<!DOCTYPE ETS PUBLIC "-//UMDLPS//DTD EEBOPROOF 2.0//EN">
<ETS>
<TEMPHEAD>
<REVDESCR>
<CHANGE>
<DATE>2008-01-30</DATE>
<RESPSTMT>
<NAME>sme</NAME>
<RESP>MURP</RESP>
</RESPSTMT>
<ITEM>*Added TYPEs to DIVs in order to validate.
*Proofed title page(s).
*Checked ^s.
*Reviewed structure.
*Checked division-marking material at heads and feet of divisions (HEADS, etc.).
*Checked for signatures.
*Checked placement and completeness of PBs.
*Checked for damage GAPs, #s,  --s.
*Corrected $.
*Converted __ $s to GAPs
*Checked spacing of foreign GAPs.
*Checked for EPIGRAPHs and ARGUMENTs.
*Checked for startqs, endqs, oe, ae, q;s, and Qs.
*Checked proofsheets and made corrections found there.
*Checked for CLOSERs, TRAILERs, and BYLINEs.
*Siecio am mac yn lle mae.
*Siecio am cu yn lle eu, a ci yn lle ei.
*Siecio TEXT LANG="wel"
DONE.</ITEM>
</CHANGE>
</REVDESCR>
</TEMPHEAD>
<EEBO>
<IDG S="marc" R="AB" ID="A76482">
<STC T="W">B2099A</STC>
<BIBNO T="oclc">43665021</BIBNO>
<VID>171901</VID>
</IDG>
<TEXT LANG="wel">
<FRONT>
<DIV1 TYPE="title page">
<P><PB REF="1">
<PB REF="1" MS="y">
PREGETH Ynghylch <HI>Godidawgrwydd a Defnyddiaeth,</HI> Neu, LESIOLDEB <HI>Llyfer y Gweddiau Cyffredin.</HI></P>
<P>A BREGETHWYD Gynt yn <HI>Sae&s;onaeg</HI> gan y Parchedig <HI>WILIAM BEFERIDS.</HI> D. D. Gweinidog Eglwys St. <HI>PEDER Ydfryn,</HI> Yng <HI>HAER-L&V;DD;</HI> Ar yr Am&s;er yr Agorwyd yr <HI>Eglwys</HI> honno gyn|taf wedi ei Hadeiladu, ar &ocirc;l y T&acirc;n Mawr, &s;ef y 27 Dydd o <HI>Dachwedd,</HI> 1681. Ac a Gy|fieithwyd (ond bod ychydig Newidiadau a feddyliwyd yn anghenrhaid, neu gymwys eu Gwneuthur wrth ei Chyfieithu) yn <HI>Gymraeg.</HI></P>
<P><HI>A</HI> SERMON <HI>concerning the Excellency and &V;&s;efulne&s;s of the</HI> COMMON PRAYER.</P>
<P>Argraphwyd gan <HI>J. R.</HI> Ac ar Werth gan <HI>S. Man&s;hip,</HI> tan <HI>Lun</HI> y <HI>Tarw Du</HI> yn <HI>Rheol</HI> yr <HI>Ydfryn,</HI> yn agos i'r <HI>Brenhinawl-Fer&s;iandy,</HI> 1693.</P>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="dedication">
<PB REF="2">
<PB REF="2">
<HEAD><HI>At y gwir Barchedig Dad yn Nuw,</HI> Henri, <HI>Ar|glwydd E&s;gob</HI> Llan-Di|an, <HI>un o Anrhydeddu&s;af Gynghorwyr Mawrhy|di 'r</HI> BRENIN.</HEAD>
<OPENER><SALUTE>Fy Arglwydd,</SALUTE></OPENER>
<P>GAN i'ch Anrhydedd hy&s;py|&s;u eich Ewyllys, bod i'r <HI>Bregeth</HI> a glyw&s;och, pan wnaethoch i ni gymmaint Parch a bod gyd a ni wrth Agor Eglwys ein Plwyf, gael ei gwneuthur yn Gyhoeddus; er anhaw&s;ed gennif Argraphu dim yn <HI>Sae&s;onaeg,</HI> er hynny, gan
<PB REF="3">
wybod fel y gweddai i mi yr Ufudd-dod &s;ydd arnaf i chwi megis fy E&s;gob, a'r Mwynder a dderbynniais oddiwrthych, me|gis fyng Hynheiliad, mi yn awr a'i Hargrephais, ac a anturiais ei Chyflwyno i Chwi. Pa dda|ioni a weithia Ymadrodd o'r Na|tur hwn ar Feddylian y &s;awl a fo mor amyneddgar a'i Ddarllain ef, nis gwn ni: Ond gadael hynny &s;ydd raid i mi arno E F, yn llaw yr hwn y mae Calon|nau pawb. Hyn a wn i, fod fy Nhe&s;tyn i yn dda ac yn ang|enrhaid. Am fyng waith i yn i drin ef mewn ffordd mor hawdd i'r &s;ymlaf o Ddyn ei deall a'i defnyddio, hynny yw yr hyn y mae fy Nhec&s;t yn ei ofyn, wrth
<PB REF="3">
orchymmyn <HI>gwneuthur</HI> yn ein Cynnulleidfaoedd Cri&s;tianogol <HI>bob peth er Adeiladaeth.</HI> Ac am ben hyn, pe ni bua&s;wn yn cym|hwy&s;o fy Ymadrodd at Ddeall|twriaeth pawb yn y man a'r lle, a'i wneuthur ef mor Adeiladus iddynt ac y medrwn, fe fua&s;ai fy Mrhegeth yn wrthwyneb i'm Tec&s;t; a minnau a golla&s;wn fy Amcan wrth ei Phregethu hi, yr hyn oedd, gwneuthur yn dda i'r rheini yn enwedig, y rhai &s;ydd a'u Heneidiau, tan ych Anrhydedd, wedi ei gorchym|myn i'm Gofal a'm Harweiniad i, pa mor <HI>Odidog a Defny|ddiol ydyw Llyfer y Gwe|ddiau Cyffredin,</HI> ac felly iw hannog hwynt iw arfer ef yn
<PB REF="4">
ddyfal, ac yn gydwybodus; nid yn unig am ei fod ef yn gyd|ffurfiol ag Athrawiaeth, A|ddy&s;g, ac Ymarfer yr Eglwys Gyffredinol; nac yn unig am ei fod ef wedi ei &s;efydlu trwy Gy|freithiau ein Heglwys a'n Teyr|nas ni, (er bod y rheini yn Re|&s;ymmau cedyrn iawn) ond he|fyd o herwydd y mawr ragorol Le&s;had a'r Ynnill a dderbynnient oddiwrtho tuag at Adeiladu eu Heneidiau ym hob peth angen|rheidiol at eu Hiechadwriaeth dra|gwyddol.</P>
<P>Da y gwn i y galle&s;id dwe|dyd mwy o lawer ar y Te&s;tyn rhagorol yma: Ond gan nad oeddwn i yn amcanu rhagor na Phregeth hawdd i bawb ei deall
<PB REF="4">
ar yr achos hwnnw, fe orfu ar|naf adael heibio amryw bethau, a'm dal fy hun at y cyfryw rai yn unig ac oedd haw&s;af eu canfod, ac a debygid yn angenrheitiaf eu gwybod a'u harfer gan y Gwerin, er ei dwyn hwynt i hoffi, ac i gael eu Hadeiladu gan ein Gweddiau Cyhoeddus. Ac os ar eich gwaith chwi yn holi yr ychydig a ddwedais, y cyfarfyddwch ac un peth nad yw yn cyttuno ag Athrawiaeth ein Heglwys ni, yr ydwyf yn ufudd yn daro&s;twng hynny tan Farn a Diwigiad eich Anrhydedd: gan ddei&s;yf hyn yn unig arnoch, fod o honoch chwi mor barod i fa|ddeu, ac yr ydwyf i iw well|hau ef.</P>
<PB REF="5">
<P><HI>Fy Arglwydd,</HI></P>
<P>Y mae gennif un Arch ychwaneg iw gofyn gennych; a hynny yw, mai megis ac y buoch yn achos i mi Argraphu'r Bregeth hon, felly bod yn wiw gennych ei derbyn hi yn gy|meradwy, a hithai yn awr yn Ar|graphedig. Ac os trwy Fendith y Go|ruchaf Dduw, y cyd-weithia hi beth i'r dibennion mawrion yr y|dych chwi yn eu dyfal-ymgais gyd a chymmaint Doethineb a Synwyr, gyd a'r fath Ofal ac A&s;tudrwydd ar|bennig, wrth drin y Swydd uchel y galwodd ef Chwi iddi, &s;ef Gogo|iant ei Enw Mawr, Daioni 'r E|glwys, ac Iechadwriaeth Eneidiau Dynion, hynny yw'r cwbwl a ddy|munir gan.</P>
<CLOSER><SIGNED>O&s;tyngeiddiaf ac Ufuddaf Wa&s;anaethwr eich Anrhydedd
WILIAM BEFERIDS.</SIGNED></CLOSER>
</DIV1>
</FRONT>
<BODY>
<DIV1 TYPE="sermon">
<PB N="1" REF="5">
<HEAD>PREGETH Ynghylch <HI>Godidawgrwydd a Defny|ddiaeth Llyfr y Gweddiau Cyffredin.</HI></HEAD>
<EPIGRAPH>
<BIBL>1 Cor. 14. 26. Diwedd yr Adnod.</BIBL>
<Q><HI>Gwneler pob peth er Adei|ladaeth.</HI></Q>
</EPIGRAPH>
<P>PAN oedd <HI>Juwdas Maccabews</HI> wedi adeiladu 'r Allor yn newydd, a gwneuthur i fy|nu y Demmel yng <HI>Haer&s;a|lem,</HI> a fua&s;ai wedi ei halogi a'i han|rheithio dros dair Blynedd cyfain;
<PB N="2" REF="6">
Eglwys DDuw yn y lle a'r am&s;er hwnnw a lawenychodd gymmaint am hynny, ac a wnaeth iddynt gadw G&wcirc;yl y Cy&s;&s;egriad dros &wcirc;yth <NOTE N="*" PLACE="marg">Niwr|nod.</NOTE> Ni|warnod, ac ordeinio b&ocirc;d cadw yr &ucirc;nrhyw b&ocirc;b Blwyddyn. 1 <HI>Maccab.</HI> 4. 59. Ac yr ydym yn deall mai felly y gwneid yn am&s;er ein Jachawdwr: Canys efe ei h&ucirc;n a fu wiw ganddo berchi yr &wcirc;yl honno a'i Bre&s;enol|deb ei h&ucirc;n, er nad oedd hi wedi ei hordeinio onid gan Awdurdod yr Eglwys yn unig. <HI>Ioan</HI> 10. 22. Yn yr &ucirc;n m&ocirc;dd y mae gennym ni o'r Pl&wcirc;yf hwn achos i orfoleddu a Ilawenydd mawr tros ben, ac i dreulio 'r dydd hwn yn Moliannu ac yn Addoli y Goruchaf DDuw, am f&ocirc;d ein Heglwys ni, yr hon a fu <NOTE N="*" PLACE="marg">Yn ang|hyfannedd</NOTE> yn Amharus tros chwaneg na phum tair Blynedd; yn awr o'r di|wedd wedi ei chyfodi drachefen, a'i gwneuthur yn addas iw A|ddoliad a'i Wa&s;anaeth &ecirc;f. Canys yr hyn oedd yr Allor a'r Demmel i'r <HI>Iddewon</HI> yr am&s;er hwnnw, hynny
<PB N="3" REF="6">
a f&ycirc;dd ein Heglwys ni i ninnau yr awrhon. A oeddynt hwy yno yn offrwm eu Haberthau i Dduw megis Arwyddion o Farwolaeth Cr&icirc;&s;t? Ninnau yma a goffhawn y Farwo|laeth honno a arwyddocc&ecirc;yd wrth yr Aberthau hynny. A oeddynt hwy yn cyrchu o h&ocirc;ll barthau <HI>Juw|dea</HI> i Addoli Duw yno? Felly y cyrchwn ninnau (yr w&ycirc;f yn gobei|thio) o b&ocirc;b parth o'r Plw&ycirc;f hwn i Addoli Duw <NOTE N="*" PLACE="marg">Ymma.</NOTE> yma. Ai T&ycirc; Gwe|ddi oedd y Demmel iddynt hwy? Felly y mae ein Heglwys ni i nin|nau. Ai hwnnw oedd y man a'r lle y deuai Duw, yn &ocirc;l i Addewid, at ei Bobol iw Bendithio hwynt? Diammeu y gwn&acirc; <NOTE N="*" PLACE="marg">'fe.</NOTE> fo felly i nin|nau yn y lle hwn, os deuwn ni iddo, a'n ymddwyn ynddo fel y dylem ni. Ar fyr eiriau, Ai'r Demmel oedd y <NOTE N="*" PLACE="marg">Y fan.</NOTE> man lle y cyflawnid p&ocirc;b peth ar a allai mewn &ucirc;n m&ocirc;dd beri Adeila|daeth i Bobol Dduw, fel yr oedd pe|thau yn &s;efyll y pr&ycirc;d hynny? Yr &ucirc;n peth a ellir i <NOTE N="*" PLACE="marg">Ddywe|dyd.</NOTE> ddwedyd am ein He|glwysni; fel y mae pethau yn &s;efyll
<PB N="4" REF="7">
yn awr. Canys pa beth bynnag &s;&ycirc;dd, neu a <NOTE N="*" PLACE="marg">ddichon.</NOTE> ddychon f&ocirc;d yn ang|enrhaid tuag at Adeiladu ein Henei|diau ni ymma; ac felly iw hachub hwynt yn &ocirc;l hyn yn dragywydd, a gynhwy&s;ir yn oleu ac yn gyflawn yn yr amryw Weinidogaethau a gyflaw|nir weithian yn y lle hwn, yn &ocirc;lCyfrei|thiau'r Wl&acirc;d. A dim ni chynh wy|&s;ir yn yr &ucirc;n o honynt, ond &s;&ycirc;dd yn c&ycirc;d-weithio yn gywir i'r dibennion a'r amcannion mawrion hynny.</P>
<P>Ond gan mai peth ydyw hwn a amheuir gan rai, ac ni ddeellir gan fawr yn ein plith ni, mi a ymegn&icirc;af ei wneithur yn amlwg, ac yn oleu i bawb. A hynny a ddewi&s;ais ei wneuthur ar hyn o am&s;er, o herwydd mai dymma'r Te&s;tyn mwyaf perthy|na&s;ol at yr achos hwn, ar a ellwn i ei ddyfalu. Canys os yr hyn a wneir weithian yn yr Eglwys hon, nis ettyb y dibennion er mwyn pa rai y cyfodwyd hi; ofer a diffrwyth a fu 'r h&ocirc;ll draul a gymerwyd yn ei chylch hi. Ond os gellir gwneuthur yn oleu ddigon, f&ocirc;d y Gwa&s;anaeth
<PB N="5" REF="7">
a gyflewnir yma yn c&ycirc;d-weithio yn rhagorol i dderchafu Gogoniant Duw, a'n Dedw&ycirc;ddwch ninnau, [y dibennion mawrion er mwyn pa rai y cyfod&wcirc;yd y cyfryw Leoedd] yno ni ellwch lai na chyfaddef, mai yr hyn a roe&s;och tuag at y lle hwn, yw 'r Arian goreu a dreulia&s;ochchwi 'rioed; ac mai 'r dydd Heddyw, pan ddechreuer cyflawni y Gwa&s;a|naeth hwnnw ynddo ef, yw &ucirc;n o'r <NOTE N="*" PLACE="marg">Diwrno|diau.</NOTE> diwarnodau llawenaf ar a welodd y Plw&ycirc;f hwn erioed.</P>
<P>Hynny ynteu yw 'r peth a wn&acirc;f fyng oreu ar ei <NOTE N="*" PLACE="marg">ei w&icirc;rio, neu ei eg|lyr-ddang|os yn w&icirc;r.</NOTE> bryfio ar hyn o am|&s;er. Ac i'r diben hynny, mi a dde|wi&s;ais y Geiriau hyn i f&ocirc;d yn Sail ac yn Sylfaen i'r cwbwl a ddwed wyf ar y Te&s;tyn yma, <HI>Gwneler p&ocirc;b peth er Adei|ladaeth.</HI> Er jawn ddeall y Geiriau hyn, rhaid i ni w&ycirc;bod, mai wedi darfod i'r Apo&s;tol draethu yn he|laeth yn y Bennod hon, yng hylch y FFord a'r Dull ar gynnal Cyman|&s;&ecirc;ydd Cri&s;tianogol, ac wedi iddo bryfio y dylai 'r cwbwl ar a draether yno, gael ei ddwedyd yn y cyfryw
<PB N="6" REF="8">
Iaith ac y bo pawb yn y <NOTE N="*" PLACE="marg">Y fan.</NOTE> man a'r lle yn ei deall, ac felly yn cael eu Hadeiladu trwyddi, y mae &ecirc;f o'r di|wedd yn crynb&ocirc;i i fynu y cwbwl yn hyn o ymadrodd go&s;odedig; <HI>Beth gan hynny, Frodyr? Pan ddeloch yng hyd y mae gan b&ocirc;b &ucirc;n o honoch P&s;al. y mae gan|ddo Athrawiaeth, y mae ganddo Dafodi|aith, y mae ganddo Ddadcuddiad, y mae ganddo Gyfieithiad: Gwneler p&ocirc;b peth er Adeiladaeth.</HI> Fel pe bua&s;ai yn dwe|dyd, Pa ddonniau bynnag &s;&ycirc;dd gen|nych, neu yr ydych <NOTE N="*" PLACE="marg">Yn hae|ru, neu yn cymeryd arnoch, eu b&ocirc;d gen|nych.</NOTE> yn ymhonni o honynt, er hynny pan ymgyfarfy|ddoch ar uchaf-achos Crefyddol, i Addoli Duw ar Gyhoedd; Cyme|rwch ofal da, f&ocirc;d gwneuthur p&ocirc;b peth yno er Adeiladaeth i bawb a fo yno yn bre&s;ennol. Oddiwrth hyn y mae 'n amlwg, f&ocirc;d yr Apo&s;tol yn go&s;od hyn ar lawr megis Rheol gy|ffredin, <NOTE N="*" PLACE="marg">Anghen|rhaid.</NOTE> angenrhaid ei chynnal, ymh&ocirc;b Cynnullheidfa Gri&s;tiano|gaidd. Ac am hynny, pa br&ycirc;d byn|nag y cyfarfyddom yng h&ycirc;d i Addo|li a Gwa&s;naethu Duw, os &ucirc;n peth a wneir yno nad yw er Adeiladaeth i
<PB N="7" REF="8">
ni, yr &ycirc;m ni yn f&ycirc;r o ddilin y Rhe|ol hon: Ac felly yr &ycirc;m ni hefyd, os &ucirc;n peth a adawir heb i wneuthur yno a alla&s;ai g&ycirc;d-weithio i'r diben hwnnw. Canys yn &ocirc;l y Rheol hon, megis ac nis dylid gwneuthur yno ddim ond a fo er Adeiladaeth; felly o'r ochor arall, p&ocirc;b peth ar &s;&ycirc;dd, neu a ddichon f&ocirc;d er Adeiladaeth a ddy|lai gael i wneuthur yno.</P>
<P>Ond er deall yn well gywir y&s;tyr ac amcan y Rheol hon, y mae 'n anghenrhaid i ni y&s;tyried pa b&ecirc;th y mae 'r Apo&s;tol yn ei feddwl yma wrth <HI>Adeiladaeth.</HI> I hyn, rhaid i ni wybod mae gan f&ocirc;d yr h&ocirc;ll Gri&s;ti|anogion; fel y dywaid yr &ucirc;n Apo|&s;tol, <HI>Yn Deulu Duw, wedi eu goruwch-Adeiladu ar Sail yr Apo&s;tolion a'r Pro|phwydi, ac Ie&s;u Gr&icirc;&s;t ei h&ucirc;n yn Ben|congol-faen;</HI> Eph. 2. 19, 20. Oddi|wrth hyn (y mae 'n canlyn) mai pa b&ecirc;th bynnag &s;ydd yn gwa&s;naethu tuag at gadarnh&acirc;u, cynnal, rhwy|mo, neu <NOTE N="*" PLACE="marg">Godi.</NOTE> gy&s;odi yr Adeilad hwn yn uwch; pa beth bynnag &s;&ycirc;dd yn gwneuthur Dynion yn gryfach, ac
<PB N="8" REF="9">
yn gywirach Cr&icirc;&s;tianogion, yn San|cteiddiach, ac yn berffeiddiach Gw&ycirc;r, nag yr oeddynt o'r blaen, hynny yw 'r hyn y dwedir eu b&ocirc;d hwy yn cael eu Hadeiladu trwyddo. Am hynny camgymeriad mawr y|dyw (fel y mae llawer o ddynion, yn) tybied eu b&ocirc;d hvvy yn cael eu Hadeiladu vvrth yr hyn y maent yn ei glywed, yn unig am iddynt ddy|fod i w&ycirc;bod y&s;gatfydd ryw beth bychan nas gwyddent o'r blaen. Canys <HI>Gwybodaeth</HI> (fel y dywaid yr Apo&s;tol) <HI>Sydd yn chwyddo: Cari|ad yw yr hyn &s;y 'n Adeiladu.</HI> 1 Cor. 8. 1. Ac am hynny, pa wybo|daeth bynnag a ennillom, nis gellir <NOTE N="*" PLACE="marg">Dywe|dyd.</NOTE> dwedyd ein b&ocirc;d ni yn cael ein <HI>Hadeiladu</HI> ganddi ddim pellach, nag y bo hi yn gweuthio ar ein Me|ddyliau, yn cyffroi 'n Cariad, ac yn tueddu ein Calonnau ni at Dduw a Daioni. Ac mai hynny ydyw gw&icirc;r y&s;tyr <HI>Adeiladaeth</HI> &s;&ycirc;dd amlwg wrth eiriau yr Apo&s;tol ei h&ucirc;n, lle y mae &ecirc;f yn dwedyd, <HI>Na ddeued &ucirc;n ymadrodd llygredic allan o'ch genau</HI>
<PB N="9" REF="9">
<HI>chwi; ond y cyfryw &ucirc;n ac y fyddo da i Adeiladu yn fuddiol, fel y paro R&acirc;s i'r Gwrandawyr.</HI> Eph. 4. 29. Canys oddiwrth hyn yr amlygir, mai dyna 'r peth yn unig a ellir dwedyd yn gymmwys am dano, ei f&ocirc;d &ecirc;f yn <HI>Adeiladu,</HI> (&s;&ecirc;f y peth) a fo 'n peri i ni R&acirc;s trwy ba &ucirc;n ein gwneir yn lanach ac yn &s;ancteiddiach, nag yr oeddym o'r blaen. Ac am hynny yr ydym yn darllain am <HI>Adeiladu ein hunain mewn Cariad.</HI> Eph. 4. 16. Ac am <HI>Adeiladu ein hunain ar ein Sancteiddiaf Ffydd.</HI> Iuwd. 20. Ac y rhain yw 'r gw&icirc;r <NOTE N="*" PLACE="marg">Neu y Rhinwe|ddau a'r donniau ysbrydol.</NOTE> Radau &s;y 'n gwneuthur i fynu y gw&icirc;r a'r cywir Gri&s;tion. Ac nis gellir dwedyd f&ocirc;d dim yn <HI>Adeiladu,</HI> ond a fo 'n dda i gynhyrfu ac i chwanegu y rheini ynom ni, <HI>Hyd onid ymgyfarfy|ddom</HI> (fel y dywaid yr Apo&s;tol) <HI>Yn undeb Ffydd a Gwybodaeth M&acirc;b Duw, yn wr perffaith at fe&s;ur oedran cyflawnder Cr&icirc;&s;t.</HI> Eph. 4. 12, 13. Gan hynny, pan y mae 'r Apo&s;tol yn dwedyd, <HI>Gwneler p&ocirc;b peth er A|deiladaeth,</HI> ei feddwl &ecirc;f ar fur yw
<PB N="10" REF="10">
hyn; Yn ein h&ocirc;ll Gynnullheidfa|oedd Cri&s;tianogol, pan y bo 'm ni wedi ymgyfarfod i Addoli a Gwa&s;|naethu Duw, b&ocirc;d gwneuthur yno b&ocirc;b peth yn y cyfryw f&ocirc;dd, ac y gallom ni ddychwelyd adref yn gallach ac yn well, nag y daethom yno; a'n Gwybodaeth o Dduw a Chr&icirc;&s;t wedi ei chwanegu, a'n Dy|muniadau wedi eu helaethu, a'n Cariad wedi ei ennyn, a'n Ff&ycirc;dd wedi ei chryfh&acirc;u, ac a ph&ocirc;b &ucirc;n o'n Rhinweddau da wedi eu gwneuthur yn fywiog; ac felly a'n h&ocirc;ll Enei|diau wedi myned yn ddifalchach, yn &s;ancteiddiach, ac yn debyccach i Dduw, nag yr oeddynt o'r blaen.</P>
<P>Wedi rhoi'r eglurdeb byr hyn i'r Geiriau, mi yn awr a'u <NOTE N="*" PLACE="marg">Neu a'u go&s;odaf adref.</NOTE> Cyfadda|&s;af hwynt at yr hyn &s;&ycirc;dd yn llaw gennym ni, ac a ddango&s;af f&ocirc;d y <NOTE N="&Verbar;" PLACE="marg">M&ocirc;dd arferol.</NOTE> Ffurf honno o Addoliad Crefy|ddol a <NOTE N="*" PLACE="marg">a ddy&s;gir, neu a ddango&s;ir.</NOTE> o&s;odir gan ein Heglwys ni, a &s;efydlir gan Gyfreithiau 'r Wl&acirc;d, ac am hynny a arferir bell|ach yn y lle hwn, yn cytt&ucirc;no 'n gymwys a'r Rheol hon a roes yr
<PB N="11" REF="10">
Apo&s;tol, &s;&ecirc;f b&ocirc;d <HI>p&ocirc;b peth a wneler ynddi er Adeiladaeth.</HI></P>
<P>Ond cyn <NOTE N="*" PLACE="marg">Profi, neu dda|ngos yn eglur.</NOTE> pryfio f&ocirc;d y Ffurf a o&s;odir gan ein Heglwys ni wrth ei phen ei h&ucirc;n yn cytt&ucirc;no a Rheol yr Apo&s;tol, y mae 'n angenrhaid pryfio yn gyntaf, f&ocirc;d Ffurf yn gyffredin|ol yn gwneuthur hynny. Canys os y Rheol hon nid yw yn cennadu <NOTE N="*" PLACE="marg">Arferu un m&ocirc;dd yn y b&ycirc;d o Ffurf yng wa&s;anaeth yr Eglwys</NOTE> ffurfio Gwa&s;anaeth &ocirc;ll; amho&s;&s;i|b'l yw, f&ocirc;d &ucirc;n Gwa&s;anaeth ffurfie|dig wrth ei ben ei h&ucirc;n yn cytt&ucirc;no a hi. Ond yn awr, f&ocirc;d y Rheol hon yn cennadu, &icirc;e, yn gofyn go&s;od rhyw Ffurf neu gilydd, &s;&ycirc;dd am|lwg wrth y Rheol ei h&ucirc;n. Canys yr Apo&s;tol &s;&ycirc;dd yma yn gorchym|myn i Eglwys <HI>Corinth,</HI> ac felly i E|glwys p&ocirc;b <NOTE N="*" PLACE="marg">Neu Da|laeth.</NOTE> Gwl&acirc;d arall, gyme|ryd gofal b&ocirc;d <HI>y cwbwl a wneler</HI> yn eu Cyfarfodydd Crefyddol hwy, er <HI>A|deiladaeth.</HI> Ond pa f&ocirc;dd y mae 'n bo&s;&s;ibl i Eglwys &ucirc;n-wl&acirc;d fynny gwneuthur felly, onis ge&s;yd hi ryw Ffurf bennodol ar lawr i roddi cyfarwyddid ynghylch hynny? Os gadael a wneyd i Weinidog b&ocirc;b
<PB N="12" REF="11">
Plw&ycirc;f <NOTE N="*" PLACE="marg">Ryddid.</NOTE> rydd-did i wneuthur a fyn|nai yn ei Gynnulleidfa ei h&ucirc;n; os rhai a fyddent y&s;gatfydd mor gall a synhwyrol a chanlyn y Rheol hon cy&s;tal ac y medrent; er hynny wrth y&s;tyried llygredigaeth Natur d&ycirc;n, y mae 'n enbyd iawn y byddai eraill nas gwelent felly. O'r lleiaf, nis gallai 'r Eglwys f&ocirc;d yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Yn ddi|ogel.</NOTE> ddibry|der y gwnae pawb felly; ac am hyn|ny, nis <NOTE N="*" PLACE="marg">Dichyn.</NOTE> dychon hi lai na b&ocirc;d yn rhwym i fyfyrio a <NOTE N="*" PLACE="marg">Neu, o|&s;od.</NOTE> phwyntio rhyw Ffurf iw harfer yn ei h&ocirc;ll Gynnull|heidfaoedd, o'r cyfryw ddull ac a a|llow neuthur yn ddilys ac yn ddiogel ganddi f&ocirc;d y Rheol yma a roes yr A|po&s;tol, yn cael ei chanlyn ym h&ocirc;b lle, fel y gweddai iddi. Ac er bw|rw o honom yr hyn nis gellir byth ei ddi&s;gwil, f&ocirc;d yr h&ocirc;ll Weinidogion, ym h&ocirc;b <NOTE N="*" PLACE="marg">Neu ym h&ocirc;b Ardal.</NOTE> Talaith cyn galled, ac mor ddaionus ac a dylent f&ocirc;d; er hyn|ny, nis gallir tybied f&ocirc;d p&ocirc;b &ucirc;n o honynt (wrth ei ben ei h&ucirc;n) yn de|all pa b&ecirc;th &s;&ycirc;dd er Adeiladaeth i'r Bobol, yn gy&s;tal a phan y byddont hwy bawb yng h&ycirc;d. O herwydd pa
<PB N="13" REF="11">
ham, y mae 'n rhaid cyfaddef, mai 'r ffordd ddiogelaf i fynnu canlyn y Rheol hon, yw, b&ocirc;d i Lywodrae|thwyr p&ocirc;b Eglwys, a'r h&ocirc;ll Eglwys|wyr, gyfarfod yng h&ycirc;d trwy y rhai a ddewi&s;ont i &s;efyll tro&s;tynt, mewn Cymanfa, neu Gynnullheidfa Eglwys|ig; ac yno, ar &ocirc;l ymgynghori yn bwyllig a'u gilydd, gytt&ucirc;no ar ryw ddull o Ffurf a dybiont hwy yn eu Synwyr a'u Cydwybodau ei b&ocirc;d yn &ocirc;l y Rheol hon; yr hon y mae 'r A|po&s;tol yma yn ei go&s;od i lawr o'u blaen hwy.</P>
<P>Ac heblaw hyn, b&ocirc;d go&s;od i lawr Ffurf yn gyffredin yn well er <HI>Adeila|daeth,</HI> na gadael p&ocirc;b &ucirc;n i wneuthur yr hyn a fo da yn ei olwg ei h&ucirc;n, y mae gennym <NOTE N="*" PLACE="marg">Neu gyttunol.</NOTE> gyd&s;ain Dy&s;tiolaeth, Brawf, ac ymarfer, yr h&ocirc;ll E|glwys Gyffredinol. Canys nis dar|fu i ni erioed na darllain, na chly|wed &s;&ocirc;n am &ucirc;n Eglwys yn y B&ycirc;d, o ddyddiau 'r Apo&s;tolion h&ycirc;d yn hyn, nas cymerodd y ffordd honno. Er nad oedd p&ocirc;b Eglwys yn arfer <NOTE N="*" PLACE="marg">Yr &ucirc;n &ucirc;n.</NOTE> yr &ucirc;n, er hynny p&ocirc;b Eglwys a arferai
<PB N="14" REF="12">
ryw Ffurf, neu gilydd. Ac am hyn|ny, b&ocirc;d i &ucirc;n-dyn ddwedyd nad yw yn gyfreithlon, neu yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Neu yn lle&s;iol.</NOTE> fuddi|ol, neu mor Adeiladus arfer Ffurf o Weddi wrth Addoli Duw ar gy|hoedd, ydyw dwedyd yn er|byn Barn a Meddwl h&ocirc;ll Gr&ecirc;d. bw|rw yn euog yr Eglwys L&acirc;n Gatho|lic, a'i wneuthur ei h&ucirc;n yn gallach na'r h&ocirc;ll Gri&s;tianogion a fu erioed o'i flaen ef. A hynny (beth byn|nag a dybier am dano yn awr) a gyfrifid b&ocirc;b am&s;er gynt, yn &ucirc;n o'r beiau gwaethaf, a'r Ffolineb mwy|af ar a allai d&ycirc;n f&ocirc;d yn euog o ho|now. Je, a mwy na hynny hefyd; canys hyn ydyw i dd&ycirc;n, nid yn u|nig wneuthur ei h&ucirc;n yn gallach na'r h&ocirc;ll Gri&s;tianogion, ond hefyd yn ga|llach na Chr&icirc;&s;t ei h&ucirc;n. Canys y mae 'n amho&s;&s;ibl go&s;od i lawr Ffurf o Weddi mewn geiriau eglurach ac amlygcach, nag y gwnaeth &ecirc;f, lle y mae &ecirc;f yn dwedyd, <HI>Pan Weddi|och,</HI> <NOTE N="*" PLACE="marg">Dywe|dwch.</NOTE> <HI>dwedwch, Ein T&acirc;d yr hwn wyt yn y Nefoedd,</HI> &amp;c. Luc 11. 2. Ac yr 'wyf yn gobeithio nad oes
<PB N="15" REF="12">
yma &ucirc;n yn bre&s;ennol, nas cyfaddefo f&ocirc;d Cr&icirc;&s;t, gan yr hwn yn unig a gallwn ni gael ein Hadeiladu, yn gwybod yn well pa b&ecirc;th &s;&ycirc;dd, a pha b&ecirc;th nid ydyw er Adeiladaeth i ni, na nyni, ac na 'r h&ocirc;ll ddynion yn y B&ycirc;d heblaw. Ac am hynny, gan weled iddo &ecirc;f, nid yn unig wneu-thur Ffurf o Weddi iw harfer gan ei Ddy&s;gyblion, ond hefyd roi Gor|chymmyn cro&ycirc;w iddynt ei harfer hi; Nyni y rhai ydym yn proffe&s;&s;u ein hunain yn Ddy&s;gyblion iddo, a ddylem orphwys a'n Meddyliau wedi eu cwbwl fodloni, f&ograve;d arfer Ffurf o Weddi, nid yn unig yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Gyfreith lawn.</NOTE> gyfreithlon, ond hefyd yn well o lawer er Adeiladaeth i ni, nag y mae 'n bo&s;fibl i &ucirc;n ffordd arall ar weddio f&ocirc;d.</P>
<P>Yr &ucirc;n p&ecirc;th a ellir ei bryfio hefyd oddiwrth Natur y p&ecirc;th ei h&ucirc;n, trwy 'r f&acirc;th Re&s;ymmau ac &s;&ycirc;dd, nid yn unig yn dangos mai felly y mae 'n b&ocirc;d, ond hefyd yn dangos pa f&ocirc;dd y mae 'n dyfod i f&ocirc;d felly. Canys yn gyntaf, er caffael y cyf|ryw
<PB N="16" REF="13">
Adeiladaeth ac a'n gwnelo ni yn well ac yn Sancteiddiach, pa br&ycirc;d bynnag y cyfarfyddom yng h&ycirc;d ar achos Crefyddol, y mae 'n angenrhaid i'r &ucirc;n pethau daionus, Sanctaidd, gael yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Wa&s;tad.</NOTE> oe&s;tad eu dirio arnom ni, a'u c&ucirc;ro yn ein pennau ni, ar &ocirc;l yr &ucirc;n a'r &ucirc;nrhyw ddull. Canys nis gallwn ni bawb lai na deall wrth ein prawf ein hu|nain, mor anhawdd ydyw gwneu|thur i &ucirc;n p&ecirc;th ar a fo gw&icirc;r ddaio|nus lynu, nag wrythym ein hunain, nag wrth eraill; ac mai <NOTE N="*" PLACE="marg">anammal jawn, neu anfyn&ycirc;ch.</NOTE> weithiau jawn, os &ucirc;n am&s;er, y mae hynny yn b&ocirc;d, <NOTE N="*" PLACE="marg">Neu, heb ei fy|nych ail|adroedd.</NOTE> ond pan fynych rebyccer, (neu rybuddier) ni yn ei gylch ef. Y pethau daionus nas clywom ni ond &ucirc;nwaith, neu yn anfynych, a allant, y&s;gatfydd, ar ein gwaith ni yn eu clywed hwy; nofio tros dr&ocirc; y ein Ymhennyddiau ni; er hynny wei|thiau jawn y maent yn &s;uddo cyn ddyfned i'n Calonnau ni, ac i gy|ffr&ocirc;i a llywodraethu 'r Anw&ycirc;dau, megis y mae 'n angenrhaid iddynt wneuthur cyn y caffom ein Hadeila|du
<PB N="17" REF="13">
trwyddynt. Lle mewn Ffurf o|&s;odedig o Wa&s;anaeth Cyhoeddus, wedi ei gwneuthur yn gymmwys, yr &ycirc;m ni yn oe&s;tadol yn cael ein <NOTE N="*" PLACE="marg">Dwyn ar g&ocirc;f am b&ocirc;b p&ecirc;th.</NOTE> go&s;od mewn c&ocirc;f o b&ocirc;b p&ecirc;th angen|rhaid i ni ei w&ycirc;bod, neu ei wneu|thur; a hynny hefyd b&ocirc;b tr&ocirc; yn yr &ucirc;n geiriau, ac yn yr &ucirc;n Yma|droddion; y rhai wrth eu manwl|arfer a <NOTE N="*" PLACE="marg">A argr&acirc;|phant.</NOTE> graffant y pethau [daionus] hynny eu hunian mor ddi-y&s;gog yn ein Meddyliau ni, na b&ycirc;dd hawdd eu dil&ecirc;u, na 'u &s;ymmyd hwynt ymmaith; ond gwnelom a allom, hwy a fyddant yn oe&s;tad yn cyfarfod &acirc; ni ar b&ocirc;b achos: A hyn nis dychon lai na b&ocirc;d er mawr Adei|ladaeth Cri&s;tianogol i ni.</P>
<P>Ac ymhellach, yr hyn a fo 'n dda i fywioghau ein Eneidiau, ac i <NOTE N="*" PLACE="marg">Neu, i gyfodi ein Hanwydau</NOTE> chwanegu ein &s;erch yn ein Gwe|ddiau Cyhoeddus, hynny &s;&ycirc;dd raid cyfaddef eif&ocirc;d yn dda iawn i'n Ha|deuladu ni. Ond amlwg yw, f&ocirc;d Ffurf o&s;odedig o Weddi yn Gym|morth mawr tros ben i ni i'r <NOTE N="*" PLACE="marg">Neu, i'r p&ecirc;rwyl.</NOTE> pwr|pas hwnnw. Canys os clywed &ucirc;n
<PB N="18" REF="14">
arall yn Gweddio y byddaf i, ac heb w&ycirc;bod ymlaenllaw, pa b&ecirc;th y mae &ecirc;f ar feder ei ddwedyd, fe or|fydd arnaf, yn gyntaf, <NOTE N="*" PLACE="marg">Ym|wrando.</NOTE> wrando pa b&ecirc;th a ddywaid &ecirc;f ne&s;af; yno y mae 'n rhaid i mi y&s;tyried b&ecirc;th a wn&acirc; yr hyn a ddywaid &ecirc;f ai b&ocirc;d yn gytt&ucirc;n ag Athrawiaeth iachus; a ph&ecirc;th a wn&acirc; ai b&ocirc;d yn addas &acirc;c yn gyfreithlon i mi gytt&ucirc;no ag &ecirc;f yn yr Erfynniau y mae &ecirc;f yn eu gwneuthur <NOTE N="*" PLACE="marg">Neu, at.</NOTE> ar Dduw: Os t&ycirc;biaf i f&ocirc;d, yno y mae 'n rhaid i mi wneuthur felly: Ond c&ycirc;n y gallwyf ddarfod &acirc; hyn, y mae &ecirc;f wedi myned ymlaen at ryw b&ecirc;th arall. Ac yn y m&ocirc;dd hyn, y mae 'n anhawdd iawn, o|nid yw, heb Ryfeddod, yn amho&s;|&s;ib'l i mi g&ycirc;d-weddio ag &ecirc;f o h&ycirc;d mor drefnus ac y dylwn i. Ond mewn Ffurf o&s;odedig o Weddi, yr h&ocirc;ll drafael hyn a <NOTE N="*" PLACE="marg">Neu, a rag-achu|bir.</NOTE> rag-rwy&s;trir: Canys lle y mae y Weddi ffurfiol yn oe&s;tad yn fy meddwl i, a min|nau yn gwbwl-gydnabyddus a hi, ac yn fodlon iawn i b&ocirc;b p&ecirc;th &s;&ycirc;dd ynddi, ni b&ycirc;dd gennif ddim arall
<PB N="19" REF="14">
iw wneuthur tra bo 'r geiriau yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Swnnio.</NOTE> &s;einio yn fyng Lhu&s;tiau, ond cy|ffr&ocirc;i fyng Halon a'm Serch i f&ocirc;d yn gyfryw ac a weddai iddynt; chwa|negu fy Awyddfryd am y pethau daionus a weddier am danynt; go|&s;od fy h&ocirc;ll feddwl yn gr&acirc;ff ar Dduw tra byddwyf yn i foliannu &ecirc;f; ac felly rhoddi ar waith, bywiogh&acirc;u, a derchafu fy h&ocirc;ll Enaid wrth wneu|thur fyng Weddiau arno &ecirc;f. Nid oes &ucirc;n-d&ycirc;n ac a ymarferodd ei h&ucirc;n &acirc; Ffurf o&s;odedig tros ddim en|nyd o am&s;er, nas dychon yn hawdd gaffael hyn yn w&icirc;r wrth ei brawf ei h&ucirc;n, ac yn ganlynol, f&ocirc;d y ffordd hon <NOTE N="*" PLACE="marg">O we|ddio.</NOTE> ar Weddio yn rhagor-gym|morth i ni, nag a allant hwy ddy|chymmig, y rhai ni wnaethant erioed brofiad o honi.</P>
<P>At hyn y gellir chwanegu 'n rha|gor, mai os gwrando &ucirc;n arall a wn|awn ni yn gweddio Gweddi a wne|lo &ecirc;f y pr&ycirc;d hynny o'i ben ei h&ucirc;n, fe f&ycirc;dd ein Meddyliau ni wedi eu cau i fynu yn hollawl, a'u cyfyngu o fewn ei eiriau a'i ymadroddion,
<PB N="20" REF="15">
o fewn ei <NOTE N="*" PLACE="marg">Ddei&s;y|fiadau.</NOTE> Eirchion a'u Erfynniau &ecirc;f, byd y rheini y p&ecirc;th y fynnont; ac felly gwnawn ein goreu, ei We|ddi ef yn unig y byddwn yn ei gweddio. Lle pan y bo 'm ni yn gweddio yn &ocirc;l y Ffurf a o&s;odwyd i ni gan yr Eglwys, yr &ycirc;m ni 'n gwe|ddio Gweddiau 'r h&ocirc;ll Eglwys hon|no, y byddwn ni yn b&ycirc;w ynddi; Gweddiau &s;&ycirc;dd gyffredin i'r Offeiri|da ac i'r Bobol, i ni 'n hunain, ac i Aelodau'r &ucirc;n Eglwys; <NOTE N="*" PLACE="marg">Ac &s;e|lly y mae gen|nym.</NOTE> h&ycirc;d onid oes gennym b&ocirc;b Enaid duwiol a defo&s;i|onol a'r &s;&ycirc;dd oddimewniddiync&ycirc;d|redeg, ac yn c&ycirc;d-weddio &acirc; ni yn|ddynt hwy. Ahyn yn ddiau ni ddy|chon lai na gweithio mwy Adeila|d&acirc;eth, nid yn unig i ni 'n hunain yn nailltuol, ond hefyd i'r h&ocirc;ll Eglwys yn gyffredinol, nag y dychon &ucirc;n We|ddi a wneloD&ycirc;n wrth ei ben ei h&ucirc;n.</P>
<P>Yn ddiweddaf, fel y caffom ein Hadeiladu wrth ein Defo&s;ionau Cy|hoeddus, megis ac y mae'n angen|rhaid i ni wybod ymlaenllaw pa b&ecirc;th yr ydym ar feder Gweddio am dano, &s;elly gwedi ein Gweddi|au,
<PB N="21" REF="15">
y mae 'n angenrhaid i ni yn &ocirc;l|llaw wybod pa b&ecirc;th y ddarfu i ni ei ofyn. Canys bwrw yr ydwyf, y cynniadh&ecirc;wch chwi hyn bawb; f&ocirc;d yr h&ocirc;ll Ddaioni a'r Lle&s;h&acirc;d yr &ycirc;m ni yn ei gael oddiwrth ein Gwe|ddiau, yn &s;efyll yn ddi&s;gwiliadwy ar waith Duw yn ra&s;ol yn eu gw|rando a'u hatteb hwy, heb yr hyn, hwy a &acirc;nt i g&icirc;d yn ddiddim. Ond dau b&ecirc;th a ofynnir i ni eu gwneu|thur er caffael atteb i'n Gweddiau: Yn gyntaf, Gofyn o honom yn daer <NOTE N="*" PLACE="marg">Ac mewn purdeb.</NOTE> a diffuant y cyfryw bethau daionus ar ddwylo Duw; ac i hyn|ny y mae Ffurf o&s;odedig o Weddi (fel y dango&s;ais) yn dda rhagorol. Ac yno yn ail, &s;e ofynnir i n&icirc; ym|ddiried a di&s;gwyl ar Dduw am i|ddo eu <NOTE N="*" PLACE="marg">Canniad|h&acirc;u.</NOTE> cynniadh&acirc;u hwynt i ni, yn &ocirc;l yr Addewidion a roes &ecirc;f i ni yng Rh&icirc;&s;t Ie&s;u ein Harglwydd. Ac yr ydwyf yn credu 'n hollawl mai &ucirc;n achos mawr pa ham y mae Dynion cyn fynyched yn Gweddio 'n ofer, yw, ei&s;iau cymeryd y ffordd hon; ond pan ddarfyddo eu Gweddiau,
<PB N="22" REF="16">
fe ddarfu iddynt &acirc; hwy, ac nid ydynt ymhellach yn ymorawl yn eu cylch hwy, mwy na phe bua&s;ent heb we|ddio &ocirc;ll. Ond pa f&ocirc;dd y gallwn ddi&s;|gwil i Dduw atteb ein Gweddiau ni, pan nad &ycirc;m ni'n hunain yn dal &s;ulw b&ecirc;th a wnelo &ecirc;f a'u hatteb hwy, ai peidio? Nagyn credu, nag yn ym|ddiried ynddo am hynny? Canys yn ddiammeu, megis ac y mae Ymddi|ried ar Dduw yn &ucirc;n o'r Gweithre|doedd pennaf mewn Crefydd ar a a|llwn ni eu cyflawni; felly hynny yw'r p&ecirc;th &s;&ycirc;dd yn rhoddi bywio|grwydd ac egni, grym a rhinwedd yn ein Gweddiau ni, heb yr hyn, nid oes gennym Sail yn y b&ycirc;d i ddi&s;gwil iddynt gael eu hatteb. Canys gan f&ocirc;d Duw wedi addaw atteb ein Gweddiau ni, oddieithyr i ni ymddiried arno am gyflawni ei Addewidion hynny, yr &ycirc;m ni yn colli eu ll&ecirc;s hwy, ac, yn ganly|nol, ein Gweddiau hefyd. Ac am hynny, os b&ycirc;th y chwenychem i|ddo &ecirc;f roddi i ni yr hyn a weddi|om am dano, wedi i ni <HI>gyfeirio yn Gweddiau atto,</HI> y mae'n rhaid i ni
<PB N="23" REF="16">
yn oe&s;tad <HI>edrych i fynu;</HI> P&s;alm 5. 3. gan ddi&s;gwil a gobeithio am ddy|chweliad o honynt.</P>
<P>Yn awr megis ac y mae y p&ecirc;th hyn yn b&ecirc;th o fwy cyfrif, felly y mae Ffurf o&s;odedig o Weddi yn fwy cymmorth i ni ynddo, nag a tybir yn gyffredin. Canis os gw|rando a wnawn ni &ucirc;n yn dwedyd Gweddi <NOTE N="*" PLACE="marg">Hynny yw, heb ei myfyrio ymlaen|llaw.</NOTE> ddi-fyfyr, nas dweda&s;ai &ecirc;f, ac nas clyw&s;em ninnau erioed o'r blaen, na phyth drachefen, o|did iddo &ecirc;f ei h&ucirc;n allel cofio y ddeg|fed ran o'r hyn a ddwedodd &ecirc;f; ac onid llai o lawer y gallwn ni, oeddym yn gwrando, wneuthur hyn|ny? Ac os nyni nis gallwn mewn m&ocirc;dd yn y b&ycirc;d gofio b&ecirc;th a we|ddia&s;om am dano, pa f&ocirc;dd y mae 'n bo&s;&s;ib'l i ni ei ddi&s;gwyl &ecirc;f ar ddwylo Duw? Neu roi'n goglyd arno am dano? Ond yn awr y mae 'n gwbwl-amgenach, pan y b'om ni yn arfer Ffurf o&s;odedig o We|ddi: Canys y m&ocirc;dd hynny we|di i ni weddio, ni a allwn ddyfod a ni'n hunain i g&ocirc;f, ni a allwn edrych
<PB N="24" REF="17">
tros yn Gweddiau drachefen, naill ai yn y Llyfer, neu yn ein Me|ddwll, lle y maent yn argraphedig; ni a allwn y&s;tyried yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Neu, b&ocirc;b &ucirc;n wrth ei ben.</NOTE> wahan|rhedol pa bethau a ofynna&s;om ar ddwylo Duw, ac felly ymarfer ein Ff&ycirc;dd a'n Hymddiried ynddo &ecirc;f am ganniadhau i ni b&ocirc;b Arch ar a wnaethom arno &ecirc;f, yn &ocirc;l yr Adde|widion a wnaeth &ecirc;f i ni i'r <NOTE N="*" PLACE="marg">Neu, i'r perwyl hwnnw.</NOTE> pwrpas hwnnw. Ac megis mai hon yw'r ffordd &s;iccraf i gaffael yr hyn a we|ddiom am dano, felly nis dychon hi lai na b&ocirc;d y ffordd oreu i we|ddio er <HI>Adeiladaeth,</HI> ac &s;&ycirc;dd bo&s;&s;ib'l i ni ei harfer.</P>
<P>Wedi iawn-holi y pethau ymma, mi edrychaf bellach ar hyn megis p&ecirc;th cyfaddefol, f&ocirc;d arfer Ffurf yn gyffredin, wrth Addoli Duw ar Gyhoedd, yn gytt&ucirc;n a'r Rheol ym|ma a roes yr Apo&s;tol, <HI>Gwneler p&ocirc;b peth er Adeiladaeth.</HI> Ac felly mi &acirc;f ymlaen i ddangos f&ocirc;d y Ffurf hon|no yn nailltuol, a <NOTE N="*" PLACE="marg">Neu, a <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">odwyd.</NOTE> bwyntiwyd gan ein Heglwys ni iw harfer ar y cyfryw acho&s;ion, felly hefyd. I'r
<PB N="25" REF="17">
diben hynny, nid rhaid i mi holi'n nailltuol p&ocirc;b Gair, Ymadrodd, a dull o Ddewediad a'r &s;&ycirc;dd yn <HI>Ffurf y Gweddiau Cyffredin;</HI> a llai o lawer &s;&ycirc;dd raid i mi &s;efyll o'i blaen hi, a'i hymddiffin hi yn erbyn p&ocirc;b Amheuaeth bychan a ddychon dyn ion anwybodus neu falei&s;us roddi yn ei herbyn hi Canys ni bu h&ycirc;d yn hyn, ac ni b&ycirc;dd b&ycirc;th, ddim wedi ei ddwedyd, neu ei &s;crifennu, nas gellir dwedyd neu &s;crifennu rhyw b&ecirc;th, cam neu gymmwys, yn ei erbyn &ecirc;f. Ond fyng orchwyl i a f&ycirc;dd, pryfio f&ocirc;d y Ffurf o Wa&s;a|naeth Duw a gynhwy&s;ir yn <HI>Llyfer y Gweddiau Cyffredin,</HI> ac a arferir yn awr yn <HI>Eglwys Loeger</HI> yn c&ycirc;d-weithio cymmaint tuag at <HI>Adeiladu</HI> y Sawl a'i harferont hi, a'i b&ocirc;d hi yn cytt&ucirc;no 'n gywir a'r Rheol y mae 'r Apo&s;tol ymma yn ei go&s;od ar yr achos hynny. A hyn a ddango|&s;af yn eglur wrth bedair o Benno|dau; 1. <HI>VVrth ei Hiaith.</HI> 2. <HI>VVrth ei Defnydd, neu ei Sylwedd hi.</HI> 3. <HI>VVrth y Llwybreiddrwydd, neu'r Drefn</HI>
<PB N="26" REF="18">
<HI>a gynhelir ynddi.</HI> Ac yn bedwa|redd. <HI>VVrth y Dull ar ei chyflawni hi.</HI> Canys os ydyw hi 'n <HI>Adeiladu</HI> o ran p&ocirc;b &ucirc;n o'r pethau hyn, nid oes lle lai na chyfaddefir ei b&ocirc;d hi yn gwneuthur felly trwyddi &ocirc;ll, gan nad oes ynddi ddim nas gellir ei ddwyn adref at &ucirc;n neu gilydd o'r Pennodau hyn.</P>
<P>Yn gyntaf ynteu am <HI>yr Iaith,</HI> chwi a wyddoch bawb f&ocirc;d yr h&ocirc;ll Wa&s;anaeth yn cael ei gyflawni yn <HI>[Gymraeg,]</HI> yr Iaith a arferir am|laf ymlh&icirc;th <NOTE N="*" PLACE="marg">Pobol Gyffredin Cymru.</NOTE> Gwerin y Dywy&s;o|gaeth ymma, yr hon y mae p&ocirc;b &ucirc;n gan mwyaf yn ei deall, ac fe|lly yn gallu cael ei <HI>Adeiladu</HI> trwy|ddi. A hyn yn w&icirc;r ydyw Sail a Syl|faen yr h&ocirc;ll Le&s;h&acirc;d &s;&ycirc;dd bo&s;&s;ib'l i ni ei dderbyn oddiwrth ein Gwe|ddiau Cyhoeddus. Ac am hynny, yn Eglwys <HI>Rhufain</HI> y go&s;odir ana|llu ar y Cyffredin-Bobol i gael eu <HI>Hadeiladu</HI> wrth Weddiau'r Eglwys, gan mai yn Lladin i g&ycirc;d y gwneir hwy; Iaith nad ydynt hwy yn de|all 'mo honi. Yn gymmaint a phan
<PB N="27" REF="18">
ymgyfarfyddont hwy i Addoli Duw, weithiau iawn y mae &ucirc;n yn y Gyn|nullheidfa yn gwybod pa b&ecirc;th a ddwedir yno, ond yr Offeiriad, yr hwn &s;y 'n darllain; ac yn fynych iawn, nis gwyr hwnnw chwaith. Ac yn y m&ocirc;dd hyn, nid oes mewn gwirionedd 'mo 'r f&acirc;th b&ecirc;th a <HI>Gwe|ddiau Cyffredin</HI> yn eu pl&icirc;th hwynt. Ac nid yw bo&s;&s;ib'l chwaith i'r Cy|ffredin-Bobol gael eu Hadeiladu trwy yr hyn a ddwedir, neu a wneir yno, oddiethyr i hynny eu dwyn hwynt &ucirc;nwaith i ganfod y Cam anferthol y mae eu Heglwys yn ei wneuthur iddynt, wrth orchym|myn cyflawni ei h&ocirc;ll Wa&s;anaeth Cy|hoeddus mewn Iaith nas deallir, yn gwbwl-wrthyneb, nid yn unig i'r Rheol yn fy Nhec&s;t i, ond hefyd i h&ocirc;ll Amcan y Bennod hon.</P>
<P>Ond Cl&ocirc;d i Dduw am hynny, nid fell&ycirc; y mae g&ycirc;d &acirc; ni: <HI>Gwe|ddiau gw&icirc;r-gyffredin</HI> yw'n Gweddi|au ni: Canys hwy a Scrifenwyd, ac a ddarllennir mewn Iaith a'r &s;&ycirc;dd Gyffredin i'r h&ocirc;ll Gynnullheidfa|oedd
<PB N="28" REF="19">
P&ucirc;r-Gymryig trwy'r Dywy&s;|ogaeth hon, aci b&ocirc;b D&ycirc;n [o Gym|ro] ym h&ocirc;b cyfryw Gynnullheidfa; Hyd oni ddichon <NOTE N="*" PLACE="marg">Y Cym|ru i gid.</NOTE> h&ocirc;ll Bobol ein Gwl&acirc;d ni, o ba r&acirc;dd neu gyflwr bynnag y byddont, gyttuno yng h&ycirc;d i arfer p&ocirc;b p&ecirc;th &s;ydd ynddynt, ac felly g&ycirc;d &acirc; 'u gilydd gael eu Hadeiladu trwyddynt. Yn enwe|dig gan eu b&ocirc;d hwy i g&ycirc;d, nid yn unig yn Gymraeg, ond hefyd yn Gymraeg loyw, arferedig, y f&acirc;th ac yr &ycirc;m ni yn ei chwedleua y naill wrth y llall yn ein Siarad cy|ffredin. Yr 'wyf yn bwrw nad oes &ucirc;n gair h&ecirc;n anarferol; nad oes &ucirc;n Ymadrodd caled, dieithr ynddynt; ond b&ocirc;d p&ocirc;b p&ecirc;th a draethir cyn oleued ac amlycced ac y dychon geiriau wneuthur hynny: Hyd o|ni ddichon y D&ycirc;n gwaelaf yn y Gynnullheidfa, a ddeallo <HI>(Gym|raeg)</HI> Iaith ei Fam, gael eu Adei|ladu trwyddynt, yn gy&s;tal a'r Schol|haig mwyaf.</P>
<P>Ond yr hyn &s;&ycirc;dd bennaf iw y|&s;tyried yng hylch Iaith <HI>Ffurf y Gwe|ddiau</HI>
<PB N="29" REF="19">
<HI>Cyffredin,</HI> yw, ei b&ocirc;d hi, nid yn unig yn <HI>Gyffredin,</HI> ond yn <HI>Addas</HI> hefyd. Er nad yw y geiriau a ar|ferir yno i g&ycirc;d ond geiriau <HI>Cyffre|din,</HI> er hynny hwy a arferir yn y cyfryw y&s;tyr yn gymmwys, ac a amcanir ynddynt. Fe ddychon hyn, yr 'wyf yn cyfaddef, ymdda|ngos fel pe ni bae ond p&ecirc;th bychan ar yr olwg gyntaf arno; er hyn|ny y mae yn f&acirc;th b&ecirc;th, ac y ga|llwn ni hebddo gael ein di&s;odlu gan yr hyn a amcane&s;id i'n Hadeiladu ni. Canys Anghyfadda&s;rwydd Ym|adrodd mewn pethau Crefydd a fu achos o'r h&ocirc;ll, neu o'r rhan fwyaf o'r Ymwahaniadau, Camgymeria|dau, a'r Camgrefyddau a fu erioed yn blino 'r Eglwys hon, neu &ucirc;n a|rall, fel y gellid dangos yn eglur ddigon. Am yr achos hyn y rhoes yr Apo&s;tol i <HI>Dimothi Ffurf o Yma|droddion iachus,</HI> ac a orchmynnodd yn gaeth iddo nad ymadawai a hi; <HI>Bydded gennyt</HI> (eb efe) <HI>Ffurf yr Ymadroddion iachus, y rhai a gly|wai&s;t gennif i.</HI> 2 Tim. 1. 13. Canys
<PB N="30" REF="20">
gw&ycirc;bod yr oedd &ecirc;f, mai oni by|ddai 'r geiriau, ym ha rai yr arferai &ecirc;f draethu Gwirioneddau Duw yn iachus ac yn addas, y by ddai yn amho&s;&s;ib'l iw <NOTE N="*" PLACE="marg">Wybo|daeth.</NOTE> Wybyddiaeth a'i Farn &ecirc;f am y pethau eu hunain f&ocirc;d felly. Ac yn ddiau os erioed y bu <HI>Ffurf o Ymadroddion iachus</HI> wedi ei gwneuthur gan Ddynion, er am&s;er yr Apo&s;tolion, y mae ein <HI>Gweddiau Cyffredin</HI> ni yn haeddu yn dda yr enw hwnnw. Canys y maent i g&ycirc;d wedi 'u gwneuthur i fy|nu o Eiriau mor addas a chym|mwys, mor lle&s;iol ac iachus; ac os daliwn ein cr&acirc;ff ar y rheini, nid rhaid i ni ofni cwympo, nag i Gam|gr&ecirc;d, nag i Ymwahaniad. Canys hwynt hwy o'u dwys y&s;tyried a ddygant ar g&ocirc;f i'n Meddyliau ni w&icirc;r a chywir ddealltwriaeth o h&ocirc;ll Bynciau ein Crefydd <HI>Gri&s;tianogol;</HI> ac felly hwy nid yn unig a'n gw&acirc;nt ni yn Uniawn-gr&ecirc;d, ond hefyd a'n Hadeiladant ni i fynu yn gry&s;ion, ac yn gedyrn yn ein Sancteiddiaf Ef&ycirc;dd. Gan hynny, wrth y&s;tyried
<PB N="31" REF="20">
mor blaen ac eglur, mor iachus a chyfaddas yw 'r Ymadrodd a arfe|rir ynddynt, y lleiaf ar a ellir ei ddwedyd am y <HI>Gweddiau Cyffre|din,</HI> yw, f&ocirc;d y cwbwl ynddynt wedi ei draethu yn y cyfryw ei|riau ac &s;&ycirc;dd gymhwy&s;af i <HI>Adeiladu</HI> pawb a'u harferont hwy.</P>
<P>Ac megis ac y mae y geiriau yn <HI>Ffurf y Gweddiau Cyffredin</HI> yn A|deiladu cymmaint ac y dychon gei|riau; felly yn yr ail lle, y mae 'r <HI>Defnydd,</HI> neu'r p&ecirc;th a draethir yn y Geiriau hynny. Canys nid oes dim yn y Ffurf honno, ond &s;&ycirc;dd angenrhaid er Adeiladaeth; a 'r cwbwl ar y &s;&ycirc;dd, neu a ddychon f&ocirc;d er Adeiladaeth, &s;&ycirc;dd yn eglur yn|ddi. Yn gyntaf yr 'wyf yn dwe|dyd nad oes dim yn ein Gwa&s;anaeth ni, ond &s;&ycirc;dd angenrhaid er Adei|ladaeth. Nid oes ynddo 'mo 'r <HI>Chwedlau a'r Achau anorphen, y rhai</HI> (fel y dywaid yr Apo&s;tol) <HI>&s;y'n pe|ri cwe&s;tiwnau, yn hytrach nag Adei|ladaeth dduwiol, yn hon &s;ydd trwy Ffydd,</HI> 1 Tim. 1. 4. Nid oes ynddo
<PB N="32" REF="21">
<NOTE N="*" PLACE="marg">&ucirc;n.</NOTE> n&ecirc;b o'r gw&acirc;g-ymddadleuon, na 'r Ymry&s;onnau diffrwyth a gyfodwyd yn ddiweddar yn yr Eglwys er ei mawr Aflonyddwch, yn hytrach na 'i Hadeiladaeth. Nid oes ynddo ddim o'r Piniwnau Newyddion, ddim o'r Ddy&s;geidiaeth w&acirc;g, ddi|arfer &s;y 'n gwa&s;naethu yn unig i og|lei&s;io Clu&s;tiau Dynion, neu i f&ocirc;dd|h&acirc;u ei Ffan&s;i hwy; ac felly i droi eu Meddyliau nhw' oddiwrth yr hyn a fo 'n llaw ganddynt. Edry|chwch &ecirc;f i g&ycirc;d tro&s;to yn ddi-rag|farn, ac yn ddi-duedd; y&s;tyriwch o ddifrif b&ocirc;b p&ecirc;th oddimewn iddo, ac ni chyfarfyddwch &acirc; dim a haerer, ond a fo gytt&ucirc;nol a Gair Duw; nag &acirc; dim a weddier am dano, ond a fo 'n &ocirc;l ei Addewid &ecirc;f; nag &acirc; dim a ofynner megis dyled&s;wydd, ond a fo 'n c&ycirc;d-gordio &acirc;'i Orchmyn|nion &ecirc;f; nag &acirc; dim yn ei ddwe dyd, neu yn ei wneuthur, ond a fo pwyllig a phry&s;ur, parchedig a phwysfawr; dim ond a weddai i Addolaid ein Creawdwr Mawr H&ocirc;llalluog: Ac am hynny, nid oes
<PB N="33" REF="21">
ynddo ddim nas gallwn gael ein <HI>Ha|deiladu</HI> trwyddo, ryw ffordd neu gilydd.</P>
<P>Ac megis nad oes ynddo ddim ond y &s;&ycirc;dd Adeiladus, felly p&ocirc;b p&ecirc;th a'r &s;&ycirc;dd, neu a ddychon f&ocirc;d yn Adeiladus &s;&ycirc;dd ynddo &ecirc;f. Ca|nys nid oes dim yn angenrhaid i'n <HI>Hadeiladu</HI> a'n gwneuthur yn Gri&s;ti|anogion dwys a pherffaith, ond yr hyn a fo 'n angenrhaid naill ai iw <HI>Gredu,</HI> neu iw <HI>wneuthur,</HI> neu iw <HI>Gaffael</HI> gennym. Ond nid oes dim a'r &s;&ycirc;dd angenrhaid iw <HI>Wybod,</HI> neu 'iw <HI>Gredu,</HI> nas dy&s;gir i ni; dim angenrhaid iw <HI>Wneuthur,</HI> nas gorch|mynnir i ni; dim angenrhaid iw <HI>Gaffael,</HI> nad ydym yn Gweddio am dano, yn ein Ffurf Gyhoeddus o Wa&s;anaeth Duw.</P>
<P>Canys yn gyntaf, am y pethau angenrhaid i ni eu <HI>gwybod,</HI> neu eu <HI>Credu,</HI> p&ocirc;b <HI>Prote&s;tant</HI> a gyfaddef eu b&ocirc;d nwy yn gwbwl gynhwy&s;e|dig yn yr <HI>Scrythyrau Sanctaidd;</HI> a rheini &s;&ycirc;dd yn gwneuthur i fynu ran fawr, onid ydynt y rhan fwyaf o'n
<PB N="34" REF="22">
Gwa&s;anaeth ni, ac yn oe&s;tad a ddarllennir, neu o'r lleiaf a ddy|lentgael (fel y mae 'n <NOTE N="*" PLACE="marg">E&ocirc;d Gwa&s;a|naeth y Boreu a'r Pryd|nhawn beynydd.</NOTE> orchmmyn|nedig) eu darllain tro&s;tynt; &s;&ecirc;f y <HI>P&s;almau</HI> &ucirc;nwaith b&ocirc;b M&icirc;s, yr H&ecirc;n De&s;tament &ucirc;nwaith, ar Newydd deirgwaith, b&ocirc;b Blwyddyn. A chan f&ocirc;d h&ocirc;ll Byngciau arbennig ein Ff&ycirc;dd Gri&s;tianogol a ddadcuddir yn y Scrythur L&acirc;n, wedi eu cryn|h&ocirc;i <NOTE N="*" PLACE="marg">Mewn ychydig Eiriau.</NOTE> yn gyrdo yng <HI>Rhedo yr Apo|&s;tolion;</HI> fel y byddom &s;iccyr o ga|dw y rheini b&ocirc;b am&s;er yn ein c&ocirc;f, fe orchmynnir i ni ddarllain ac adrodd y Gredo hon yn wa&s;tad &ucirc;nwaith, fynychaf ddwywaith, b&ocirc;b Dydd trwy 'r Flwyddyn. A chan weled f&ocirc;d Duwdod ein Iachawdwr Bendigedig, Sail ein h&ocirc;ll Grefydd ni, wedi cael gynt, a'i f&ocirc;d etto yn cael ei wadu gan rai; fel na 'n har|weinier ymmaith gyd &acirc; Chyfeilior|ni y Drygionus, yr ydym b&ocirc;b S&ucirc;l a Dydd Gwyl yn darllain y <HI>Gredo</HI> a wnaed yn <HI>Nic&oelig;a,</HI> ym ha &ucirc;n yr ym|ddiffynnir, ac yr amlygir Duwdod y M&acirc;b a'r Y&s;pryd Gl&acirc;n. A rhag
<PB N="35" REF="22">
lleteua o honom &ucirc;n m&acirc;th o Gam|d&ycirc;b yng hylch y Drindod Sanctei|ddiolaf, neu Gnawdoliaeth M&acirc;b Duw, ond cadw o honom y w&icirc;r Ffydd Gatholic yn gyfan ac yn ddi|halog, yr &ycirc;m ni ar ryw ddiwarno|dau b&ocirc;b Blwyddyn yn darllain y Gredo a elwir yn gyffredin <HI>Credo Sanct Athana&s;iws,</HI> ym ha &ucirc;n yr ago|rir y Dirgeledigaethau mawrion hynny yn y geiriau cymhwy&s;af ac egluraf ar a allont eu dwyn.</P>
<P>Ac megis ac y cynhwy&s;ir yn gryn|no yn y <HI>tair Credo</HI> yr h&ocirc;ll bethau &s;&ycirc;dd raid eu Credu gennym, felly hwy yn fynych a eglurir mewn rhan|nau eraill o'n Gwa&s;anaeth ni: Hyd onis gellid yn hawdd gyfan&s;oddi Crynhoad perffaith-gwbwl o Ddi|finyddiaeth allan o'r geiriau a ar|ferir ynddo; o'r lleiaf, o'r cwbwl a'r y &s;&ycirc;dd angenrhaid i un-dyn yn y b&ycirc;d ei gredu neu'i wybod er ei Iechawdwriaeth dragwyddol.</P>
<P>Yr &ucirc;n p&ecirc;th a ellir ei ddwedyd hefyd am yr h&ocirc;ll bethau a ddyllem eu <HI>gwneuthur.</HI> Canys megis ac y
<PB N="36" REF="23">
gwneir ymma ba b&ecirc;th bynnag &s;&ycirc;dd angenrhaid iw wneuthur tuag at A|ddoli Duw yn y lle hwn; felly y da|ngo&s;ir i ni ymma hefyd pa b&ecirc;th byn|nag&s;&ycirc;dd angenrhaid iw Ddy&s;gu tu|ag at Wa&s;anaethuDuw ymh&ocirc;b lle ar|all. Fal nas dychon un-dyn a fo'n my|nych gyrchu i'n Cynnullheidfaoedd Cyhoeddus ni, lle yr arferir <HI>Ffurf y Gweddiau Cyffredin,</HI> haeru Anwy|bodaeth o &ucirc;n Ddyled&s;wydd pwy|bynnag. Canys oni b&ycirc;dd y bai arno ei h&ucirc;n, fe ddychon yno gael ei gyfarwyddo ym h&ocirc;b p&ecirc;th, y mae yr hwn a'i gwnaeth &ecirc;f, yn ei ofyn ganddo. Canys ymma (fel y dali|as &s;ulw o'r blaen) yr &ycirc;m ni yn wa|&s;tadol yn darllain y Scrythur L&acirc;n, yr hon (fel y dywaid yr Apo&s;tol) <HI>Sydd fuddiol i Athrawiaethu, i Argy|hoeddu, i Geryddu, i Hyfforddi mewn Gyfiawnder: Fel y byddo dyn Duw yn berffaith, wedi ei berffeithio i b&ocirc;b gweithred dda.</HI> 2 Tim. 3. 16, 17. A chanryngu b&ocirc;ddi'r Goruchaf Dduw amgyffred ei h&ocirc;ll Ewyllys &ecirc;f, ac yn ganlynol, ein h&ocirc;ll Ddyled&s;wydd
<PB N="37" REF="23">
ninnau yn y <HI>D&ecirc;g Gorchymmun;</HI> am yr achos hyn yr &ycirc;m ni yn darllain y rheini yn wa&s;tad b&ocirc;b S&ucirc;l, a ph&ocirc;b Dydd G&wcirc;yl trwy 'r Flwyddyn. Trwy ba foddion y dychon p&ocirc;b D&ycirc;n, na chaeo ei olugon o'i w&icirc;r|fodd, weled yn amlwg, a deall yn oleu ei h&ocirc;ll Ddyl&ecirc;d at Dduw a D&ycirc;n. Yn enwedig gan f&ocirc;d yn y Gweddi|au eu hunain fynych-grybwyll am yr h&ocirc;ll Feiau a ddylid eu gochelud, ac am yr h&ocirc;ll Weithredoedd da a ddy|lent gael eu cyflawni gennym ni. Fel nas gallwn ni &ucirc;n am&s;er ddyfod i'r Eglwys heb gael yn wa&s;tad ein <NOTE N="*" PLACE="marg">Ein go|&s;od mewn c&ocirc;f, neu 'n rhybyddio</NOTE> rhybycco am yr hyn a <HI>ddylem,</HI> ac am yr hyn <HI>nis dylem ei wneuthur,</HI> fel y byddom Cadwedig.</P>
<P>A chwedi hyn, megis ac nad oes dim angenrhaid iw <HI>wybod,</HI> neu iw <HI>wneuthur</HI> nas dy&s;gir i ni; felly nid oes dim chwaith angenrhaid iw <HI>Ga|ffael</HI> gennym, i'n gwneuthur ni'n Sanctaidd, neu yn ddedwydd, nad ydym yn gweddio am dano yn <HI>Ffurf y Gweddiau Gyffredin.</HI> Canys yno y mae gennym ni <HI>VVeddi</HI> 'r <HI>Ar|glwydd,</HI> Gweddi a wnaethpwyd gan
<PB N="38" REF="24">
Ddoethineb ei hunan, ac am hyn|ny nis dychon lai na b&ocirc;d y Weddi gyflawnaf a duwiolaf ar a wnaeth|pwyd erioed. A honno yr ydym yn ei harfer nid &ucirc;nwaith yn unig, ond ym h&ocirc;b Gwa&s;anaeth gwahan|rhedol o eiddo'r Eglwys; S&ecirc;f yn ein Gweddiau cyn darllain yr Scry|thur L&acirc;n, ac yn ein Gweddiau <NOTE N="*" PLACE="marg">Wedi hynny.</NOTE> we|din; tua diwedd y Letani, ac yn nechreu Gwa&s;anaeth y Cymmun; ac felly hefyd ym h&ocirc;b Swydd E|glwy&s;ig arall. A'r Rhe&s;wm yw, o|herwydd er nas gwaharddodd ein Iachawdwr i ni arfer <NOTE N="*" PLACE="marg">&ucirc;n</NOTE> n&ecirc;b Gweddi|au eraill, er hynny efe a orchym|mynnodd yn eglur i ni ddwedyd hon cyn fynyched ac y Gweddiom. Ac am hynny, o dra ufudd-dod iw orchymmyn &ecirc;f, ein Heglwys ni a drefnodd yn ddoeth, b&ocirc;d i ni b&ocirc;b tr&ocirc; ac y cyfeiriom ar gyhoedd ein Hymadrodd at y Goruchaf Dduw, ddwedyd yn wa&s;tad y Weddi hon: rhag onid &ecirc; wrth ein gwaith yn tro&s;|&s;eddu ei Orchymmyn &ecirc;f, trwy a|dael honno yn ei&s;iau, i ni wneuthur
<PB N="39" REF="24">
ein h&ocirc;ll Weddiau eraill yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Neu, vn anne|ffeithiol.</NOTE> aflwy|ddianus. Ac heblaw, wrth arfer honno yn fanwl ym lh&icirc;th ein Gwe|ddiau eraill, yr &ycirc;m ni yn wa&s;tad yn &s;iccyr o ddwedyd &ucirc;n Weddi &s;&ycirc;dd gwbwl gyflawn ynddi ei h&ucirc;n, ac yn dra chymeradwy ganddo &ecirc;f, ar yr hwn yr &ycirc;m ni yn gweddio, gan mai Gweddi ydyw hi a wnaeth &ecirc;f ei h&ucirc;n. Canys yr ydym felly, yn ymddiddan &acirc; Duw yn ei eiriau ei h&ucirc;n; ac yno, ni a allwn hyderu, nad &ycirc;m ni yn gofyn dim ganddo, ond yr hyn &s;&ycirc;dd w&icirc;r gyttunol a'i Ewyllys &ecirc;f ei h&ucirc;n.</P>
<P>Ac er b&ocirc;d p&ocirc;b p&ecirc;th angenrhei|diol, o ran eu &s;ylwedd, yn gynwy&s;|edig yng Weddi'r Arglwydd; er hynny ein Heglwys ni, yn &ocirc;l arfer yr Eglwys Gatholic ac Apo&s;to|laidd, a dybiodd yn dda chwane|gu rhai Gweddiau eraill, ym ha rai yr ydym yn mynegi ac yn gofyn yr &ucirc;n pethau yn fwy enwedigol ar ddwylo ein Cymmwyna&s;wyr Mawr Trahaelionus. A'r h&ocirc;ll Weddiau hynny ydynt felly wedi eu c&ycirc;d|luniaethu,
<PB N="40" REF="25">
fel nad oes dim ar a w|nelo i ni ddrwg, neu niwed, nad ydym yn Gweddio yn ei erbyn &ecirc;f; dim da, a defnyddiol i ni, nad y|dym yn gweddio am dano: Nid oes &ucirc;n Arfer ddrwg, neu Dra|chwant, nad ydym yn dymuno iddo gael ei ddaro&s;twng tanom ni; nag &ucirc;n Gr&acirc;s, neu Rinwedd dda, nad y|dym yn gweddio iddo gael ei blan|nu a thyfu ynom ni. Yn gymmaint ac os nyni yn ddi-ddyffygiol, ac yn ddi-ragrith a weddiwn yr h&ocirc;ll We|ddiau hyn tro&s;tynt, a chredu 'n &s;ic|cer ac ymddiried yn Nuw am eu hatteb hwy, ac felly caffael yr hyn yr &ycirc;m ni yno yn gweddio am dano, nis gallwn ni lai na b&ocirc;d cyn gyw&icirc;r|ed Seinctiau, cyn happu&s;ed, cyn dde|dwydded Creaduriaid, ac y mae 'n bo&s;&s;ib'l i ni f&ocirc;d yn y b&ycirc;d hwn. Ac nid &ycirc;m ni ymma yn gweddio tro|&s;om ein hunain yn unig; ond yn &ocirc;l Cyngor yr Apo&s;tol, yr &ycirc;m ni yn gwneuthur <HI>Ymbilian, Gweddiau, Dei|&s;yfiadau, a Thalu Diolch tros b&ocirc;b Dyn</HI> (1 Tim. 2. 1.) Ie, <HI>tros ein Gelynion,</HI>
<PB N="41" REF="25">
fel y gorchmynnodd ein Iachawdwr i ni <HI>Mat.</HI> 5. 44. A pha b&ecirc;th rhagor na hyn a ellir ei ofyn tuag at wneu|thur y Defnydd &s;&ycirc;dd yn <HI>Ffurf y Gweddiau Cyffredin</HI> yn Adeiladus, naill ai i ni 'n hunain, neu i eraill? Yn ddiau dim ond Gwirionedd a Chywirdeb Calon wrth ei harfer hi.</P>
<P>Nid allaf ymadael a'r Pwngc hwn, cyn dal &s;ulw i chwi ar &ucirc;n p&ecirc;th chwaneg yng hylch y Gweddiau gyd a'u gilydd; a hynny yw nad &ycirc;nt hwy ddim yn rhedeg ymlaen mewn &ucirc;n h&icirc;r-ymadrodd di-dor; ond wedi eu rhannu yn llawer o Weddiau byrrion, neu Golectau, cyffelyb i'r Weddi honno a wnaeth ein Iachawdwr ei h&ucirc;n. A hynny a ddychon f&ocirc;d yn &ucirc;n achos pa ham y trefnodd ein Heglwys ni'r p&ecirc;th fe|lly; &s;&ecirc;f, fel y gallai hi yn y m&ocirc;dd hynny, ganlyn E&s;amp'l ein Har|glwydd, yr hwn a &wcirc;yddai oreu pa f&acirc;th Weddiau oedd gymhwy&s;af i ni eu harfer. Ac yn w&icirc;r nis gallwn ni lai bawb na deall wrth ein prawf ein hunain, mor anhawdd yw i ni
<PB N="42" REF="26">
yn h&icirc;r gadw ein Meddyliau yn ddyfal ar &ucirc;n p&ecirc;th; yn enwedig ar bethau mor fawr ac yw yrhwn yr y|dym yn gweddio arno, a'r hyn yr ydym yn gweddio am dano: Ond gwnelom a allom, ein Meddyliau a fyddant hyblyg ar b&ocirc;b tr&ocirc; i fyned ar ddi&s;perod. Y mae ynteu f&acirc;th o Angenrheidrwydd i ni dorri ym|maith ein Gweddiau weithiau, a chael oed i gymeryd anad'l, fel y gallo ein Meddyliau, wedi llae&s;u y|chydig, f&ocirc;d yn haws ganddynt, ac a llai enbydrwydd o ymwa&s;gar, gymeryd ei rhwymo i fynu eilwaith, megis ac y mae 'n angenrhaid eu b&ocirc;d, trwy 'r am&s;er ac y byddom ar y weithred o Weddio arno &ecirc;f, yr hwn yw Goruchaf Hanfod y B&ycirc;d.</P>
<P>Heblaw hynny, er cyflawni ein Defo&s;ionau i'r Goruchaf Dduw yn gymmwys, angenrhaid yw, f&ocirc;d dy|ledus Adnabyddiaeth o'i Fawredd a'i Ogoniant &ecirc;f o h&ycirc;d yn meddi|annu ein Eneidiau ni. I'r <NOTE N="*" PLACE="marg">Neu i'r pwrpas.</NOTE> per|wyl hwnnw, y mae 'n Gweddiau
<PB N="43" REF="26">
byrrion ni yn gynhorthwy mawr iawn. Canys gan f&ocirc;d p&ocirc;b &ucirc;n o ho|nynt yn dechreu &acirc; rhai o Briodoli|aethau, neu Enwau Godidaw|grwydd Duw, a thrwy hynny yn taro yn ein Meddyliau ni Adnyby|ddiaeth cymmwys o honaw &ecirc;f ar y cyntaf, y mae 'n hawdd i ni gynnal yr Adnabyddiaeth hwnnw yn ein Meddyliau tros ennyd Gweddi fer, yr hwn mewn h&icirc;r Weddi a &s;ua&s;ai enbyd i Ymwa&s;gar a diflannu.</P>
<P>Ond yr hyn yr ydwyf yn edrych arno megis &ucirc;n o'r Rhe&s;ymmau pen|naf, pa ham y mae, ac y dylai f&ocirc;d, ein Defo&s;ionau Cyhoeddus ni wedi eu rhannu yn Weddiau byrrion, y|dyw hyn; Ein Iachawdwr Bendi|gedig (fel y gwyddom) a ddwe|dodd i ni 'n fynych y derbynniem ba b&ecirc;th bynnag a ofynnem yn ei Enw &ecirc;f. Ac am hynny efe a ro|ddes i ni gyfarwyddid i arferu ei Enw &ecirc;f yn ein h&ocirc;ll Weddiau, ac nasgofynnem ddim, ond er mwyn ei Haeddiant a'i Gyfryngdod &ecirc;f tro|&s;om ni. Canys ar hynny, yn gw|bwl
<PB N="44" REF="27">
ac yn unig, y mae 'n &s;efyll ein h&ocirc;ll Obaith a'n Di&s;gwiliad ni ar Dduw. Am yr achos hyn gan hynny, megis ac a cyfrifwyd erioed, felly nis dychon lai na chael ei gyf|rif etto, yn angenrhaid, b&ocirc;d i Enw Cr&icirc;&s;t gael yn fynych ei gymmy&s;g yng h&ycirc;d a'n Gweddiau ni; fel y ga|llom felly dderchafu ein Calonnau atto &ecirc;f, ac ymarfer ein Ff&ycirc;dd yn|ddo &ecirc;f, er caffael ganddo y pe|thau daionus y byddom yn gwe|ddio am danynt, Ac ni a welwn mai felly y mae yn <HI>y Gweddiau Cy|ffredin:</HI> Canys b&ecirc;th bynnag a o|fynnom [yno] gan Dduw yr &ycirc;m ni yn y man yn chwanegu, <HI>Trwy Ie&s;u Gr&icirc;&s;t ein Harglwydd,</HI> neu ryw b&ecirc;th i'r defnydd hwnnw. Ac fe|lly nid ydym yn gofyn dim, ond yn &ocirc;l cyfarwyddiad ein Harglwydd, &s;&ecirc;f yn ei Enw &ecirc;f. A hyn yw 'r achos &s;y 'n gwneuthur ein Gweddi|au ni mor fyrrion. Canys tyn|nwch ymmaith ddibendod p&ocirc;b Co|lect neu Weddi, <HI>[&s;&ecirc;f yn Enw Cr&icirc;&s;t]</HI> a chwi a ellwch eu cydio hwynt i
<PB N="45" REF="27">
g&ycirc;d yng h&ycirc;d, a'u gwneuthur me|gis &ucirc;n Weddi ddi-dor. Ond hyn|ny a fyddai gwneuthur Cam cyhoe|ddus a'r Gweddiau, trwy dynnu ymmaith yr hyn &s;y'n rhoddi iddynt eu h&ocirc;ll rym a'u Rhinwedd, ac felly eu gwneuthur hwynt yn ddiffrwyth o ran y defnydd yr arferir hwy o'i blegid. Canys diammeu mai gofyn p&ocirc;b p&ecirc;th yn Enw Cr&icirc;&s;t, fel yr ydym yn <HI>y Gweddiau Cyffredin,</HI> ydyw 'r unig ffordd i ni gaffael yr hyn yr y|dym yn ei gei&s;io, ac yn ganlynol, y ffordd oreu yn y b&ycirc;d i <HI>weddio er Adeiladaeth,</HI></P>
<P>Y p&ecirc;th ne&s;afiw y&s;tyried yn <HI>Ffurf y Gweddiau Cyffredin,</HI> yw'r <HI>Llwy|breiddrwydd,</HI> neu 'r <HI>Drefn</HI> a gynhe|lir ynddi. A honno &s;&ycirc;dd dda ry|feddol, ac yn <HI>Adeiladu</HI> cymmaint, pe bae bo&s;&s;ib'l, ac y mae y <HI>Sylwedd</HI> ei h&ucirc;n. Hyn nis dychon un-dyn ei wadu a fo'n ei chwbwl-ddeall, ac yn ei phry&s;&s;ur y&s;tyried hi. Yr hyn fel y galloch chwi bawb ei wneuthur, mi a redaf ar fyr trwy'r cwbwl, ac a roddaf i chwi gymmaint ac a a|llaf
<PB N="46" REF="28">
i o oleuni yn ei chylch hi, fel y galloch chwi weled yn amlwg, nid yn unig pa mor Rhe&s;ymmol, ond hefyd pa mor Rhagorol ydyw hi o h&ycirc;d. I'r <NOTE N="*" PLACE="marg">Neu, i'r pwrpas hwnnw.</NOTE> perwyl hwnnw, mi a grybwyllaf yn unig am y pethau &s;&ycirc;dd hawdd i canfod ar y golygiad cyntaf i un-dyn a wnelo ond bwrw ei olwg arni.</P>
<P>Bwriwn ninnau f&ocirc;d Cynnulleidfa o Gri&s;tianogion pry&s;ur a duwiol (fel y dylem bawb f&ocirc;d) wedi ymgyn|null yng h&ycirc;d ar feder gwneuthur eu Defo&s;ionau Cyhoeddus at Dduw Goruchaf, a ph&ocirc;b &ucirc;n o honynt eu|&s;ys wedi derchafu ei Galon ei h&ucirc;n yn nailltuol atto &ecirc;f, gan ymbil am ei gymmorth a'i gynnorthwy &ecirc;f wrth gyflawni cymmaint gorchwvl, ac felly ydynt barod weithian i fy|ned yn ei gylch &ecirc;f. Y p&ecirc;th cyntaf yr &ycirc;m ni yn ei wneuthur ydyw dar llain rhai <HI>Gwer&s;au</HI> o'r Scrythur L&acirc;n, fel y gallom ni wrth hynny ddechreu ein Defo&s;ionau at Dduw yn ei eiriau &ecirc;f ei h&ucirc;n. A rheini i g&ycirc;d &s;&ycirc;dd yn f&acirc;th <HI>Wer&s;iau,</HI> ac &s;&ycirc;dd yn ein go&s;od
<PB N="47" REF="28">
ni mewn c&ocirc;f o'n Pechodau ni iw er|byn &ecirc;f, ac o'i Addewid yntef iw maddeu hwy i ni, os edifarh&acirc;wn am danynt. A hyn a wneir i'n cym|hwy&s;o ni i ymddangos, ac i'n ym|ddwyn gar ei fron &ecirc;f gyd a'r f&acirc;th W&ycirc;lder a pharchedig Ofn, ac a we|ddai i rai teimladwy o'u Gwaeledd a'u Hanheilyngdod i ne&s;h&acirc;u at gym|maint Mawrhydi: ac hefyd gyd a'r f&acirc;th Ff&ycirc;dd a Hyfder go&s;tyngedig, ac a weddau i rai'n Credu y maddeu &ecirc;f i ni ein Pechodau ar ein Hedifei|rwch, ac y derbyn &ecirc;f nyni a'n Gwa|&s;anaeth, yn &ocirc;l yr Addewidion a wnaeth &ecirc;f i ni.</P>
<P>Yno y mae'n canlyn <HI>Gynghoriad</HI> pwyllig yng hylch y diben yr ydym yno wedi ymgyfarfod o'i herwydd; yr hwn <HI>Gynghoriad</HI> &s;&ycirc;dd dra def|nyddiol, ac ni ddylid &ucirc;n am&s;er ei adael heibio. Canys y mae dynion fynychaf yn rhy hawdd ganddynt ruthro i &wcirc;ydd Duw, heb y&s;tyried &ucirc;nwaith pa b&ecirc;th y maent yn myned iw wneuthur. Lle y mae y <HI>Cyng|horiad</HI> hwn yn ein go&s;od ni ar y&s;tyri|ed
<PB N="48" REF="29">
maint y gorchwyl yr &ycirc;m ni yn ei gylch, ac felly ar wa&s;tadh&acirc;u ein Meddyliau, ac ymbaratoi iw iawn|gyflawni &ecirc;f.</P>
<P>Wedi dwyn ein Meddyliau felly i gyflwr a thymmer cymmwys, yr ydymbawb, Gweinidog a Phobol, yn ymo&s;twng h&ycirc;d lawr gar bron y Goruchaf Dduw, gan <HI>gyffe&s;&s;u</HI> ar ein Gliniau yr ammal Bechodau, a'r An|wiredd a wnaethom iw erbyn &ecirc;f. A'r <HI>Gyffes</HI> hon &s;&ycirc;dd wedi ei dyfalu felly, fel y gallo pawb a ph&ocirc;b &ucirc;n ym h&ocirc;b Cynnullheidfa gytt&ucirc;no iw dwedyd hi. Canys y mae hi yn rhedeg mewn geiriau Cyffredin; ac er hynny yn y cyfryw f&ocirc;dd hefyd, ac y gallo, ac y dylai p&ocirc;b D&ycirc;n naill|tuol, yn ei feddwl ei h&ucirc;n, gyffe&s;&s;u a a chyfaddef ei Bechodau priod, y rhai y g&wcirc;yr &ecirc;f ei h&ucirc;n yn euog o ho|nynt. Megis pan ddwedom, <HI>Ni adaw&s;om heb wneuthur y pethau a ddy|la&s;em eu gwneuthur, ac a wnaethom y pethau ni ddyla&s;em ni ei gwneuthur;</HI> wrth ddwedyd hyn, p&ocirc;b &ucirc;n a ddy|lai goffh&acirc;u ei Bechodau ei h&ucirc;n, pa
<PB N="49" REF="29">
d dyled&s;wyddau a &wcirc;yr &ecirc;f iddo eu he&s;geulu&s;o, a pha Feiau a &wcirc;yr &ecirc;f i|ddo eu gwneuthur; ac yn gyfat|tebol eu cyfle&s;&s;u hwy wrth Dduw. Wedi i ni yn llyn gyfaddef ein Pe|chodau wrth Dduw, yr ydym yn ddi|oed yn ymbil ei Drugaredd &ecirc;f iw ma|ddeu hwy i ni, a'i R&acirc;s &ecirc;f i'n [cyfner|thu] niiw gochelid hwyrhag llaw.</P>
<P>Tra yr ydym <NOTE N="*" PLACE="marg">Fal hyn.</NOTE> yn llyn ar ein Gliniau yn cyffe&s;&s;u yn o&s;tyngedig, ac yn ymofidio am ein Pechodau gar bron yr Arglwydd ein Duw, y mae'r Gweinidog yn &s;efyll i fynu, ac yn Enw Duw yn dadcan ac yn my|negi i'r rhai &ocirc;ll &s;&ycirc;dd w&icirc;r Edifeiriol, ac yn ddi-ffuant yn Credu iw E|fengil &ecirc;f, <HI>Ollyngdod a Maddeuant am eu h&ocirc;ll Bechodau.</HI> A hyn, er ei f&ocirc;d hefyd wedi ei ddwedyd mewn geiriau Cyffredin, etto p&ocirc;b d&ycirc;n yn nailltuol a fo yno a ddylai ei <NOTE N="*" PLACE="marg">Neu ei o&s;od adref.</NOTE> gyfadda&s;u at|to ei h&ucirc;n, a b&ocirc;d yn ddiogel ganddo yn ei feddwl, mai os efe &s;&ycirc;dd yn gw&icirc;r edifarhau, ac yn credu'r Efengyl, f&ocirc;d Duw ei h&ucirc;n yn ei lwyr-ryddhau &ecirc;f o|ddiwrth ei h&ocirc;ll Bechodau, yn &ocirc;l yr Adde|widion
<PB N="50" REF="30">
a wnaeth &ecirc;f i Ddynol-Ryw yng Rhr&icirc;&s;t Ie&s;u ein Harglwydd.</P>
<P>Weithian, gan edrych arnom ein hunain, megis wedi ein <HI>rhyddhau</HI> o|ddiwrth ein Pechodau ar ein Hedi|feirwch a'n Ff&ycirc;dd yng Rhr&icirc;&s;t, ac yn ganlynol, wedi ein Heddychu &acirc; Duw, yr ydym mor <NOTE N="*" PLACE="marg">h&ycirc;.</NOTE> eofn a'i alw &ecirc;f yn D&acirc;d, gan lefaru yn o&s;tynge|dig wrtho &ecirc;f yn y Ffurf dduwiol o Weddi a roes &ecirc;f ei h&ucirc;n i ni. Wedi darfod hynny, yr ydym yn dercha|fu ein Calonnau a'n ll&ecirc;f at Dduw am ei gymmorth &ecirc;f yn ein gwaith, yng eiriau <HI>Dafydd,</HI> y Gweinidog yn lle|fain, <HI>Arglwydd agor ein Gwefu&s;au;</HI> a'r Bobol yn atteb, <HI>A'n genau a fy|negant dy Foliant.</HI> Y Gweinidog eil|waith, <HI>Duw bry&s;&s;ia i'n cynnorthwyo;</HI> a'r Bobol, <HI>Arglwydd pry&s;ura i'n cym|morth.</HI> Ar hynny, yr ydym bawb yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Neu, yn ddiced.</NOTE> ddiattreg yn derchafu ein Cyrph, yn &s;efyll ar ein Traed, ac fe|lly yn ein go&s;od ein hunain mewn a|gwedd i Gl&ocirc;dfori a Moliannu y Tragwyddol Dduw, y T&acirc;d, y M&acirc;b a'r Y&s;pryd Gl&acirc;n, am ei Ddaioni an|feidrol,
<PB N="51" REF="30">
a'i Drugaredd tuag attom ni. I'r <NOTE N="*" PLACE="marg">I'r ar|faeth, neu 'r diben hwnnw.</NOTE> perwyl hwnnw y mae 'r Gweinidog yn dwedyd, neu yn canu [y <HI>Gloria Patri] Gogoniant i'r T&acirc;d, ac i'r M&acirc;b, ac i'r Y&s;pryd Gl&acirc;n.</HI> A'r Bo|bol i ddangos eu cyttundeb, a At|tebant, <HI>Megis yr oedd yn y dechreu, y mae'r awr hon, ac y bydd yn wa&s;tad, yn oes Oe&s;oedd. Am&ecirc;n.</HI> Ond heb gyfrif hyn yn ddigonol, y mae y Gweinidog yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Rhyby|ddio.</NOTE> rhybycco 'r Bobol drachefen, gan ddwedyd, <HI>Molwch yr Arglwydd;</HI> a'r Bobol yn Atteb, <HI>Moliannus fyddo Enw'r Arglwydd.</HI> Ac yno yr ydym yn myned ymlaen iw g&ycirc;d-foliannu &ecirc;f, gan ddwedyd, neu ganu [y <HI>Venite exultemus Do|mino,</HI> &s;&ecirc;f] y <NOTE N="*" PLACE="marg">XCV.</NOTE> 95 <HI>P&s;alm; Deuwch canwn i'r Arglwydd, ymlawenhawn yn nerth ein Hiechyd,</HI> <NOTE N="*" PLACE="marg">Ac felly trwyddi.</NOTE> &amp;c. Ac fal hyn yn myned rhagom at y P&s;almau go|&s;odedig i'r D&ycirc;dd. Ar &ocirc;l p&ocirc;b &ucirc;n o honynt, i dy&s;tio ein Cr&ecirc;d yn y Drindod Sancteiddiolaf, a'n b&ocirc;d yn cydnabod yr anfeidrol Gariad a'r Daioni a ddangho&s;wyd i ni gan b&ocirc;b &ucirc;n o'r Per&s;onau Duwawl hyn|ny,
<PB N="52" REF="31">
yr ydym yn ail-adrodd y Mawl|ganniad di-gymmar hwnnw, <HI>Gogo|niant i'r T&acirc;d,</HI> <NOTE N="*" PLACE="marg">Ac felly o h&ycirc;d.</NOTE> &amp;c.</P>
<P>Pan fo'n Calonnau ni'n llyn we|di eu derchafu at Dduw gan ei Fo|liannu a'i Ryfeddu &ecirc;f, yno yr &ycirc;m ni mewn tymher a thuedd cymmwys i wrando pa b&ecirc;th a ddy waid &ecirc;f wr|thym ninnau. Ac am hynny y dar|llennir i ni Bennod allan o'r <HI>H&ecirc;n De&s;tament;</HI> a honno yn y drefn ar|ferol, oddieithyr ar Suliau a dy|ddiau G&wcirc;ylion, pr&ycirc;d y mae mwy o Bobol yn dyfod i Addoliad Duw Goruchaf, nag a ddychon yn gym|he&s;ur ddyfod ar Ddyddiau eraill; yna yr ydym yn darllain rhyw Ben|nod ddewi&s;ol, briodol i'r D&ycirc;dd, y f&acirc;th ac a gyfrifir f&ocirc;d er mwyaf A|deiladaeth i bawb a fo yn y man a'r lle. Ac wedi clywed Duw yn llyn yn llefaru wrthym ni yn ei Air, yr ym ninnau yn y man yn ymo&s;od iw Foliannu &ecirc;f drachefen am Drugaredd mor anrhaethawl, gan ddwedyd, neu ganu, yn y Boreu [y <HI>Te Deum] Ti Dduw a Folwn,</HI> <NOTE N="*" PLACE="marg">Ac felly o h&ycirc;d.</NOTE> &amp;c. &ucirc;n o'r
<PB N="53" REF="31">
Mawl-ganiadau mwyaf Nefolaidd, ac Angylaidd ar a wnaed erioed gan Ddynion: Neu ynteu <HI>G&acirc;n y tr&icirc; Llangc,</HI> yr hyn nid yw amgen na Deongliad mewn rhagor eiriau o'r hyn a ganodd <HI>Dafydd</HI> cyn fynyched ar y Ddaiar, a'r hyn y mae 'r Ang|ylion Sanctaidd yn ei ganu yn ddi|baid yn y Nefoedd, &s;ef, <HI>Haleluiah, Molwch yr Arglwydd.</HI> Yn y G&acirc;n honno yr ydym, a ninnau yn deim|ladwy pa cyn belled yn &ocirc;l yr ym ni o Foliannu Duw gymmaint ac y we|ddai i ni, yn galw ar yr h&ocirc;ll Grea|duriaid yn y B&ycirc;d i wneuthur hynny, <HI>Bendithiwch yr Arglwydd, Molwch &ecirc;f, a mawrhewch &ecirc;f yn dragywydd.</HI> Yn y Prydnhawn, yr ydym yn canu naill ai [y <HI>Magnificat] Fy Enaid a fawrh&acirc; yr Arglwydd,</HI> <NOTE N="*" PLACE="marg">Ac felly o h&ycirc;d.</NOTE> &amp;c. neu ynteu y 98 <HI>P&s;alm.</HI> A chan f&ocirc;d p&ocirc;b &ucirc;n o'r ddwy wedi ei thynnu allan o Air Duw ei h&ucirc;n, ni allant lai na b&ocirc;d yn foddh&acirc;us, ac yn gymmeradwy gan|ddo &ecirc;f.</P>
<P>Yna wedi i'n Heneidiau hedeg i fynu drachefn ar Adenydd my&s;yr|dod,
<PB N="54" REF="32">
a dwys-y&s;tyried godidawg Berffeiddrwydd Duw, yr ydym bellach yn addas i wrando a derbyn uchel Ddirgeledigaethau'r Efengyl. Ac am hynny y darllennir i ni Ben|nod allan o'r <HI>Te&s;tament Newydd.</HI> Ar &ocirc;l hyn, wedi i Newyddion da yr Efengyl roddi <NOTE N="*" PLACE="marg">Bywio|grwydd.</NOTE> bywyd ynom, a'n llenwi o Ryfeddod am anfeidrol Ddaioni Duw a ddadcyd dir i ni yn|ddi; yr ydym yn torri allan dra|chefen iw Glodf&ocirc;ri a'i Add&ocirc;li &ecirc;f yng H&acirc;n <HI>Zacharias,</HI> neu yn y Gan|fed <HI>P&s;alm,</HI> ar y Boreu; ac naill ai yn y <NOTE N="*" PLACE="marg">LXVII.</NOTE>67 <HI>P&s;alm,</HI> neu ynteu yng H&acirc;n <HI>H&ecirc;n Simeon,</HI> ar y Prydnhawn, gan ddibennu yn oe&s;tad &acirc;, <HI>Gogoniant i'r T&agrave;d, ac i'r M&acirc;b,</HI> &amp;c. fel or blaen.</P>
<P>Wedi clywed yn llyn ddarllain i ni ryw ran o AirDuw, ac wedi dang|os ein diollgarwch iddo am dano; er hy&s;py&s;u ein Cyd&s;ynniad, nid yn unig i'r hyn a glyw&s;om, ond hefyd i'r h&ocirc;ll Scrythur, yr ydym bawb ag &ucirc;n Galon a Genau yn dwedyd <HI>Credo 'r Apo&s;tolion,</HI> ym ha &ucirc;n y mae 'r Pyngciau pennaf o'r Scrythur yn
<PB N="55" REF="32">
gynhwy&s;edig. Wrth wneuthur hyn, yr ydym yn profe&s;&s;u ein b&ocirc;d ni yn parh&acirc;u yn nifer Dy&s;gyblion Cr&icirc;&s;t, ac megis ac y Bedyddiwyd ni ar y cyntaf, felly ein b&ocirc;d ni yn wa&s;tad yn Credu yn Enw'r T&acirc;d, a'r M&acirc;b, a'r Y&s;pryd Gl&acirc;n, y Duw Bendige|dig yn oes Oe&s;oedd.</P>
<P>Hyd yn hyn y buom gan mwyaf yng hylch Cyfe&s;&s;u ein Pechodau wrth Dduw, erfyn ei Drugaredd &ecirc;f iw maddeu hwynt, Gwrando ei San|cteiddiaf Air &ecirc;f, Cydnabod ei dda|ioni &ecirc;f tuag attom ni, a Chlodf&ocirc;ri a Mawrh&acirc;u ei Enw &ecirc;f am dano. A thrwy 'r moddion hyn, oni bu bai anfeidrol arnom ein hunain, ni ddy|chon ein Calonnau ni lai na b&ocirc;d we|di eu go&s;od ar Dduw, a'u cy&s;&s;ulltu ag &ecirc;f yn y cyfryw f&ocirc;dd, ac a'n rho|ddodd ni mewn br&ycirc;d a meddwl cymmwys i wneuthur ein Anghen|nion yn gydnabyddus iddo, a go&s;od ein Dei&s;yfiadau gar ei from &ecirc;f. Hyn|ny ynteu ydyw'r p&ecirc;th ne&s;af yr yd|ym yn myned yn ei gylch. Ond gan nad yw bo&s;&s;ib'l i Weinidog, na
<PB N="56" REF="33">
Phobol wneuthur hynny yn gym|mwys heb gymmorth Duw ei h&ucirc;n, am hynny y mae y naill o honynt yn gweddio f&ocirc;d ei Bre&s;ennoldeb y&s;|py&s;ol &ecirc;f g&ycirc;d &acirc;'r llall; yn naill yn dwedyd, <HI>Yr Arglwydd a fo gyd &acirc; chwi,</HI> a'r lleill yn Atteb, <HI>A chyd a'th Y&s;pryd tithau.</HI> Ac ar hynny, gan gwympo bawb ar ein Gliniau, yr ydym yn Addoli ac yn attolwg i b&ocirc;b Per&s;on yn y Drindod Fendi|gediccaf drugarh&acirc;u wrthym, <HI>Ar|glwydd trugarh&acirc; wrthym, Cr&icirc;&s;t trugar|h&acirc; wrthym, Arglwydd trugarh&acirc; wr|thym.</HI> Wedi hynny yr ydym yn cyfeirio ein lleferydd atto &ecirc;f yn y geiriau a o&s;ododd &ecirc;f ei h&ucirc;n yn ein Geneuau ni, gan ddwedyd <HI>Gwe|ddi'r Arglwydd.</HI> Pan ddarfyddo hynny, y mae'r Gweinidog a'r Bo|bol ar eu cylch yn derchafu eu Ca|lonnau at Dduw mewn rhai Ergy|diadau byrrion a Nefolaidd, fel pe baent yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Ymdre|chu.</NOTE> ymortrech i ynnill y blaen y naill 'ar y llall, i gael gan yr H&ocirc;llalluog dywallt ei Fendithion arnom ni. Yna yr ydym, mewn
<PB N="57" REF="33">
agweddParch a Go&s;tyngeiddrwydd, yn c&ycirc;d-ymbil ar a Duwawl Fawr|hydi am ei R&acirc;s a'i Ffafor, ei Ach|les, a'i Ymgeledd, ei Drugaredd, a'i Fendith i ni 'n hunain, i'r Brenin, i'r Brenhinawl Deulu, i'r Eglwys, ac i h&ocirc;ll Ddynol Ryw. A hyn yr ydym fynychaf yn ei wneuthur yn y Colectau a <NOTE N="*" PLACE="marg">Neu a o&s;odwyd i'r perwyl hwnnw. &par; Wa&s;a|naeth Cre|fyddol.</NOTE> bwyntiwyd i'r ar|faeth honno. Ond ar ddyddiau Merchur a Gwener (Dyddiau yr ar|ferai y Br&icirc;f Eglwys gyflawni mwy o &par; Ddefo&s;ionau na pheynydd) ac ar foreu D&ycirc;dd yr Arglwydd, yr ydym yn gwneuthur hynny yn y <HI>Letani;</HI> a honno yn f&acirc;th <HI>Letani</HI> ac &s;&ycirc;dd yn cynwys ynddi y cwbwl a ph&ocirc;b p&ecirc;th a'r a ddychon f&ocirc;d yn rhaid i ni b&ycirc;th ei ofyn gan yr Hollalluog Dduw, naill ai i ni'n hunain, neu i eraill.</P>
<P>Wedi hyn ar y Suliau a'r Gw&ycirc;li|au, yr ydym yn myned ymlaen at <HI>Wa&s;anaeth y Cymmun,</HI> ac am hynny gan ne&s;h&acirc;u at Fwrdd yr Arglwydd, yr ydym yn dechreu a'i Weddi &ecirc;f ei h&ucirc;n. A chwedi Gweddi fer arall
<PB N="58" REF="34">
ar i Dduw lanh&acirc;u Meddyliau ein Ca|lonnau trwy Y&s;prydoliaeth eiL&acirc;n Y&s;|pryd, yr ydym yn darllain y <HI>Deg Gorchymmyn</HI> a gaeth-archodd &ecirc;f i ni eu cadw. Ac ar &ocirc;l p&ocirc;b Gor|chymmyn, yr ydym yn gofyn Tru|garedd Dduw am ein gwaith yn ei dro&s;eddu &ecirc;f tros yr am&s;er a aeth heibio, a Gr&acirc;s iw gadw &ecirc;f rhacllaw, gan ddwedyd, <HI>Arglwydd trugarh&acirc; wrthym, a go&s;twng ein Calonnau i ga|dw y Gyfraith hon.</HI> Yna ar &ocirc;l Gwe|ddi tros y Brenin, a'r Colect tros y D&ycirc;dd, yr ydym yn darllain yr <HI>E|pi&s;tol</HI> a'r <HI>Efengyl;</HI> hynny yw, rhyw ddernyn allan o'r Epi&s;tolau derbyn|niedig fynychaf, ac &ucirc;n arall allan o &ucirc;n o'r Efangylau Sanctaidd, yr h&ecirc;n ffordd ar ddarllain yr Scrythur cyn ei rhannu hi yn Bennodau. Y rhei|ni y byddwn y pryd hynny yn eu darllain i'n parat&ocirc;i ni erbyn Cym|mun Corph a Gwaed Cr&icirc;&s;t, a ddad|cuddiwyd yno i ni: Ond gan nad ydym, ac nas gallwn ddarllain <NOTE N="*" PLACE="marg">Yr h&ocirc;ll Efengylau.</NOTE> y cwbwl tro&s;to, yr ydym yn adrodd Sylwedd y cwbwl yng <HI>Rhedo Nic&oelig;a;</HI>
<PB N="59" REF="34">
p&ecirc;th angenrhaid i ni ei wneuthur y pr&ycirc;d hyn, fel y gallom wrth hyn|ny hy&s;py&s;u yn oleu ein b&ocirc;d ni'n Gri&s;tianogion, ac felly yn dderbyn|niadwy i'r Cymmun Bendigedig.</P>
<P>Pwy bynnag a fu trwy hyn o am &s;er mor egn&icirc;ol ac y dylai &ecirc;f f&ocirc;d yng Wa&s;anaeth ein Heglwys ni, nis dychon lai nai gaffael ei h&ucirc;n wedi ei Adeiladu yn anfeidrol trwyddo &ecirc;f. Er hynny rhag b&ocirc;d dim yn ei&s;iau a allo mewn m&ocirc;dd yn y b&ycirc;d weithio Adeiladaeth i ni, ar &ocirc;l <HI>Cre|do Nic&oelig;a,</HI> ein Heglwys ni a <NOTE N="*" PLACE="marg">Ordei|niodd.</NOTE> bwyn|tiodd Bregethu <HI>Pregeth;</HI> a honno os bydd hi iachus, ac eglur, a'r f&acirc;th ac a gyfarwydda 'n Buchedd, fel y dylai hi f&ocirc;d, ni ddychon lai na 'n Hadeiladu ni 'n fawr hefyd.</P>
<P>Erbyn hyn, fe ellir bwrw yn ddi|fai ein b&ocirc;d ni wedi ein Hadeiladu gymmaint, ac a'n derchafodd ni i'r gr&acirc;dd uchaf o Dduwiolder meddwl, ar a allom ni gyrhaeddid iddo yn y b&ycirc;d hwn, ac felly ydym addas i gael ein derbyn i Ordinh&acirc;d pennaf yr Eglwys, y Sacrament o Swpper
<PB N="60" REF="35">
yr Arglwdd. Hwnnw ynteu yr y|dym yn myned ne&s;af yn ei gylch. Eithyr fel nad ymddango&s;om o flaen ein Harglwydd yn waglaw, yr y|dym yn gyntaf yn offrwm iddo ryw b&ecirc;th o'r hyn a r&acirc;d-roddodd &ecirc;f i ninnau, iw ddo&s;parthu i ddefny|ddion Duwiol ac Elu&s;engar; gan <NOTE N="*" PLACE="marg">Dy&s;tio|laethu.</NOTE> dy&s;tio wrth hynny ein b&ocirc;d ni yn cydnabod ei Ddaioni &ecirc;f tuag attom ni, ac nad oes gennym ddim; nad ydym yn ei dderbyn oddiwrtho &ecirc;f. Ac er ein cyffr&ocirc;i a'n hannog ni i wneuthur hynny, tra yr ydym yn offrwm, fe ddarllennir i ni rai Gw|er&s;iau dewi&s;ol o'r Scrythur; ym ha rai y mae Duw naill ai yn gorchym|myn i ni f&ocirc;d yn Ely&s;engar, neu yn addo Bendith i'r &s;awl a fo felly. We|di hynny yr ydym yn gweddio <HI>tros h&ocirc;ll Eglwys Gr&icirc;&s;t &s;y'n</HI> <NOTE N="*" PLACE="marg">Hynny yw, yn Rhyfela yn erbyn y B&ycirc;d, y Cnawd a'r Cythrael.</NOTE> <HI>Milwrio ymma ar y Ddaiar;</HI> ac wrth hyn yr ydym yn proffe&s;&s;u ein b&ocirc;d ni'n hunain yn Aelodau di-ammeu o honi, ac yn dymuno cael Cymmundeb a hi yn nirgel Corph a Gwaed Cr&icirc;&s;t. Ac felly yr ydym yn myned ymlaen
<PB N="61" REF="35">
yng hylch Mini&s;triad y Cymmun. ym ha &ucirc;n y mae'r <HI>drefn</HI> mor eglur, mor hynod am Adeiladu, nad yw raid i ni grybwyll mwy am dano; Yn unig mi a ddaliaf &s;ulw ar ddau b&ecirc;th yn gyffredinol yn ei gylch &ecirc;f.</P>
<P>Yn gyntaf gan mai y Dirgelwch uchaf yn ein h&ocirc;ll Grefydd ni yw Sacrament Swpper yr Arglwydd, am ei f&ocirc;d &ecirc;f yn go&s;od allan i ni Far|wolaeth M&acirc;b Duw, am yr achos hyn, y lle yr <NOTE N="*" PLACE="marg">Neu y gwa&s;nae|thir.</NOTE> Admini&s;trir y Sa|crament hwnnw ynddo, a wnaed ac a gyfrifid b&ocirc;b am&s;er y lle uchaf yn yr Eglwys. Ac am hynny he|fyd yr arferid ei wahanu &ecirc;f oddiwrth y cwbwl arall o'r Eglwys &acirc;g Am|gae, neu Balis o Rwydwaith a el|wid yn Lladin <HI>Cancelli.</HI> A hyn a wnaed mor gyffredin, hyd oni cha|fas y lle ei h&ucirc;n oddiwrth hynny ei alw yn <HI>Ganghell.</HI> F&ocirc;d cynnal hyn gynt wrth Adeiladu p&ocirc;b Eglwys gyfrifol (Canys nid ydwyf yn &s;&ocirc;n am Gappeli, neu Weddi-leoedd Priod, &s;&ecirc;f y rhai a berthynant i Dai nailltuol yn unig) o fewn ych|ydig
<PB N="62" REF="36">
Gantoedd o Flynyddoedd ar &ocirc;l yr Apo&s;tolion eu hunain, ie yn Nyddiau <HI>Cy&s;tenyn</HI> Fawr, yn gy&s;tal ac ym h&ocirc;b oes wedi 'n, mi allwn i yn hawdd ei ddangos yn eglur ddigon allan o G&ocirc;f-lyfrau yr Am&s;eroedd hynny. Ond gan i mi o w&icirc;r fwri|ad adael heibio <NOTE N="*" PLACE="marg">H&ecirc;nafi|aeth.</NOTE> yr Awthuron He|nafaidd h&ycirc;d yn hyn, y mae 'n an|hawdd gennif yn awr beri blinder i chwi trwyddynt. Ond crybwyll hynny yr ydwyf ar hyn o am&s;er yn unig o herwydd y dychon rhai y&s;gat|fydd ryfeddu, pa ham y cedwir hyn yn ein Heglwys ni, yn rhagor nag mewn 'r h&ocirc;ll Eglwy&s;i eraill a gyfodwyd yn ddiweddar yn y Ddi|nas hon. Lle y dylent ryfeddu yn hytrach pa ham nas gwaeth|pwyd hynny ym hawb eraill yn gy|&s;tal ac yn hon. Canys heblaw y Rhwymedigaeth &s;&ycirc;dd arnom i ym|debygu 'n ne&s;af ac y gallom at Ym|arfer yr Eglwys Gyffredinol, a go|chelyd amnewyddio, neu f&ocirc;d yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Neu ym|nailltuo o|ddiwrth bawb.</NOTE> hynod ar bawb eraill ym h&ocirc;b p&ecirc;th a berthyno at Addoliad Duw, nis
<PB N="63" REF="36">
gallwn ni 'n hawdd ddyfalu y bua|&s;ai 'r Eglwys Gyffredinol yn cyn|nal y f&acirc;th arfer a hyn ymh&ocirc;b oes a lle tros drychant neu bedwar cant ar ddeg o Flyn yddoedd, hebacho|&s;ion da 'n peri.</P>
<P>Pa rai oedd y rheini, nid yw angenrhaid i ni yn awr ymofyn; di|gon yw dal &s;ulw ar hyn o am&s;er, f&ocirc;d y Ganghell yn ein Heglwy&s;i Cri|&s;tianogol ni yn cael ei chyfrif megis yn cyfatteb i'r Sanctaidd Sanctei|ddiolaf yn y Demmel, yr hwn, fel y gwyddoch, a wahenid oddiwrth y Cy&s;&s;eg'r, neu gorph y Demmel trwy Orchymmyn Duw ei h&ucirc;n. A chwedi 'n, dan f&ocirc;d y lle hwn wedi ei nailltuo megis ar helw Sacrament Swpper yr Arglwydd, fe ddylid fe|lly ei luniaethau &ecirc;f, fel y byddo &ecirc;f mwyaf cyfl&ecirc;us i'r &s;awl a fo 'n cyfran|nogi o'r Ordinh&acirc;d Bendigedig hwn|nw. Ond y rhai a fo ar feder mwyn|h&acirc;u Cymmundeb &acirc; Chr&icirc;&s;t, ac yn|ddo &ecirc;f, y naill &acirc; 'r llall yn y Sacra|ment Bendigedig hwn, ni ddychon lai na b&ocirc;d yn fwy cyfl&ecirc;us iddynt gy|farfod
<PB N="64" REF="37">
yng h&ycirc;d megis &ucirc;n Corph yn yr &ucirc;n lle a nailltue&s;id i'r amcan hwnnw, na b&ocirc;d ar wa&s;gar, fel <NOTE N="*" PLACE="marg">heb hyn.</NOTE> am|gen y gorfyddai arnynt f&ocirc;d, rhai mewn &ucirc;n man, ac eraill mewn man|nau eraill o'r Eglwys. Neu ar fyr, y mae 'n well o lawerf&ocirc;d y Lle wedi ei nailltuo, na b&ocirc;d y Bobol felly.</P>
<P>Ymhellach, y mae nid yn unig yn weddus, ond ar ryw y&s;tyriaeth yn angenrhaid hefyd, b&ocirc;d i b&ocirc;d Cym|munwr gr&acirc;ffu a dal fulw y&s;py&s;ol ar yr amryw Amgylchiadau a ordeini|odd ein Harglwydd eu harferu yn y Sacrament hwn; megis torriad y Bara, a'i gy&s;&s;regriad &ecirc;fa'r Gw&icirc;n, megis pethau yn go&s;od allan ei Far|wolaeth &ecirc;f, rhw&ycirc;giad ei Gorph, a thywalltiad ei Waed &ecirc;f tros ein Pe|chodau ni; fel y gallo hynny fyned yn n&ecirc;s at ein Calonnau ni, ac yn ganlynol, Adeiladu mwy ar ein He|neidiau ni. Ond hyn nis gellir ei wneuthur yn iawn, oni b&ycirc;dd lle we|di ei nailltuo i hynny, lle y gallo pawb gael eu cyfl&ecirc;u, o gylch, neu yn agos at Fwrdd y Cymmun, ac
<PB N="65" REF="37">
felly ganfod yr hyn a wneler yno wrth Gy&s;&s;egriad y Bara a'r Gw&icirc;n. Am yr achos hyn hefyd y mae, ac y dylai f&ocirc;d yr Ei&s;tedd-leoedd yno wedi eu cyfl&ecirc;u felly, fel y gallo pawb a fyddont ynddynt f&ocirc;d a'u Hwynebau tuag at 'r Allor, a my|fyrio ar eu Hiachawdwr Bendigedig, yr hwn yno a bortreiadir o flaen eu Llygaid, megis yn Groe&s;hoeliedig tro&s;tynt.</P>
<P>Y p&ecirc;th arall a 'wylly&s;iwn ddal fulw arno wrthych yng hylch y Cymmun Sanctaidd, yw hyn; f&ocirc;d ein Heglwys ni yn gofyn, neu o'r llei|af yn bwrw ei f&ocirc;d &ecirc;f yn cael ei wa|&s;anaethu b&ocirc;b D&ycirc;dd yr Arglwydd, a ph&ocirc;b D&ycirc;dd Gw&ycirc;l trwy'r Flwy|ddyn, megis yr oedd &ecirc;f yn y Br&icirc;f Eglwys. Canys hynny yw y Rhe|&s;wm pa ham yr <NOTE N="*" PLACE="marg">Neu, y go&s;od&wcirc;yd</NOTE> ordeiniwyd arfe|ru <HI>Gwa&s;anaeth y Cymmun</HI> ar b&ocirc;b &ucirc;n o'r cyfryw ddiwarnodau, ai ddar|llain &ecirc;f wrthFwrdd y Cymmun; &s;&ecirc;f fel y gallo (hynny ddwyn yr h&ocirc;ll Gyn|nulleidfa ar g&ocirc;f o'r <HI>Cymmun,</HI> a'u han|nog iw gymmeryd yn fynych, a'r)
<PB N="66" REF="38">
Gweinidog f&ocirc;d yno (megis) yn ba|rod i'w fini&s;trio &ecirc;f i bawb a fo 'n cwennych b&ocirc;d yn gyfrannogion o honaw. A hyn &s;y'n dangos y mawr ofal &s;&ycirc;dd gan ein Heglwys ni tros ei h&ocirc;ll Aelodau, ar gael o honynt eu Hadeiladu a'u cadarnh&acirc;u yn y Ff&ycirc;dd; i'r hyn nid oes dim yn c&ycirc;d-weithio mwy, na Chymmuno yn fynych wrth Fwrdd yr Arglwydd. Yr hyn pe cymerai Pobol unwaith eu hannog iddo, hwy yn ebrwydd a gaent mwy lle&s;h&acirc;d oddiwrtho nag a alla fi ei fynegi, na hwythau eu hunain hyd hynny ei ddyfalu. Ni ddwe|daf ragor yng hylch hynny yn awr, na hyn; fy m&ocirc;d i mor deimladwy o'r hyn yr ydwyf yr awrhon yn ei ddwedyd, a phe byddwn &s;icc'r o gaffael rhifedi digonol o Gymmun|wyr, y <NOTE N="*" PLACE="marg">Neu, y Gwa&s;nae|thwn.</NOTE> mini&s;triwn i yn dra lla|wen y Sacrament Sanctaidd hwn <NOTE N="&amp;dagger;" PLACE="marg">Ond hyn a wneir yn awr yn E|glwys yr Awdwr b&ocirc;b S&ucirc;l, er ys lla|wer o fly|nyddoedd.</NOTE> b&ocirc;b D&ycirc;dd yr Arglwydd, yn gy|&s;tal er eu mwyn hwy, a fy mwyn fy h&ucirc;n.</P>
<P>Yn llyn y rhoddais i cwi Bortrei|ad byr o'r Drefn ragorol y cyflaw|nir
<PB N="67" REF="38">
ein Gwa&s;anaeth Eglwy&s;ig ni yn|ddi. Yr hyn pwy bynnag a'i hy|&s;tyrio 'n gymmwys, ni bydd rhaid wrth &ucirc;n Rhe&s;wm arall i brofi 'n eg|lur iddo, f&ocirc;d y Gwa&s;anaeth hwn|nw yn &ocirc;l Rheol yr Apo&s;tol, yn <HI>A|deiladus</HI> iawn yn w&icirc;r. Y p&ecirc;th di|weddaf iw y&s;tyried ynddo yw'r <HI>Dull ar ei gyflawni &ecirc;f.</HI> Wrth yr hyn yr ydwyf yn deall yn unig amryw Agweddau'r Corph a arferir ynddo, megis <HI>&s;efyll, a phenlinio;</HI> canys hyn|ny hefyd a wneir er <HI>Adeiladaeth.</HI></P>
<P>Tra yr ydym yn dwedyd, neu yn canu y Mawl-ganiadau a'r <HI>P&s;al|mau,</HI> er Cl&ocirc;d a Gogoniant i Dduw, yr <NOTE N="*" PLACE="marg">Gan mwyaf; neu, fe we|ddai yn o|reu i ni.</NOTE> ydym yn <HI>&s;efyll i fynu,</HI> nid yn unig i arwyddo, ond hefyd i gy|ffr&ocirc;i derchafiad ein Meddyliau ar yr am&s;er hwnnw. Canys megis, ar y naill law, os ein Heneidiau ni a fydddant yn ddiau wedi eu der|chafu i Gl&ocirc;dfori Duw, ein Cyrph wrth Natur a ymgyfodant i fyned gyd &acirc; hwy cyn belled ag y gallont tua'r Nefoedd; felly ar y llaw arall, derchafu ein Cyrph &s;&ycirc;dd yn ein
<PB N="68" REF="39">
cymmorth ni i dderchafu ein Henei|diau hefyd, wrth goffh&acirc;u i ni y gor|chwyl mawr Nefolaidd yr ydym yn awr yn ei gylch; Ym ha &ucirc;n, yn &ocirc;l ein hegwan allu, yr ydym yn gwneuthur yn awr, y p&ecirc;th yr ydym yn gobeithio cael ei wneuthur yn dragywydd, &s;&ecirc;f c&ycirc;d-glodf&ocirc;ri Duw &acirc; Ch&ocirc;r y Nefoedd. Am yr achos hyn, yr ydym yn <HI>&s;efyll ar ein Traed</HI> ar y <HI>[tair] Credo,</HI> o herwydd gan mai Cyfaddefiadau ydynt hwy o'n Ff&ycirc;dd yn Nuw, fel y maent felly, hwy allant yn gymmwys gael eu cy|meryd megis Caniadau o Fawl iddo &ecirc;f. Canys ein h&ocirc;ll waith ni yn Clodf&ocirc;ri Duw, nid yw yn w&icirc;r ddim amgen na 'i gyffe&s;&s;u a'i gydnabod &ecirc;f yn gyfryw ac y mae &ecirc;f yndd o ei h&ucirc;n, a thuag attom ninnau. Ac heblaw hynny, wrth <HI>&s;efyll i fynu</HI> ar y <HI>Gre|do</HI> a'r <HI>Efengyl,</HI> yr ydym yn hy&s;py|&s;u ein b&ocirc;d ni'n cyd&s;ynnied a hwy, ac yn barod iw hymddiffin hwy, hyd yr eithaf o'n gallu, yn erbyn pawb a'u gwrthwynebo. Am yr Efang|ylau yn nailltuol, y maent hwy yn
<PB N="69" REF="39">
cynwys y Gweithredoedd a wnaeth ein Harglwydd, a'r Geiriau a ddwe|dodd &ecirc;f pan oedd &ecirc;f ar y Ddaiar; ac am hynny (nyni, y rhai a'i ha|ddefwn &ecirc;f yn Arglwydd, ac yn Athro i ni,) ni allwn lai y n ddiau na <HI>&s;efyll ar ein Traed</HI> pan glywom ni &ecirc;f yn lle|faru, a gwrando yn ddi-e&s;geulus ar y Geiriau gra&s;ol a ddaeth allan o'i Enau Duwawl &ecirc;f.</P>
<P>Ac megis ac yr ydym, wrth Fo|liannu Duw, yn ymgyfodi cyn <NOTE N="*" PLACE="marg">uched.</NOTE> u|chled ac y gallom ni tua'r Nefoedd; felly pan y byddom yn Gweddio arno, yr ydym yn cwympo cyn <NOTE N="*" PLACE="marg">i&s;ed.</NOTE> i|&s;eled ac y gallom tua 'r Ddaiar, heb feiddio go&s;od ein Dei&s;yfiadau gar bron Brenin, Penllywiawdwr yr h&ocirc;ll F&ycirc;d, mewn &ucirc;n dull, ond <HI>ar ein Gliniau.</HI> A hynny &s;ydd Agwedd mor addas, mor naturiol i Ymbi|lwyr go&s;tyngedig, na bua&s;ai raid wrth Orchymmyn yr Eglwys i beri i Dd ynion fyned <HI>ar eu Gliniau,</HI> ped y&s;tyrient yn ddyledus pa b&ecirc;th y maent yn ei wneuthur pan y by|ddont yn Gweddio ar y Goruchaf
<PB N="70" REF="40">
Dduw: Canys ni allant lai na gwneu|thur felly o honynt eu hunain. Ie braidd y gallent lai, er <NOTE N="*" PLACE="marg">Neu, er anghym|hwy&s;ed.</NOTE> anghyfl&ecirc;u&s;ed y tybygid f&ocirc;d eu lle hwynt i hynny. Ca|nys ni a gawn ein Iachawdwr Ben|digedig ei h&ucirc;n yn <HI>Penlinio</HI> ar ei We|ddi yn yr Ardd ar y Llawr neu r Ddaiar noeth. St. <NOTE N="*" PLACE="marg">Luwc.</NOTE> <HI>Luc</HI> 22. 41. a St. <NOTE N="*" PLACE="marg">Pawl.</NOTE> <HI>Paul</HI> ar y Traeth, lle nis gallai &ecirc;f gael &ucirc;n gly&s;tog, ond Cerrig neu Dy|wod. <HI>Act.</HI> 21. 5, Er hynny, i gy|meryd ymmaith yr h&ocirc;ll <NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;gi&s;ion.</NOTE> E&s;gu&s;on bychain y mae Dynion yn barod iw rhoddi tro&s;tynt eu hunain yn hyn o achos, yr Ei&s;tedd-leoedd yn yr E|glwys hon a drefnwyd felly, a ph&ocirc;b p&ecirc;th oddimewn iddynt &s;&ycirc;dd wedi ei barat&ocirc;i yn y cyfryw f&ocirc;dd, ac nas dychon f&ocirc;d niwed yn y b&ycirc;d o <HI>Ben|linio;</HI> ond yn hytrach b&ocirc;b Cym|hwy&s;der tuag at hynny ar a ellir ei ofyn. Ac am hynny, os n&ecirc;b-rhai o honoch a e&s;geulu&s;a etto <HI>Benlinio</HI> tra y darllennir y Gweddiau, hwy a roddant i ni ormod achos i am|meu eu <NOTE N="*" PLACE="marg">Cre&s;&ycirc;|ddoliaeth.</NOTE> Cref&ycirc;ddgarwch hwy, neu i l&ecirc;d-dybied nad oes dim o'r cy|fryw
<PB N="71" REF="40">
b&ecirc;th yn eu helw hwynt. Canys pe bae, ni feiddient, ni fynnent gyn|nig y f&acirc;th ammarch hynod i Greaw|dwr Mawr y B&ycirc;d, a'u hymddwyn wrth weddio arno &ecirc;f ddim amge|nach, na phe baent yn &s;iarad a'u C&ycirc;d-greaduriaid. Ond pa ham y &s;oniwn am eu gwaith hwy yn gwe|ddio ar Dduw? Y mae yn rhy en|byd nad ydynt yn gweddio &ocirc;ll, nac yn dyfod i'r Eglwys er dim gwell <NOTE N="*" PLACE="marg">Neu, well am|caniad.</NOTE> perwyl, nac i weled eraill, ac i gael eu gweled ganddynt. Siccir yw nad ydynt yn cyflawni &ucirc;n wei thred weledig o Addoliad ac Ur|dduniant i Dduw, nac yn dangos 'mo 'r Parch a'r Anrhy dedd &s;&ycirc;dd ddyledus iddo; ac felly y maent yn peri tramgwydd mawr iawn i b&ocirc;b Cri&s;tion duwiol a chrefyddol.</P>
<P>Lle pe byddai pawb, a ph&ocirc;b &ucirc;n yn y Gynnulleidfa yn wa&s;tadol <HI>ar eu Gliniau</HI> tra byddent yn danfon i fynu eu Heirchion at y Goruchaf Dduw, pa le&s;h&acirc;d anfeidrol a fyddai hyn, nid yn unig i b&ocirc;b &ucirc;n wrth ei ben ei h&ucirc;n, ond hefyd i'r h&ocirc;ll Gynnullheid|fa
<PB N="72" REF="41">
yngh&ycirc;d? Canys yn y m&ocirc;dd hyn, megis ac y cadwai p&ocirc;b &ucirc;n ei Galon ei h&ucirc;n yn fwy di&s;ig'l yng w&icirc;r ofn ac ar&s;wyd Duw, ac hefyd y byddai &s;iccrach o gael y pethau daionus a weddiodd &ecirc;f am danynt, fel y gwi|ria 'r <NOTE N="*" PLACE="marg">Yr h&ecirc;n Dadau.</NOTE> Teidiau 'n fynych; felly yr h&ocirc;ll Gynnuliheidfa befyd a <HI>Adeile|dyd</HI> yn fawr iawn trwy hynny. Ca nys felly ni a gyffroem ac a ennyn|nem Dduwiolder y naill y llall, ac a grythaem, ac a gadarnhaem Ff&ycirc;dd eu gilydd, ac a wnaem yn dda yn gy&s;tal i ni'n hunain ac i bawb a'n gwelo ni, mai p&ecirc;th pry&s;&s;ur yn w&icirc;r ywCrefydd; a'n b&ocirc;d ni'n hunain yn credu ei b&ocirc;d hi felly wrth ein gwaith yn Gwa&s;a|naethu Duw gyd &acirc; chymmaint <HI>Gwylder a pharchedig Ofn,</HI> ac y mae'r Agwedd go&s;tyngedig hynny o Ben|linio yn ei ddangos. Am hynny fel y di&s;gwiliech Gariad Duw, <NOTE N="*" PLACE="marg">parch.</NOTE> Br&icirc; Crefydd, neu Iechad wriaeth eich Eneidiau eich hunain, yr ydwyf yn attolwg arnoch &ocirc;ll yn enw yr hwn a'c gwnaeth chwi, ar i chwi, pa br&ycirc;d bynnag y deloch ymma i we|ddio
<PB N="73" REF="41">
arno, wneuthur hynny yn y cyfryw f&ocirc;dd ar&s;wydus, go&s;tynge|dig a pharchus, ac a gorchmyn|nodd ein Heglwys ni, ac a gwe|ddai i chwi Greaduriaid wrth ym|ddiddan a'ch Creawdwr Mawr Holl|alluog; y m&ocirc;dd y galloch felly roddi gw&icirc;r Addoliad ac Anrhydedd iddo &ecirc;f, a hefyd derbyn y Lle&s;h&acirc;d a'r Adeiladaeth i chwi'ch hunain a addawodd &ecirc;f, ac yr ydych chwi|thau yn di&s;gwil am dano oddiwrth eich Gweddiau Cyhoeddus: gan mai hyn yn ddi-ammeu yw'r Ag|wedd fwyaf Adeiladus, a allwch chwi ei harfer ar y cyfryw acho&s;ion.</P>
<P>Wrth yr hyn a ddwedpwyd hyd yn hyn yng hylch yr <HI>Iaith, y Def|nydd, y Drefn,</HI> a'r <HI>Dull ar gyflawni</HI> Gwa&s;anaeth Duw, megis y cynhwy|&s;ir ac y dangofir yn bl&ycirc;fer <HI>y Gwe|ddiau Cyffredin,</HI> ni a allwn o&s;od hyn ar lawr megis p&ecirc;th an-amheus, ei f&ocirc;d &ecirc;f yn cyttuno 'n gywir a'r Rheol yn y Tec&s;t, &s;&ecirc;f, <HI>B&ocirc;d y cwbwl ac &s;ydd ynddo yn cael ei wneuthur er Adeiladaeth.</HI> A hynny yw'r p&ecirc;th
<PB N="74" REF="42">
a gymerais arnaf ei bryfio. Mi a &wcirc;n a gellid dwyn amryw Re&s;ym|mau eraill i ddangos mor Rhagorol a <NOTE N="*" PLACE="marg">Mor lle|&s;iol, neu, fuddiol.</NOTE> Defnyddiol ydyw Ffurf y <HI>Gwe|ddiau Cyffredin:</HI> Ond y rhain a ddugpwyd eu&s;ys &s;&ycirc;dd ddigonol i w&icirc;rio hynny i b&ocirc;b Cri&s;tion <NOTE N="*" PLACE="marg">Sobor.</NOTE> pry&s;&s;ur ac y&s;tyriol. Ac od oes ymma n&ecirc;b yn bre&s;ennol ac &s;&ycirc;dd etto heb eu bodl&ocirc;ni yn ei chylch hi wrth yr hyn a glyw&s;ont am dani, mi a ddei&s;yfaf yn unig &ucirc;n p&ecirc;th arnynt; a hynny yw, b&ocirc;d iddynt wneuthur profiad o'r p&ecirc;th dros dr&ocirc;. Canys mae fyng Hariad yn fy annog i gredu, f&ocirc;d yr h&ocirc;ll <NOTE N="*" PLACE="marg">Y Z&ecirc;l.</NOTE> wr&ecirc;s a 'r Gw&ycirc;n &s;&ycirc;dd mewn rhai yn erbyn y <HI>Gweddiau Cyffredin,</HI> a'r <NOTE N="*" PLACE="marg">Neu, an|huedd|rwydd.</NOTE> oerni &s;&ycirc;dd mewn eraill tuag at|tynt, yn tarddu yn unig allan o ei|&s;iau gwybod b&ecirc;th ydynt, neu o'r llei|af o ei&s;iau gwybod b&ecirc;th ydynt wrth brawf ac Ymarfer. Canys ymo&s;oded un-dyn aca fo o ddifrif yn amcanu A|ddoli Duw, ac achub ei Enaid ei b&ucirc;n o flaen p&ocirc;b p&ecirc;th, ymo&s;oded (meddaf) y cyfryw &ucirc;n mewn <NOTE N="*" PLACE="marg">Sobrei|ddrwydd.</NOTE> pry|&s;urdeb i arfer y <HI>Gweddiau Cyffredin,</HI>
<PB N="75" REF="42">
fel y dylai &ecirc;f, tros ryw ennyd o am|&s;er, ac y mae yn ddiammeu gennyf y caiff &ecirc;f trwy Fendith Dduw, gymmaint ll&ecirc;s ac Adeiladaeth trwy|ddynt, ac a wnelo iw Brawf &ecirc;f ei h&ucirc;n wirio iddo 'r cwbwl ar a ddwe|dais i, yn well na 'r h&ocirc;ll Re&s;ym|mau a ellais i, neu a all un-dyn yn y B&ycirc;d eu go&s;od ger ei fron &ecirc;f. Fe ddychon rhai dybied hyn yn b&ecirc;th <NOTE N="*" PLACE="marg">Neu, an|hawdd ei goelio.</NOTE> Anhygoel. Ond di-ammeu gen|nif y dychon amryw o'r rai ac &s;&ycirc;dd ymma, dy&s;tio ei f&ocirc;d yn w&icirc;r ar eu Gwybodaeth eu hunain, ac iddynt gaffael eu hunain yn gryfach yn eu Ff&ycirc;dd, yn fwy &s;efydlog yn eu Cref&ycirc;dd, yn fwy daro&s;tyngedig am eu Beiau, yn fwy cefnog tan eu Hadfyd, yn wre&s;&s;occach eu Cariad at Dduw, ac yn fwy eu Hiraeth am y Nefoedd; mewn p&ocirc;b ffordd wedi eu <HI>Hadeiladu</HI> yn fwy wrth eu gwaith yn arfer beunydd y <HI>Gweddiau Cy|ffredin,</HI> nac y galla&s;ent b&ycirc;th gredu yn bo&s;&s;ib'l iddynt f&ocirc;d, oni bua&s;ai iddynt gaffael hynny yn w&icirc;r wrth eu Prawf eu hunain.</P>
<P><PB N="76" REF="43">
Yn awr wedi byr-y&s;tyried y pe|thau hyn felly, mi a ddaliaf &s;ulw yn unig ar ddau b&ecirc;th &s;&ycirc;dd yn deilliaw oddiwrthynt. Y cyntaf ydyw mawr|ragorol Gallineb yn gy&s;tal a Duwi|older ein Pr&icirc;f <NOTE N="*" PLACE="marg">Diwy|gwyr y gelwyr y Gw&ycirc;r da, y rhai yn am&s;er <HI>Har|ri</HI> yr W&ycirc;thfed, ac <HI>Edwart</HI> y Chwe|ched, a dafla&s;ant ymmaith Babyddi|aeth, ac a dduga&s;ant drachefen y Grefydd Gri&s;tiano|gol iw h&ecirc;n burdeb. A Diwyglad y gelwyr eu gwaith hwynt yn gwneuthur felly.</NOTE> Ddiwygwyr, y rhai ar y cyntaf a wnaethant <HI>Lyfer y Gweddiau Cyffredin</HI> mor gywir|gytt&ucirc;nol &acirc; Gair Duw, ac &acirc;'r Rheol honno a o&s;ododd yr Apo&s;tol yn fy Nhec&s;t i. Ac nis gallaf lai na chy|frif f&ocirc;d yr &ucirc;n mawr gymmorth o|ddiwrth Dduw yn eu cynorthwyo hwynt yn y Gwaith hwnnw, ac a'u cyfnerthodd hwynt wedi hynny i ddioef Erlid, a <NOTE N="&Verbar;" PLACE="marg">Y rhai a wnaethant L&ycirc;fer y Gwa&s;anaeth yn am&s;er y Bre|nin <HI>Edwart</HI> y Chweched oeddynt dri G&wcirc;r ar ddeg: Ac o'r rheini, tri a lo&s;gwyd yn am&s;er y Frenhines <HI>Mari,</HI> am eu b&ocirc;d o'r &ucirc;n Grefydd, ac y mae y Ll&ycirc;fer hwnnw yn ei dal; &s;&ecirc;f, Arch-E&s;gob <HI>Cranmer,</HI> E&s;gob <HI>Ridley,</HI> a Doctor <HI>Cocs.</HI></NOTE> Merthyrdod he|fyd, er ei fwyn &ecirc;f, ac felly i gadarn|h&acirc;u yr hyn a wnaethant, &acirc;'u Gwaed eu hunain, yr hyn yn ddiau &s;&ycirc;dd Ganmoliaeth nid bychan iddo &ecirc;f.</P>
<P><PB N="77" REF="43">
Y p&ecirc;th arall a wylly&s;iwn ddal &s;ulw arno wrthych, ydyw yr achos pa ham y mae gan y Diawl y f&acirc;th gilwg a drwg Ewyllys at <HI>Ffurf y Gweddiau Cyffredin,</HI> er pan wnaethpwyd hi gyntaf. Canys pa mwyaf <HI>Adeila|dus</HI> yw hi i Bobol Dduw, ni ddy|chon hi lai na b&ocirc;d o gymmaint a hynny yn fwy dini&s;triol i Deyrnas y <NOTE N="*" PLACE="marg">Cythra|el.</NOTE> Diawl. Acam hynny nid yw ry|feddod iddo &ecirc;f, o h&ycirc;d, o&s;od ei h&ocirc;ll allu, a'u gyfrwy&s;der eithaf ar waith, iw dwyn hi mewn an-fri, er digalonni ac anghyngori Dynion rhag ei harfer hi. A thrwy oddefiad Duw, er co&s;pi y Gened'l Anniolch|gar hon, efe a lwyddodd cyn bell|ed yn ei fwriad, a thaflu y Gwa&s;a|naeth ddwywaith allan o'r Eglwys, er pan dduge&s;yd &ecirc;f gyntaf i mewn; un-waith yn Nheyrna&s;iad y Frenhi|nes <HI>Mari,</HI> ac eil waith yn Nheyrna&s;iad Brenin <HI>Siarls</HI> y Cyntaf,</P>
<P>Yn Nheyrna&s;iad y Frenhines <HI>Mari</HI> chwi a wyddoch bawb pwy oedd ei Offer &ecirc;f i wneuthur hynny; mai y <HI>Papi&s;tiaid.</HI> Canys yr oeddynt yn
<PB N="78" REF="44">
rhag-weled yn eglur, ac yn ddigon gw&icirc;r, nas gallai eu Piniwnau cyfei|liornus hwy gael byth mo'u credu, na'u Harferon Coeggrefyddol hwy eu cynnal yn y Wl&acirc;d yma, c&ycirc;d ac y byddau y <HI>Gweddiau Cyffredin</HI> yn cael eu harfer: Gan nad oes dim ynddynt, ond &s;&ycirc;dd iachus a chytt&ucirc;n ag Athrawiaeth yr Efengyl, ac felly yn groes i'r Piniwnau di-&s;ail a fynnai Eglwys <HI>Rhufain</HI> eu dirrio ar y B&ycirc;d, yn lle Pyngciau 'r Ff&ycirc;dd. Ac heblaw hynny, y mae amryw Ymadroddion wedi eu go&s;od i mewn ynddynt o w&icirc;r-fwriad i'n har|fogi ni yn erbyn Uchel-Benyaeth y <HI>P&auml;b,</HI> <NOTE N="&amp;dagger;" PLACE="marg">Maddeu|antau.</NOTE> Pardwnau, Gweddio ar Sein|ctiau, <NOTE N="*" PLACE="marg">Neu, Draw&s;&s;yl|weddiad.</NOTE> Newidiad Sylwedd y Bara a'r Gw&icirc;n yn y Sacrament, a'r cy|ffelyb Gam-gr&ecirc;d Babyddaidd. Hyd oni bua&s;ai yn amho&s;&s;ib'l i Grefydd <HI>Rhufain</HI> gael b&ycirc;th ei dwyn yn &ocirc;l i'r Wl&acirc;d hon, heb gael o'r <HI>Gweddiau Cyffredin</HI> yn gyntaf eu &s;ymmud o|ddiar y ffordd. Yr hyn b&ecirc;th gan hynny a gymera&s;ant ofal iw wneu|thur cyn gynted ac oedd bo&s;&s;ib'l.
<PB N="79" REF="44">
Ond o fewn ychydig flynyddoedd wedi'n, &s;ef, yn y Flwyddyn gyn|taf i'r Frenhines <HI>Elsbeth,</HI> efe a ddug|pwyd i mewn drachefen. Ac megis ac y dechreua&s;id y Diwygiad o'r blaen, felly o'r am&s;er hwnnw allan efe a ddugpwyd rhagddo, ac a or|phennwyd yn bennaf trwy foddion y <HI>Gweddiau Cyffredin.</HI> Canys fe haeddai ein &s;ulw ni, mai yn Nheyr|na&s;iad Brenin <HI>Edwart</HI> y Chweched, a thros amryw Flynyddoedd o'r Frenhines <HI>Elsbeth,</HI> nad oedd fawr, os oedd dim Pregethu tros y rhan fwyaf o'r Deyrnas; ac nid oedd ond ymbell &ucirc;n y pr&ycirc;d hynny a fedrai ddarllain. Ac erhynny wrth feunydd|iol a chyffredin arfer y Gwa&s;anaeth Cyhoeddus, a thrwy Fendith yr Ar|glwydd arno, yr h&ocirc;ll Wl&acirc;d a Adei|ladwyd felly yn y w&icirc;r Gref&ycirc;dd, nad oedd braidd &ucirc;n mewn cant heb a|dael a ffieiddio h&ocirc;ll Athrawiaethau a Choel-gref&ycirc;dd y Papi&s;tiaid. Yr hyn &s;ydd ddangho&s;iad an-amh&ecirc;us ei f&ocirc;d &ecirc;f, oherwydd hyn hefyd, cy|&s;tal er <HI>Adeiladaeth</HI> ac y mae bo&s;&s;ib'l
<PB N="80" REF="45">
i b&ecirc;th o'r Natur hynny f&ocirc;d; yn gymmaint a b&ocirc;d heb ryfeddod yn amho&s;&s;ib'l i Babyddiaeth ynnill t&icirc;r yn ein pl&icirc;th ni, cyh&ycirc;d ac y bo y <HI>Gweddiau Cyffredin</HI> yn cael eu har|fer a churchu attynt, fel y dylid. Ond os y Rhag-dwr hwn a dynnid unwaith heibio, (yr hyn na atto Duw) ein Gwrthwynebwr mawr a <NOTE N="*" PLACE="marg">A gw|pl&acirc;.</NOTE> gwbwlhae yn ebrwydd ei Am|canion malei&s;us arnom ni, ryw ffordd neu gilydd.</P>
<P>Hyn a w&ycirc;r &ecirc;f yn dda ddigon; ac am hynny nis gadawodd &ucirc;n ffordd heb ei chynnig i ddwyn ei waith i ben. Ond yr hyn a wnaethai &ecirc;fo'r blaen trwy'r Papi&s;tiaid, efe wedihyn|ny a'i gorphennodd trwy foddion eraill, yn Nheyrna&s;iad Brenin <HI>Siarles</HI> y Cyntaf. Canys trwy ba f&acirc;th Y&s;|pryd y taflwyd allan y <HI>Gweddiau Cyffredin</HI> y pryd hynny, chwi a wy|ddoch bawb: a rhai o honoch y gaw&s;ant wybod hynny wrth brawf eirad. Y cwbwl a ddwedaf am da|no ydyw hyn; mai'r &ucirc;n Y&s;pryd ac y gyffr&ocirc;dd Pobol i f&ocirc;d cyn daered
<PB N="81" REF="45">
yn erbyn <HI>y Gweddiau Cyffredin,</HI> a'u cyffr&ocirc;dd hwy ar yr &ucirc;n am&s;er i wrth|ryfela yn erbyn eu Brenin, i ddwyn Meddiannau a Bywyd Dynion o|ddiarnynt, yn erbyn p&ocirc;b Cyffraith a Chyfiawnder; ac o'r diwedd i Lofryddio&ucirc;n o'r Brenhinoedd duwi|olaf a fu erioed. A pha &ucirc;n ai Y&s;|pryd Cr&icirc;&s;t neu Angrh&icirc;&s;t, Duw neu Ddiawl oedd hwnnw, bernwch chwi? Diai mai trwm ac alaethus a fu'r hyn a ganlynodd y pr&ycirc;d hyn|ny ar waith taflu ymmaith y Ll&ycirc;fer hwnnw. Canys Dynion wedi <NOTE N="*" PLACE="marg">Neu, wedi eu difuddio.</NOTE> co|lli yr hyn y dyla&s;ent gael eu <HI>Hadeila|du</HI> trwyddo, yn ddi-oed &acirc; gylch|arweiniwyd gan b&ocirc;b Awel Dy&s;geidi|aeth; hyd onis &s;yrthioedd amryw o honynt o'r diwedd i'r <NOTE N="*" PLACE="marg">Neu, i'r Herefiau, a ph&ocirc;b Cyfriw</NOTE> Gam|grediniaeth echry&s;lonaf, a damne|diccaf a glybwyd &s;&ocirc;n am dani e|rioed yn yr Eglwys. Ie yng h&ycirc;d a'r Gwa&s;anaeth, hwy a roe&s;ant heibio b&ocirc;b Gwahanieth rhwng pethau Cy&s;|&s;egredig a phethau Cyffredin; trwy ba foddion y bu enbyd iawn, i Ha|logrwydd ac Annuwioldeb ore&s;gyn yr h&ocirc;ll Wl&acirc;d.</P>
<P><PB N="82" REF="46">
Ond Bendigedig fyddo Enw y Goruchaf Dduw am hynny, fe fu wiw ganddo ymddangos unwaith drachefn tro&s;om ni, ac mewn m&ocirc;dd rhyfeddol edfryd eilwaith ein <HI>Gwe|ddiau Cyffredin</HI> iw Eglwys, yng h&ycirc;d a'n Gra&s;u&s;af Frenin iw Deyr|na&s;oedd. Ond pa b&ecirc;th a dalwn i i'r Arglwydd am gymmaint Bendith a hyn? Y cwbwl y mae &ecirc;f yn ei ddi&s;gwyl, neu a allwn ninnau ei ro|ddi iddo am dano, ydyw, gwneu|thur y defnydd goreu ac a fedrom ni o honow. Hyn gan hynny yw'r p&ecirc;th yr ydwyf yn awr yn dei&s;yf ac yn attolwg i chwi ei wneuthur rhag llaw. Na thybiwch yn ddigon i chwi f&ocirc;d o blaid <HI>y Gweddiau Cyffre|din,</HI> a dyfod ymbell waith iw gw|rando hwy. Hyn a allwch chwi ei wneuthur, fel y mae amryw, ac er hynny b&ocirc;d heb gaffael dim mwy ll&ecirc;s oddiwrthynt, na phe ni byddai dim iw gael. A'r bai hwn ni ellir mewn m&ocirc;dd yn y b&ycirc;d ei o&s;od ar y <HI>Gweddiau</HI> eu hunain, ond ar E&s;geu|ly&s;dra y &s;awl&s;y'n eu harfer.</P>
<P><PB N="83" REF="46">
Ni ddylech chwaith dybied yn ddigon i chwi Chwedleua 'n uchel tro&s;tynt, neu ym&s;erthu a'r rhai nid &ycirc;nt mor ddedw&ycirc;dd a b&ocirc;d cy&s;tal eu gwybodaeth yn eu cylch hwy; ond yn hytrach cymeryd p&ocirc;b odfa iw haddy&s;gu hwynt, a thrwy b&ocirc;b m&ocirc;dd a allo f&ocirc;d, wirio iddynt mor Rhagorol a Defnyddiol ydynthwy. A hynny b&ycirc;th nisgallwch ei wneuthur mor <NOTE N="*" PLACE="marg">Neu, gyflawn.</NOTE> llwyddiannus, ac wrth eich gwaith yn myned tuhwynt iddynt, a rhagori arnynt mewn Rhinwedd|au a Gweithredoedd da. Canys hyn &s;&ycirc;dd, ac a f&ycirc;dd b&ycirc;th yn ddang|o&s;iad eglur f&ocirc;d <HI>y Gweddiau Cyffre|din</HI> yn <HI>Adeiladu</HI> mwy o lawer, nac y mae y ffyrdd Newyddion hynny o Gref&ycirc;dd, y maent hwy y&s;weithe|roedd wedi eu h&ucirc;do iddynt. Fel y galloch ehwithau wneuthur hyn, ac felly deall wrth brawfynoch eich hunain, a gallu dangos yn eglur i e|raill, w&icirc;rionedd a &s;icrwydd yr hyn a glyw&s;och yn awryng hylch <HI>y Gwe|ddiau Cyffredin,</HI> mi ddei&s;yfafarnoch ganlyn yr chydig Reolau hyn wrth eu harfer.</P>
<P><PB N="84" REF="47">
Yn gyntaf, na ddeuwch i'r <HI>Gwa|&s;anaeth</HI> yn unig o ran defod ac arfer, fel y gwn&acirc; rhai, ond o ran cywir U&s;udd-dod i Orchmynnion Duw, a chyd &acirc; hyder ac ymddiried &s;iccir yn ei Addewidion &ecirc;f am ei Fendith ar eich Gwaith. I'r diben hynny, &s;e fyddai da i chwi, wrth fyned i'r Eglwys, feddylied i bae le yr ydych yn myned, a pha b&ecirc;th &s;&ycirc;dd gennych iw wneuthur yno. Fel y galloch yn y m&ocirc;dd hynny, gan &s;wrw hei|bio b&ocirc;b <NOTE N="*" PLACE="marg">Neu, fa&s;nach.</NOTE> gwaith arall; o&s;od eich hunain mewn tymher gymwys er|byn cymmaint Gorchwyl.</P>
<P>Yn ail, Cyrchwch i'r <HI>Gwa&s;anaeth</HI> cyn fynyched ac y galloch yn gy|fl&ecirc;us. Pa fynychaf y byddoch ar|no, goreu i g&icirc;d yr hoffwch chwi &ecirc;f, a mwyaf i g&icirc;d y cewch eich A|deiladu trwyddo. Am hynny, nac ymfodlonwch wrth ei wrando &ecirc;f unwaith yn yr W&ycirc;thnos, pan all|och yn fynychach. Yn Ninas <HI>Lun|dain,</HI> megis mewn amryw leoedd eraill o'r Deyrnas, yn enwedig Ile y mae Eglwy&s;i Cadeiriol, neu <NOTE N="*" PLACE="marg">Hynny yw, yn perthyn i Goleids.</NOTE> Go|legawl;
<PB N="85" REF="47">
ac (yr w&ycirc;f ynbwrw, o'r lleiaf) yn y cyfryw leoedd yn Nhywy&s;ogaeth <HI>Cymru;</HI> [a gre&s;yn yw na bae mewn mwy o leoedd] fe eill Pobol yno gael ei l&ecirc;s &ecirc;f ar Gy hoedd <NOTE N="*" PLACE="marg">Ac felly yn Eglwys yr Awdwr.</NOTE> ddwy waith b&ocirc;b D&ycirc;dd, ac felly gadw eu Calonnau yn oe&s;ta|dol mewn tymher Sanctaidd a Ne|folaidd, a byw b&ocirc;b am&s;er fel y gweddai i Gri&s;tianogion. Ac os chwi a e&s;geulu&s;wch yr odf&acirc;u a o&s;odir yn awr, ac o hyn allan yn eich Dwylo chwi, chwi a ddy|munwch ryw am&s;er na bua&s;ech yn gwneuthur felly: Ond ofer a fydd dymuno y pr&ycirc;d hynny.</P>
<P>Yn drydydd, Os bydd bo&s;&s;ib'l, deuwch yn wa&s;tad ar ddechreu'r <HI>Gwa&s;anaeth.</HI> Onid &ecirc;, chwi yn ddi|ai a gollwch ryw b&ecirc;th a alla&s;ai eich Adeiladu chwi; a hwnnw, y&s;gat|fydd yn gyfryw b&ecirc;th, ac alla&s;ai ar hynny o am&s;er wneuthur i chwi mwy o ddaioni na'r llall i g&ycirc;d. A chwi a gollwch, nid yn unig l&ecirc;s rhan o honow, ond mewn rhyw fe&s;ur l&ecirc;s y cwbwl hefyd; am f&ocirc;d
<PB N="86" REF="48">
h&ocirc;ll rannau'r Gwa&s;anaeth wedi eu cydio yng h&ycirc;d yn y f&acirc;th ddull a threfen ragorol, onid yw y naill yn cymmorth y llall; fel nas dychon dim gael ei adael heibio, na chan y Gweinidog na'r Bobol, heb gam|weddu 'r cwbwl, a gwneuthur iddo golli p&ecirc;th o'r grym a'r rhinwedd a gaffent ynddo o'i gwbwl-gyflawni &ecirc;f.</P>
<P>Yn bedwerydd, Trwy'r am&s;er y byddoch yn Nh&ycirc; Duw, ymddy|gwch megis yn ei &wcirc;ydd y&s;py&s;ol &ecirc;f, ac fel y gweddai i'r Gwaith yr y|dych yn ei gylch: Yn fefyll tra fy|ddoch yn Moliannu Duw, yn Pen|linio tra fyddoch yn Gweddio arno; fel y mae'n Heglwys ni yn eich cyfarwyddo chwi. Canys er y dych|on y pethau hyn ymddangos yn fy|chain ynddynt eu hunain, er hynny y maent hwy o fawr gyfrif tuag at Addoli Duw yn gymwys; ac er i ninnau gael ein Hadeiladu wrth ein gwaith, fel y dangho&s;ais o'r blaen.</P>
<P><PB N="87" REF="48">
Yn ddiweddaf, Cymerwch ofal da o h&ycirc;d i gadw eich Meddyliau yn ddyfal yng hylch y p&ecirc;th a fo yn llaw gennych. Pan fyddoch yn Cyffe&s;&s;u eich Pechodau wrth Dduw, gwnewch hynny gyd ag Edifeirwch calonnog, di-ragrith, am Gyfeilior|ni eich Buchedd a aeth heibio. Pan ddadcaner y Gollyngdod, derbyni|wch &ecirc;f gyd &acirc; Ff&ycirc;dd &s;iccyr, ddi-y&s;|gog, yng Rh&icirc;&s;t eich Iachawdwr. Pan fyddoch yn dwedyd, neu yn canu y Mawl-ganiadau a'r P&s;almau, cyfodwch i fynu eich Y&s;prydoedd cuwch ac y galloch chwi i g&ycirc;d-foli|annu, ac i g&ycirc;d-fawrh&acirc;u y Tragwy|ddol Dduw, &acirc;'r rhai &s;&ycirc;dd yn gwneu|thur hynny yn y Nefoedd. Pan ddarllennir Gair Duw, gwrandewch yn ddyfal arno &ecirc;f, ac y&s;tyriwch yn bry&s;&s;ur, pa b&ecirc;th y mae yr hwn a'ch gwnaeth chwi yn ei ddwedyd wr|thych, ac yn ei ofyn gennvch; ac ymrowch trwy ei Fendith &ecirc;f i gre|du ac i fyw yn &ocirc;l hynny. A thrwy 'r am&s;er ac y byddoch ar eich Glin|iau yn gwneuthur eich Erfynniau ar
<PB N="88" REF="49">
y Goruchaf Dduw, bydded eich h&ocirc;ll Eneidiau ar waith, gan daer-er-fyn y pethau daionus y byddoch yn gweddio am danynt ar ei ddwylo gra&s;ol &ecirc;f, a chan ymddiried yn o|&s;tyngedig ar ei gywir Addewidion &ecirc;f, am eu cennadu hwynt i chwi. Yn y m&ocirc;dd hyn, chwi a gyflawn|wch Re&s;ymmol Wa&s;anaeth i Dduw, ac yn ganlynol, y cyfryw ac a fo cymeradwy iawn ganddo &ecirc;f, ac mor Ile&s;iol ac Adeiladus i chwi 'ch hu|nain. Lle nis gellir dwedyd yn gymwys am y rhai nis canlynant y Rheol hon, eu b&ocirc;d hwy yn Gwe|ddio, neu yn Gwa&s;naethu Duw &ocirc;ll. Ac am hynny nid rhyfedd eu b&ocirc;d hwy yn dyfod i'r Eglwys, ac yn gwrando darllain y <HI>Gweddiau Cy|ffredin,</HI> ac er hynny heb gael dim Adeiladaeth oddiwrthynt. Nid yw bo&s;&s;ib'l yn w&icirc;r iddynt gael: gan f&ocirc;d yr h&ocirc;ll le&s;h&acirc;d a'r Adeiladaeth &s;&ycirc;dd bo&s;&s;ib'l i ni ei dderbyn o|ddiwrth n&ecirc;b-rhai o'n Defo&s;ionau, yn &s;efyll gan mwyaf ar ddyfal|rwydd ein Meddyliau ni yn ei cy|flawni
<PB N="89" REF="49">
hwynt. I'r hyn, fell y dang|ho&s;ais i, y mae F&s;urf o Weddi yn gyffredinol, a'r Ffurf honno &s;&ycirc;dd gennym ni yn nailltuol, yn gynorthwy mawr iawn.</P>
<P>Dilynwch y Rheolau hyn &s;&ycirc;dd eglur, ond angenrhaid wrth ar|fer <HI>y Gweddiau Cyffredin</HI> (ac heb hyn nis gellir dwedyd yn w&icirc;r eich b&ocirc;d yn eu harfer, ond yn eu cam|arfer hwynt) a chwi yn ebrwydd a gewch weled yn w&icirc;r yr hyn a ddwedais yn eu cylch hwynt, &s;ef, b&ocirc;d <HI>p&ocirc;b p&ecirc;th ar a wneler ynddynt, er Adei|ladaeth.</HI> Ac am hynny mi a ddy|munwn ar Dduw f&ocirc;d, nid yn u|nig i chwi-&s;&ycirc;dd yn fyng wrando ar hyn o am&s;er, ond hefyd i bawb trwy'r Wl&acirc;d gymeryd unwaith eu hannog i wneuthur felly. Cyn Sancteiddied Gened'l, cyn Brio|doled Bobol [i Dduw] y gwnae hynny i ni f&ocirc;d! Mor Grefyddgar yr aem tuag at Dduw! Mor gy|wir i'n Brenin! Mor Gyfiawn a Chariadus y naill i'r llall! Canys wrth ein gwaith yn manwl- Addo|li
<PB N="90" REF="50">
Duw Hollalluog yn y cyfryw ddull Parchedig a Defo&s;iono lac y|dyw hwn, ein Calonnau ni a ged|wid mewn cymmaint ofn o Fawr|hydi Duw, nas beiddiem &ucirc;n am&s;er o'n gw&icirc;rfodd ei anfodl&ocirc;ni &ecirc;f. Ein Meddyliau ni a lenwyd yn gyflawn o'r cyfryw Deimlad o'i Allu a'i Oruchafiaeth &ecirc;f, ac a wnae i ni an|rhydeddu a pherchi y rheini, yn y rhai hefyd a o&s;ododd &ecirc;f yn [Lly wodraethwyr] arnom ni. Ein h&ocirc;ll Eneidiau ni a dderchefyd gymmaint uwchlaw 'r B&ycirc;d, nas gwnaem ni &ucirc;n weithred ddrwg er ei ynnill &ecirc;f yn gyfan i ni 'n hunain. Ar fyr, ni a <HI>Adeiladyd</HI> fwy-fwy beunydd mewn Ff&ycirc;dd, mewn Cariad, mewn Go|&s;tyngeiddrwydd, mewn <NOTE N="*" PLACE="marg">Hynny yw, i wa|du ein hu|nain.</NOTE> H&ucirc;n-ym|w&acirc;d, mewn Cymhedrolder, mewn Amynedd, mewn p&ocirc;b cywir R&acirc;s a Rhinwedd dda; ac felly ni a aem o rym i rym, o'r naill radd o R&acirc;s i'r llall, nes i ni o'r diwedd gyrhaeddid Gogoniant a Pherffei|ddrwydd yn y Nefoedd uchaf, lle y cawn ni dreulio Tragwy|ddoldeb
<PB N="91" REF="50">
ei h&ucirc;n yn Moliannu ac yn Addoli y Goruchaf Dduw, megis am b&ocirc;b Trugaredd arall a ganiad|haodd &ecirc;f i ni, felly mewn m&ocirc;dd nailltuol am ein b&ocirc;d ni yn Aelodau o'r cyfryw Eglwys Apo&s;tolaidd, ym ha &ucirc;n y <HI>gwneir p&ocirc;b p&ecirc;th er Adeila|daeth.</HI></P>
<P>A hyn Duw o'i Drugaredd anfei|drol a wnelo i ni bawb ei wneuthur yn, a thrwy ein Harglwydd a'n Iachawdwr Ie&s;u Gr&icirc;&s;t, i'r hwn gyd &acirc;'r T&acirc;d a'r Y&s;pryd Gl&acirc;n y byddo'r h&ocirc;ll Anrhydedd a'r Gogoniant b&ycirc;th heb ddiwedd. <HI>Am&ecirc;n</HI></P>
<TRAILER>TERFYN.</TRAILER>
</DIV1>
</BODY>
<BACK>
<DIV1 TYPE="prayer">
<PB N="92" REF="51">
<HEAD>YPADER, NEU, Weddi 'r Arglwydd.</HEAD>
<P>EIN T&acirc;d yr hwn wyt yn y Ne|foedd. Sancteiddier dy Enw; Deued dy Deyrnas. Bid dy E|wyllus ar y Ddaiar megis y mae 'n y Nefoedd. Dyro i ni Heddyw ein Bara beunyddiol. A maddeu i ni yn Dyledion, fel y meddeuwn ni i'n Dyledwyr: Ac nac arwain ni i Bro|fedigaeth; Eithyr gwared ni rhag Drwg: Canys euddo ti iw'r Deyrnas, y Gallu a'r Gogoniant; yn Oes oe|&s;oedd. <HI>Am&ecirc;n.</HI></P>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="text">
<PB N="93" REF="51">
<HEAD>Y Gredo.</HEAD>
<P>CRedaf yn Nuw D&acirc;d &ocirc;ll gyfoeth|awg, Creawdwr N&ecirc;f a Daiar. Ac yn Ie&s;u Gr&icirc;&s;t ei &ucirc;n M&acirc;b &ecirc;f, ein Harglwydd ni: yr hwn a g&acirc;ed trwy yr Y&s;pryd gl&acirc;n, a Aned o <HI>Fair</HI> For|wyn: a ddioddefodd dan <HI>Bontiws Pilatws,</HI> a Groe&s;hoeliwyd, a fu Farw ac a Gladdwyd, a dde&s;cynnodd i &V;fern, y Trydydd Dydd y cyfododd o feirw; a e&s;cynnodd i'r Nefoedd, ac y mae yn ei&s;tedd ar ddeheu-law Dduw D&acirc;d &ocirc;ll gyfoethawg; Oddi yno y daw i farnu byw a meirw. Cre|daf yn yr Y&s;pryd gl&acirc;n, yr Eglwys l&acirc;n Gatholic, Cymmun y Sainct, Maddeu|ant Pechodau, Cyfodiad y Cnawd, a'r bywyd Tragwyddol. <HI>Am&ecirc;n.</HI></P>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="text">
<PB N="94" REF="52">
<HEAD>Y Deg Gorchymmyn.</HEAD>
<P>YRhai hynny a lefarodd Duw yn yr &ucirc;geinfed Bennod o <HI>Exodus,</HI> gan ddwedyd, Myfi yw'r Arglwydd dy Dduw, yr hwn a'th dd&ucirc;g di ymmaith o d&icirc;r yr Aipht, o dy y Caethiwed.</P>
<P N="1"><HI>I.</HI> Na fydded i ti dduwiau eraill onid myfi.</P>
<P N="2"><HI>II.</HI> Na wna it dy h&ucirc;n ddelw gerfie|dic, nall&ucirc;n dim ac y &s;ydd yn y nefoedd uchod, neu yn y ddaiar i&s;od, nac yn y dwfr tan y ddaiar. Na ostwng i|ddynt, ac na addola hwynt: oblegit myfi yr Arglwydd dy Dduw wyf Dduw eiddigus, yn ymweled &agrave; Phechodau'r Tadau ar y Plant, hyd y drydedd a'r bedwaredd Genhedlaeth o'r rhai am ca&s;&acirc;nt, ac yn gwneuthur trugaredd i filoedd o'r rhai am carant, ac y gad|want fyngorchmynnion.</P>
<P N="3"><HI>III.</HI> Na chymmer Enw yr Arglwydd dy Dduw yn ofer, canys nid gwirion gan yr Arglwydd yr hwn a gymero ei Enw &ecirc;f yn ofer.</P>
<P N="4"><PB N="95" REF="52">
<HI>IV.</HI> Cofia gadw yn &s;anctaidd y dydd Sabbath. Chwe diwrnod y gweithi, ac y gwnei dy h&ocirc;ll waith: eithyr y &s;eith|fed dydd yw Sabbath yr Arglwydd dy Dduw: ar y dydd hwnnw na wna ddim gwaith, tydi, na'th f&acirc;b, na'th ferch, na'th w&acirc;s, na'th forwyn, na'th anifail, na'r dyn dieithyr a fyddo o fewn dy byrth, canys mewn chme di|wrnod y gwnaeth yr Arglwydd n&ecirc;f a daiar, y m&ocirc;r, a'r hyn &ocirc;ll &s;ydd ynddynt, ac a orphwy&s;odd y &s;eithfed dydd. O herwydd pa ham y bendithiodd yr Ar|glwydd y &s;eithfed dydd, ac a'i &s;anctei|ddiodd&ecirc;f.</P>
<P N="5"><HI>V.</HI> Anrhydedda dy D&acirc;d a'th Fam, fel yr e&s;tynner dy ddyddiau ar y ddai|ar, yr hon a rydd yr Arglwydd dy Dduw i ti.</P>
<P N="6"><HI>VI.</HI> Na Ladd.</P>
<P N="7"><HI>VII.</HI> Na wna odineb,</P>
<P N="8"><HI>VIII.</HI> Na Ledratta.</P>
<P N="9"><HI>IX.</HI> Na ddwg gam dy&s;tiolaeth yn erbyn dy Gymmydog.</P>
<P N="10"><HI>X.</HI> Na chwennych D&ucirc; dy Gymmy|dog, na chwennych Wraig dy Gymmy|dog,
<PB N="96" REF="53">
na'i W&acirc;s, na'i Forwyn, na'i Ych, na'i A&s;&s;yn, na dim ar &s;ydd eiddo.</P>
<P>Arglwydd trugarh&acirc; wyrthym, a &s;cri|fenna yr holl ddeddfau hyn yn ein Ca|lonnau, ni attolygwn i ti.</P>
<EPIGRAPH>
<BIBL><HI>2</HI> Cor. <HI>13. 14.</HI></BIBL>
<Q>RH&acirc;d ein Arglwydd Ie&s;u Gr&icirc;&s;t, a &s;erch Duw, a chymdeithas yr Y&s;pryd gl&acirc;n, a fyddo gyd&acirc; ni &ocirc;ll b&ycirc;th bythoedd. Am&ecirc;n.</Q>
</EPIGRAPH>
<PB REF="53">
</DIV1>
</BACK>
</TEXT>
</EEBO>
</ETS>
