyfodi wrth radde.</HEAD>
<L>D&ocirc;si<NOTE N="*" PLACE="marg">Allan.</NOTE> maes dan i&s;&s;el hwyle,</L>
<L>Rhag dy dorri,<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Cyfod.</NOTE> cwyn wrth radde:</L>
<L>Gwell trwy bwyll yw codi (gwrando)</L>
<L>N&acirc; 'n rhy ebrwydd godi a chwympo.</L>
<L>Er bod hwyl-wynt, na fydd<NOTE N="*" PLACE="marg">Afradys</NOTE> fradol,</L>
<L>Fe all droi, mae fo 'n newidiol:</L>
<L>'Smonna 'th &s;tock, na threulia ormod&punc;</L>
<L><NOTE N="*" PLACE="marg">Shwrne.</NOTE> Taith cyn arian ddlye ddarfod.</L>
<L><PB N="21" REF="14">
Diraid yw gormoddion (gwrando)</L>
<L>Nid yw raid it hefyd<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Newynu</NOTE> &s;tarfo:</L>
<L>Rhwng cynhildeb ac afradwch,</L>
<L>Gelli fyw mewn gwych lonyddwch.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am ymddial.</HEAD>
<L>PAn cei gam, na chymmer arnad,</L>
<L>Fel pe baet yn gweld &acirc;'th lygad;</L>
<L>Neu<NOTE N="*" PLACE="marg">Sef y cam</NOTE> dibri&s;&s;ia fel peth<NOTE N="&Verbar;" PLACE="marg">A wnaeth|pwyd mewn anialwch.</NOTE> anial;</L>
<L>Na fydd chwyrn i dalu dial.</L>
<L>Na ddal &s;ulw yn ddiy&s;tyr,</L>
<L>Ar bob di-bwyll Air a ddwedyr:</L>
<L>D&ocirc;d ar eiriau 'r y&s;tyr gore,</L>
<L>Na cham ddeall neb yn un-lle.</L>
<L>Trwy &s;hawns f'alle, nid o'wllys,</L>
<L>Y<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Gwna|eth-pwyd.</NOTE> gwnawd itti beth anweddus:</L>
<L>Oh! na ddryga di yn un-modd,</L>
<L>'Rhwn a'th ddrygodd di oi anfodd.</L>
<L>Os trwy fwriad gwnawd<NOTE N="*" PLACE="marg">Cam.</NOTE> dire&icirc;di,</L>
<L>Gweddus galw 'r Dyn i gyfri;</L>
<L>Etto, nid yn ebrwydd, cofia;</L>
<L><NOTE N="&Verbar;" PLACE="marg">Ordein|ied.</NOTE> Pwynted pwyll y cymmwys odfa.</L>
<L>Yna bydd fel Gwr o galon;</L>
<L>Etto 'mhob peth, bydd fel cri&s;tion:</L>
<L>Gochel beri 'r co&s;p un-am&s;er,</L>
<L>I ddirywio i greulonder.</L>
<L>Er mwyn taro braw yn erill,</L>
<L>Da yw co&s;pi Dynion erchyll:</L>
<L>Etto rhaid yw bod yn dirion,</L>
<L>On'd yw'r baiyn dro&s;&s;edd creulon.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am ymry&s;&s;on.</HEAD>
<L>NAc ymry&s;&s;on &acirc;'th i&s;&s;elach;</L>
<L>Nid cl&ocirc;d itti ddadle &acirc;'th wannach:</L>
<L>Trwy w&acirc;g &s;iarad nid ennilli,</L>
<L>Ddim mewn un modd ith fodloni.</L>
<L><PB N="22" REF="15">
Siwta Feger tlawd heb gerpyn,</L>
<L>Hawdd it wybod beth y ganlyn:</L>
<L>Ofer iawn y fydd dy labar;</L>
<L>Colli 'th go&s;t a 'th am&s;er hygar.</L>
<L>Gwell it adel dl&ecirc;d ai fadde,</L>
<L>Lle ni 'nilli ddim oth go&s;te:</L>
<L>To&s;t yw treulio d&egrave;g o bynnau,</L>
<L>Lle na 'nillir mo'r dimmeiau,</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am Fachniaeth</HEAD>
<L>NA fydd Feiche dros un<NOTE N="*" PLACE="marg">Dyn.</NOTE> Dynan,</L>
<L>Oni elli gadw 'th hunan:</L>
<L>Mae 'r Benthyccwr yn w&acirc;s<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Dyfal.</NOTE> y&s;tig,</L>
<L>Ir hwn &s;ydd yn rhoddi benthig.</L>
<L>Rwyt ti 'n gaeth-was ir ddau weithian;</L>
<L>Dan y baich mae 'th warr dy hunan;</L>
<L>Rhwn a orwedd yno 'n galed,</L>
<L>A nhwy 'n chwerthyn wrth ei weled.</L>
<L>Os ni elli '&s;gatfydd dalu,</L>
<L>Y trawm ddlyed hwn o ddifri;</L>
<L>Bl&icirc;n fydd colli 'th rydd-did hygar,</L>
<L>Trwy d&ocirc;&s;t aros ya y carchar</L>
<L>Dymma 'r peth yr wyt ti 'n haeddu,</L>
<L>Pan y rhwymai&s;t d' hun i dalu</L>
<L>Dlyed arall trwy fachniaeth,</L>
<L>Pan yr<NOTE N="*" PLACE="marg">Oeddyt.</NOTE> oet mewn rhydd-did odiaeth.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am w&ecirc;dd heb rinwedd.</HEAD>
<L>NA wna br&icirc;s o dd&ycirc;n na phethe,<NOTE PLACE="marg">1 Sam. 16 7.</NOTE></L>
<L>Wrth eu l'un, nac wrth eu lliwie:</L>
<L>Ond yn &ocirc;l y rhinwedd &s;'ynthyn,</L>
<L>Pri&s;&s;ia bob peth megis doeth-ddyn.</L>
<L>Cerrig <HI>Bri&s;to</HI> allant edrych,</L>
<L>Fely Diamond di&s;clayrwych:</L>
<L>Na wna br&icirc;s o ddim golygys,</L>
<L>Nes bo'i &s;ylwedd itti 'n hy&s;pys.</L>
<L><PB N="23" REF="15">
Nid gwell llyfyr er ei gla&s;pe;</L>
<L>Nid gwell Dyn er ei feddianne;</L>
<L>Nid gwell ff&ocirc;l er c&ocirc;t o'r hardda;</L>
<L><NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">O aur.</NOTE> Modrwy mewn trwyn hwch &s;y ga&s;&s;a.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am o&s;tyngeiddrwydd.</HEAD>
<L>BId dy d&ycirc;b am dan dy hunan,</L>
<L>Yn d&ycirc;b i&s;&s;el (hyn &s;ydd<NOTE N="*" PLACE="marg">We|ddus.</NOTE> wiw-lan)</L>
<L>Goreu dyn yw 'r go&s;tyngedig;</L>
<L>Ond mae 'r balch yn felltigedig.</L>
<L>Er nad all y dyn &s;ynhwyr-lan,</L>
<L>Fod heb weld ei werth ei hunan;</L>
<L>Etto &s;ynwyr mawr yw celu,</L>
<L>Ei fod ef yn<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Ei werth ei hun.</NOTE> nabod hynny.</L>
<L>Dwli mawr yw bod yn hela,</L>
<L>Am ganmoliaeth y byd ymma;</L>
<L>Hynny lygra'r parch yn hollol,</L>
<L>Y &s;ydd itti yn berthna&s;&s;ol.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am gl&ocirc;d Gwenieithwyr.</HEAD>
<L>NA fydd falch am gl&ocirc;d Gwenieithwyr,</L>
<L>Cans<NOTE N="*" PLACE="marg">Chware ca&s;te, neu law wenn</NOTE> di&s;&s;emblo mae pob Twyllwyr:</L>
<L>Byth nis gelli weld yn drefnus,</L>
<L>Dy wir l&ucirc;n, mewn<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Gla&s;s.</NOTE> drych twyllodrus.</L>
<L>Gochel dybied fod d' wyneb-pryd,</L>
<L>Mor l&acirc;n, ac mae'r rhain yn dwedyd:</L>
<L>Mi wnn beth yw f' hun yn hollol;</L>
<L>Di-raid yw ir cyfryw 'm canmol.</L>
<L>'Rhwn a garo ei ffrind, yn ffyddlon,</L>
<L>Hwnnw ddywaid wrtho ei feion:</L>
<L>Mae'r rhai hynny 'n twyllo ei hunain,</L>
<L>Sydd &acirc;' i br&ycirc;d i'm twylloi'n<NOTE N="*" PLACE="marg">Fedrus.</NOTE> gywrain.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am feio a chanmol.</HEAD>
<L>NA fydd byth yn ddyn anfoe&s;ol,</L>
<L>O ran beio dim nai ganmol;</L>
<L><PB N="24" REF="16">
Paraid it' ddatcuddio 'th hiniwn;</L>
<L>Ffol fydd<NOTE N="&Verbar;" PLACE="marg">Yn ym|hyrredd.</NOTE> by&s;&s;i 'n hyn o ffa&s;hiwn.</L>
<L>Pwy all draethu pa ddiffeithdra.</L>
<L>Ddichon tyfu o'r peth ymma,</L>
<L>Or bydd arall mor<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Pen|galed.</NOTE> anhydyn,</L>
<L>A chyfodi yn dy erbyn?</L>
<L>To&s;t yw gorfod it<NOTE N="&Verbar;" PLACE="marg">Ddadlu tros beth.</NOTE> &s;aenteimio,</L>
<L>Rhyn na<NOTE N="*" PLACE="marg">Bua&s;&s;ei.</NOTE> by&s;&s;e raid it deimlo.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am gellwair neu ie&s;to.</HEAD>
<L>PAn y bech yn<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Cell|wair.</NOTE> ie&s;to 'n wiw-lan,</L>
<L>Na chwardd am dy ben dy hunan;</L>
<L>Rhag i eraill yn dra<NOTE N="*" PLACE="marg">Rhyfe|ddol.</NOTE> chethin,</L>
<L>Am dy ben gael lle i chwerthin.</L>
<L>Fe gyll ie&s;t ei w&icirc;r fely&s;wedd,</L>
<L>Os dydi a chwarddu 'n rhyfedd,</L>
<L>Pan y bech di yn ei adrodd,</L>
<L>Ym-my&s;c un rhyw fath o boblodd.</L>
<L>Digrif-air y &s;ydd iw glywed,</L>
<L>Ac nid ydyw 'n beth iw weled;</L>
<L>Cans llefaru' rwyt ti 'n wa&s;tad,</L>
<L>Wrth y cl&ugrave;&s;t, nid wrth y llygad.</L>
<L>Os myn un-dyn roddi ergyd,</L>
<L>Nid oes iddo 'mlaen-llaw ddwedyd,</L>
<L>Ei fod ef ar feder taro,</L>
<L>Gall trwy hynny gael ei rwy&s;tro.</L>
<L>Na chellweiria yn rhy bigog,</L>
<L>Rhag it golli cyfaill rhywiog.</L>
<L>Gwell it golli 'th &s;port anweddys,</L>
<L>Nag it golli dy ffrind<NOTE N="*" PLACE="marg">&s;iccr.</NOTE> dylys.</L>
<L>Ac wrth gellwair attal d' hunan;</L>
<L>Rho dy f&ycirc;s ar glwyf yn<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Araf deg.</NOTE> chwarian:</L>
<L>Ni ddioddef nemmawr<NOTE N="&Verbar;" PLACE="marg">Agos.</NOTE> haechen,</L>
<L>Gwrdd &acirc;'r mann lle byddo 'r grachen&punc;</L>
<L>Os mewn ie&s;t, neu os yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Difrifol.</NOTE> bry&s;&s;ur,</L>
<L>Y go&s;&s;odi f&ycirc;s ar ddolur;</L>
<L><PB N="25" REF="16">
Gochel yn rhy galed rwbbio;</L>
<L>Dal dy law, os yw'n dolurio.</L>
<L>Pan ceryddir rhai wrth gellwar,</L>
<L>Y mae' gwaed hwy 'n&dagger; cwnnu 'n hagar</L>
<L>Ac am hynny, gwilia 'n fanol,</L>
<L>Wrth gellweirie, na bech ffrom-ffol.</L>
<L>Ymfodlona i dderbyn weithian,</L>
<L>'R' arian fathei&s;t di dy hnnan:</L>
<L>Nid difyrrwch nes<NOTE N="*" PLACE="marg">Trwy roi ie&s;t am ie&s;t.</NOTE> cyd-drawer;</L>
<L>Fely rhoddai&s;t, felly cymmer.</L>
<L>Gwna i eraill fel damynyd,</L>
<L>Iddynt hwythau itti wneuthyd;</L>
<L>Yr un rhydd-did allant<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Ddei|&s;yf.</NOTE> erfyn,</L>
<L>Heb roi lle it ddigio gronyn.</L>
<L>Pan y gwnaetho&s;t di wialen,</L>
<L>Ac y curir di drachefen.</L>
<L>Ar &ocirc;l itti guro erill,</L>
<L>Byth na th&ycirc;b fod hyn yn erchyll.</L>
<L>Gan it roddi'r ergyd cynta,</L>
<L>Bydd yn ddi&s;taw, ac na ddigia:</L>
<L>Bydd yn fwyn, ac ammyneddgar;</L>
<L>Gan it ddechreu 'r ffr&acirc;, bydd hawddgar.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am garu a phriodi.</HEAD>
<L>PAn bo 'n rhaid it' &s;ynd i garu,</L>
<L>Fel y bo iti briodi:</L>
<L>G&acirc;d ith<NOTE N="*" PLACE="marg">T&ycirc;b.</NOTE> ffan&s;i gy&s;cu 'n ddilys,</L>
<L>Tra fo'th<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Deall.</NOTE> Farn yn gwneuthur dewis.</L>
<L>'N&ocirc;l it wneuthur d'ore trwyddo.</L>
<L>Gelli er hynny gael dy dwyllo:</L>
<L>Arfer bwyll wrth fynd i garu,</L>
<L>Pwyll a'th gadw rhag dy faglu.</L>
<L>Dewis he&s;yd wraig yn wa&s;tad,</L>
<L>Wrth dy gl&ucirc;&s;t, nid wrth dy lyg ad.</L>
<L>Gall wynebpryd gl&acirc;n dy dwylle,</L>
<L>A &s;aindda all dy gy&s;&s;uro.</L>
<L><PB N="26" REF="17">
Heb-law hyn, mae 'n beth peryglys,</L>
<L>Ddottio ar degwch gw&ycirc;ch trw&s;&s;iadys&punc;</L>
<L>Llawer gwraig ag wyneb pur-lan,</L>
<L>Ddichon bod yn fenyw aflan.</L>
<L>Bid dy &s;erch ar ferch rinweddol,</L>
<L>Fwy nag ar un d&ecirc;g gorphorol:</L>
<L>Rhyfedd yw, i ferch ddrygionns,</L>
<L>Brwfio bod yn wraig rinweddus.</L>
<L>'Rhon ni &wcirc;yr mo'i Dyled&s;wydde,</L>
<L>At yr Arglwydd, mae 'n ddiamme,</L>
<L>Nad yw honno ddim yn nabod,</L>
<L>Ei Dyled&s;wydd at ei phriod.</L>
<L>Edrych nid am r&acirc;s yn unig,</L>
<L>Ond am natur hyfryd, pwyllig:</L>
<L>Y mae cy&s;&s;ur y priodol,</L>
<L>Yn y peth hyn yn gynhwy&s;ol.</L>
<L>Gr&acirc;s ar wreiddyn &s;ur grobo&s;&s;aidd,</L>
<L>Sydd fel perl mewn lle afluniaidd:</L>
<L>Gall fod gr&acirc;s mewn morwyn<NOTE N="*" PLACE="marg">Sur.</NOTE> &s;arrug;</L>
<L>Ond &s;arrugrwydd &s;ydd beth ffyrnig.</L>
<L>Nef ac uffern mewn cy&s;&s;ylltiad,</L>
<L>Nid yw fatter o ddim hoffiad:</L>
<L>C&acirc;s yw hefyd fod dyn gra&s;&s;ol,</L>
<L><HI>A</HI> Chythreules yn briodol.</L>
<L>Na phrioda<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Merch ddrwg.</NOTE> Fronten (gwrando)</L>
<L>Mewn rhyw obaith iddi<NOTE N="*" PLACE="marg">Well|hau.</NOTE> fendio:</L>
<L>Ac os gwnae, cai weld mewn am&s;er,</L>
<L>It' bwrca&s;&s;u tri&s;twch lawer.</L>
<L>Na phrioda wraig rhy uchel,</L>
<L>O ran tylwyth mawr a chenel:</L>
<L>Di&s;gwyl am fod honno 'n Fei&s;tres,</L>
<L>Odid oni bydd hi 'n Arthes-</L>
<L>Llawer peth anaddas ddigon,</L>
<L>Ddaw o<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Priodi.</NOTE> fait&s;ho &agrave; thylwyth mawrion:</L>
<L>Cans ir rhain yn w&acirc;s y byddi,</L>
<L>Ac yn &s;l&acirc;f, bydd &s;iwr o hynny.</L>
<L><PB N="27" REF="17">
Bod yn gaeth-was ni wa&s;naetha,</L>
<L>D'olud hefyd r haid it ddifa,</L>
<L>Trwy fainteinio ith hun yn ddie,</L>
<L>Ym-mhob gwychder megis hwythe.</L>
<L>Tebig ir<NOTE N="*" PLACE="marg">Emp|rwr y twrc|od.</NOTE> Twrc mawr yw'r gwychion;</L>
<L>Lle d&ecirc;l ei gyphyle mawrion,</L>
<L>Ni bydd gla&s;-wellt idd i weled,</L>
<L>Porwyd oll yn dra afrifed.</L>
<L><NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Cynny&s;|gaeth.</NOTE> Gwaddol gwraig all roi<NOTE N="&Verbar;" PLACE="marg">Am|naid hint.</NOTE> peth awgrym,</L>
<L>Am y cy&s;&s;ur y all ganlyn:</L>
<L>Wrth ymadael &acirc;'th l&acirc;n rydd-did,</L>
<L>Mynn am dano Aur a golud.</L>
<L>Ar dy rydd-did, d&ocirc;d bris uchel</L>
<L>Os ae'n ddrwdg, mynn am dy drafel:</L>
<L>Paid a mynd am ddim i ddyrnu;</L>
<L>Ond cais wybod beth &s;ydd iddi.</L>
<L>I &s;ain gwl&acirc;d na thry&s;ta ormod,</L>
<L>Sain &s;y ffrind i rai menywod:</L>
<L>Bwrw fod yn llai y gwaddol,</L>
<L>Nag y mae wrth &s;ain y bobol.</L>
<L>Os ith gyflwr 'rwyt anfodlon,</L>
<L>Os yw 'th fr&ycirc;d yn &s;iccr ddigon,</L>
<L>I briodi ac i fat&s;hio,</L>
<L>Bid un<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Gyfoe|thog.</NOTE> Fr&acirc;s, nid<NOTE N="*" PLACE="marg">Tlawd.</NOTE> c&ucirc;l, i'th &s;tino.</L>
<L>Os ith ran y daeth gwraig weddus,</L>
<L>Etto na phromei&s;ia 'n ddilys,</L>
<L>I dy hun mor llwyr ddedwydd-dra,</L>
<L>Oddiwrth wraig, na dim &s;ydd ymma.</L>
<L>Ni feddiannai&s;t un creadur,</L>
<L>Ac y roddodd i ti'r cy&s;&s;ur,</L>
<L>Yr addewai&s;t it dy hunan,</L>
<L>Wrth ei hela yn dra buan.</L>
<L>N&acirc;d ith obaith ynte 'th dwyllo,</L>
<L>Nac i beri it ben-ddottio;</L>
<L>Nid yw'r ffrwyth yn &ocirc;l y blode,</L>
<L>Mae 'n y b&ycirc;d fawr dwyll yn ddie.</L>
<L><PB N="28" REF="18">
Ond ith ran pe bae yn di&s;gyn,</L>
<L>Yr hapu&s;rwydd nas<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Cafodd.</NOTE> cas un-dyn;</L>
<L>Etto am&s;er bob ychydig,</L>
<L>A gwna'n g&acirc;s ac yn flinedig.</L>
<L>Er meddiannu 'r peth melu&s;a,</L>
<L>O hir &s;efyll fe a &s;ura;</L>
<L>Felly cy&s;&s;ar &acirc;'n ddi-hoffder,</L>
<L>Oi h&icirc;r gynnal ai h&icirc;r arfer.</L>
<L>Ar dy oedran pan del gaia,</L>
<L>Pan bo gwallt gwyn ar dy goppa,</L>
<L>Ti a ddwedi y pryd hynny,</L>
<L>Da yw 'r cynghor hyn o ddifri.</L>
<L>Os wyt gwedi 'th<NOTE N="*" PLACE="marg">Mewn &s;t&acirc;d priodas.</NOTE> ddala 'n amlwg,</L>
<L>Os yn dd&ocirc;f y rhoe&s;t dy wddwg,</L>
<L>Dan y iau, cais dynnu 'n union,</L>
<L>Fel y gweddai i bob cri&s;tion.</L>
<L>Pan bo un rhyw waith iw wneuthur,</L>
<L>Cariad ai gwna 'n hawdd<NOTE N="&Verbar;" PLACE="marg">O ddi|fri,</NOTE> o bry&s;&s;ur:</L>
<L>'Rhyn a wnelech gwna'n 'wlly&s;gar,</L>
<L>Hynny 'th ddod di<NOTE N="*" PLACE="marg">Allan.</NOTE> maes yn hawddgar.</L>
<L>Na fydd tynn i gael blaenori,</L>
<L>Os llonyddwch wytti 'n garu:</L>
<L>A pheth y w'r gwahaniaeth eglur,</L>
<L>Rhwng dau 'n un &s;y wedi gwneuthur?</L>
<L>Na ddwed wrth dy wraig, yn ddie,</L>
<L>Hyn &s;y 'mi, a hyn &s;y' tithe,</L>
<L>Cans y cwbwl ac y feddoch,</L>
<L>Sydd yn Dda cyffredin rhyngoch.</L>
<L>Os llwyr gollai&s;t gyda 'th rydd-did,</L>
<L>Y berchnogaeth gynt oedd genyd;</L>
<L>Nid oes itti le i gwynfan;</L>
<L>Diolch am hynny it' dy hunan:</L>
<L>Nid yn gaeth, ond rhydd dy anwyd:</L>
<L>I reoli 'n &s;iwr ith wnaethpwyd:</L>
<L>Os<NOTE N="*" PLACE="marg">Colla|ist.</NOTE> fforffetai&s;t dy fei&s;trolaeth,</L>
<L>Ar dy hun mae r bai, y&s;waeth!</L>
<L><PB N="29" REF="18">
'P wyt oth f&ocirc;dd gwedi ymrwymo,</L>
<L>Drwg gan hynny it'<NOTE N="*" PLACE="marg">Achwyn.</NOTE> gomplaino:</L>
<L>Gwna dy gyflwr byth trafyddech,</L>
<L>Mor gy&s;&s;urus ag y gallech.</L>
<L>Gan it ddewis 'rhon a gerai&s;t,</L>
<L>Cais di garu a ddewi&s;ai&s;t.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am Blant.</HEAD>
<L>OS bydd diffig eppil weithian:</L>
<L>Cyfrif hynny 'n ei&s;ie bychan:</L>
<L>Plant yn &s;iwr a dd&ucirc;g ofalon,</L>
<L>Ond an&s;iwr<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">I Ddynt.</NOTE> ynt ddwyn cy&s;&s;uron.</L>
<L>F' all y doeth genhedlu<NOTE N="*" PLACE="marg">Ff&ocirc;l.</NOTE> dwlyn:</L>
<L>Fel ei D&acirc;d nid yw pob plentyn:</L>
<L>Gwelais (ryw-bryd) F&acirc;b gwr ffel-gall.</L>
<L>Yn Anghenfyl c&acirc;s, di-ddeall.</L>
<L>Gwelais Blant fel<NOTE N="&Verbar;" PLACE="marg">Y wiber, medd rhai, y leddir gan ei rhai by|chain, yn torri all|an oi bola hi.</NOTE> Gwibrod drewllyd,</L>
<L>Iw Rhieni yn fawr dri&s;tfyd,</L>
<L>Yn llwyr ddifa eu holl Bethe,</L>
<L>Ac yn torri eu calonne.</L>
<L>Os ir oes y &s;ydd yn canlyn,</L>
<L>I ddwyn d' enw nid oes plentyn.</L>
<L>Cofia i Frenhinoedd mawrion,</L>
<L>Farw, 'n fynych heb Difeddion.</L>
<L>A oes gennit D&icirc;r a phethe,</L>
<L>A heb Difedd ith feddianne?</L>
<L>Llawer &s;'ar y Ddaiar helaeth,</L>
<L>Ac heb ganthynt ddim Tifeddiaeth.</L>
<L>Or 'dwyt D&acirc;d, na fydd fel<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Yn caru gormod.</NOTE> malyn,</L>
<L>N&acirc;d ith &s;erch dde&s;trywio 'th Blentyn:</L>
<L>Pl&ycirc;g wialen cyn y tyfo,</L>
<L>Rhag yn fawr nas gelli' '&s;twytho.</L>
<L>Hallta ei flynyddoedd tyner;</L>
<L>'N&ocirc;l ei Dymmer bla&s;&s;a 'r lle&s;ter:</L>
<L>G&acirc;d e &s;ugno yn ddiwallys,</L>
<L>Gyda 'r fron,<NOTE N="*" PLACE="marg">Princi|ples.</NOTE> wyddorion iachus.</L>
<L><PB N="30" REF="19">
Gwna ith F&acirc;b fod yn gynhefyn,<NOTE PLACE="marg">Dihar. 22: 6.</NOTE></L>
<L>A Daioni trafo 'n Blentyn;</L>
<L>Felly dy&s;c e'i<NOTE N="&Verbar;" PLACE="marg">Ddyled|&s;wydd.</NOTE> ddl&ecirc;d yn haw&s;ach,</L>
<L>Felly gwnaiff ef hynny 'n hoffach.</L>
<L>Bydd ith F&acirc;b yn &s;iampl gole,</L>
<L>Yn Gyfrwyddwr gw&ycirc;ch o'r gore:</L>
<L>Rh&ocirc; lan goppi 'n addy&s;c iddo,</L>
<L>I &s;crifennu 'n dra theg wrtho.</L>
<L><NOTE N="*" PLACE="marg">Pa fodd y beia tad drwg ei Fab drwg.</NOTE> Bwedd y gellir beio 'r plentyn,</L>
<L>Sydd ar &ocirc;l ei D&acirc;d yn canlyn:</L>
<L>Ac os bei-ir, 'rwyfi 'n coelio,</L>
<L>Nad ei D&acirc;d y ddlye feio.</L>
<L><NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Ar|wain.</NOTE> Tywys Di fe ir llwybyr union;</L>
<L>Y mae &s;iample uwch-law gorchmynion</L>
<L>Y mae llygad yn cyfrwyddo,</L>
<L>Fwy nag y mae 'r cl&ucirc;&s;t &s;y'n gwrando,</L>
<L>Yn gyffredin gellwn weled,</L>
<L>Teulu 'n dilyn traed ei mei&s;tred:</L>
<L>Peth arferol yw ir plentyn,</L>
<L><NOTE N="&Verbar;" PLACE="marg">Cra&s;&s;u.</NOTE> Farco ffyrdd ei D&acirc;d, a'i canlyn.</L>
<L>Rhaid it' weithie fod yn dirion,</L>
<L>Wrth dy blant, ac weithie 'n ddigllon,</L>
<L>Gan eu co&s;pi 'n &ocirc;l eu tymher,</L>
<L>Nid yn &ocirc;l un<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Trwy eu co&s;pi 'n rhy greulon.</NOTE> traws-rhyw arfer.</L>
<L>Os trwy d&ecirc;g y daw dy Blentyn,</L>
<L>I y mo&s;twng ith orchymyn:</L>
<L>Nid rhaid itti arfer traw&s;edd,</L>
<L>Nac un c&ocirc;&s;p fo 'n<NOTE N="*" PLACE="marg">Creu|lon. Deut. 6. 6.</NOTE> ddigymhwedd.</L>
<L>Tywallt iddo ef wrth radde,</L>
<L>Pob daioni a rhinwedde:</L>
<L>Hyn a bair ith Blentyn garu,</L>
<L>Pob rhyw rinwedd a daioni.</L>
<L>Dangos mai gwell gennit wabro,</L>
<L>Cynneddf dda n&acirc;'r drwg<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Co&s;pi.</NOTE> bwni&s;ho:</L>
<L>Canmol Blentyn pan bo 'n iawn-dda:</L>
<L>Hynny gwna fo 'n well<NOTE N="*" PLACE="marg">Pryd.</NOTE> tro ne&s;&s;a.</L>
<L><PB N="31" REF="19">
Gochel ddwyn dy F&acirc;b i<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Fynu.</NOTE> fynydd,</L>
<L>Yn &s;egurllyd ac yn ddifydd:</L>
<L>Pam y caiff oferddyn digar,</L>
<L>Lwyr ddifetha dy holl<NOTE N="&Verbar;" PLACE="marg">Lafur.</NOTE> labar?</L>
<L>Gw&ecirc;l na roddech alwad iddo,</L>
<L>Ond yr hyn &s;ydd hyfryd gantho:</L>
<L>Na wrthneba ei fwriad gweddus;</L>
<L>Ni wna dda yn groes iw 'wllys.</L>
<L>Ac ir Donie<NOTE N="*" PLACE="marg">Sydd o.</NOTE> &s;'o naturiaeth,</L>
<L>Yn dy Fab, rho fawr gynhy&s;gaeth;</L>
<L>Trwy roi iddo Addy&s;c gweddol,</L>
<L>Gan ei feithrin e'n rhinweddol.</L>
<L>Mae gwybodaeth fel perl hawddgar;</L>
<L>Sydd ynghanol modrwy hygar,</L>
<L>Ei wybodaeth a wna iddo,</L>
<L>Fod yn wr bonheddig trwyddo.</L>
<L>N&acirc;d ith Blentyn weld un-am&s;er,</L>
<L>Beth &s;ydd gennit ar ei feder;</L>
<L>Rhag i hynny beri iddo,</L>
<L>Sclu&s;&s;o 'r galwad y &s;y gantho.</L>
<L>Ac na &acirc;d ith r&acirc;g-ddarpariad,</L>
<L>Rwy&s;tro'th F&acirc;b i drin ei alwad;</L>
<L>Canys y mae dau Ennillwr,</L>
<L>Yn dra bychan i un Treiliwr.</L>
<L>Da bod march ith law wrth rodio;</L>
<L>Pan y blinech, cae fynd arno:</L>
<L>Crefft neu Alwad ddichon helpu,</L>
<L>Pan bo &s;tock y T&acirc;d yn ffaelu.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am Deulu.</HEAD>
<L>BId d'ymddygiad yn dy Deulu,</L>
<L>I dy Le yn llwyr agweddu;</L>
<L>Felly 'nilli di eu cariad,</L>
<L>Ai dyledus barch yn wa&s;tad.</L>
<L>Gw&ecirc;l na fech yn rhy gyfeillgar,</L>
<L>Ag un Gw&acirc;s neu Forwyn<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Caru|eidd.</NOTE> hygar;</L>
<L><PB N="32" REF="20">
Na ddatcuddia mo'th Ddirgelion,</L>
<L>Nac ith wei&s;ion na'th forwynion.</L>
<L>Os gwnei felly, nhwy fydd Fei&s;tri,</L>
<L>Tithe fyddi iw gwa&s;naethu:</L>
<L>Yna 'rhwn ni<NOTE N="*" PLACE="marg">Lyfa&s;u.</NOTE> feiddi ddigio,</L>
<L>A'th cyffr&ocirc; di pan y mynno.</L>
<L>Fel y bo' ir rhai &s;ydd danat,</L>
<L>Weld eu lle, a'i dyled attat;</L>
<L>Bid bob am&s;er hyn yn d'amcan,</L>
<L>I lwyr gadw 'th l&ecirc; dy hunan.</L>
<L>Na fydd hefyd Arglwydd creulon,</L>
<L>Nac ith Deulu'n Ddyn<NOTE N="*" PLACE="marg">Of|nadwy.</NOTE> echry&s;lon:</L>
<L>Bid dy ffonn byth yn dy ddwylo,</L>
<L>Idd i gweled, nid i theimlo.</L>
<L>Canys wrth dy ofni 'n<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Aruthr.</NOTE> aethlyd,</L>
<L><NOTE N="&Verbar;" PLACE="marg">Dewant.</NOTE> D&ocirc;nt ith fawr ga&s;au di hefyd:</L>
<L>Ni wna rhain ddim da 'rwi 'n gwybod,</L>
<L>Ond pan bo ti yn ei gwarchod.</L>
<L>A pha ddyn a fydde o<NOTE N="*" PLACE="marg">O ddi|fri.</NOTE> bry&s;&s;ur,</L>
<L>Y fath &s;l&acirc;f idd ei wa&s;naethwyr,</L>
<L>Rhai ni wn&acirc;nt moi waith er<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Dei&s;yf.</NOTE> er&s;yn,</L>
<L>Oni fydd ei lyg aid arnyn?</L>
<L>Dewis di 'r fath rai a weithio,</L>
<L>D' waith yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Gofa|lus.</NOTE> garcys heb eu<NOTE N="&Verbar;" PLACE="marg">Ceryddu</NOTE> &s;iacco;</L>
<L>Hoffa di i gweld hwy 'n &s;iriol,</L>
<L>Pan y gwn&acirc;nt ei gwaith yn wrol.</L>
<L>Rhag-ddarpara eu lluniaeth iddyn,</L>
<L>Yn eu gwaith, n&acirc;d ddiffyg arnyn:</L>
<L>T&acirc;l ei cyflog<NOTE N="*" PLACE="marg">Iddynt.</NOTE> ynt yn<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Diddig</NOTE> ddif&acirc;r;</L>
<L>'N&ocirc;l ei gwaith, nhwy bie 'r wabar.</L>
<L>Teilwng yw ei h&icirc;r ir Gweithiwr:</L>
<L>'N&ocirc;l ei haeddiant, rho ith<NOTE N="*" PLACE="marg">Gwa&s;a|naethwr.</NOTE> '&s;naethwr;</L>
<L>Ym-mh&ocirc;b gwaith &s;ydd dda cefnoga,</L>
<L>Fe wna 'th waith yn well, pryd ne&s;&s;a.</L>
<L>Wrth amodi cadw 'n ddilys,</L>
<L>Rhai o bethau ar dy ddewis:</L>
<L><PB N="33" REF="20">
Felly bydd it' fontais wiw-les,</L>
<L>Fod mewn rhan, yn well n&acirc; 'th bromes.</L>
<L>Na wna 'th wei&s;ion byth yn &s;lafied:</L>
<L>Na dd&ocirc;d arnynt waith rhy galed:</L>
<L>Weithie bid dy fwa 'n nattod;</L>
<L>Na fid yn ei bl&ycirc;g yn wa&s;tod.</L>
<L><HI>Y</HI> mae am&s;er i rai weithio,</L>
<L>Ac mae am&s;er i orphwy&s;o:</L>
<L>Wrth dy 'nifail na fydd' &s;gymmyn;</L>
<L>Llai o lawer wrth dy<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Wa&s;an|aeth-ddyn</NOTE> &s;naethyn.</L>
<L>'Styria 'th w&acirc;s fel Dyn, fel Cri&s;tion,</L>
<L>Byth nis byddi wrtho 'n greulon:</L>
<L>Rho 'ddo am&s;er o e&s;mwythad,</L>
<L>Cyfattebol idd ei alwad.</L>
<L>Fal yr wyt ti 'n rhwym o ddifri,</L>
<L>Am dy wei&s;ion i ofalu:</L>
<L>Felly am eu cyrph a'u neide,</L>
<L>Rhaid it roddi atteb gole.</L>
<L>Os digwydda i un<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Gael ei dde&s;try|wio.</NOTE> fy&s;carrio,</L>
<L>Fe o fynnir it am dano:</L>
<L>Os bu hyn trwy dy '&s;ceulu&s;dra,</L>
<L>Rhaid it' atteb am dy<NOTE N="&Verbar;" PLACE="marg">Ynfyd|rwydd.</NOTE> ddwldra.</L>
<L><HI>Y</HI> mae 'n mei&s;tyr Cri&s;t yn cofio,</L>
<L><HI>Y</HI> gwa&s;naethwr lleia &s;'iddo:</L>
<L>Pawb oi flaen<NOTE N="*" PLACE="marg">&s;ydd a'r un llydander.</NOTE> &s; &acirc;'r un ehangdeb;</L>
<L>Ger ei fron 'does derbyn wyneb.</L>
<L>Ti, a'th uwch, a'th &icirc;s, yn hynod,</L>
<L>Saif ar fyrr, ar Diroedd gwa&s;tod.</L>
<L>Cyfrif di 'th wa&s;anaeth-ddynion,</L>
<L>My&s;c dy blant dy hun yn dirion:</L>
<L><NOTE N="*" PLACE="marg">Sef, fod y plant beth yn uwch na 'r gwei|&s;ion.</NOTE> Gradde ydyw 'r holl wahaniaeth:</L>
<L><HI>Y</HI> mae 'r ddau dan 'r un rheoiaeth.</L>
<L>'Rwyt ti 'n D&acirc;d ith Deulu hefyd:</L>
<L>Gwell gw&acirc;s doeth n&acirc; phlentyn ynfyd:</L>
<L>'Rhwn a ddarfu 'th waith ei dreulio,</L>
<L>Na<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Fwrn</NOTE> thawl allan pan heneiddio.</L>
<L><PB N="34" REF="21">
Cyfrif h&ecirc;n wa&s;naethwr ffryddl on,</L>
<L>Gyda'r goreu o'th gyfeillion:</L>
<L>Ond bydd &s;iwr yn ddoeth gerydu,</L>
<L>Am ei fai dy w&acirc;s ar nailltu.</L>
<L>Cerydd dddirgel &s;ydd yn toddi;</L>
<L>Cerydd<NOTE N="&Verbar;" PLACE="marg">Cyhoe|ddus.</NOTE> coeddus &s;y'n caledu:</L>
<L>A pharodol iawn i ddigio,</L>
<L>Y dyw'r &s;awl &s;'eb gwilydd arno.</L>
<L>Cyn arferech ormod<NOTE N="*" PLACE="marg">Si&wcirc;r</NOTE> ddwndwr,</L>
<L>Gad i fynd pob drwg wa&s;naethwr:</L>
<L>Gwell it weithio 'th waith dy hunan,</L>
<L><NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Ara&s; deg,</NOTE> Gan dy bwyll, n&acirc; gormod<NOTE N="*" PLACE="marg">Erchi.</NOTE> gippian</L>
<L>Os yw 'th w&acirc;s yn &wcirc;r mewn oedran,</L>
<L>Am ei fai na<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Chura.</NOTE> ff&ycirc;&s;t ef weithian:</L>
<L>Drwg y gwedd ir gw&acirc;s a'r mei&s;tyr,</L>
<L>F&ocirc;d yn ymladd mewn un me&s;ur.</L>
<L>Byth na chadw fwy o wei&s;ion,</L>
<L>Ond &s;ydd raid er dy acho&s;ion:</L>
<L>Rhai bonddigion cadarn<NOTE N="&Verbar;" PLACE="marg">Nerthol.</NOTE> terwyn,</L>
<L>Ddigeffy lwyd gan eu<NOTE N="*" PLACE="marg">Gwei|&s;ion-traed.</NOTE> ffwytmyn.</L>
<L>N&acirc;d ith wei&s;ion, nac ith genel,</L>
<L>Na neb arall mewn un cornel,</L>
<L>Yn dy d&ycirc; lwyr<NOTE N="*" PLACE="marg">Treu|lio.</NOTE> wa&s;to 'n erchyll,</L>
<L>Fwy nag ydwyt ti 'n ei ennill.</L>
<L>Mae dy wei&s;ion (gwybydd) hefyd,</L>
<L>Yn gyfrannog o dy hawddfyd:</L>
<L>Ond os dan y &s;torm y byddi,</L>
<L>Hwy a ff&ocirc;nt, ac &acirc;nt i lechu.</L>
<L>Rhai (gwir yw) a wnaethant lawer,</L>
<L>Dros eu mei&s;tred yn eu Blinder:</L>
<L>Ond nid yw hi 'n h&acirc;f, er gweled,</L>
<L>&V;n neu ddau o'r b&acirc;ch wenolied.</L>
<L>Llai o wei&s;ion a fu feirw,</L>
<L>Dros eu Mei&s;tri fu 'n eu cadw;</L>
<L>Nag y<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Cafas.</NOTE> gas o Fei&s;tri mawrion,</L>
<L>Ei<NOTE N="&Verbar;" PLACE="marg">Difa.</NOTE> handwyo gan eu gwei&s;ion.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<PB N="35" REF="21">
<HEAD>Am Gyfaill neu ffrind.</HEAD>
<L>PAn dewi&s;ech ffrind, bydd bwyllog:</L>
<L>Bydd wrth newid fwy<NOTE N="*" PLACE="marg">Gofa|lus.</NOTE> gwagelog:</L>
<L>N&acirc;d yn ebrwydd ith &s;erch<NOTE N="&Verbar;" PLACE="marg">Aros.</NOTE> &s;etlo,</L>
<L>Ond lle craffo, gwna 'ddo drigo.</L>
<L>Mae parh&acirc;d mewn cariad gwiw-iach,</L>
<L>Yn dwys ddilyn gwir gyfeillach:</L>
<L>Ac mae anwa&s;tadrwydd ynteu,</L>
<L>Yn Fai &s;' anhawdd iawn i faddeu.</L>
<L>Profa gyfaill cyn ei<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Imddi|ried yntho</NOTE> dry&s;to,</L>
<L>Gwedyn na fid dowt am dano:</L>
<L>Byth ni wnei ith ffrind fwy niwed,</L>
<L>Nag am dano 'n d&ocirc;&s;t ddr&wcirc;g-dybied.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am fodloni Duw.</HEAD>
<L>NA wna ddim i anfodloni</L>
<L>Y bendigaid Dduw, uchel-fri:</L>
<L>Na fid dim a wnelo ynte:</L>
<L>Yn dy anfodloni dithe.</L>
<L>Ac na fydded ond &ucirc;n 'wllys,</L>
<L>Rhwng dy Dduw a thithe 'n<NOTE N="*" PLACE="marg">Siccr.</NOTE> ddilys:</L>
<L>Gwllys Duw ym-mhob rhyw bethe,</L>
<L>Ddlye fod dy 'wllys Dithe.</L>
<L>Bid yn weddaidd dy ymddygiad,</L>
<L>Fal un fydd o flaen ei lygad:<NOTE PLACE="marg">P&s;al. 139.</NOTE></L>
<L>M&acirc;e Duw'n canfod dy feddylie:</L>
<L>Mae e'n clywed dy holl eirie.</L>
<L>Os tro&s;&s;eddai&s;t yn ei erbyn,</L>
<L>Haeddai&s;t g&ocirc;&s;p, 'dwyt n&ecirc;s er achwyn&punc;</L>
<L>Fe fydd T&ycirc;&s;t a Barnwr cyfion,</L>
<L>Am dy bechod a'th dro&s;&s;eddion.</L>
<L>Ac os bydd dy farn yn galed,</L>
<L>Mae hi hefyd mor gyfiawned:</L>
<L>Ond i ddiangc rhag yr ergyd,</L>
<L>Oddiwrth bechod cilia 'n ddiwyd.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<PB N="36" REF="22">
<HEAD>Am farwolaeth.</HEAD>
<L>PAn y gwelych feddau 'r meirw,</L>
<L>Darllen d'angeu yno 'n groyw:</L>
<L>Fal y maent hwy, byddi<NOTE N="*" PLACE="marg">Ar fr&ycirc;s.</NOTE> chwippyn;</L>
<L>Aethant hwy, 'rwyt tithe 'n canlyn.</L>
<L>Darfu idd eu cl&ycirc;ch<NOTE N="*" PLACE="marg">Canu.</NOTE> fodrwyo,</L>
<L>Mae'th gl&ocirc;ch ditheu 'n dechreu tinccio:</L>
<L>Am ben<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Am&s;er bychan.</NOTE> tr&ocirc;, dy le nith nebydd;</L>
<L>B&ecirc;dd &s;y'n barod itti beunydd.</L>
<L>Angeu &s;'wrth y drws yn curo,</L>
<L>Daw ith d&ycirc;'does<NOTE N="*" PLACE="marg">M&ocirc;dd</NOTE> ll&ucirc;n ei rwy&s;tro:</L>
<L>Cwpl&acirc; 'th waith cyn d&ecirc;l yr Angeu;</L>
<L>Rhaid it<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Ddyfod.</NOTE> ddwad iw grafangeu.</L>
<L>Bydd di fyw fel un &s;y'n gwybod,</L>
<L>Fod yn rhaid it' gael dy ddattod:</L>
<L>Felly'n ddrws bydd dy farwolaeth,</L>
<L>I dy ddwyn i iechydwriaeth.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am Gy&s;tyddiau.</HEAD>
<L>OS cyd-&s;tadlu 'rhyn a haeddai&s;t,</L>
<L>A'r cy&s;tyddie y dderbyniai&s;t;</L>
<L>Di gae weld, fod dy ofydie,</L>
<L>Fyth yn llai na'th g&acirc;s bechode.</L>
<L>Gall&s;e fod yn waeth dy nychdod,</L>
<L><HI>Y</HI> mma, neu yn uffern i&s;&s;od:</L>
<L>'Does gan ddyn byw le i achwyn,<NOTE PLACE="marg">Galar. 3 39</NOTE></L>
<L>Er b&ocirc;d gofid yn ei ddilyn.</L>
<L>Canys mae e'n ffafor rhyfedd,</L>
<L>F&ocirc;d mewn lle i gael Trugaredd,</L>
<L>A b&ocirc;d barn heb ei chyhoeddi,</L>
<L>Yn dy erbyn am ddrygioni.</L>
<L>Mwy nag wyt ti 'n haeddu yw cerydd;</L>
<L>Pa faint mwy yw pardwn dedwydd!</L>
<L>Nid yw dy gy&s;tyddie byrrion,</L>
<L>Ond fel pigad chwain neu gilion.</L>
<L><PB N="37" REF="22">
Os am fawr ddrwg 'rwyt' yng-harchar,</L>
<L>Ac os prwfier dy fai hagar;</L>
<L>Ffa&s;ar cael oth law ei llo&s;gi,</L>
<L>Pan y bych ti 'n haeddu 'th grogi.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am Ddaioni cyffredinol.</HEAD>
<L>MEadwl wneuthur da cyhoeddus;</L>
<L><HI>Y</HI> mae hyn yn &s;iwr, yn ddilys,</L>
<L>Fod daioni cyffredinol,</L>
<L>Yn gan-gwell n&acirc; da nailltuol.</L>
<L>Mwy o l&ecirc;s fydd i b&ocirc;b ochor;</L>
<L>Ond ith hun bydd mwyaf gwobor:</L>
<L>Ni wnei byth dda cyffredinol,</L>
<L>Heb<NOTE N="*" PLACE="marg">Wneu|thur.</NOTE> wneid da ith hun yn hollol.</L>
<L>Nid all peth &s;ydd dda ir cyfan,</L>
<L>Fod yn ddrwg i neb o un-rhan.</L>
<L>Gochel y&s;pryd c&acirc;&s;-bring, caled;</L>
<L>Er dy fwyn dy hun ni'th aned.</L>
<L>Mae ith wl&acirc;d ran ynot, cofia,</L>
<L><NOTE N="*" PLACE="marg">Megis.</NOTE> Meis y mae ith blant o'r &s;iwra;</L>
<L>Rhyfedd yw i ryw beth bychan,</L>
<L>Bwy&s;o lawr y wl&acirc;d yn gyfan.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am ffrins gwedi marw.</HEAD>
<L>BYth na th&ycirc;b it golli 'th afel,</L>
<L>Ar dy ffrinds y ddarfu' madel;</L>
<L>Idd i cartref hwy ddanfonwyd;</L>
<L>Darfu' gwaith, ai<NOTE N="*" PLACE="marg">Siwrne</NOTE> taith orphenwyd.</L>
<L>Tra bych ar eu h&ocirc;l yn<NOTE N="*" PLACE="marg">B&ocirc;d.</NOTE> bodio,</L>
<L>A'r &s;torm ar dy ben yn curo,</L>
<L>Maent (os duwiol<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Oe|ddynt.</NOTE> oent) yn llawen,</L>
<L>Yn y nefoedd, hardd, ddi&s;glairwen.</L>
<L>'Rhyn &s;y gennit yn dy olwg,</L>
<L>Sy 'n eu dwylo nhwy yn amlwg:</L>
<L>Hwy ennill&s;ont goron<NOTE N="&Verbar;" PLACE="marg">Tra an|wyl.</NOTE> fawr-gu,</L>
<L>Rwyt ti etto i<NOTE N="*" PLACE="marg">Orch|fygu.</NOTE> gwngcweru.</L>
<L><PB N="38" REF="23">
Mae dy ddillad di yn gochion,</L>
<L>Mae eu gwi&s;goedd hwyntau 'n wnnion:</L>
<L>Daethont hwy o'r m&ocirc;r yn gefnog;</L>
<L>Ond 'rwyt ti'n y dyfroedd tonnog.</L>
<L>Fe lwyr &s;ychwyd eu holl ddagre,</L>
<L>Llawn o wl&icirc;th yw 'th ryddie dithe:</L>
<L>Na alara dro&s;tynt weithian,</L>
<L>Ond galara dros dy hunan.</L>
<L>Maent hwy 'n &s;iccir yn fwy happys,</L>
<L>Gan eu mynd ir nef yn ddilys,</L>
<L>On blaen ni y rhai daiarol,</L>
<L>Os y buont fyw yn ra&s;ol.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am ochelyd profedigaethe.</HEAD>
<L>I Ymgadw rhag y peehod;</L>
<L>Rhag yr achos cadw 'n wa&s;tod:</L>
<L>Haw&s;ach ffoi rhag tempta&s;iwne,</L>
<L>Nai gwrthnebu yn y cyfle.</L>
<L>Gochel<NOTE N="*" PLACE="marg">Pitch.</NOTE> b&ucirc;g rhag dy ddi-harddu;</L>
<L>Gochel ffordd &s;y 'n enbyd trwyddi;</L>
<L>Ni d Doethineb byth i tithe,</L>
<L>Ddwad ir man &s;y'n llawn perigle.</L>
<L>Gw&ecirc;l di fel y mae'r gilionen,</L>
<L>Yn y fflam yn llo&s;gi haden,</L>
<L>Gwedi chware dautu 'r ganwyll;</L>
<L>Dyna ddaw o fod yn byrrbwyll!</L>
<L>Byth na thry&s;t ith nerth dy hunan,</L>
<L>Rhai trwy ryfig a &s;yrthia&s;an:</L>
<L>Gwell gan hynny bod yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Gofalus</NOTE> garccys,</L>
<L>Na bod byth yn rhy hyderus.</L>
<L>Anhawdd &s;efyll mewn lle llithrig,</L>
<L>Bod yn l&acirc;n' my&s;c rhai llygredig:</L>
<L>Cofia fel y cwympodd<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Peter.</NOTE> <HI>Cephas,</HI></L>
<L>Yn nh&ycirc;'r Archoffeiriad Caiphas.</L>
<L>Gochel abwyd ar y bache,</L>
<L>D'olwg tr&ocirc; 'ddiwrth Dempta&s;iwne:</L>
<L><PB N="39" REF="23">
Bwriad cryf nid ydyw ddigon,</L>
<L>Gellir d'hudo trwy 'th olygon.<NOTE PLACE="marg">Job 31. 1.</NOTE></L>
<L>Temptiwr cyfrwys &s;y'n dy gymmell,</L>
<L>Prawf trwy rym, a phrawf trwy dddichell;</L>
<L>Os fel llew ni thynn mo'r Afal,</L>
<L>Fal &s;arph i ddring ad mae fo'n abal.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am ddarfodiad bywyd.</HEAD>
<L>MEgis Dwr y mae dy fywyd,</L>
<L>Fyth yn Rhedeg, heb ddychwelyd:</L>
<L>Bob dydd 'rwti 'n marw 'n<NOTE N="*" PLACE="marg">Ddie.</NOTE> ddios,</L>
<L>I Ddoe 'rwyti 'n farw ei&s;ios.</L>
<L>Mae 'th d&ycirc; clai yn agos &s;yrthio,</L>
<L>Clefyd bach a wna 'ddo &s;iglo;</L>
<L>Pwy all ddwedyd nad y ne&s;&s;a,</L>
<L><HI>Y</HI> dyw 'r clefyd a'th dde&s;trywia?</L>
<L>Am h&icirc;r fywyd nis edrychaf:</L>
<L>Am l&acirc;n fywyd mi 'tolygaf,</L>
<L>Ar ir Arglwydd i roi immi,</L>
<L>Fel bo'i parod i<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Farw.</NOTE> ddattodi.</L>
<L>Ni waeth er cynted'r &acirc;f oddiyma</L>
<L>Pan bo 'ngwaith i gwedi cwpla:</L>
<L>Ni ch&acirc;f weled Duw 'n rhy ebrwydd;</L>
<L>Yn rhy frau ni chaf happu&s;rwydd.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am ymgu&s;&s;uro mewn gobaith o'r n&ecirc;f.</HEAD>
<L>YDyw 'th gyflwr yn gymylys?</L>
<L>Gloewi wna, a'r Haul y ddengys:</L>
<L>N&acirc;d i Dri&s;twch gael ei llwybyr;</L>
<L>P&acirc;r i chwithdra 'mado 'n bry&s;&s;yr.</L>
<L>'Styria ble 'rwyt ti 'n trafaelu,</L>
<L>G&acirc;d ith obaith dy ddiddanu:</L>
<L>Drwg gweld &s;ant yn anniddanus,</L>
<L>Pan bo 'n mynd tuar nef<NOTE N="*" PLACE="marg">Llawen</NOTE> orhoenus.</L>
<L>Na fydd Dri&s;t, ond bellach meddwl,</L>
<L>Y gwna 'r nef iawn am y cwbwl:</L>
<L><PB N="40" REF="24">
Rwyt ti etto dan dy oedran,<NOTE PLACE="marg">Heb. 10. 36.</NOTE></L>
<L>Cais Amynedd ennyd fechan.</L>
<L>Mae 'r Etifedd yn meddiannu,</L>
<L>Ei Difeddiaeth, gwedi tyfu</L>
<L>Iw lawn oedran: felly 'r gra&s;ol,</L>
<L>G&acirc;nt mewn pryd y Deyrnas nefol.</L>
<L>Gall Tywy&s;og fynd yn<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Di&s;|gui&s;ed.</NOTE> ffugiol,</L>
<L>Mewn gwael wi&s;c, trwy wl&acirc;d ddieithrol&punc;</L>
<L>Ond pan ddel iw wl&acirc;d ei hunan,</L>
<L>Hoyw fydd ei wi&s;c, a gwiw-lan.</L>
<L>Ffordd ni phri&s;iaf, tra bo'i 'n hy&s;bys,</L>
<L>Tua 'm Tref ei b&ocirc;d hi 'n tywys:</L>
<L>Am fy nhaith, 'dwi 'n meddwl cymmyn,</L>
<L>Ac wi 'n feddwl am ei therfyn.</L>
<L>Na chais Nefoedd ar y Ddaiar,</L>
<L>Ni chaift pawb ddwy nefoedd hawddgar:</L>
<L>Trwy iawn '&s;tyried, hawdd yw canfod</L>
<L>Un yn ddigon, dwy yn ormod.</L>
<L>Nid yw<NOTE N="*" PLACE="marg">Cyn|ny&s;gaeth.</NOTE> gwaddol mewn meddiannad,</L>
<L>Yr un pryd ac mewn di&s;gwyliad:</L>
<L>Na chais fwytta byth dy Fara,</L>
<L>Heb y&s;gogi draw nac ymma.</L>
<L>Y mae Gwaith i flaenu gwabar,</L>
<L><NOTE N="*" PLACE="marg">Cwn|cwerwr.</NOTE> <HI>Fictor</HI> &s;y 'n cael coron hawddgar.</L>
<L>Am gael llwybyr t&ecirc;g nac edrych,</L>
<L>Yn llawn Ro&s;es hardd, pereiddwych.</L>
<L>Dioddefia dau &s;ydd briodol,</L>
<L>I dy gyflwr di 'n bre&s;ennol:</L>
<L>A fynnu fod dy letty 'n gyfan,</L>
<L>Megis ac y mae dy Drigfan?</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am drwbwl ynghylch cy&s;tyddiau i ddyfod,
ac wedi dyfod.</HEAD>
<L>BYth na chrea it dy hunan,</L>
<L>Un rhyw groes na mawr, na bychan:</L>
<L>Nid yw hynny ddim peth amgen,</L>
<L>Nag ymofyn clwm mewm brwynen.</L>
<L><PB N="41" REF="24">
Na fydd<NOTE N="*" PLACE="marg">Gofalus</NOTE> garccys am y foru;</L>
<L>F' alle nis cae ei feddianu:</L>
<L>Digon ebr tafod pur-lan,<NOTE PLACE="marg">Mat. 6. 34</NOTE></L>
<L>I bob dydd ei ddrwg ei hunan.</L>
<L>Byth y&s;gatfydd ni ddigwydda,</L>
<L>Mo'r trallodion y ddi&s;gwylia</L>
<L>D'enaid arnat, am<NOTE N="*" PLACE="marg">Iddynt.</NOTE> ynt ddi&s;gyn,</L>
<L>Felly am ddim mae 'th drwbwl<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Poeth.</NOTE> terwyn.</L>
<L>Ond y&s;tyria hyn yn ddios,</L>
<L>Mae 'n bryd dife pan d&ecirc;l achos,</L>
<L>Itti riddfan am dy drallod;</L>
<L>Blinder blaen-llaw &s;ydd yn ormod.</L>
<L>'Rhyn &s;ydd gennif mi meddiannaf,</L>
<L>Doed y peth a ddelo ne&s;&s;af:</L>
<L>Ac mi dorra 'm &s;yched heddu,</L>
<L>Er bydd diffig diod y foru.</L>
<L>Os y&s;tyrii 'r drwg ddigwyddodd,</L>
<L>I rai eraill bob am&s;eroedd;</L>
<L>Ni ryfeddu 'r digwyddiade,</L>
<L><HI>Y</HI> ddigwyddo 'n awr i tithe.</L>
<L>Ydyw pethau 'n mynd ir gwaetha,</L>
<L>Gyda 'th well mae 'n waeth mi gwranta.</L>
<L>Wyt ti'n dlawd?<NOTE N="*" PLACE="marg">Fel hyn.</NOTE> yn llyn 'roedd fforten,</L>
<L>Rhai o'r gwycha ar y ddairen.</L>
<L>Rhai fu 'n dlawd trwy eu dewi&s;&s;iad,</L>
<L>A'r rhan fwyaf trwy ddigwyddiad.</L>
<L>Gwagedd ydyw golud lawr,</L>
<L>Cans hwy ddygant dra-mawr blinder.</L>
<L>Mae poen mawr i ga&s;clu golud;</L>
<L>Blinder &s;ydd o'i-colli hefyd:</L>
<L>le gwnant i ddynion gwympo,<NOTE PLACE="marg">1 Tim. 6.9.</NOTE></L>
<L>Megis Gwi&s;c ar lawr fo'n lly&s;co.</L>
<L>Dlywn fod i'm T&acirc;d yn fodlon,</L>
<L>Os tr&icirc;n fi fel pawb oi feibion:</L>
<L>Nid yw re&s;wm ir m&acirc;b gwaetha,</L>
<L>Ddi&s;gwyl cael y<NOTE N="*" PLACE="marg">Cyfran.</NOTE> por&s;iwn mwya.</L>
<L><PB N="42" REF="25">
N&acirc;d ir trallod &s;ydd arferol,</L>
<L>Ddilyn dynol ryw'n wa&s;tadol,</L>
<L>Beri itti gwyno 'mhellach,</L>
<L>Bod yn drwm, yn dri&s;t, neu rwgnach.</L>
<L>Cefen at y baich a luniwyd,</L>
<L>Eraill megis dithe lwythwyd:</L>
<L>Pa &s;awl un &s;y'n mynd yn<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Dy&s;al.</NOTE> y&s;tig,</L>
<L>Dan rhyw<NOTE N="*" PLACE="marg">Llwy|thau.</NOTE> goelau mwy pwy&s;edig?</L>
<L>G&acirc;d fod rhai dan lai o groe&s;e,</L>
<L>Etto er hyn nac achwyn Dithe:</L>
<L>Os wyt ti, n&acirc; hwy 'n fwy nerthol,</L>
<L>D'wllys bid, ith rym<NOTE N="&Verbar;" PLACE="marg">Crfatte|bol.</NOTE> 'n attebol.</L>
<L>Darfu'm geni i drallode,</L>
<L>Idd eu cario gwnaf fyng ore.<NOTE PLACE="marg">Job 5. 7.</NOTE></L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am ffrwyno 'r cnawd.</HEAD>
<L>BYdd yn &s;obr, bydd gofalus,</L>
<L>Na roech l&ecirc; ith chwantau nwyfus,</L>
<L>I lwyr dreulio 'rhyn &s;ydd gennyd,</L>
<L>Y ddarparai&s;t at dy fywyd.</L>
<L>T&ocirc;&s;t gweld dyn yn treulio 'r cwbwl,</L>
<L>Ac a' nillwyd trwy fawr drwbwl,</L>
<L>Gan wa&s;traffu, bwytt a ac yfed,</L>
<L>Gwedy'n goddef newyn caled.</L>
<L>Na ro 'r ffrwyn ith gnawd, ond go&s;&s;od</L>
<L>Rwyme ar dy chwantau 'n wa&s;tod:</L>
<L>Dy&s;c hwy gadw eu terfynne;</L>
<L>N&acirc;d hwy fyned dros y bangce.</L>
<L>Cymmer 'rhyn &s;ydd anghenrheidiol;</L>
<L>Naro glu&s;t ith nattur gnawdol:</L>
<L><NOTE N="*" PLACE="marg">Ymat|tal.</NOTE> Stoppa, gwel pan bych yn ddife,</L>
<L>Blin yw chwennych gormod bethe.</L>
<L>Pan bo ple&s;&s;er yn dy demptio,</L>
<L>Tro fe o amgylch, idd ei chwilio:</L>
<L>Edrych ar y rhan tu-cefen,</L>
<L>Fel ar hwn &s;ydd at yr haul-wen.</L>
<L><PB N="43" REF="25">
Os mewn pethau drwg mae 'th hoffder,</L>
<L>Tri&s;t ochneidion a'i try 'n &s;urder:</L>
<L>Con&s;ciens ddaw ryw bryd ith wa&s;cu,</L>
<L>Am it ddilyn gyfryw frynti.<NOTE PLACE="marg">Rhuf 2.</NOTE></L>
<L>Cymmer rybydd oddiwrth<NOTE N="*" PLACE="marg">Solom|on.</NOTE> &s;elyf,</L>
<L>'Rhwn a ddwedei yn<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Drist.</NOTE> an-nigrif,</L>
<L>Gwedi 'mlenwi &acirc; ph&ocirc;b mely&s;wedd,</L>
<L>Nid yw'r cwbwl oll ond gwagedd.</L>
<L>Gad i brofiad hwnnw ith gadw,</L>
<L>Rhag ple&s;&s;erau a dry 'n chwerw.</L>
<L>Os gwell &s;ynwyr gwedi brynu,</L>
<L>Cofia 'th<NOTE N="&Verbar;" PLACE="marg">Cnofe|ydd dy gydwy|bod.</NOTE> gnofeydd h&ecirc;n 'n ol pechu.</L>
<L>Ti addewai&s;t it dy hunan,</L>
<L>Ond cael ple&s;&s;er 'n &ocirc;l dy amcan,</L>
<L>Y ceit lawer o hapu&s;rwydd,</L>
<L>Ffaele&s;t er hyn gael bodlonrwydd.</L>
<L>Gwa&s;cfa 'th gon&s;ciens, ofn Angeu,</L>
<L>A'r mawr gyfri raid yn oleu,</L>
<L>Itti roddi ir Barnwr cyfion</L>
<L>Am dy ddrwg, ai tr&ocirc;dd hwy'n chwerwon.</L>
<L>Pan y cei&s;ir ne&s;&s;a 'th dwyllo,</L>
<L>Cofia beth wyt wedi<NOTE N="*" PLACE="marg">Gael.</NOTE> ffeindio:</L>
<L>Nid oes le ith e&s;gu&s;odi,</L>
<L>Os ddwy-waith y cymry 'th<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Dy dwyllo.</NOTE> &s;iommi.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am ochelyd<NOTE N="&Verbar;" PLACE="marg">Edliw.</NOTE> dannod ei gwendid i eraill.</HEAD>
<L>GOchel ddannod gwendid arall;</L>
<L>Ei an-harddwch cela 'n ddiwall:</L>
<L>Cuddia ei glwyf, &acirc;'th f&ycirc;s yn ebrwydd,</L>
<L>N&acirc;d (os gelli) weld ei wradwydd.</L>
<L>Na chyhoedda fai neb weithian,</L>
<L>I wradwyddo 'r gwann a thruan:</L>
<L>Ac na feddwl ymdderchafu,</L>
<L>Pan bo arall gwedi ffaelu.</L>
<L>Ond rhyfedda di yn ddy&s;al,</L>
<L>Y daioni &s;y 'n dy gynnal;</L>
<L><PB N="44" REF="26">
Pan bo arall yn cael cwympe,</L>
<L>Bid ei gwymp ith i&s;twng dithe.</L>
<L>Yr un ffynnon &s;ydd ym-mhob dyn,</L>
<L>Yr un galon front<NOTE N="*" PLACE="marg">Cyndyn.</NOTE> anhydyn:</L>
<L>Ti alla&s;&s;it fod fal ynte,</L>
<L>Neu ti elli cyn mawr ddyddie.</L>
<L>Bydd am hynny 'n<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Gofaius</NOTE> garccys weithian;</L>
<L>Edrych at dy draed dy hunan:</L>
<L>Rhwn y &s;ydd yn &s;efyll etto,</L>
<L>Gochled ef rhag iddo &s;yrthio.<NOTE PLACE="marg">1 Cor. 10. 12.</NOTE></L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am newid barn am eraill.</HEAD>
<L>BYth na newid d&ycirc;b am ddynion,</L>
<L>Ac na farna hwynt yn greuion,</L>
<L>Am<NOTE N="*" PLACE="marg">Iddynt.</NOTE> ynt newid attat tithe,</L>
<L>Yn eu cariad a'u &s;erchiade.</L>
<L>Ond y&s;tyria di yn gywrain,</L>
<L>Beth &s;ydd ynddynt hwy eu hunain;</L>
<L>Ac nid beth ynt tuag attad,</L>
<L>O ran un math o ymddygiad.</L>
<L>F' alle eu bod nhwy 'run yn wa&s;tod,</L>
<L>I ddaioni yn dra pharod:</L>
<L>Gall fod ynnot ti 'r acho&s;ion,</L>
<L>O newidiad eu &s;erchiadon.</L>
<L>Ti y&s;gatfydd wyt yn haeddu</L>
<L>Mawr ga&s;ineb am ddrygioni:</L>
<L>Ac nid rhyfedd yw yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Ddiau.</NOTE> ddios,</L>
<L>Os try'r<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Gwei|thrediad.</NOTE> effaith gyda'r achos.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<HEAD>Am fo&s;tio am bechod.</HEAD>
<L>AM dy bechod byth na fo&s;tia,</L>
<L>Am dy<NOTE N="&Verbar;" PLACE="marg">Cwilydd</NOTE> warth na orfoledda:</L>
<L>Gorchudd dros dy noethni bwrw,</L>
<L>Rhag drwg enw byth ymgadw.</L>
<L><NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Nid rhaid.</NOTE> Traid i eraill weld yn gyfan,</L>
<L>'Rhyn mae Duw 'n ei weld a'th hunan.</L>
<L><PB N="45" REF="26">
Byth na ddadle tros dy bechod</L>
<L>Digwilydd-dra yw hynny'n wa&s;tod.</L>
<L>Edifara pan bych feius,</L>
<L>Wyneb-liwia di yn ddilvs:</L>
<L>Bydd fwy parod i gyffe&s;&s;u</L>
<L>Dy fai, nag y bychi<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">e&s;gu&s;u.</NOTE> '&s;gu&s;&s;u.</L>
<L>Dros y drwg na 'mgeccra un-am&s;er;</L>
<L>Gwellha 'th hunan yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Diofn-Dihar. 28. 13.</NOTE> ddi-bryder:</L>
<L>Synwyr ydyw adde 'th bechod,</L>
<L>Ar bob dydd o flaen y Drindod.</L>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="section">
<DIV2 TYPE="note">
<P>Y mae'r g&acirc;n &s;y'n canlyn, yn dyfod allan yn agos gan
mwyaf, fal y daeth hi, i'n nwylo i; ond mi adewais lawer
o bethau ynthi, heb eu rhoddi ir printiwr; am fod ei&s;ie
arian i fynd ym-mhellach, ac am ryw ry&s;ymmau eraill.
Mae llawer o'r geiriau ynthi, yn anghydnabyddus, nid yn
unic yng <HI>Gwynedd,</HI> ond hefyd yn <HI>Neheubarth;</HI> ac oblegit
bod y vers o'r fath h&ycirc;d, nid oedd lle i hagoryd hwynt yn
ymyl y ddalen.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="poem">
<HEAD>Ymddiddan rhwng h&ecirc;n wr dall a'r Angeu.</HEAD>
<L>GYnt 'roedd rhyw henafgwr, heb weld na lliw na ll&ucirc;n,</L>
<L>Yn ei&s;te 'n ymyl llwybyr, gan ddwedyd wrtho ei hun</L>
<L>Bum ifangc gynt a gwrol, yn awr gwae finne 'n br&ucirc;dd,</L>
<L>Mi aethym yn fethedig, heb weld mo ole'r dydd.</L>
<L>Cawn barch pan oeddwn ifangc, yn byw mewn rhyfyg fflawns,</L>
<L>Yn tr&icirc;n mawr olud bydol, yn dilyn ofer &s;hawns:</L>
<L>Yn awr pob rhyw oferddyn, &s;y 'moccian i o h&ycirc;d,,</L>
<L>Och! na ddawe 'r Ange, i fynd a mi o'r b&ycirc;d.</L>
<L><HI>Angeu.</HI></L>
<L>Ar hyn fe ddwedei 'r Ange, ha! beth yw'r matter &wcirc;r?</L>
<L>Pam 'r ydych wrth eich hunan, yn cadwy f&acirc;th &s;twr?</L>
<L><HI>Dall.</HI></L>
<L>Pa &s;twr wi yn ei gadw? gwr tywyll h&egrave;n wyfi,</L>
<L>Syr ewch ich ffordd attolwg, 'dwi'n yngan wrthychwi.</L>
<PB N="46" REF="27">
<L><HI>Angeu.</HI></L>
<L>Nid &acirc;f oddiymma dippyn, a dweid y gwir yn llynn,</L>
<L>I gwnnu 'm rhent y daethym, yn awr ir parthe hyn:</L>
<L>Pan clywais i'ch lleferydd, myfi 'ch nab&ycirc;m chwi &s;yr,</L>
<L>Rych chwithe yn &s;y nyled, rhaid talu im ar fyrr.</L>
<L><HI>Dall.</HI></L>
<L>Syr'rwi 'n gwadu'ch dyled, ar goedd y byd yn awr.</L>
<L><HI>Angeu.</HI></L>
<L>Syr 'dych n&ecirc;s er gwadu, mi wna i chwi dalu i lawr.</L>
<L><HI>Dall.</HI></L>
<L>Syr 'dwi'n nabod m'honoch, a dwedyd i chwi 'r gw&icirc;r.</L>
<L><HI>Angeu.</HI></L>
<L>Syr mi wna 'chwi'm nabod, a hynny cyn boi h&icirc;r.</L>
<L><HI>Dall.</HI></L>
<L>Arefwch &s;yr os gellwch, gwell pwyll nag Aur eri&ocirc;d,</L>
<L>Ac nid oes traws yn un-man, heb draw&s;ach iddo 'n b&ocirc;d:</L>
<L>Syr dwed wch im attolwg, pwy'n ydych chwi'n ddi-bl&ecirc;,</L>
<L>Ac o ba wl&acirc;d y daethoch, a pheth yw 'ch &s;wydd yn nhre?</L>
<L><HI>Angeu.</HI></L>
<L>Mi ddweda itti wirionedd, y&s;tyria 'r broffes hon;</L>
<L>Myfi 'r trafaelwr mwya, fu 'rioed yn cerdded tonn:</L>
<L>Er hyn, nid crwydryn ydwyf, heble i ei&s;te i lawr,</L>
<L>Mae i' arglwyddiaethe i'n e&s;tyn, dros wyneb daiar glawr.</L>
<L>Ti ddwedai&s;t nad oes traws, heb ei draw&s;ach mewn rhyw le;</L>
<L>Ni welais neb cyn draw&s;ed, nas gwnawn i 'n ddife ag e:</L>
<L>Mi fum yn rhodio 'r h&ecirc;n-fyd, ymmy&s;c h&ecirc;n Adda ai blant,</L>
<L>Mi gwympwn yr h&ecirc;n Deide, pan mynnwn wrth fy chwant.</L>
<L>Diglywai&s;t am <HI>Methu&s;lah,</HI> bufyw hyd agos m&icirc;l,</L>
<L>A Chewri y pryd hynny, oedd fawr eu grym ai &s;c&icirc;l;</L>
<L>Ni 'mdrechais &acirc; neb etto, na thrown e'n i&s;&s;a 'n frau,</L>
<L>Cyna chwedi 'r diliw, my&s;i yw'r cwngewerwr clau.</L>
<L>Mi droes ddina&s;oedd cadarn, fugynt yn hoyw 'n falch,</L>
<L>Fel <HI>Sodom</HI> a <HI>Gomorra,</HI> i fod fel crug o galch:</L>
<L>Mi fum yng hwrt h&ecirc;n <HI>Pharoh,</HI> lle 'roedd y rhwy&s;c a'r rh&ocirc;ch,</L>
<L>Mi ddygais bywyd hwnnw, yn eigion y m&ocirc;r c&ocirc;ch.</L>
<L><PB N="47" REF="27">
Gw&acirc;s gw&ycirc;ch o &wcirc;r oedd <HI>Samp&s;on,</HI> mi tafles ynte i lawr:</L>
<L>Mi dorrais a&s;cwrn talcen yr hen <HI>Goliah</HI> mawr:</L>
<L>Ac ynte 'r llangc <HI>Ab&s;alon,</HI> er tecced oedd ei ben,</L>
<L>Mi aeth a hoedel hwnnw, mewn g&acirc;llt o goed wrth bren</L>
<L>Salmon fawr ei gyfoeth, gwr doetha ar b&ocirc;b llwyth,</L>
<L>Pan cydiais yn ei goryn, ni thale'i &s;ynwyr bwyth.</L>
<L><HI>Holophernes</HI> greulon, 'rhwn oedd ai fryd ar drais,</L>
<L>Mi dorrais ei gorn pori, ni chafas wneuthur llais.</L>
<L><HI>Alexander</HI> nerthol gwngcwerwys llawer gwlad,</L>
<L>Gan droi penaethiaid cadarn, fel &s;ofol dan ei <HI>dr&acirc;d,</HI></L>
<L>Fe dybiodd yn ei galon, ei fod e'n Dduw ei hun,</L>
<L>Ond gwnaethum iddo wybod, nad oedd yntau ond d&ycirc;n.</L>
<L>Ni ofnas i nac Emprwr, na phennaeth fu ar dd&acirc;r,</L>
<L>Nac un creadur arall, bydded gwyllt na gw&acirc;r.</L>
<L>Mi &acirc; 'r flwyddyn ne&s;&s;a i Rufein, clyw hyn f&acirc;b,</L>
<L>A byddaf yno 'n gynnar, yn &s;iglo llaw &acirc;'r p&acirc;b:</L>
<L>Er ei holl weddie lladin, ai groe&s;au ar bob pren,</L>
<L>Mi trawaf nes bo 'n &s;yrthio, ir ddaiar dros ei ben</L>
<L>Ai ffeiriaid d&ucirc; corynfol, cornelog gappe brain,</L>
<L>(Ni bu er am&s;er <HI>Adda,</HI> 'r fath &s;othach ac yw rhain,</L>
<L>Mae ganthynt ddwr a fferen, a gweddi ar bob &s;ant)</L>
<L>Ond mi ddi&s;odla rheini, ar fyrder bob yn gant.</L>
<L>A thymma beth yw f' enw, myfi yw'r <HI>Angeu</HI> &s;yth,</L>
<L>Am neges yw dwad ymma, i gei&s;io 'th anal chwyth.</L>
<L><HI>Dall.</HI></L>
<L>Os rhoddai&s;t di 'r holl gedyrn, dan dy fyllt yn ffe&s;t,</L>
<L>Minne ro itti gyngor, cadw 'r gair y ge&s;t.</L>
<L>E&s;gu&s;a fi, di elli, a gwybydd yn ddiwall,</L>
<L>Ni chei di ond y cwilydd, o gwympo h&ecirc;n ddyn dall</L>
<L><HI>Angeu.</HI></L>
<L>Rwi 'n gwrando ar dy eirie, ond dymma 'r peth &s;y'n bod,</L>
<L>Nifedrais gymryd cwilydd, am un rhyw beth eriod:</L>
<L>'Dwi'n pri&s;&s;io am yr henaint, neu 'r iengctid t&ecirc;g ei gr&acirc;n;</L>
<L>Na wna ddim clecc ymhellach, ond tyred yn dy fl&acirc;n.</L>
<L><HI>Dall.</HI> O pam nachaw&s;wn rybydd, ychydig cyn dy ddod!</L>
<L>Nibuof mor amharod, ac wyfi 'n awr eriod.</L>
<PB N="48" REF="28">
<L><HI>Angeu.</HI></L>
<L>Oni chollai&s;t di dy lygaid, 'roedd hyn yn rybydd gwir,</L>
<L>Pan bytho'r Haul yn machlyd, ni phara 'r dydd yn hir:</L>
<L>Ac os amharod ydwyt, beth yw hynny im-fi,</L>
<L>Mae'r beion hynny 'n gorwedd, yr-wan arnat ti.</L>
<L>Y&s;tyria hyn ymhellach, ni 'm-rwymes i eriod,</L>
<L>I roddi dim rhybyddion, nes delwn at y n&ocirc;d:</L>
<L>Mae gennif hyn o ddewis, ar fyllaw fy hun,</L>
<L>Er im rybyddio llawer, 'rwi 'n &s;yrthio ar ambell un,</L>
<L>Fel gwilliad ar gywir-ddyn, heb ynganyd fawr,</L>
<L>Ond rhoi m&ucirc;d ergyd marwol, nes bo'n hwy 'n cwympo i lawr.</L>
<L>Pan oedd plant Job yn gwledda, yn llawen iawn ynghyd,</L>
<L>Mi delies hwy bob coppa, heb rybydd yn y byd.</L>
<L>Mi gwympes wyr penuchel, pan oeddent hoenus iach,</L>
<L>Mi dages p&acirc;b corynfalch, ag un gwybedyn bach.</L>
<L>Mewn un ffordd yn geni, mae pawb ir ddaiar faith,</L>
<L>Mewn mil o ffyrdd yn trengi, diglywe&s;t lawer gwaith.</L>
<L><HI>Dall.</HI></L>
<L>Mae'n anodd cadw rhagot, yn awr mi welaf pun,</L>
<L>Waith llawer ffordd &s;ydd gennit, i ddwgid bywyd dyn:</L>
<L>Anhweithach genni farw, a mynd ir ddaiar dd&ugrave;,</L>
<L>Heb gael meddiannu rhagor, o'r byd yn awr y &s;y.</L>
<L><HI>Achiles</HI> fawr a ddwedodd, gwell gantho &s;od yn w&acirc;s,</L>
<L>I un o'r dynion gwaela, ar wyneb daiar l&acirc;s,</L>
<L>N&acirc; phe cae fodyn Frenin, yn y byd y ddaw,</L>
<L>A gorfod arno roddi, ir Angeu dr&ocirc;d allaw.</L>
<L>Rwyf inne o'r un feddwl, tolygaf ar hyn o bryd,</L>
<L>G&acirc;d immi fynd imguddio, lle gallwyf yn y byd.</L>
<L><HI>Angeu.</HI></L>
<L>Ha! ei&s;ie lle i 'mguddio, yn awr &s;ydd arnat ti,</L>
<L>Nid oes na thwr na cha&s;tell, a'th gadw rhagofi;</L>
<L>Nid oes un lloches dywyll, na fedraf yno 'th gwrdd;</L>
<L>Mae ynnot ti gle&s;ydon, ith ddwyn o'r byd i ffwrdd.</L>
<L><HI>Dall.</HI></L>
<L>Os does y fath glefydon, yn fyng horph yn llawn,</L>
<L>Gobeithio ca'i f'helpu, gan Ddoctor cynnil iawn.</L>
<PB N="49" REF="28">
<L><HI>Angeu.</HI></L>
<L>Does Doctor ary ddaiar, a all dy gadw 'n fyw,</L>
<L>Pan y delwyf attad, i roi ti farwol friw.</L>
<L>'Dwi 'n pri&s;&s;io am bils, na phi&s;ic, n&acirc; 'r pla&s;ter gore fo,</L>
<L>Mynnu wnai fy eiddo, ble byana 'r bydy bo.</L>
<L>Di glywe&s;t goffa <HI>Galen,</HI> godidog oedd ei ben,</L>
<L>Cwympo a wnaeth fel dalen, yn &s;yrthio 'ddiar y pren.</L>
<L>Pob meddyg a phy&s;ygwr, er maint ei ddy&s;cy fo,</L>
<L>Y ddont im fi 'n garcharwyr, pan delo byth ei tro.</L>
<L>Ond pam y gelwai&s;t gynne, i ddwyn dy oes o'r byd?</L>
<L>A chilio wnaet pes gellit, mi wela 'r hyno bryd.</L>
<L><HI>Dall.</HI></L>
<L>Pan daetho&s;t gynne attaf, dymma'r gwir yn iawn,</L>
<L>Trywanu 'roedd trallodion, trwy meddwl i yn llawn:</L>
<L>Rwi fi fel dyn ar dempe&s;t, fae 'n cei&s;io cuddio 'i ben,</L>
<L>A ph&acirc;n del tawel dirion, mynd dan yr wybyr wen.</L>
<L>Pan delo cy&s;tydd arnaf, dyma 'r 'cownt wi 'n roi,</L>
<L>Mi fydda 'n chwennych 'madel, a hyn o fyd yn gloi:</L>
<L>A phan caffo i lonyddwch, a llwyddiant ym-hob lliw,</L>
<L>Mi fyddaf yn chwennychu, caclam&s;er mwy i fyw.</L>
<L><HI>Angeu.</HI></L>
<L>Rwyt yn chwennych oedi, mi welaf hynny byth,</L>
<L>Mae f' awr i bron a dyfod, i roi it ergyd &s;yth.</L>
<L><HI>Dall.</HI></L>
<L>O! dal dy law rhag taro, mae immi weiniaid bach,</L>
<L>Am gwraig &s;ydd yn ochneidio, o herwydd nad wyf iach.</L>
<L><HI>Angeu.</HI></L>
<L>Na &s;onia am drueni, nidoeg ynno i yn bod,</L>
<L>&V;n me&s;&s;ur o drug aredd, at rhyw beth eriod:</L>
<L>Nis gwn beth yw to&s;turi, dyma wir di-feth,</L>
<L>Fegaewyd fy'my&s;garoedd, rhag y cyfryw beth.</L>
<L>Rwi 'n croppio blode hardd-deg, cyn caffont dorri m&acirc;s,</L>
<L>Rwi 'n tynnu 'r ffrwyth pereiddia, pan bythont ond yn l&acirc;s,</L>
<L>Rwi 'n cwympo iengctyd campus, heb edrych ar ei gr&acirc;n,</L>
<L>A merched ffein &s;idanog, i gymi&s;c llithrod m&acirc;n.</L>
<L><PB N="50" REF="29">
Rwi 'n dwgid plant &s;erchog-lan, heb roddi rhe&s;&s;wn pam,</L>
<L>Pan fythont yn ei trwmgw&s;c, rhwng anwyl freichieu mam:</L>
<L>Dwi 'n pri&s;&s;io gweld ymddifaid, pan bont yn pliccio 'i gwallt,</L>
<L>Na gweled gwragedd gweddwon, yn wylo 'r dwr yn hallt.</L>
<L>Ni &s;pariaf ddyn daiarol, pa bydde'n aur ei g&ocirc;b,</L>
<L>Brenin dychryniade, yw 'm henw 'n llyfyr J&ocirc;b.</L>
<L>Mynegais itti weithian, mor anorchfygol wyf,</L>
<L>Mor wael yw dyn daiarol, er maint ei rwy&s;c ai rwyf.</L>
<L>Einios dyn &s;ydd gwtta, a llawn o boen a ch&ucirc;r,</L>
<L>Treulio mae hi 'n ebrwydd, fel diwrnod gweithiwr hir;</L>
<L>Heddyw yn ymwychu, yn ddigon hardd ei wedd,</L>
<L>Y foru 'n &ocirc;l oferedd, yn gorwedd yn y bedd.</L>
<L>Fe ddywedodd <HI>Job</HI> brofedig, hyn ymma yn ei ddydd,</L>
<L>Fod am&s;&egrave;r dyn yn rhedeg, megis gwennol gwydd,</L>
<L>Fel breuddwyd gwedi pa&s;&s;io, mwg, a niwl, a tharth,</L>
<L>Ne chweddel gynt y ddwe&s;pwyd, ne gr&icirc;n edafedd carth.</L>
<L>Fe ddwedodd <HI>Dafydd</HI> frenin, gwr y wydde p&ucirc;n,</L>
<L>Gwagedd ar y gore, ydyw 'r gore o ddyn,</L>
<L>Megis blode 'r bore, y fae yn beraidd iawn,</L>
<L>Y dorrid yn dra ebrwydd, y wiwen cyn pryd-nawn.</L>
<L><HI>Dall.</HI></L>
<L>Och! n'allaf ond rhyfeddu, wrth weld mor wael yw dyn,</L>
<L>Pam na ryfedda miliodd, hynny gyda'm hun?</L>
<L>Cans gwir yw'r peth y ddwedai&s;t, yn awr oth enau m&acirc;s,</L>
<L>Does dim trwy 'r byd yn &s;erten, i ddyn ond angeu gl&acirc;s.</L>
<L>A minne, gwedi dadle, o honot encyd fawr,</L>
<L>Sy'n gorfod go&s;twng hwyle, a phlygu itti nawr:</L>
<L>Ond g&acirc;d imofyn cwe&s;tiwn, (dymma wir def&ecirc;th,</L>
<L>Cyn immi golli 'mllygaid, mi fedrwn ddarllen peth)</L>
<L>Mi welais gennif lyfyr, ac oedd yn dweid yn ffraeth,</L>
<L>Fynd dau i deyrnas nefoedd, heb brofi Angeu caeth,</L>
<L>Sef <HI>Enoch</HI> ac <HI>Elias,</HI> a chan mae gwir yw hyn,</L>
<L>Dywaid i mi o Angeu, pa fodd bu 'r peth yn llyn?</L>
<L><HI>Angeu.</HI></L>
<L>Mewn 'chydig eirie 'rwan, cei atteb genni 'n rh&ocirc;dd,</L>
<L>Ni ches Awdurdod arnynt, wel dyna itti 'r m&ocirc;dd.</L>
<PB N="51" REF="29">
<L><HI>Dall.</HI></L>
<L>Awdurd od h&acirc;b y ddwedai&s;t! oes rhyw un uwch dy law?</L>
<L>Ond tydi &s;y'n rheoli, ym-hob man, yma a thraw.</L>
<L><HI>Angeu.</HI></L>
<L>Nage rwi dan Awdurdod, 'orchmynnir immi wna'i,</L>
<L>Ac megis dwedodd <HI>Balam,</HI> ni wnai na mwy, na llai.</L>
<L><HI>Dall.</HI></L>
<L>A fyddi di mor fwyned, a maneg immi hyn,</L>
<L>Ble tarddwys dy ddechreuad, a pha beth yw dy rym?</L>
<L><HI>Angeu.</HI></L>
<L>Brenin y brenhinoedd, creawdwr nef a llawr,</L>
<L>Gwneuthurwr pob creadur, trwy'r greadigaeth fawr;</L>
<L>A luniwys ddyn yn berffaith, fe gwi&s;gwys of &acirc; chl&ocirc;d,</L>
<L>Ym mharadwys beraidd, cyn im-fi gaffel b&ocirc;d.</L>
<L>Fe roddwys iddo gyfraith, oedd berffaith yn eille,</L>
<L>A gallu i gadw'r gyfraith, y roddwyd iddo fe:</L>
<L>A gwabar oi chyflawni, oedd bywyd, heb ddim llai,</L>
<L>Ond os tro&s;&s;eddei 'r gyfraith, cae farw yn ddiai.</L>
<L>Fe ddoeth y &s;arph gyfrwy&s;-gall, hi roddwys gwymp ir dyn:</L>
<L>Ac ar y cwymp fe gollodd, y gallu oedd ynddo ei hun:</L>
<L>Fa'th dan awdurdod Angeu, er cyfuwch oedd ei fri:</L>
<L>Wel dyna'r awr a'r am&s;er, yn wir yng-aned i.</L>
<Q><L>Y Gr&ocirc;th am bwrodd ollan, oedd y pechod taer,</L>
<L>A thra parhaffo pechod, mi fyddaf ar y ddaer:</L>
<L>Pechod ydyw 'ngholyn, a phechod ydyw 'ngrym,</L>
<L>Oddiar bechod Adda, y daeth dechreuad im.</L></Q>
<L>Mae gennif i gommi&s;&s;iwn, ac ynddo lawer pwyth,</L>
<L>Os gorfydd im ei ddarllen, fe wna'n dy galon fwyth.</L>
<L><HI>Dall.</HI></L>
<Q><L>Ond agor dy gommi&s;&s;iwn, darllen hwn imfi,</L>
<L>G&acirc;d immi gaffel clywed, yn awr dy waetha di.</L></Q>
<L><HI>Angeu.</HI></L>
<L>Mae gennif i gommi&s;&s;iwn i wneuthur y&s;gar maith,</L>
<L>Rhyngot ti &acirc;'r cwbwl, &s;y ar wyneb daiar faith;</L>
<L>Dy wraig &acirc;nwylwych gy&s;&s;on, ath blant, a'th geraint c&ucirc;,</L>
<L>Ath hoffder, ath ble&s;&s;ere, a phob rhyw beth y &s;y.</L>
<L><PB N="52" REF="30">
Dy Aur, ath berls ath dly&s;&s;e, tae g ennit fwy na mwy,</L>
<L>Y fyddan yn ei trafod, ni wyddo&s;t ti gan bwy,</L>
<L>Ath diroedd mawr ath bla&s;&s;odd, lle 'roedd dy galon gynt,</L>
<L>Fe orfydditti gadel, heb glywed mwy moi hynt.</L>
<L>Yn lle dy drw&s;&s;iad gwerthfawr, fe roir o gylch ith ben,</L>
<L>H&acirc;n o l&icirc;n ne wlanen, mewn cophor c&ucirc;l o bren;</L>
<L>Nichei di'n lle 'r holl olud y ge&s;gle&s;t trwy fawr boen,</L>
<L>Ond hynny ar y gore, o f&ocirc;dd i guddio'th groen.</L>
<L>Rhaid itti ado 'r cyfan, oth gyfoeth ar dy &ocirc;l,</L>
<L>Heb wybod pwy' meddianna, paun ne call ne ff&ocirc;l:</L>
<L>Yn lle dy &s;tafell ddi&s;glair, fe'th roer mewn bedd yng-h&ucirc;dd,</L>
<L>Yn lle dy holl ddainteithion, cei lond dy eneu o bridd.</L>
<L>Ni chei di 'n lle 'th gyfeillion, fu fwynion gynt ar don,</L>
<L>Ond amwyd a phryfedach, ym-herfedd daiar gron.</L>
<L>Mae gennif fi awdurdod, i wneuthur &acirc; ti 'n llyn,</L>
<L>Y w'th galon di'n gwanegu dim wrth glywed hyn.</L>
<L><HI>Dall.</HI></L>
<L>Yn wir mae 'n rhaid im addef, fod ambell waneg &s;hom,</L>
<L>Yn trywanu trwyddof, mae 'nghalon fach yn drom,</L>
<L>Wrth feddwl fel y gorfydd, adel yma'n llwyr,</L>
<L>Y pethau oll y ge&s;glais, yn fore ac yn hwyr,</L>
<L>Heb gaffael mwy ddychwelyd, i ymgais o fym t&ycirc;,</L>
<L>Na gobaith am gael gweled, y byd yn awr y &s;y.</L>
<L><HI>Angeu.</HI></L>
<L>Clyw, bum bron anghofio, ddwedyd un peth mawr,</L>
<L>Ond mae fo gwedi llithro, im meddwl i yn awr:</L>
<L>Pan delo 'r pryd i gnoccio, yn gadarn wrth dyborth,</L>
<L>Ac i wneuthur gwahan, rhwng dy enaid di ath gorph:</L>
<L>Fel y caffoi di 'r pryd hynny, mi'th gymraf yn ddiau,</L>
<L>Ac yn &ocirc;l imfi dy gymryd, ni chei di le i wellhau:</L>
<L>Y pr&icirc;dd ir pridd a ddi&s;gyn, o hono 'r y&s;pryd aiff,</L>
<L>Ac megis y gadawoi ti, felly Barn dy gaiff.</L>
<L><HI>Dall.</HI></L>
<L>Gwirionedd mawr yw hynny, am hyn mi'mrodda 'n &s;aith,</L>
<L>I gei&s;io bod yn ra&s;ol, cyn gorffo im fynd ir daith,</L>
<L>Fel pan del fawr i farw, am corph i fynd ir bedd,</L>
<L>Am gwaith i gwedi orphen, bo 'm henaid fod mewn hedd.</L>
<L><PB N="53" REF="30">
Ond yr wyfi'n gweled, fod rhai (o ange clyw)</L>
<L>Yn rhagori ar ei gilydd, yn hyn o fyd wrth fyw:</L>
<L>A dymma beth yw'r cwe&s;tiwn, o dyro atteb plain!</L>
<L>Aoes dim rhagoriaeth, wrth farw rhwng y rhain?</L>
<L><HI>Angeu.</HI></L>
<L>Nid oes dim rhagoriaeth, rhwng un rhyw fath o ddyn,</L>
<L>O ran dim &s;y'n gorwedd, ar fy llaw fy hun:</L>
<L>Pan caffo i arch i daro, oddiwrth y Brenin mawr,</L>
<L>Heb edrych mewn un llygad, mi drawaf hed y llawr.</L>
<L>Mae'n hawdd iti dy hunan, wel&ecirc;d yn ddib&acirc;ll,</L>
<L>Fel mae 'r ff&ocirc;l yn marw, felly y mae'r c&acirc;ll:</L>
<L>A'r hwn ym-hob cyndynrwydd, y fu yma 'n byw,</L>
<L>Sy'n marw megis hwnnw, ac a ofnodd Dduw.</L>
<L>Ond di&s;clair ddydd &s;'ir cyfiawn, yn y deyrnas draw,</L>
<L>Rhagoriaeth mawr ymddengys, yn y byd y ddaw:</L>
<L>Mae 'n anodd i neb farnu, er mynd dan boen a thraul,</L>
<L>Rhwng cariad a cha&s;ineb, wrth ddim &s;y dan yr haul.</L>
<L>At rai yr wyf yn dyfod, er lle&s;&s;iant ac er da,</L>
<L>Ac 'r wyfi 'n dwad at eraill, er tri&s;twch ac er gwa:</L>
<L>Ond pwy&s;y'n caffel tri&s;twch, a phwy &s;y'n caffel bri,</L>
<L>Dirgelwch mawr yw hynny, na pherthyn ddim im fi.</L>
<L>Rhagluniaeth Duw &s;y'n ddwfn, yn dramawr, ac yn faith,</L>
<L>Ond &s;erten yw gobrwyir, pob rhai yn ol ei gwaith.</L>
<L>Y&s;tyria di yr union, a'r perffaith ddyn ei ddawn,</L>
<L>Mae i ddiwedd mewn tangnefydd, a phob llawenydd llawn:</L>
<L>A'r hwn na wnaeth gydwybod, oi ffyrdd tra fu yndo chwyth</L>
<L>Diwedd hwnnw yw tri&s;twch, a phoen na dderfydd byth.</L>
<L><HI>Dall.</HI></L>
<L>Ti ddywedai&s;t wrthyf gynne, yn awr rwi'n cofio 'n dda,</L>
<L>It gaffel dy ddechreuad, oddiwrth gw&ycirc;mp h&ecirc;n E-fa:</L>
<L>Minne glywais ddywedyd, gan wr a haeddau gl&ocirc;d,</L>
<L>Beth bynna gas ddechreuad, fod diwedd iddo 'n bod.</L>
<L><HI>Angeu.</HI></L>
<L>Myfi yn wir &s;ydd gadarn, yn cwympo pob rhyw r&acirc;dd,</L>
<L>Ond Angeu ddaw im-minne, im gorfod ac im lladd.</L>
<L>Pan trawer di gan Angeu, a marw 'n ddiogel, clyw,</L>
<L>Mae it tydi beth gobaith, am gael yr ail-waith fyw.</L>
<Q><L><PB N="54" REF="31">
Ond pan y gorffo im farw, 'dwyf nes er celu'n hwy'</L>
<L>Nid oes im-fi ddim gobaith, am gaffel bywyd mwy.</L></Q>
<L>Go&s;teg ddyn, bydd araf, os buof gynne'n draws,</L>
<L>Cei weithian gennif newydd, i wella ar dy naws,</L>
<L>A hynny yn dra di&s;taw, neu 'n ddirgel yn dy glu&s;t,</L>
<L>Y baro ith galon gyffro, er ei bod gynne 'n dri&s;t.</L>
<Q><L>Fe helodd y goruchaf, wrth weld trueni dyn,</L>
<L>O'r nefoedd wen orauraid, ei anwyl fab ei hun:</L>
<L>I fod fel dyn daiarol, fe gwi&s;cwys ef &acirc; chnawd,</L>
<L>A hwn dros ddyn cwympedig, yn aberth pur y gawd,</L></Q>
<L>Dan ddwylo pechaduriaid, bu Cri&s;t yn dioddef c&ucirc;r,</L>
<L>'R ail ber&s;on yn y Drindod, heb bechod, ond yn b&ucirc;r:</L>
<L>Roedd hwn o ran ei dduwdod, yn ogyfu wch' &acirc; Duw,</L>
<L>Yr un mewn braint a fylwedd, er tragwyddoldeb yw.</L>
<Q><L>Ac hefyd yr oedd iddo, fel yr oedd e 'n ddyn:</L>
<L>Gnawd ac y&s;pryd megis, y mae i tithe 'th hun.</L></Q>
<L>Ond o ran ei genhedliad, 'roedd 'n bur yn bod,</L>
<L>Ni chaed y mymryn lleia, o bechod yndo 'r-iod:</L>
<L>Mi fynnwn gwympo'r Ie&s;u, wrth ei weld e'n ddyn,</L>
<L>Ac wrth roi iddo 'r codwm, Bum bron a lladd fy hun.</L>
<Q><L>O herwydd wedi roddi, i orwedd dan fy n&ocirc;d,</L>
<L>Mor ddiogel yn fy 'ngharchar, ac y by&s;&s;e dyn er-iod:</L>
<L>Torri wnaeth fy rhwyme, o anfodd i fy nhrwyn,</L>
<L>A dyfod fel cwncwerwr, yn rhydd i ben y twyn.</L></Q>
<L>Nid oedd na nerth na cholyn, genif ar un pryd,</L>
<L>Ond y ges trwy bechod, a Chri&s;t a ddaeth ir byd,</L>
<L>I ddiddymu pechod, trwy Angeu gwael di-fri;</L>
<L>Ond trwy ddiddymmu 'r pechod, fo 'm dirymmwys i.</L>
<Q><L>Pan 'r oedd Cri&s;t yn dioddef, marwolaeth chwerw loes,</L>
<L>Mi orfoleddais arno, yn uchel ar y groes.</L>
<L>A phan yr own yn bridio, nad oedd neb o'm bath,</L>
<L>Ni wyb&ucirc;m ar chweddel, nes down gantho 'n gaeth.</L></Q>
<L>Myfi a wneuthum fagal, mi &s;yrthias iddi'm hun,</L>
<L>Nid wyf yn awr ond egwan, fel rhyw fethedig ddyn.</L>
<L>Dyma 'r modd ymdrewais, och gwae finne 'n dri&s;t!</L>
<L>Immi yn fy nigcter, gwympo 'r Arglwydd Cri&s;t.</L>
<L><PB N="55" REF="31">
Ma gwedi'm tr&icirc;n yn irad, ma gwedi &s;igo 'm &s;hol,</L>
<L>Fo dorrodd fy'm cilddannedd, f'ath a'r b&ecirc;l ir-gol:</L>
<L>Fe gropiwyd fy adenydd, fu lydain gynt a mawr,</L>
<L>Ac fe fyrhawd fy &s;page, dymma 'r modd 'rwi'n awr.</L>
<L>Er bod im nerth i ddala, niferodd yma a thraw,</L>
<L>'Does gennif nerth i gadw, y ddaliwyf yn fy llaw:</L>
<L>Er im gympo ei wei&s;ion, yn agos ac ym-mhell</L>
<L>Maent yn awr mewn gobaith, i gaffael bywyd gwell.</L>
<L>Erfynant ar ei mei&s;tyr, am ddwad i farnu 'r byd,</L>
<L>Ac fe ddaw trangc i minne, pan delo hynny o bryd:</L>
<L>Rwi gwedi colli 'm colyn, a'm grym, a'm henw'm hun,</L>
<L>Ni by&s;&s;e waeth im golli, fy mywyd dan yr un.</L>
<L>Angeu oedd fy enw, ym-hob y&s;crifen gynt,</L>
<L>Rhyw gw&s;c yn awr im gelwir, a thyma beth y w'm hynt:</L>
<L>Wrth rwymo Cri&s;t di weli, daeth immi ddigwydd trwm,</L>
<L>Cri&s;t &s;y gwedi ymddattod, a minne dan y clwm.</L>
<L><HI>Dall.</HI></L>
<L>Godidog yw'th newyddion, er tri&s;ted ynt i ti,</L>
<L>Mae 'r newydd yma 'n peri, cy&s;&s;uron mawr im fi:</L>
<L>Ond etto pan boi 'n meddwl, mae pechod yw dy rym,</L>
<L>Mi fyddaf yn petru&s;&s;o, dy fod er niwed im.</L>
<L>Cans er pan daethoi wybod, gwahan mewn dim eriod,</L>
<L>Yr ydwyf i yn gwybod, fod pechod yno i'n b&ocirc;d:</L>
<L>O na bawn yn gwybod! ac o na ddwedit pun!</L>
<L>Yw'th golyn di mewn pwer, ne beidio arnai'm hun.</L>
<L><HI>Angeu.</HI></L>
<L>Ni chefais arch i atteb, fath gwe&s;twn ac yw hwn,</L>
<L>Ond llawer peth y welais, y ddichon bod, mi gwn:</L>
<L>Mi 'th glywa di yn cwyno, dy fod di dan dy fai,</L>
<L>Pechadur wyt ti meddi, felly mae pob rhai.</L>
<L>Ond dymma beth yw'r matter, a ydwyt ti yn brudd,</L>
<L>Yn g'laru am dy bechod, yn ddy&s;al nos a dydd?</L>
<L>A ydwyt ti'n dymuno, mewn llys, a llan a phorth,</L>
<L>Yngwbwl gael dy wared, oddiwrth y marwol gorph?</L>
<L>A ydwyt ti 'n bwriadu, trech ar y ddaiar las,</L>
<L>Ar gei&s;io gwneuthur d'ore, i fynd o ras i ras?</L>
<L>A ydwyt ti yn cei&s;io, cyrraedd at y nod,</L>
<L>O alwadigaeth Dduw, yng-Hri&s;t; er cyn dy fod?</L>
<L>A ydwyt ti yn gwbwl, yn rhwymo 'th hun yn gaeth,</L>
<L>I fyw 'nol yr efengyl, bydded gwell neu gwaeth.</L>
<L><PB N="56" REF="32">
A wyt ti 'nghri&s;t yn credu, dymma 'r matter yw?</L>
<L>Os wyt, er itti farw, di gai yr ailwaith fyw.</L>
<L>Os fel hyn yw'th gyflwr, &s;af weithian ar dy drad,</L>
<L>'Dwifi ond llwybyr tomlyd, &s;y'th ddwyn i dy dy Dad:</L>
<L>Cai yno auraidd goron, ath wi&s;co a braint a bri,</L>
<L>A'mddangos fel cwncwerwr, pan darffo am danafi.</L>
<L>Ond y &s;awl y fo'n mynd waeth waeth, mewn drwg hyd at y nod,</L>
<L>Mae 'ngholyn mor wenwynol, i rheini ac bu eriod.</L>
<L>Wel dymma itti node, ymhola 'th bun yn llwyr,</L>
<L>Ni wn i beth yw'th galon, Duw a thithe wyr.</L>
<L><HI>Dall.</HI></L>
<L>Wrth y node yma, gobeithio 'r wyf yn brudd,</L>
<L>Fod yn fyng-halon inne, rhyw fe&s;&s;ur bach o ffydd:</L>
<L>Pan fytho i'n ymholi, wrth y pethe enwai&s;t ti,</L>
<L>Mae rhyw ddiddanwch ddirgel, yn treiglo'i mynwes i.</L>
<L>'Nawr mi ges gnabyddiaeth, pan darffo 'r bywyd hyn,</L>
<L>Fod byd &s;y well yn canlyn, yn nheyrnas Ie&s;u gwyn.</L>
<L>A gas neb trwy 'r ddaiar, y fath drugaredd &s;y'm?</L>
<L>Sef gorfod ar farwolaeth, bregethu hywyd im.</L>
<L>Er hyn, o iengctid mwynion, &s;y'n byw 'n ddiofal iawn!</L>
<L>Mi roddaf i chwi gyngor, er tecced ydyw 'ch dawn:</L>
<L>Y mgweiriwch bawb i farw, rhag na chaffoch chwi,</L>
<L>Ymddiddan cyd ar Angeu, ac y cefais i.</L>
<L>Dymuno 'rwy&s;i weithian, ei Dduw fy ny&s;cu o hyd,</L>
<L>I garu mab ei gariad, tra fytho i byw'n y byd.</L>
<L>Brenin y Brenhinoedd, rhyfeddol oedd dy ras,</L>
<L>Rhoi 'th anwyl fab im gwared, oddiwrth y pechod cas:</L>
<L>A thrwy 'm gwared oddiwrth bechod, cael hefyd fynd yn rhydd,</L>
<L>Oddiwrth golyn Angeu, mewn pechod oedd ynghudd.</L>
<L>Yn awr y rwi 'n gobeithio, im gael tifeirwch llwyr,</L>
<L>A phardwn am bob pechod, y wnaethum fore a hwyr.</L>
<L>Gre&s;&s;o i tithe 'r Angeu, yn awr ar gyfrif Cri&s;t;</L>
<L>Rho'r ergyd pan y mynych, ni byddaf mwyach trist:</L>
<L>Mi edrychaf yn dy wyneb, 'dwi 'n ofni marw clyw,</L>
<L>Mae mywyd wedi guddio, gyda Chri&s;t yn Nuw.</L>
<L>Ar fyr mi gaf fy &s;ymmyd, lle na allo mwy,</L>
<L>Y pechod brwnt na'r Angeu, fy mlino byth ynhwy.</L>
<L>Caf yno fywyd newydd, ymmi&s;c &s;eintie &s;tor,</L>
<L>Caf ganu <HI>Haleluia,</HI> o fewn Angylaidd gor.</L>
<L>Pan y mynych tyred, O Ange tra yn-noi chwyth,</L>
<L>Nes delo 'nghyfnewiad, myfi ddi&s;gwyliaf byth:</L>
<L>Gobeithio im gael ym gwared, oddiwrth dragwyddol wa,</L>
<L>Tra foi'n y byd pre&s;ennol, dymma 'r pethy wna,</L>
<L>Mi 'mbiliaf am Creawdwr, am gael fy ny&s;cu, &s;ef,</L>
<L>I rodio 'r llwybyr union, &s;y 'n mynd i deyrnas nef,</L>
<L>Gan ymgweirio i farw, tra fo'i ymma'n byw.</L>
<L>Rhag Angeu annaturiol, Cadw fi o Dduw.</L>
</DIV2>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="poem">
<PB N="57" REF="32">
<HEAD>Achwyniad am rai drwg arferion pobl yng Hymru,
a roddwyd allan gan mwyaf, gan wr ifangc o
blwyf Abergwily, yn &s;ir Gaerfyrddyn.</HEAD>
<L>PAwb &s;y'n nabod y gwirionedd,</L>
<L>Clywch fi'n traethu am fawr wagedd,</L>
<L>Sydd yn blino 'r Arglwydd tirion:</L>
<L>F'achwyn &s;ydd am<NOTE N="*" PLACE="marg">Ynfyd|rwydd.</NOTE> ddwli dynion.</L>
<L><HI>Y</HI> mae achos in-ni<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Fraw|ychu.</NOTE> &s;ynnu,</L>
<L>Ac achly&s;ur i ryfeddu,</L>
<L>Fod Dyn y rhows Duw iddo enaid,</L>
<L>Yn &s;aith ffolach n&acirc; 'r nifeiliaid.<NOTE PLACE="marg">E&s;ay 1. 3.</NOTE></L>
<L>Yr anni fail gwyllt a &s;yrthio</L>
<L>Yn y ffoes, a wachel honno;</L>
<L>Mwyach nid aiff yno i bori,</L>
<L>Y t&ecirc;g-la&s;wellt, rhag ei foddi.</L>
<L>Pob adervn, marcwch he&s;yd,</L>
<L>Pan gw&ecirc;l fagal, cais ei gwechlyd;</L>
<L>Ac ni ddaw fe ddim yn agos,</L>
<L>Rhag ir fagal ddwyn ei einios.</L>
<L>Nid yw llawer dyn yn '&s;tyried,</L>
<L>F&ocirc;d pechodau 'n ll&acirc;dd yr enaid,</L>
<L>Ni 'madawant &acirc; 'i drygioni,</L>
<L>Er bydd hynny 'n &s;iwr i damnu.</L>
<L>Onid ydyw dyn yn anffel,</L>
<L>Pan y rotho ei hun ir cythrel?</L>
<L>Ble mae gelyn waeth n&acirc; hwnnw,</L>
<L><HI>Y</HI> ddlyt fwyaf rhagddo 'mgadw.</L>
<L>Y mae llawer iawn a ddywaid,</L>
<L>Yndra mynych, <HI>Diawl y f' enaid:</HI></L>
<L>Ond ynfydrwydd ydyw offrwm,</L>
<L>Ir Diawl atgas fwy n&acirc;'r byd hwn?</L>
<L>Mae rhai 'n galw ar y cythrel,</L>
<L>Fod yn D&ycirc;&s;t<NOTE N="*" PLACE="marg">Iddynt.</NOTE> ynt ar bob chweddel,</L>
<L>Llawer un a ddwed yn wy&s;gi,</L>
<L><HI>Ac yn g&acirc;s,</HI> Diawl oni bu hynny.</L>
<L><PB N="58" REF="33">
Dymma gredu 'r Diawl yn ffyddlon,</L>
<L>Dymma hefyd ffoledd creulon,</L>
<L>Cei&s;io T&acirc;d a phen anwiredd,</L>
<L>Yn lle T&ycirc;&s;t am y gwirionedd.</L>
<L>Llawer &s;ydd yn arfer tyngu,</L>
<L>Wrth y &s;aint,<NOTE N="*" PLACE="marg">Megis.</NOTE> meis, <HI>laco</HI> a <HI>Dew&icirc;:</HI></L>
<L>Felly gwneir hwy'n rai &s;y'n gwybod,</L>
<L>Ein calonnau meisy Drindod.</L>
<L>Yn y ffeiriau, yn y farchnad,</L>
<L>clywir llwon mawr yn wa&s;tad,</L>
<L>Weithie wrth <HI>Dduw,</HI> a weithie wrth <HI>Ie&s;u,</HI></L>
<L>Er gwardd a bygwth ofer dyngu.</L>
<L>Arfer rhai wrth godi 'r bore,</L>
<L>Y w troi b&ycirc;s o gylch eu trwyne,</L>
<L>I gael croes Duw, idd eu cadw,</L>
<L>Rhag pob drwg y dwthwn hwnnw.</L>
<L>Nid yw Duw yn erchi gwneuthur,</L>
<L>Un rhyw groes, yn yr y&s;crythur:</L>
<L>Nid yw'n addaw, y caiff hynny,</L>
<L>Wared un-dyn rhag drygioni.</L>
<L>Pan y clywo rhai 'r <HI>bioden,</HI></L>
<L>Ar y llwyn i<NOTE N="*" PLACE="marg">Allan.</NOTE> maes yn &s;crechen,</L>
<L>Hwy ym&s;wynant yn dra ebrwydd,</L>
<L>Rhag cael colled, neu ryw dramcwydd</L>
<L>Dymma<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Ynfyd|rwydd.</NOTE> ddwli Deilliaid angall,</L>
<L>Coelio 'r Deryn gwyllt di-ddeall,</L>
<L>Rhwn ni wyr beth 'ddaw i un-dyn:</L>
<L>Ond a ofnant a ddaw iddyn.<NOTE PLACE="marg">Dihar. 10. 24.</NOTE></L>
<L>Mae rhai 'n myned pob n&ocirc;s glammai,</L>
<L><HI>At ryw &s;wynwr,</HI> doeth ei ohweddlau;</L>
<L>I gael &s;wyn iw Da, ai heiddo,</L>
<L>Rhag pob haint, a rhag eu rheibio.</L>
<L>Dyna ffol&ecirc;dd melltigedig,</L>
<L>Cei&s;io help y cythrel ffyrnig;</L>
<L>Ac nid cei&s;io help Duw gra&s;ol,</L>
<L>Sy'n gofalu dros ei bobol.</L>
<L><PB N="59" REF="33">
Mae rhai hefyd a arferan,</L>
<L>Ar n&ocirc;s glamme fyned allan,</L>
<L>I roi yn y <NOTE N="*" PLACE="marg">&ycirc;d</NOTE> llafyr gerdyn,</L>
<L>Rhag ir llafyr fethu ganthyn,</L>
<L>O'r fath ffoledd ydyw hwnnw!</L>
<L>Rhoddi hyder ar bren marw,</L>
<L>Ac nid trysto yng-Hri&s;t Ie&s;u,</L>
<L>Sydd yn peri 'r llafyr dyfu.</L>
<L>Rhai ni &s;oniant am y marw,</L>
<L><HI>Heb ddweid,</HI> n&ecirc;f i enaid hwnw:</L>
<L>Ond ni chei&s;iant nef i un-dyn,</L>
<L>Hyd nes pa&s;io 'r<NOTE N="*" PLACE="marg">Farn.</NOTE> ferdid arnyn.</L>
<L>Mae gan fagad &s;aith o dduwie,</L>
<L>Rheini ydywy &s;aith ddyddie,</L>
<L>Duw Sul, Duw Llun, <HI>yw dau o honyn,</HI></L>
<L>A'r pump eraill &s;ydd yn canlyn.</L>
<L>Dymma arfer g&acirc;s annuwiol,</L>
<L>Ddy&s;godd yr h&ecirc;n Ddiawl ir bobol,</L>
<L>Galw enw 'r &s;anctaidd Drindod,</L>
<L>Yn gyffredin ar ddiwrnod.</L>
<L>Mae'r rhan fwyaf o blant dynion,</L>
<L><HI>Yn</HI> halogi 'r Saboth gy&s;&s;on,</L>
<L>Tybiant<NOTE N="*" PLACE="marg">Iddynt.</NOTE> ynt roi i Dduw orchmynwys</L>
<L>Os yn unic d&ocirc;nt ir Eglwys.</L>
<L>Gwedi darfod y Gwa&s;anaeth,</L>
<L>Ni bydd &s;&ocirc;d am Dduw nai Gyfreth:</L>
<L>Ond chwedleuant am eu pethau,</L>
<L>Am y Byd, a'u holl ble&s;&s;erau.</L>
<L>Ar Bryd-nhawn yn rhwydd hwy ddawan,</L>
<L>I wa&s;naethu 'r Filain Satan;</L>
<L>At ryw gamp neu ofer gwmpni,</L>
<L>I gael treulio 'r Dydd yn<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Liawen.</NOTE> firi.</L>
<L>Cadw 'r Saboth a orchmynnir,</L>
<L>Ei Halogiad a fwgwthir:<NOTE PLACE="marg">Num. 15. 35.</NOTE></L>
<L>Daeth o'r nefoedd d&ocirc;&s;t ddiale,<NOTE PLACE="marg">Nehem. 13. 17, 18.</NOTE></L>
<L>Am Halogi y Sabothe.</L>
<L><PB N="60" REF="34">
Rhai o wei&s;ion Duw gorucha,</L>
<L>W&ecirc;l y Saboth ar y byrra:</L>
<L>Gwedi dreulio oreu gallon,</L>
<L>Gwelant yn eu gwaith ddeffygion.</L>
<L>Ond nid ydyw 'r drwg un am&s;er,</L>
<L>Gwedi dreulio i gyd yn ofer,</L>
<L>Yn gweld arnynt ddim o feie,</L>
<L>Ond tebygu eu bod o'r gore.</L>
<L>Ar y Dydd hwn maent yn di&s;gwyl,</L>
<L>I fynd at ei pechod anwyl,</L>
<L>Ac i fwrw ei holl hw&s;manneth,</L>
<L>A pha waith &s;y'w ddechreu eilchweth&punc;</L>
<L>H&ocirc;ff yw ganthynt ryw beth ofer,</L>
<L>I gael m&ocirc;dd i<NOTE N="*" PLACE="marg">Dreulio.</NOTE> hala 'r am&s;er,</L>
<L>Fel pe baent bob awr yn ofni,</L>
<L>Rhag<NOTE N="&dagger;" PLACE="marg">Iddynt.</NOTE> ynt wneuthur dim daioni.</L>
<L>Y mae llawer iawn yn galw,</L>
<L>Ar <HI>Fair</HI> gyda Duw i cadw,</L>
<L>Fel pe byddei Duw yn ffaelu,</L>
<L>Nes cael cymmorth Dyn i helpu.</L>
<L>Ammarch blin a 'gwradwydd hefyd,</L>
<L>Ir Duw mawr &s;y'n cadw 'r holl-fyd,<NOTE PLACE="marg">E&s;ay 43. 11</NOTE></L>
<L>Ydyw cei&s;io gyda'r Drindod,</L>
<L>&V;n Gwaredydd mewn dim trallod.</L>
<L>O! faint o biniwne ofer,</L>
<L>'Roes y Diawl ym-mhenne llawer;</L>
<L>Ac ni throant ddim oddiwrthynt,</L>
<L>Er maint a rybyddier arnynt.</L>
</DIV1>
</BODY>
<BACK>
<DIV1 TYPE="poem">
<L>Hyn wyfi 'n chwennych wneuthyr,</L>
<L>Pan ddodais hwn ar bapyr,</L>
<L>Tynnu rhai oi harfer ff&ocirc;l,</L>
<L>I fyw yn &ocirc;l y &s;crythyr.</L>
<TRAILER>Diwedd.</TRAILER>
<PB REF="34">
</DIV1>
</BACK>
</TEXT>
</EEBO>
</ETS>
