<!DOCTYPE ETS PUBLIC "-//UMDLPS//DTD EEBOPROOF 2.0//EN">
<ETS>
<TEMPHEAD>
<REVDESCR>
<CHANGE>
<DATE>2007-08-20</DATE>
<RESPSTMT>
<NAME>Morfudd Jones</NAME>
<RESP>MURP</RESP>
</RESPSTMT>
<ITEM>Added TYPEs to DIVs in order to validate.*
Proofed title page(s).*
Checked ^s.*
Reviewed structure.*
Checked division-marking material at heads and feet of divisions (HEADS, etc.).*
Checked for signatures.*
Checked placement and completeness of PBs.*
Checked for damage GAPs, #s,  --s.*
Corrected $.*
Converted __ $s to <GAP DESC="illegible" EXTENT="">.*
Checked spacing of foreign GAPs.*
Checked for EPIGRAPHs and ARGUMENTs.*
Checked for startqs, endqs, oe, ae, q;s, and Qs.*
Checked proofsheets and made corrections found there.*
Checked for CLOSERs, TRAILERs, and BYLINEs.*
Siecio am mac yn lle mae.*
Siecio am cu yn lle eu, a ci yn lle ei.*
Siecio TEXT LANG="wel"*
DONE.</ITEM>
</CHANGE>
</REVDESCR>
</TEMPHEAD>
<EEBO>
<IDG S="marc" R="AB" ID="A72359">
<STC T="S">13678</STC>
<BIBNO T="umi">99898893</BIBNO>
<VID>150970</VID>
</IDG>
<TEXT LANG="wel">
<FRONT>
<DIV1 TYPE="title page">
<P><PB REF="1">
<PB REF="1" MS="y">
Pregethau a o&s;od|wy<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> allan trwy awdur|dod i'w darllein ymhob Eglwys blwyf a phob ca|pel er adailadaeth i'r bobl anny<GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters">dig.</P>
<P>Gwedi eu troi i'r iaith Gymeraeg <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">rwy waith <HI>Edward Iames.</HI></P>
<P><HI>Robert Barker prin|tiwr</HI> i odidawgaf <HI>fawr|hydi y Brenin a'i Printiodd yn Llundain.</HI></P>
<P>Anno Dom. 1606.</P>
<PB REF="2">
<PB REF="2">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
</DIV1>
<DIV1 TYPE="introduction">
<PB REF="3">
<PB REF="3">
<HEAD>&para; Y rhag-ymadrodd.</HEAD>
<P>_MAe 'r Apo&s;tol S. Pawl yn te&s;tiolaethu yn oleu na all neb alw neu weddio ar Dduw heb gredu ynddo, na all neb gredu heb wrando, na neb wrando, heb fod rhai ac a bre|getho gair Duw iddynt: am hynny pan y&s;tyriodd y brenin ieuangc duwiol <HI>Ed|ward</HI> y chweched pa mor ambell oedd gwir bre|gethwyr gair Duw o fewn ei deyrnas ef, y rhai a fe|dre addy&s;cu'r bobl i gredu yn-Nuw, i alw arno ac i gadw ei orchymynion &s;anctaidd ef, er iechyd eu he|neidiau a gogoniant i enw Duw, fe a barodd wrth gyngor ei Gynghoriaid i wyr duwioll dy&s;cedig cy|farwydd yngair Duw gynull ac &s;crifennu allan o'r &s;cruthyrau &s;anctaidd (vnig ffynnon pob doethineb, vnig ymborth yr eneidiau, vnig dywy&s;og ac arwei|nudd i wir wybodaeth, rhinwedd a duwioldeb, vnig ddiwreiddudd pob chwyn gwenwynig, vnig wrth|laddud pob anwybodaeth, ac vnig gyferbyn yn er|byn pob gauathrawaeth dwyllodrus, yr hon &s;ydd yn tywys i ofergoel traw&s;opinionau a delw-addo|liad)
<PB REF="4">
yr homiliau duwiol ymma: yn y rhai y cyn|hwy&s;ir y prif byngciau o'n ffydd ni ac o'n dlyed tu &acirc;g at Dduw a'n cymydogion: fel y galle yr offei|riaid a'r curadiaid anny&s;cedig, y rhai ni fedrent yn amgen etto wrth adrodd datcan a darllen yr homi|liau hyn, bregethu i'w pobl wir athrawaeth, ac fel y galle bawb o'r bobl wrth wrando, ddy&s;cu 'n inion ac yn iawn anrhydeddu ac addoli 'r holl-alluog Dduw a'i wa&s;anaethu 'n ddiwyd. Yr homiliau hyn hefyd am eu bod mor fuddiol y orchymynnodd yr ardderchog frenhines <HI>Elizabeth</HI> eu printio ailwaith, ac hi a rhoddodd yr vn gorchymmyn am eu dar|llen hwy ac a rhoe&s;ai eu brawd duwiol hi yn y blaen. Ac megis na ellir dywedyd fod ar y ddayar er ioed dywy&s;og ac a ddango&s;odd ymhob peth a|rall fwy o zeal at Dduw nac o ofal dros ei ddeiliaid, n'ar brenin godidawg, ardderchawg duwiol <HI>Iames</HI> ein gra&s;u&s;af frenin a'n llywydd: felly yn y peth hyn ni ddango&s;odd ef ddim lai o'r fath zeal a gofal nac y ddango&s;a&s;e y brenin <HI>Edward</HI> a'r frenhines <HI>Eliza|beth</HI> o'i flaen ef. O herwydd yntef trwy gyfraith E|glwy&s;ig (fel y gallir gweled yn 46. Canon a wnaeth y Gymanfa E&s;cobion ac Eglwy&s;wyr a gynhaliwyd yn yr ail flwyddyn o'i deyrna&s;iad ef ar Brydain fawr, Ffrainc ac Iwerddon, yr hon y gadarnhaodd ei fawrhydi ef a'i awdurdod goruchel brenhinawl) a rhoes orchymmyn caled ar fod i bob Per&s;on, Vicar a Churat ddarllen yr Homiliau hyn bob &s;ul a gwyl (o
<PB REF="4">
ddiffig pregeth) ymhob Eglwys blwyf a chapel o|fewn y deyrnas: fal y galle y rhai ni chlywant lafar pregethwyr ond yn ambell, wrth arfer o glywed darllen y pregethau duwiol dy&s;cedig hyn yn fy|nych, ddy&s;cu mewn am&s;er gredu yn-Nuw yn inion ac yn ffyddlon, galw arno yn ddifrif ac yn deilwng, gwneuthur y cwbl o'u dlyed at Dduw a'u cymydo|gion ac ymddw yn felly yn y byd hwn yn ol gwy|bodaeth, fel y beddai iddynt fwynhau bywyd trag|wyddol yn y byd a ddaw trwy ein Iachawdwr IE|SV GRIST. Etto er nad oedd rheitiach i vn wlad wrth y fath gynhorthwy nac i wlad Gymru am fod pregethwyr mor ambell ynddi, ni ewylly|&s;iodd Duw ini gael neb o'r Homiliau hyn na'r fath eraill yn y iaith Gymeraeg hyd yr am&s;er hyn. Ond wele y Cymro hwy yn awr yn dy iaith di dy hun, fel y medrich dithau wrth eu gwrando eu deall hwy. Duw a wnelo iddynt wneuthur iti fawrles ac a'th wnelo dithau yn ddiolchus i Dduw am ei fawr ddaioni.</P>
<CLOSER>AMEN.</CLOSER>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="commentary">
<PB REF="5">
<HEAD>&para; Rhybydd i bob gweinidog Eglwy&s;ig.</HEAD>
<P><HI>_OBlegid bod yr Arglwydd yn</HI> gofyn gan ei w&acirc;s, a o&s;ododd ef goru|wch ei deulu, ddangos ffyddlondeb a challineb yn ei &s;wydd: anghenrhaid fydd i chwi o flaen pawb eraill eich ymddwyn eich hunain yn ffyddlonaf ac yn ddie&s;ceulu&s;a&s; o gwbl, yn eich vchel alwedigaeth: hynny yw, yn gymmwys, yn eglur ac yn llawn llythyr, darllein yr Scrythu|rau &s;anctaidd, addy&s;cu ieuengctyd yn ddyfal yn ei Catechi&s;m, gwa&s;anaethu y Sacramentau bendigedig yn weddaidd ac yn barchedig: dewis yn &s;ynwyrol y cyfryw Homiliau ac a fyddo cymme&s;uraf i'r am&s;er, ac yn gwa&s;anaethu yn oreu er addy&s;e i'r bobl a orchymmynnwyd i'ch gofal, a hynny gyd&acirc; chyfryw bwyll, megis pan dybyger bod yr Homili yn rhyhir i'w darllein ar vnwaith, yna ei rhannu hi i'w darllein, peth y boreu a pheth bryd nawn. A lle y digwyddo bod rhyw bennod o'r h&ecirc;n Destament wedi appwyntio ei darllein ar Sul neu wyl, yr hon a ellir yn well ei chyfnewid am ryw bennod arall o'r Te|&s;tament newydd a fo gwell i adeiladaeth: da y gwnewch os chwi a dreulia eich am&s;er yn myfyrio yn dda ary cyfryw ben|nodau ym-mlaen llaw, fel yr ymddango&s;o eich callineb a'ch diwydrwydd yn eich &s;wydd, ac fel y gallo eich pobl gael a|chos i ogoneddu Duw o'ch plegid chwi, a bod yn barot|tacb i <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">e&s;awu eich trafael chwi a'ch poen, er ychwaneg clod i chwi, ac er cyflawni dl&ecirc;d eich cydwybodau chwi a nhwythau.</P>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="commentary">
<P><PB REF="5" MS="y">
_ER na ranna&s;id y llyfr hwn ond yn ddwy ran yn y Sae&s;onaeg etto o herwydd wrth brintio y rhan gyntaf ddarfod imi beri nodi rhifedi y dalennau fal y gallid yn hawdd gyfarfod a dechreu pob Homili, pan go&s;odwyd wrth ddcchreu printio yr ail rhan ddau bres ar waith, ni allwn ni ganlyn y trefn hwnnw, oni byddai i mi rhannu y rhan ddiwethaf yn ddwy rhan: mi a feddyliais mai gwell oedd imi wneuthur felly na bod y rhan gyntaf gwedy nodi rhifedi ei dalennau, a rhifedi dalennau y rhan arall heb ei nodi: am hynny fel y gelli weled mae 'r cwbl gwedi i mi ei rhannu yn dair rhan. Fe a ddengys y Tabul &s;ydd yn canlyn iti pa Homiliau y &s;ydd ymmhob rhan o'r llyfr ac ar pa dda|len y mae pob vn o honynt yn dechreu.</P>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="table of contents">
<DIV2 TYPE="section">
<HEAD>&para; Tabul y rhan gyntaf.</HEAD>
<P><TABLE>
<ROW>
<CELL>1 _ANnogaeth i ddarllen yr Scruthyr l&acirc;n, 2. rhan. dalen</CELL>
<CELL>1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>2 Am drueni dyn, 2. rhan.</CELL>
<CELL>d 12</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>3 Am gadwedigaeth dyn, 3. rhan.</CELL>
<CELL>d. 24</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>4 Am wirffyd, 3. rhan.</CELL>
<CELL>d. 40</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>5 Am weithredoedd da, 3. rhan.</CELL>
<CELL>d. 58</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>6 Am gariad perffaith, 2. rhan.</CELL>
<CELL>d. 79</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>7 Am dyngu anudon, dwy rhan.</CELL>
<CELL>d. 89</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>8 Am gwympo oddiwrth Dduw, 2. rhan.</CELL>
<CELL>d. 101</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>9 Am ofn angau, 3. rhan.</CELL>
<CELL>d. 115</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>10 Am vfydd-dod i &s;wyddogion, 3. rhan.</CELL>
<CELL>d. 136</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>11 Am butteindra ac aflendid, 3. rhan.</CELL>
<CELL>d. 153</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>13 Am ymry&s;on ac ymdaeru, 3. rhan.</CELL>
<CELL>d. 176</CELL>
</ROW>
</TABLE></P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="section">
<PB REF="6">
<HEAD>Tabul yr ail rhan.</HEAD>
<P><TABLE>
<ROW>
<CELL>1 PRegeth am iawn arfer yr Eglwys, 2. rhan.</CELL>
<CELL>dalen. 1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>2 Am ddelw-addoliad, 3. rhan.</CELL>
<CELL>d. 21</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>3 Am gyweirio 'r Eglwys a'i chadw 'n l&acirc;n.</CELL>
<CELL>3. 157</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>4 Am weithredoedd ac yn gyntaf am ymprydio, 2. rh.</CELL>
<CELL>d. 165</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>5 Yn erbyn glothineb a meddwdod.</CELL>
<CELL>d. 189</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>6 Yn erbyn dillad rhy-wychion.</CELL>
<CELL>d. 205</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>7 Ynghylch gweddi, 3. rhan.</CELL>
<CELL>d. 221</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>8 Am le ac am&s;er gweddi, 2. rhan.</CELL>
<CELL>d. 248</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>9 Am fini&s;trio gweddi a'r Sacrament mewn iaith a ddeallir.</CELL>
<CELL>dalen. 165</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>10 Am amryw leoedd o'r Scruthyrau, 2. rhan.</CELL>
<CELL>d. 284</CELL>
</ROW>
</TABLE></P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="section">
<HEAD>Tabul y drydydd rhan.</HEAD>
<P><TABLE>
<ROW>
<CELL>1 PRegeth am elu&s;enau, 3. rhan.</CELL>
<CELL>dalen. 1</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>2 Am enedigaeth Chri&s;t.</CELL>
<CELL>d. 27</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>3 Am angau a dioddeifeint Chri&s;t, 2. rhan.</CELL>
<CELL>d. 43</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>4 Am adgyfodiad Chri&s;t.</CELL>
<CELL>d. 72</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>5 Am y Sacrament, 2. rhan.</CELL>
<CELL>d. 86</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>6 Am ddi&s;cynniad yr Y&s;pryd glan ar dydd y &s;ulgwyn, dwy rhan.</CELL>
<CELL>d. 104</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>7 Ar wythnos y derchafael, 4. rhan.</CELL>
<CELL>d. 124</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>8 Am &s;tat priodas.</CELL>
<CELL>d. 165</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>9 Yn erbyn &s;eguryd.</CELL>
<CELL>d. 184</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>10 Am etifeirwch a gwir gymodi a Duw, 3. rhan.</CELL>
<CELL>d. 197</CELL>
</ROW>
<ROW>
<CELL>11 Yn erbyn anufydd-dod a gwrthryfel, 6. rhan.</CELL>
<CELL>d. 234</CELL>
</ROW>
</TABLE></P>
</DIV2>
</DIV1>
</FRONT>
<BODY>
<DIV1 TYPE="section">
<DIV2 TYPE="sermon">
<DIV3 TYPE="part">
<PB N="1" REF="6" MS="y">
<HEAD>&para; Annogaeth ffrwythlon i ddarllen ac i wybod yr Scrythyr lan.</HEAD>
<P>_NI ddichon bod vn peth mor anghenrhaid, ac mor fuddiol i Gri&s;tion, a gwybodaeth yn yr Scrythyr lan: yn gym|maint a' i bod <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> cynnwys ynddi wir air Duw, yn go&s;od allan ei ogoniant ef, a dlyed dyn hefyd tuag atto ef. Ac nid+oes na gwirionedd, nac athra|wiaeth anghenrheidiol i gyfiawnh&acirc;d, a thra|gwyddol Iechydwriaeth, nad ydyw o fewn neu na ellir ei dynnu allan o'r ffrwd <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> ffynnon hon|no o wirionedd. Cynnifer am hynny ac a chwen|nycho fyned at Dduw ar hyd y fford inion ber|ffaith, rhaid iddynt roddi eu meddyliau a'u bwri|adau i wybod yr Scrythyr &s;anctaidd, heb yr hon+ni allant nac yn ddigonol adnabod Duw a'i ewy|llys, na'u &s;wydd a'u dlyed eu hunain: Ac megis y mae diod yn fla&s;us i'r &s;ych<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">dig a bwyd i'r rhai newynog, felly y mae darllen, gwrando, chwilio, a myfyrio ar yr Scrythyr &s;anctaidd i'r rhai a
<PB N="2" REF="7">
chwennychant adnabod Duw, neu hwynt eu hu|nain: a gwneuthur ei ewyllys ef. A'u cyllau hwy yn vnic &s;ydd yn gwrthwynebu, ac yn ca&s;hau nefol adnabyddiaeth ymborth gair Duw, y rhai ydynt gwedy eu boddi felly mewn oferedd bydol, fal nad ydynt yn caru na Duw, na duwioldeb: o blegid dyna'r achos y chwennychant y fath ofe|redd, yn rhagorach n&acirc; gwir wybodaeth o Dduw. Megis am y rhai a f&ocirc;nt glaf o'r <NOTE N="*" PLACE="marg">Cryd.</NOTE> ddeirton, pa beth bynnag a fwyttaont neu a yfont, y maent er me|ly&s;ed a fytho, yn ei fla&s;&s;u cyn chwerwed ac yw' r wermot: nid am fod chwerwder yn y bwyd, ond o blegid yr huwmor neu'r chwaith chwerw, lly|gredig &s;ydd yn eu tafodau a'u geneuau hwy: felly y mae mely&s;dra gair Duw yn chwerw, nid o ha|no ei hun, ond yn vnic i'r rhai a lygrwyd eu meddyliau drwy hir arfer pechod, achariad y byd hwn. Am hynny gan ym wrthod a barn lygredig dynion cnawdol, y rhai ni ofalant ond am eu cyrph gwrandawn a darllen wn yn barchedig yr Scry|thyr lan, yr hon yw ymborth yr enaid. Chwiliwn, yn ddie&s;caelus, am ffynnon y bywyd yn llyfrau yr h&ecirc;n de&s;tament a'r newydd, ac na redwn i by|lleu a llacca drewllyd traddodiadau dynion, a <NOTE PLACE="marg"><HI>Matth.</HI> 4. 4.</NOTE> luniwyd trwy ddychymygion dyn, i gei&s;io i ni gyfia wnhad, a Iechydwriaeth. O herwydd bod yr Scrythyr lan ym cwblgynnwys yr hyn a ddlye~ ni ei wnenthyr a'r hyn ddlyem ni ei wachelyd, pa beth a ddlyem ni ei gredu: a pha beth &s;ydd ini i edrych am dano ar law Dduw yn y diwedd. Yn y llyfrau hynny y cyfarfyddwn a'r Tad o'r hwn, a'r Mab trwy'r hwn, ac a'r Y&s;pryd glan yn yr hwn y mae i bob peth eu bod, au para: ac yno a gwelwn+nad ydyw y tri pher&s;on hynny onid vn Duw as
<PB N="3" REF="7" MS="y">
vn &s;ylwedd. Yn y llyfrau hyn y cawn ddy&s;cu ein adnabod ein hunain, mor waelion ac mor druain ydym, ac adnabod Duw mor ddaionus ydyw o hano ei hun, a pha fodd y mae ef yn ein gwneuth|urni, a'i holl greaduriaid, yn gyfrannogion o'i ddaioni. Nyni a allwn ddy&s;cu hefyd yn y llyfrau ymma wybod bodd ac ewyllys Duw, mor gyf|lawn ac y mae yn weddus ini ar hyn o am&s;er ei wybod. Ac fal y dywaid yr y&s;colhaig mawr a'r pregethwr duwiol <HI>S. Ioan</HI> aur enau, beth bynnac <NOTE PLACE="marg">Chry&s;o&s;t.</NOTE> &s;ydd anghenraid i Iechydwriaeth dyn, fe a gyn|hwy&s;ir yn gyflawn yn &s;crythyrau Duw. Yr hwn &s;ydd heb wybodaeth efe a ddichon ddy&s;cu yno, a chael gwybodaeth: fe gaiff yr hwn &s;ydd galon galed, a phechadur <NOTE N="*" PLACE="marg">Cyndyn.</NOTE> gwrthgas, gyfarfod yno a'r tragwyddol boenau a ddarparodd cyfiawnder Duw i'w ofni ef, ac i feddalhau, ac i naw&s;eiddio ei galon ef, fe gaiff yr vn a orthrymmir gan flin|derau yn y byd hwn, yno nerth yn addewidion tragwyddol fywyd i'w fawr gynfford ai ddidda|nwch, fe gaiff yr vn y glwyfwyd gan ddiafol hyd angau, feddiginiaeth yno i'w adferu i iechyd ailwaith. Os bydd anghenrhaid athrawiaethu gwirionedd, argyoeddi gauathrawaeth, ceryddu beieu, na chanmol rhinwedd, rhoddi cyngor da, diddanu neu annog, neu wneuthur vn peth arall anghenrhaid i'n Iechydwriaeth ni, Nyni a allwn (medd <HI>S. Chry&s;o&s;tome)</HI> ddy&s;cu y pethau hyn yn halaeth yn yr Scrythyr l&acirc;n. Mae yno (medd. <HI>Fulgentius)</HI> lawn-ddigon o bethau i wyr i'w bwy|ta, ac i blant i'w &s;ugno. Mae yno bob peth ac y &s;ydd addas i bob oedran, i bob gradd, ac i bob math ar ddynion. Nyni a ddylaem wrth hynny fod ar llyfrau hynny n dra mynych yn ein dwy|law,
<PB N="4" REF="8">
yn ein cly&s;tiau, ac yn ein geneuau, ond yn fynychaf oll yn ein calonnau. O herwydd Scry|thyr Duw yw nefol fwyd ein eneidiau ni, gwran|dawiad yr hon a'u chadw &s;ydd yn ein gwneuthur <NOTE PLACE="marg"><HI>Matth.</HI> 4. 4. <HI>Ioan.</HI> 17. 17. <HI>P&s;al.</HI> 19. 7, 10.</NOTE> yn wynfydedig, yn ein &s;anctaiddio, ac yn ein glan|hau, ac yn troi ein eneidiau megis llu&s;ern in traed a diogel &s;afadwy a thragwyddol offeryn ein iechydwriaeth, mae hi yn rhoddi doethineb i'r go&s;tyngedig a'r i&s;el galon, yn diddanu yn llawen|hau, yw llonni ac yn ey&s;cafnhau ein cydwybod: try&s;or gwell yw nag aur, a maini gwerthfawr: mely&s;ach n&acirc;'r mel a'r diliau mel: hon a elwir y rhan orau, yr hon a ddewi&s;&s;odd Mair, O herwydd <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 10. 42.</NOTE> ynddi y mae tragwyddol ddiddanwch. Yr ydis yn galw gairiau'r Scrythyr l&acirc;n yn airiu y bywyd <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 6. 68.</NOTE> tragwyddol: o herwydd offer Duw ydynt a o&s;od|wyd i hynny. Mae ynddynt allu i droi drwy ad|dewid Duw, a ffrwythlo~ ydynt trwy nerth Duw <NOTE PLACE="marg"><HI>Colo&s;&s;,</HI> 1. 6.</NOTE> a chwed&ycirc; eu derbyn i galon ffyddlon mae o ha|nynt <NOTE PLACE="marg"><HI>Heb.</HI> 4. 12.</NOTE> yn dyfod yn wa&s;tad orchwylion nefol y&s;pry|dol. Maent yn fywiol yn fywiog, ac yn alluog mewn gweithrediad, ac yn llymmach na chledd dau finiog, ac yn cyrhaeddid hyd wahaniad yr, enaid ar y&s;pryd, a'r cymhalau, a'r m&ecirc;r. Mae Chri&s;t yn ei alw ef yn adailadydd call yr hwn a <NOTE PLACE="marg"><HI>Matth.</HI> 7. 24.</NOTE> <NOTE N="*" PLACE="marg">Fuldo.</NOTE> adailado ar ei air ef, megis ar &s;ylfaen &s;iccr, dio|gel. Gan air Duw y'n bernir ni o blegid Y gair <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 12. 48.</NOTE> (medd Cri&s;t) a ddywedais, hwnnw a farn yn y dydd diwethaf. Ac i'r hwn a gadwo air Cri&s;t yr addewir cariad a ffafor Duw, ac y caiff ef fod yn deml, ac yn drigle i'r drindod &s;anctaid. Pwy byn|nag &s;ydd yn ddiwall yn darllen y gair hwn ac yn <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 14. 3.</NOTE> printio yn ei galon yr hyn y mae ef yn i ddarllen, fe leihair ynddo fe y mawr frydd ar bethau darfod|adwy
<PB N="5" REF="8" MS="y">
y byd hwn; ac fe gynydda ynddo fawr chw|ant ar bethau nefol, a addewir gan Dduw yn y gair hwnnw. Ac nid oes dim a gadarnh&acirc; ein ffydd ni a'n ymddiried yn-nuw yn gymaint, ac a gaidw i fynu ddiniweidrwydd a phurder calon, aduwiol fywyd ac ymddygiad oddi allan hefyd, megis gwa&s;tadol ddarllen, a myfyrio ar air Duw. O herwydd yn y diwedd fe droir gan mwyaf i anian a naturiaeth, beth bynnac wrth wa&s;tadol ddar|llen a dyfal chwilio yr Scrythyr l&acirc;n, a brinter ac a argrapher yn y galon. Ac hefyd ffrwyth a rhin|wedd gair Duw yw, <NOTE N="*" PLACE="marg">Llewyrchu.</NOTE> goleuannu y diwybod, a rhoi rhagor o oleu i'r rhai a'i darllenant ef yn ffyddlon ac yn ddyfal, er diddanwch i'w calonnau, ac er eu <NOTE N="*" PLACE="marg">Hyfhau.</NOTE> eofnhau hwy i gyflawni y peth y mae Duw yn ei orchymmyn. Mae hwn yn dangos goddefgarwch mewn adfyd, mewn hawddfyd go&s;tyngeidrwydd, pa anrhydedd &s;ydd ddyledus i Dduw, pa drugaredd a charedigrwydd i'n cym|mydog: hwn &s;ydd yn rhoddi cyngor da mewn pob peth anhygoel ammheus: hwn &s;ydd yn dangos gan bwy y mae ini edrych am nerth achymmorth ym-mhob enbeidrwydd, ac mai Duw ym vnic roddwr pob buddugoliaeth ym-mhob rhyfeloedd a phrofedigaethau gan ein gelynion, corphorol ac y&s;prydol. Ac nid hwnnw &s;ydd yn ennill fwyaf <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Sam</HI> 14. 12, 23. 2. <HI>Chro.</HI> 20. 6, 7, 27. 1. <HI>Cor.</HI> 15. 57.</NOTE> wrth ddarllein gair Duw, yr hwn &s;ydd barottaf i droi dolennau'r llyfr, neu adrodd heb lyfr y peth &s;ydd ynddo, onid yr hwnn &s;ydd gwedy ei lwyr droi iddo, yr hwn y mae'r Y&s;pryd gl&acirc;n gwedy ei gyn|nhyrfu fwyaf; a chalon yr hwn a'i fywyd &s;ydd gwedy ei &s;ymmud, a'i newid i'r peth y mae ef yn ei ddarllen: yr hwn &s;ydd yn myned beunydd yn ddifalchach, yn ddiddicciach, yn llai ei drachwant,
<PB N="6" REF="9">
ac yn chwennychu llai ar wag hoffderau bydol: yr hwn (gan ymwrthod &acirc;'i h&ecirc;n fywyd drygionus) &s;ydd yn cynnyddu fwyfwy mewn rhinweddau da. Ac ar ychydig o airiau, nid oes dim yn maenteinio y'n well dduwioldeb meddwl, nac yn gyrru ym|maith anuwioldeb, nag y mae gwa&s;tadol darrllen a gwrando gair Duw, os cyd&s;ylltir hynny &acirc; me|ddwl duwiol a daionus fwriad ar ddy&s;cu achan|lyn ewyllys Duw. O herwydd heb lygad dy&s;yml pur fwriad, a meddwl da, nid oes dim cymme|rad wy ger bron Duw. Ac o'r y&s;tlys arall, nid oes dim yn tywyllu Chri&s;t agogoniant Duw yn fwy <NOTE PLACE="marg"><HI>E&s;al.</HI> 5. 29. <HI>Matth.</HI> 22. 29.</NOTE> nag yn dwyn mwy o ddallmeb, a phob drygioni, nag anwybodaeth yngair Duw.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>&para; Yr ail rhan o'r bregeth ynghylch yr Scrythyr l&acirc;n.</HEAD>
<P>_FE ddango&s;&s;wyd yn y rhan gyntaf o'r bregeth, yr hon &s;ydd yn ein hannog i wybodaeth yn yr Scrythyr lan, pa|ham y mae yr wybodaeth honno yn anghenrhaid, ac yn fuddiol, i bob dyn: Ac mai drwy adnabyddiaeth a gwir ddeall yr Scrythyr, yr adwaenir y rhannau anghen|rheidiaf o'n dlyed ni tuag at Dduw, a'n cymydo|gion. Yn awr ynghylch yr vn peth, chwi a gewch glywed beth a ganlyn. Os ydym yn addef Chri&s;t paham na bydd arnom gywilydd fod heb wybod ei athrawiaeth ef? lle y mae yn gywilyddus i bob dyn, fod yn anghydnabyddus yn y ddy&s;c a'r gel|fyddyd a gymmero efe arno ei gwybod. Mae 'n gywilyddus i ddyn os gelwir efe yn philo&s;ophydd, fod heb ddarllen llyfrau philo&s;ophiaeth, neu i alw
<PB N="7" REF="9">
yn gyfraithiwr, yn affronomydd, neu yn feddyg, yr hwn a &s;ydd anghyfarwydd yn llyfrau 'r gyfra|ith, a&s;tronomi, neu feddyginiaeth. Pa fodd y Dywaid neb am hynny, i fod ef yn cyffefu Chri&s;t ai grefydd, onid ymddyr&ycirc; ef, (gymanit ag y gallo yn gymhe&s;&s;ur) i ddarllen ac i wrando, ac felly i wybod llyfrau Efengyl Chri&s;t a'i athrawaeth. Er bod celfyddydon eraill yn dda ac yn rhaid eu dy&s;cu, etto ni ddichonvndyn ammau fod y gelfyddyd hon yn bennaf, ac vwchlaw pob celfyddyd arall yn ddigyffilybaeth. Pa e&s;cus wrth hynny a wnawn ni (ar y dydd diwethaf ymlaen Chri&s;t) y rhai a o|&s;odwn ein ewyllys ar ddarllen dychmygion a thraddoddiadau dynion, yn fwy n&acirc;'i &s;anctaidd e|fengyl ef? ac na aliwn gael vn am&s;er i wneuthur y peth a ddlyem ei wneuthur yn bennaf uwch law pob peth? ac a ddarllenwn yn gynt bethau eraill, n&acirc; 'r peth y dlyem adel heibio ddarllen pob peth arall o' i blegid? Cynifer am hynny o honom ni ac &s;ydd yn addef Duw, a thrwy wir ffydd yn ym|ddiried ynddo, ymrown tra y caffom ennyd ac am&s;er i wybod gair Duw, trwy ei wrando a'i ddarllen yn ddyfal. Ond y rhai nad oes ganthynt &s;erch ar air Duw, i guddio eu beiau a roddant yn arferol dro&s;tynt eu hunain, ddau e&s;cus ofer gwai|gion. Rhai &s;ydd yn eu he&s;cu&s;o eu hunain o her|wydd eu gwendid au hofn, ga~ ddywedyd na feiddi|ant ddarllen yr Scrythyr lan rhag iddynt trwy anwybod gwympo i amryfy&s;edd; Eraill a hae|rant ei bod hi mor anhawdd ac mor galed iw de|all nad yw weddus i neb ei darllen, onid i y&s;col|heigion a gwyr dy&s;cedig. Ond o blegid y cyntaf: anwybodaeth yngair Duw yw achos pob cam|&s;ynnaeth ac amryfy&s;edd fal y dywaid Chri&s;t ei
<PB N="8" REF="10">
hun wrth y Saduc&eogon;aid, gan ddwedyd, eu bod hwy mewn <NOTE N="*" PLACE="marg">Cam&s;yn|naiaeth.</NOTE> amryfy&s;edd o ei&s;iau gwybod yr Scrythy|rau. <NOTE PLACE="marg"><HI>Matth.</HI> 22. 29.</NOTE> Pa fodd am hynny y gall y &s;awl a fynnont fod fyth mewn anwybod, ymgadw rhag amryfy|&s;edd? a pha fodd y dawant allan ou hanwybo|daeth oni fynnant ddarllen a gwrando y peth a ddichon roddi gwybodaeth iddynt? fe fu yr hwn &s;ydd yn awr a mwyaf o wybodaeth gantho, ar y cyntaf heb wybodaeth; etto ni pheidiodd ef a dar|llen rhag cwympo me&wcirc;n amryfy&s;edd, ond fe ddar|llenodd yn ddyfal rhag iddo aros mewn anwy|bod, athrwy anwybod mewn amryfy&s;edd. Ac oni ddy&s;cwch chwi wirionedd Duw, yr hwn &s;ydd anghenrhaid i chwi ei ddy&s;cu, rhag i chwi gwym|po mewn amryfy&s;edd, wrth yr vn rhe&s;wn y ge|llwch orwedd yn wa&s;tad, heb gyfodi vn am&s;er ar eich traed i gerdded, rhag wrth gerdded i chwi gwympo yn y dom; a pheidio a bwyta vn bwyd, da rhag ichwi <NOTE N="&Verbar;" PLACE="marg">wrthwynebu</NOTE>laru; a pheidio a hau eich llafur,  na thrafaelu yn eich celfyddyd, nac arfer vn farch|nadaeth, rhag ichwi golli e&icirc;ch h&acirc;d, e&icirc;ch trafael, e&icirc;ch golyd; Ac felly wrth yr vn rhe&s;wm, gorau oedd i chwi fyw yn &s;egur, heb gymmeryd yn llaw vn peth daionus, rhag i ryw ddrwg ddigwyddo i chwi o hynny. Ond os ydych yn ofni cwympo i amryfy&s;edd wrth ddarllen yr Scrythyr lan, mi a ddango&s;&s;af i'wch pafodd y mae i chwi ei darllen hi, heb enbeidrwydd, na ph&eogon;rigl amryfy&s;edd; Dar|llenwch hi yn o&s;tyngedig, &acirc;chalon i&s;el, trwy fw|riad gogoneddu Duw, ac nid eich humain, &acirc; 'r|gwybodaeth a goffoch ynddi. Ac na ddarllenwch hi heb weddio beunydd ar dduw ar iddo ef gyfei|rio e&icirc;ch darlleniad chwi i ddiwedd da: ac na chymmerwch arnoch ei deongl hi ai hagoryd ym|mhellach
<PB N="9" REF="10">
nag y byddoch yn ei deall hi yn oleu. O herwydd (fal y dy waid S. Au&s;tin) mae gwyboda|eth yr Scrythyr l&acirc;n yn fawr, yn halaeth, ac me|gis neuadd vchel, ond mae ' r drws yn i&s;el iawn, fal na ddichon yr vchel rhyfygus rhedeg i mewn iddi, ond mae ' n rhaid i'r vn a elo i mewn, o&s;twng yn i&s;el a bod yn o&s;tyngedig. O her wydd balchedd a rhyfyg yw mam pob amryfy&s;edd, ond nid rhaid i o&s;tyngeiddrwydd ofni byth gam&s;ynnaid. O her|wydd go&s;tyngeiddrwydd a chwilia, yn vnic i wy|bod y gwirionedd. Hi a chwilia, ac a ddwg y na&icirc;ll le, ynghyd a'r llall, a pha le byn~ac ni chyrha|eddo hi yr y&s;t yr hi a weddia, hi a ymofyn &acirc;'r rhai a wypont, ac ni therfyna hi ddim nas gwypo yn rhyfygus ac yn ddibwyll. Am hynny fe ddichon y go&s;tyngedig yn eofn chwilio am y gwirionedd yn yr Scrythyr, heb berigl o amryfy&s;edd. Ac os ydyw ef heb wydbodaeth gantho, mwy o lawer y dyle chwilio a darllen yr Schr&ycirc;thyr l&acirc;n i'w ddwyn a|llan 'o anwybodaeth. Nid ydwyf yn dywedyd, na all gwr lwyddo wrth wrando yn vnic, ond fe all lwyddo yn fwy a lawer wrth wrando, ac wrth ddarllen. Hyn a ddywedais am ofn darllen o ble|gid anwybod y darllenydd. O blegid anhy weith|dra a chaledrwydd 'r Scrythyr, pwy bynnac &s;ydd mor wan ac nad ydyw yn abl i dreulio bwyd cryf, etto fe ddichon er hynny &s;ugno y llaeth melys e&s;|mwyth, ac oedi dyfod at ychwaneg, hyd oni chryf|hao, ac hyd oni ddelo i fwy o wybodaeth; O her|wydd mae Duw yn derbyn y dy&s;cedig a'r anny&s;ce|dig, heb wrthod neb, gan fod yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Diymmer, dineilltuol indy&s;terent.</NOTE> ddiduedd i bawb oll. Ac mae 'r Scrythyr mor llawn o ddyffryn|noedd i&s;el a llwybrau gwa&s;tad e&s;mwyth i bob dyn i'w harfer, a rhodio ynddynt, ac o dwynau a my|myddoedd
<PB N="10" REF="11">
vchel, y rhai ni ddichon nymmor ddrin|go iddynt. A phwy bynnag a roddo ei feddwl i ddarllen yr Scrythyrau &s;anctaidd &acirc; myfyrdod di|wall, a chwant gwre&s;og nid po&s;&s;ibl (medd S. <HI>Ioan aur enau)</HI> gadel hwnnw heb gymmorth. Ond <NOTE PLACE="marg">Chry&s;o&s;tom.</NOTE> y naill ai fe ddenfyn Duw ryw athro duwiol, i'w ddy&s;cu ef, megis y danfonodd i ddangos i'r <NOTE N="*" PLACE="marg">Eunuch.</NOTE> di&s;|paidd, pendefig o Ethiopia, a thry&s;orwr bren|hines Candace yr hwn ac yntef a bryd mawr gan|tho ar ddarllen yr Scrythyr, (er nad ydoedd yn ei deall,) etto am y bryd oedd gantho ar air Duw, fe ddanfonodd Duw ei Apo&s;tol Philipp atto i agoryd iddo wir y&s;tyr yr Scrythyr yr ydoedd ef yn ei darllen: neu os bydd arnom ei&s;iau gwr dy|&s;cedig i'n haddy&s;cu ac i'n cyfarwyddo, etto fe * o|leuonna Duw ein meddyliau ni oddi vchod, ac a ddengys ini bob peth anghenraid ar na byddom yn ei wybod. Ac fe ddywaid Chry&s;o&s;tom mewn man arall, nad rhaid wrth ddoethineb gwybo|daeth dynawl bydol, i ddeall yr Y&s;crythyr, ond dadguddiad yr Y&s;pryd glan, yr hwn &s;ydd yn tywallt ei gwir y&s;tyr hi i'r rhai a chwileant am dano mewn go&s;tyngeiddrwydd, dyfalwch ac a|&s;tudrwydd. I'r hwn a ofynno y rhoddir, a'r hwn a gei&s;io a gaiff, i'r hwn a guro yr agorir y porth. Os darllenwn vnwaith, dwywaith, tair, heb ddeall, na pheidwn, ond parhawn yn darllen yn wa&s;tad, gan weddio, a gofyn i eraill, ac felly wrth guro yn wa&s;tadol, yn y diwedd fe a agorir y porth ini, fal y dywaid S. Aw&s;tin; Er bod yn dywedyd llawer o bethau yn yr Scrythyr mewn dirgelion tywyll, etto nid ydys yn dywedyd dim mewn dirgelion tywyll, yn vn lle nad ydys yn ei adrodd yn oleu ac yn eglur mewn lle arall;
<PB N="11" REF="11">
megis y gallo y dy&s;cedig a'r anny&s;cedig ei ddeall ef. Ac am y pethau ydynt, yn yr Scrythyr yn hawdd eu deall ac anghenrhaid i Iechydwriaeth, dylyed pob dyn yw eu dy&s;cu hwy, eu argraphu hwy yn ei g&ocirc;f, au harfer hwy yn Frwythlon. Ac am ddirgelion tywyll fe ddyle fod yn fodlon i fod heb eu gwybod, hyd oni ewylly&s;io Duw egluro y pethau hynny iddo. Hyd hynny, os bydd diffyg medr, neu am&s;er cyfaddas arno&punc; ni chyfrif Duw hynny yn ffolineb iddo: etto nid gweddus i'r rhai &s;ydd yn medru beidio a darllen, am fod eraill yn anaddas i ddarllen: ac etto ni ddylauid gadel y cwbl oll heb ddarllen o blegid bod rhyw fannau yn dywyll. Ac i ddiweddu a'r ychydig airiau: fal y dywaid S. Au&s;tin fe wellhair pawb oll wrth ddarllen yr Scrythyr, fe a gadarnhair y gweinaid, ac a ddiddenir y cedyrn: fal yn &s;iccr nad oes neb yn gwrthwynebu darllen gair Duw, ond naill ai y rhai diwybod, ni wyddont mor iachus yw, neu y rhai ydynt mor gleifion, ag y maent yn ca&s;hau, y cy&s;uru&s;af feddyginni|eth i'w iachau hwynt: neu ynte mor anuwiol, ag yr ewylly&s;&s;ient i'r bobl aros yn wa&s;ted mewn tywyllwch, ac heb adnabod Duw. Fal hyn y traethais a'r ychydig eiriau, ran or budd, ar en|nill y &s;ydd yn dyfod oddi wrth &s;anctaidd air Duw, vn or Daionus roddion dewi&s;af, a braintu&s;af, a hy&s;py&s;wyd ac a roddwyd i ddynawl ryw, ymma ar y ddaear. Diolchwn i Dduw &acirc;n calonnau am ei rhodd fawr ardderchawg hon, am ei Ddaionus ffafor, a'i dadawl ragddarbodaeth. Bydded lawen gennim adfywhau gwerthfawr rodd ein tad nefol, gwrandawn; darllenwn a gwyby|ddwn reolau &s;anctaidd gorchymmynion, ac or|deiniadau
<PB N="12" REF="12">
ein Chri&s;tionogawl grefydd, ar y rhai y gwnaethon ein addewidion i Dduw yn ein be|dydd. Go&s;&s;odwn i fyny yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Yngheudod.</NOTE> llogeliau ein calono|nau mewn ofn a go&s;tyngeiddrwydd y gwer&s;au anghenrheidiol ffrwythlon ymma. Meddyliwn am danynt nos a dydd, bydded ein myfyrdod an cyd&s;yniaid ynddynt. Cilgnown hwy, fal y gallom gael y <NOTE N="*" PLACE="marg">Sugn.</NOTE> &s;udd melys, y ffrwyth y&s;prydol, y mer, y mel, y knewyll, y blas, y cy&s;ur, ar diddanwch o hanynt. Sefydlwn, a &s;iccrhawn ein cydwybod, ac anhwyllodrus &s;iccrwydd gwirionedd, a thra|gwyddol ddiogelrwydd y pethau hyn. Gweddiwn ar Dduw vnig awdur y myfyrdodau nefol hyn, ar ini allel chwedleua, meddwl, credu, byw, a myned oddiymma yn ol eu gwir athrawaeth, a&icirc; gwirio|nedd hwy. A'r modd hyn y cawn ymddi&s;&s;yn Duw, ai rad ai ffafor yn y byd ymma, gyda diddanwch, heddwch, ac e&s;mwythder annhraethadwy in cyd|wybod. Ac yn ol y blinfyd hwn, y cawn feddiannu didrangc fendith, a gogoniant nefol: yr hyn a ga|niatao Ie&s;u Gri&s;t ini oll, yr hwn a oddefodd an|geu dro&s;&s;om ni oll, i'r hwn gyda 'r T&acirc;d, a'r Y&s;|pryd gl&acirc;n y byddo anrhydedd, a gogoniant, yn oes oe&s;oedd. Amen.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="sermon">
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>Pregeth am drueni dyn a'i ddam|nedigaeth i farwolaeth dragwyddol trwy ei bechod ei hun.</HEAD>
<P>_NId ydyw yr Y&s;pryd gl&acirc;n yn ddyfa|lach mewn dim, wrth &s;crifennu yr Scrythyr l&acirc;n, nag am dynny i lawr wag ogoniant a balchedd dyn, yr hyn o bob beiau eraill, &s;ydd gwedy
<PB N="13" REF="12">
ei blannu yn gyffredinaf ym-mhob dyn, ie er lly|gredigaeth ein cyntaf dad ni Addaf. Ac am hyn yr ydym ni yn darllen yn amryw fannau yn yr Scry|thyr, lawer o wer&s;au gwych yn erbyn yr h&ecirc;n fai gwreiddiedig ymma, er dangos ini ganmolediccaf rinwedd go&s;tyngeiddrwydd, ein adnabed ein hu|nain, a chofio pa beth ydym ni o hanom ein hu|nain. Yn llyfr Gene&s;is mae yr holl-alluog Dduw yn rhoddi ini deitul neu enw ein h&ecirc;n d&acirc;d Addaf, yr hwn enw a ddylei ein rhybyddio ni, i gyd, i y&s;ty|riaid pa beth ydym ni, o ba beth yr ydym, ac o ba le y daethon, ac &icirc; ba le yr awn ni, gan ddywedydd fel <NOTE PLACE="marg"><HI>Gen.</HI> 3. 19.</NOTE> hyn, Yn chwys dy wyneb y bwytai dy fara, nes dy ddychwelyd ir ddayar, o herwydd o heni hi y daytho&s;t, o achos mai pridd ydwyd, ac i'r pridd y dychweli. Ymma gan hynni y gallwn megis mewn drych weled mai daiar, pridd a lludw ydym ni, ac mai yn bridd, a lludw y'n troir ni ailwaith. Ac yr ydoedd yr hen Batriarch Abraham yn cofio yn ddifai yr cnw, a'r teitul ymma llethrod, pridd, llwch, a lludw, a apowyntiodd ac a o&s;ododd Duw ar holl rywogaeth d&ycirc;n: ac am hyn pan ydyw fe yn gweddio 'n ddifrif ac yn daer dros So|dom a Gomorrah, mae fe 'n ei alw ei hun wrth yr <NOTE PLACE="marg"><HI>Gen.</HI> 18. 27.</NOTE> enw hyr. Ac yr ydym ni yn darllen yn yr h&ecirc;n de|&s;tament fod Iudith, He&s;ter, Iob, Ieremi, a gwyr <NOTE PLACE="marg"><HI>Iud.</HI> 4. 21. <HI>at</HI> 9. 1. <HI>Ier.</HI> 6. 26. <HI>at</HI> 25. 34.</NOTE> a gwragedd duwiol eraill, yn arfer &s;achliain, ac o daflu llwch, a lludw ar eu pennau, pan fyddent yn galaru am eu buchedd bechadurus, hwy a alwent ac a waeddent ar Dduw, am nerth a thrugaredd &acirc;'r fath ceremoni o &s;achliain, llwch, a lludw, fal wrth hynny, y manegent i'r holl fyd, pa dyby|gaeth a bri go&s;tyngedig i&s;&s;el oedd ga~thynt am da|nynt eu hunain, a <NOTE N="*" PLACE="marg">Daied.</NOTE> pha gy&s;tadl yr oeddynt yn
<PB N="14" REF="13">
cofio yr enw a'r titul a ddyweda&s;&s;om ni o'r blaen, eu gwradwyddus, lygredig, egwan anian, llwch, pridd, a lludw. Mae lifr y doethineb gan ewylly|&s;io tynnu ein calonnau beilchion ni i lawr, yn ein hannog ni i gofio yn ddiwall yn cenhedlaeth farwol briddlyd, yr hon &s;ydd genym ni oddiwrth yr hwn a wna&ecirc; thpwyd gyntaf: a bod pawb bren|hinoedd, <NOTE PLACE="marg"><HI>Doeth.</HI> 7. 1.</NOTE> a deiliaid, yn dyfod i'r byd hwn, ac yn myned o hano, yn yr vn modd a <NOTE N="*" PLACE="marg">&s;ut</NOTE> dull: hyny yw o hanom ein hunain yn flin, ac yn llawn trueni, megis yr ydym yn gweled beunydd. Ac fe orchy|mynnodd y goruwchaf Duw i'r prophwyd E&s;ai waeddi ar y byd i gyd, a phan ofynnodd E&s;ai pa <NOTE PLACE="marg"><HI>E&s;ai</HI> 40. 7.</NOTE> beth a waeddei, fe attebodd yr Arglwydd, mai gla&s;wellt yw pob cnawd, a'i ogoniant megis blo|dau 'r maes: gwywodd y gwelltyn a &s;yrthiodd y blodauyn, pan chwythodd Y&s;pryd yr Argiwydd arno: gwellt yn ddiau yw 'r bobl, yr hwn a gri|na, a'i flodau a wywa. Ac mae 'r prophwyd &s;an|taidd Iob yr hwn abrofa&s;au ynddo ei hun yn ha|laeth flin a phechadurus gyflwr dyn, yn agoryd hyn i'r byd yn y geiriau ymma, dyn (medd ef) a aned o wraig, &s;ydd a byr am&s;er iddo i fyw, ac yn <NOTE PLACE="marg"><HI>Iob</HI> 14, 1.</NOTE> llawn trueni, mae fe 'n cyfodi megis lly&s;ewyn, ac yn gwywo, ac yn difannu megis gwy&s;cod, ac nid ydyw yn hir aros yn yr vn dull. Ac a ydwyt ti o Arglwydd, yn tybied fod yn gymhe&s;&s;ur agoryd dy lygaid ar y fath vn, a'i ddwyn ef i farn gyd&acirc; thi? pwy a ddichon lanhau yr hwn a enillwyd o h&acirc;d allan. Mae pawb yn gyffredinol o'u hyblygedd naturiol, mor hollol gwedy ymroi i bechod, hyd (fal y dywaid yr Scrythyr) oni etifarodd Duw iddo wneuthyr dyn er ioed. A thrwy bechod yr enynnodd digofaint Duw yn erbyn yr holl fyd, <NOTE PLACE="marg"><HI>Gen.</HI> 6. 6. <HI>at</HI> 7. 2.</NOTE>
<PB N="15" REF="13">
megis y boddodd ef &acirc; llif Noah yr holl fyd, ond Noah ei hun a'i ychydig dylwyth. Nid heb acho|&s;ion mawrion y mae Scrythyr Duw yn fynych iawn yn galw dynnion ymma yn y byd hwn, a'r enw daear: oh tydi ddayar, ddayar, ddayar, medd y Prophwyd. Ieremi, gwarando air yr Arglwydd. <NOTE PLACE="marg"><HI>Ier.</HI> 14.</NOTE> Mae ein iawn ditul, enw, a galwedigaeth ni pridd, pridd, pridd, a gyhoeddwyd d<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">wy y pro|phwyd, yn dangos pa beth ydym ni yn wir: pa enw bynnag, pa ditul, pa fraint, new orvwcha|fiaeth bynnag a roddo dynnion ini, fal hyn yr enwodd efe ni, yr hwn a wyddei orau pa beth y|dym ni, a pha fodd y dylyem gael ein galw: fal hyn y go&s;&s;od ef ni allan, gan ddywe dyd drwy enau ei Apo&s;tol S. Paul, fod pawb oll dan bechod, Iddewon, a Groegwyr, ac nad oes vn cyfiawn, <NOTE PLACE="marg"><HI>Ruf.</HI> 3. 12.</NOTE> nag oes vn, nid oes neb yn deall, nac yn ymofyn am dduw, gwyra&s;ant oll hwy aethant oll yn an|fuddiol, nid oes vn yn gwneuthur daioni nac oes vn; Mae eu geneuau hwy megis bedd agored, an tafodau y maent yn arfer twyll, gwenwyn lyn|dys &s;ydd dan eu gwefu&s;au, mae eu geneuau, yn llawn melldith a chwerwedd, buan yw eu traed i ollwng gwaed. Di&s;tryw ac aflywdd &s;ydd yn eu ffyrdd: ffordd heddwch nid adnabuont: nid oes ofn Duw oflaen eu llygaid. Ac mewn man arall, yr &s;crifenna S. Pawl fal hyn, mae Duw gwedy cau pob cenedl mewn angrhedyniaeth, fal y gallau <NOTE PLACE="marg"><HI>Ruf.</HI> 1. 32. <HI>Gal.</HI> 3. 22.</NOTE> drugarhau with bawb mae 'r Scrythyr yn cau pawb dan bechod, fal y gallid rhoi yr addewidion drwy ffydd Ie&s;u Gri&s;t i bawb a gredant. Mae Pawl mewn aml fannau yn ein peintio ni yn ein lliw ein hunain, gan ein galw yn blant digofanit Duw, ie pan y'n ganed: a chan ddywedyd hefyd <NOTE PLACE="marg"><HI>Ephe&s;.</HI> 5. 3.</NOTE>
<PB N="16" REF="14">
na allwn feddwl vn meddwl da, o hanom ein hu|nain, llai o lawer y gallwn ddywedyd neu wneu|thur yr hyn &s;ydd dda o honom ein hunain. Ac mae 'r gwr doeth yn dywedyd yn llyfr y diarhebion, y cwymp y gwr cyfion &s;aith-waith yn y dydd. Ac <NOTE PLACE="marg"><HI>Dihar</HI> 24. 16.</NOTE> yr ydoedd Iob, yr hwn a brofwyd hyd yr eithaf, yn ofni ei holl weithredoedd. Ac er &s;ancteiddio Ioan fedyddiwr ym-mol ei fam, a'i ganmol cyn ei eni, er ei alw ef yn angel, ac yn fawr ger bron yr Arglwydd, gwedy ei lanw o 'i anedigaeth a 'r Y&s;pryd gl&acirc;n, darparydd Fordd yr Arglwydd ein Iachawdwr Chri&s;t. Er i Gri&s;t ei ganmol ef gan <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 1. 76.</NOTE> ddywedyd, ei fod yn fwy n&acirc; phrophwyd, ac yn fwy|af a aned o wraig, etto mae fe yn caniatau yn eglur, fod yn anghenrhaid iddo gael gan Gri&s;t ei olchi, mae fe 'n deilwng yn derchafu ei Ar|glwydd a'i fei&s;tir Chri&s;t; mae fe 'n ymo&s;twng me|gis annheilwng i ddattod carrei ei e&s;cid ef, ac yn <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 3. 11.</NOTE> rhoddi i Dduw yr holl anrhydedd a'r gogoniant; Felly y mae S. Pawl ei hun yn cyffe&s;&s;u yn fyny|ch am dano ei hun, pa beth oedd o hono ei hun, gan roddi megis ffyddlonaf w&acirc;s, yr holl glod a'r mawl i'w fei&s;tr a'i Iachawdwr. Felly y mae S. Ioan Efengylwr yn ei enw ei hun, ac yn enw yr holl Dduwiolion (er mor gyfion faent) yn gwneuthur y gyffes gyhoaddus hon: Os dyweddwn ein bod heb bechod, ydd&ycirc;m yn ein twyllo 'n hunain, <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 1. 9. 10. <HI>and</HI> 2. 2.</NOTE> ac nid oes gwirionedd ynom: os cydnabyddwn ein pechodau, mae Duw yn gyfion, ac yn ffyddlon 'i faddau ini ein pechodau, ac i' n glanhau ni oddiwrth ein holl anwiredd: os ni a ddywedwn na phecha&s;on yr ydym yn ei wneuthur ef yn gel|wyddog, a'i wirionedd nid yw ynom. Am hyn mae 'r gwr doeth yn llyfr y pregethwr yn gwneu|thur
<PB N="17" REF="14">
y gyffes gywir gyffreadinol hon, nid oes vn dyn cyfion ar yddayar, yn gwneuthur daioni, ac <NOTE PLACE="marg"><HI>Pregethwr</HI> 7. 21.</NOTE> heb bechu. Ac mae Dafydd yn cywilyddio am ei bechod, ac er hyn heb gywilidd gantho gyffe&s;&s;u ei bechod. Mor fynych, mor chwannog, ac mor druan y mae fe 'n dei&s;if mawr drugaredd Duw <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 51. 1.</NOTE> am ei feiau mawrion, ac nad elai Dduw i farn ag ef? Ac ailwaith, mor gymmwys y mae 'r gwr duwiol ymma yn pwy&s;o ei bechodau, pan ydyw ef yn cyffe&s;&s;u eu bod hwy cy amled mewn rhifedi, ac mor guddiedig, ac mor anodd eu deall, megis y mae 'n ammho&s;&s;ibl eu hadnabod, eu cyhoeddi neu eu rhifo hwy? Am hynny a chantho ddifri a gwir a dyfn y&s;tyried a myfyrdod am ei bechodau, ac etto heb allel dyfod hyd y gwaelod, mae fe 'n gw|neuthur ei weddi 'ar Dduw am faddau iddo ei bechodau cuddiedig dirgel, i wybodaeth y rhai ni <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 19. 12.</NOTE> ddichon ef ei hunan ddyfod. Mae fe 'n iawn y|&s;tyried ei bechodau o'r gwraidd dechreuol a llygad y ffynnon, gan ddeall fod eu gogwddiadau, eu cymmelliadeu, eu cynnyrfiadau, eu brathau, eu cyntefin, eu blodau, eu caingciau eu &s;othach, eu lly|gredigaetheu <NOTE PLACE="marg">blaendardd</NOTE> eu bla&s;, eu chwaith eu naws, a'u ha|roglau hwy yn aros ac yn para yn wa&s;tad ynddo. Ac am hynny y dywaid, wele mewn anwiredd y'm lluniwyd, nid ydyw yn dywedyd mewn pe|chodau <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 51. 5.</NOTE> megis am lawer, ond mewn pechod me|gis am vn, o herwydd mai o vn ffynnon y mae y lleill oll yn tarddu ac yn ffrydio. Mae 'n Iachaw|dwr Chry&s;t yn dywedyd nad oes vn da onid Duw, <NOTE PLACE="marg"><HI>Mark.</HI> 10&punc; 18. <HI>Math.</HI> 10. 18. <HI>Luc.</HI> 18. 19. <HI>Ioan.</HI> 15.</NOTE> ac hebddo ef na allwn wneuthur daioni, ac na|ddichon neb ddyfod at y T&acirc;d ond trwyddo ef. Ac mae fe yn gorchymmyn gwedy darfod ini wneu|thur y cwbl oll ini addef nad ydym ni onid gwei&s;io~ <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 17. 10.</NOTE>
<PB N="18" REF="15">
anfuddiol. Mai fe 'n go&s;od y Publican etifarus ymmlaen y Phari&s;ai &s;anctaidd balch clodforus. <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 18. 14.</NOTE> Mae fe yn ei alw ei hun yn feddyg nid i'r iach, ond i'r cleifion a fyddont ac ei&s;iau ei eli ef arnynt. <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 9.</NOTE> Mae efe yn ein dy&s;cu ni yn ein gweddiau in cyd|nabod ein hunain yn bechaduriaid ac i ofyn cy|fiawnder a rhyddh&acirc;d oddiarlaw ein t&acirc;d nefol. Mae fe'n dangos mae pechodau eyn colonnau ni ein hunain &s;ydd yn ein halogi ni. Mae fe 'n dan|gos fod gair neu feddwl drwg yn haeddu damne|digaeth: <NOTE PLACE="marg"><HI>Matth.</HI> 11. 36.</NOTE> gan &s;iccrhau y gorfydd arnom roi cyfrif am bob gair ofer. Mae fe yn dywedyd na ddaeth ef i gadw ond y defaid oedd gwedy eu colli, a'u taflu <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 18. 11.</NOTE> ymmaith. Herwydd pa ham ni chadwodd ef ond ambell vn o'r Pheri&s;eaid beilchion, cyfiawnion, dy&s;cedig, call &s;ynhwyrol, &s;anctaidd, am eu bod hwy yn eu cyfiawnhau eu hunain ger bron dyni|on &acirc;'u ffug&s;anct eidrwydd yn vnig. Am hynny, fyngharedigion bobl, gochelwn y fath ragrith, gw&acirc;g-ogoniant a chyfiawnh&acirc;d ein hunain.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>&para; Yr ail rhan o'r bregeth am wael|der, a thrueni dyn.</HEAD>
<P>_YN gymmaint a bod yn anghen|rhaid ini ein gwir adnabod ein hun, i'n dwyn i iawn wybodaeth am Dduw: chwi a glyw&s;och yn yr hyn a ddarllenwyd ddiwethaf, mor o&s;tyngedig yr oedd pawb o 'r duwiolion, yn meddwl amd a|nynt eu hunain, a'u bod hwy gwedy dy&s;cu me|ddwl felly gan Dduw eu creawdwr yn ei &s;anc|taidd air. O herwydd o hanom ni ein hunain nid
<PB N="19" REF="15">
ydym ond afaill &s;urion; ac ni allwn ddwyn dim a|falau. Nid ydym ni o hanom ein hunain onid tir drwg, yr hwn ni ddichon ddwyn dim onid chwyn danadl, mieri gw&ycirc;g, a <NOTE N="*" PLACE="marg">Ll&aelig;r.</NOTE>  graban. Yr ydys yn  amlygu ein ffrwythau ni yn y bummed bennod at y Galathiaid. Nid oes gennym na ffydd, na cha|riad, na gobaith, na goddefgarwch, na diweir|deb, na dim arall ac y &s;ydd ddaionus, onid o Dduw: ac am hyn y gelwir y rhinweddau hynny yno, yn ffrwythau yr Y&s;pryd glan, ac nid ffrwy|thau d&ycirc;n. Cydnabyddwn am hynny ein bod ni ein hunain, fal yr ydym yn &s;iccr, yn bechaduriaid truain, gwaelion: etifarhawn yn ddifrif ac ymo|&s;tyngwn yn ein calonnau, a gweddiwn ar Dduw am drugaredd: cyffe&s;wn oll a'n calonnau a'n ge|neuau ein bod ni yn llawn ammherffeiddrwydd. Cydnabyddwn ein gorchwylion, mor ammher|ffaith ydynt: ac yno 'ni &s;afwn ni yn ynfyd ac yn rhyfygus yn ein meddyliau ein hunain, ac nid ymhonnwn ni o vn rhan o'n cyfiawnh&acirc;d trwy'n haeddedigaeth, a'n gweithredoedd ein hunain. O herwydd yn wir mae ammherffeiddrwydd yn ein gweithredoedd gorau ni: nid ydym ni yn caru Duw yn gymmaint ac y dylyem, &acirc;'n holl galon, &acirc;'n holl feddwl, ac &acirc;'n holl allu. Nid ydym ni yn ofni Duw megis y dylyem, nid ydym yn gweddio a'r Dduw ond mewn diffyg, ac anghyflawnder mawr. Yr ydym yn rhoddi, yn maddau, yn credu, yn byw, ac yn gobeithio yn anghyflawn: yr ydym yn dywedyd, yn meddwl ac yn gwneuthur yn am|mherffaith: yr ydym yn ymladd yn erbyn diafol, y byd, a'r cnawd, yn am-mherffaith. Am hynny na fydded arnom gywilydd gydnabod ein am|mherffeithrwydd yn ein gweithredoedd gorau.
<PB N="20" REF="16">
Na fyddedd arnom gywilydd ddywedyd fal y dy|wedai Petr &s;anct, d&ycirc;n pechadurus ydwyf. Dy|wedwn <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 5. 8.</NOTE> oll gyd&acirc;'r prophwyd &s;anctaid Dafydd, ni a becha&s;om ni a'n tadau, ni a wna&ecirc; thon yn feius, <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 106. 16.</NOTE> ni a weithia&s;&s;om yn a'nnuwiol: Gwnawn oll ein cyhoeddus gyffes gyd&acirc;'r mab afradlon wrth ein t&acirc;d, gan ddywedyd, ni a becha&s;om yn erbyn y nefoedd, ac o'th flaen di, o dad nid ydym deilwng <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 15. 18.</NOTE> i'n galw yn blant iti. Dywedwn oll gyd&acirc; Baruc &s;anctaidd, oh Arglwydd ein Duw ni, yn iniawn y rhoddir cywilydd a gwrad wydd ini, a chyfiawn|der ac iniondeb i tithau: ni a becha&s;om, ni a wna|ethon <NOTE PLACE="marg"><HI>Barnc.</HI> 2. 6.</NOTE> yn ddrygionus, ni a ymddyga&s;om yn an|nuwiol, yn dy holl gyfiawnderau di. Dywedwn gyd&acirc;'r prophwyd &s;anctaidd Daniel, o Arglwydd <NOTE PLACE="marg"><HI>Daniel</HI> 9. 7.</NOTE> i ti y perthyn cyfiawnder, ac i ninnau wradwydd. Nyni a becha&s;om, ni a wnaethon yn ddrwg, ni a'th ddigia&s;om di, ni a gilia&s;om oddiwrthy ti, ni a aethom yn ein hol oddiwrth dy holl orchymmy|nion a'th farnedigaethau, llymma fal yr ydym ni yn dy&s;cu ymo&s;twng gan bob rhai o'r duwiolion yn yr &s;crythyr l&acirc;n: a derchafu, gogoneddu, canmol, clodfori, mawr hau ac anrhydeddu Duw: fal hyn y clyw&s;och mor ddrwg ydym ni o hanom ein hu|nain, ac megis ynom ein hunain, neu o hanom ein hunain, nad oes na daioni, na nerth, na Ia|chawdwriaeth: ond o'r gwrthwyneb, pechod, damnedigaeth, ac angau tragwyddol. Yr hwn beth os ni a'i dwfn bwy&s;wn, ac a'i hy&s;tyriwn yn inion, fe fydd haws ini ddeall, mawr drugaredd Duw, a pha fodd y mae 'n Iechydwriaeth ni yn dyfod oddiwrth Gri&s;t yn vnic. O herwydd ynom ein hunain, megis o hanom ein hunain, nid ydym ni yn caffel dim drwy 'r hyn y gallwn gael ymwa|red
<PB N="21" REF="16">
o'r blin gaethiwed i'r hwn y'n taflwyd trwy genfigen diafol wrth dorri gorchymmyn Duw yn ein t&acirc;d cyntaf Addaf: yr ydym ni oll gwedy myned yn aflan, ond nid ydym ni oll yn abl' in glanhau ein hunain, nac vn o hanom a all lanhau vn arall. Yr ydym i gyd oll wrth anian, a naturiaeth yn blant digofaint Duw, ac nid oes neb o hanom a all ein gwneuthur ein hunain yn blant, ac yn eti|feddion gogoniant Duw. Yr ydym yn ddefaid gwedy mynd ar ddidro, ac o'n nerth ein hunain, ni allwn ni ddyfod i'r gorlan ailwaith, gan faint yw ein am-mherffeithrwydd ni a'n gwendid. Gan hynny ynom ein hunain, ni allwn ni orfoleddu, y rhai ynom ein hunain nid ydym ddim onid pe|chadurus, ac ni allwn lawenhau mewn dim gweithredoedd ac a wneuthon, y rhai ydynt oll mor ammherffaith ac mor amhur, fel na allant &s;efyll ger bron cyfiawn or&s;eddfanigc Duw, fal y dywaid y prophwyd Dafydd, Na ddos i'r farn &acirc;'th <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 143. 2.</NOTE> w&acirc;s o Arglwyd, can nad byw neb cyfion yn dy olwg di. At Dduw am hynny y dylyem gilio, ac onid &ecirc;, byth ni chawn ni na heddwch na gor|phw&s;fa, na llonyddwch i'n cydwybod yn ein ca|lonnau. O herwydd efe yw T&acirc;d y trugareddau a Duw 'r holl ddidanwch. Efe yw yr Arglwydd, <NOTE PLACE="marg">2. <HI>Cor.</HI> 1. 3. <HI>P&s;al.</HI> 130. 7.</NOTE> gyd&acirc;'r hwn y mae aml ymwared: Efe yw y Duw yr hwn o'i drugaredd ei hun &s;ydd yn ein cadw ni, ac yn go&s;od allan ei garedigrwydd ai odidawg ga|riad tuag attom ni, am iddo o'i ewyllys da ei hun ein cadw ni pan oeddym golledig, a darparu bren|hiniaeth dragwyddol ini. A'r holl dry&s;or nefol ymma yr ydys yn eu rhoddi ini, nid am ein hae|ddiant a'n dylyed a'n gweithredoedd da ein hu|nain (y rhai o hanom ein hunain nid oes gen|nym)
<PB N="22" REF="17">
onid yn vnic o'i drugaredd r&acirc;d ei hun. Ac er inwyn pwy? yn wir er mwyn Chri&s;t Ie&s;u, pur a difrychaulyd oen Duw. Ef yw 'r an wyl garedig fab, er mwyn yr hwn y mae Duw gwedy ei ddi|ddigio, <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 1. 29.</NOTE> ei foddloni, a'i wneuthur yn vn a d&ycirc;n. Efe <NOTE PLACE="marg"><HI>Pet.</HI> 2. 22. <HI>Ioan.</HI> 1. 47.</NOTE> yw oen Dnw, &s;ydd yn tynnu ymmaith bechodau 'r b&ycirc;d, am yr hwn yn vnic y gellir mewn gwirio|nedd ddywedyd iddo wneuthur pob peth yndda, ac na chafad twyll yn eu enau, nid oes neb onid efe a ddichon dywedyd, daeth tywy&s;og y h&ycirc;d hwn, ac yno fi ni chafas ddim. Ac ef yn vnic a ddichon dy|wedyd, pa vn o hanoch am argyoedda fi o bechod? Efe yw yr Archoffeiriad tragwyddol, yr hwn a'i <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 8. 46.</NOTE> offrymmodd ei hun vnwaith dro&s;&s;om oll ar allor y groes, ac &acirc;'r vn offrwm hwnnw a berffeithiodd <NOTE PLACE="marg"><HI>Haeb.</HI> 81. <HI>ar</HI> 10. 13.</NOTE> dros fyth y rhai a &s;ancteiddiwyd. Efe yn vnic &s;ydd gyfryngwr rhwng Duw a dyn, yr hwn a dalodd <NOTE PLACE="marg"><HI>Gy&s;ryngwr</HI> 1. <HI>Ioan.</HI> 2. 1. 2.</NOTE> ein dylyed ni i Dduw, &acirc;i waed eihun: &acirc;'r hwn y glanhaodd ef ni oll oddiwrth ein pechodau. Efe yw 'r meddyg &s;ydd yn iachau ein holl glefydau ni. <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 1. 21.</NOTE> Efe yw 'r gwaredydd &s;ydd yn gwared ei bobl oddi|wrth ei holl bechodau. Ac ar ychydig eiriau, efe yw 'r ffynnon fawr-ffr&wcirc;d gyflawn, o gyflawnder yr hon y dderbynia&s;om ni oll. O herwydd ynddo ef yn vnic y cuddiwyd holl dry&s;or doethineb a gwybodaeth Duw. Ac ynddo ef, a thrwyddo efe yr ydym ni yn cael oddiwrth Duw d&acirc;d, bob peth da ac a berthyn i'r corph, a'r enaid. Oh morrh wy|medig ydym ni i'r T&acirc;d nefol hwnnw, am ei fawr drugaredd, yr hon a amlygodd ef mor aml ini ynghri&s;t Ie&s;u ein harglwydd ni a'n Ceidwad? Pa ddiolch &s;ydd wiw a digonol ddigon ini ei rhoddi iddo ef? Torrwn allan yn gyttun ag vn meddwl a llaferydd llawen, gan foliannu, a mawrhau yr
<PB N="23" REF="17">
Arglwydd hwn o drugaredd am ei dirion fwyn|der a ddango&s;odd ef ini, yn ei anwyl garedig fab Chri&s;t Ie&s;u ein harglwydd.</P>
<P>Hyd hyn y clyw&s;och pa beth ydym ni o hanom ein hunain, gwaelion, pechadurus, damnedig. Hefyd ni a glyw&s;om nad ydym ni o hanom ein hu|nain yn abl i wneuthur vn weithred dda, nac i feddyliaid vn meddwl da: fal na allwn gael ynom ein hunain ddim gobaith Iechydwriaeth, ond yn hytrach y pethau ydynt yn dwyn di&s;tryw arnom. Ni a glyw&s;om dirion fwynder, a mawr druga|redd Duw D&acirc;d tuag attom, ac mor ddaionus yw efe tuag attom er mwyn Chri&s;t, heb yn rhygly|ddau na 'n haeddedigaetheu ni, ond o'i vnig dru|garedd a'i dirion ddaioni ef. O herwydd paham bellach y manegir ichwi drwy nerth Duw, yn halaethach yn y bregeth ne&s;&s;af pa fodd y gellir mwynhau y godidog drugareddau mawrion ym|ma a hy&s;yy&s;wyd ini ynghri&s;t Ie&s;u, a pha fodd y'n gwaredir ni oddiwrth gaethiwed pechod, angau, ac yffern.</P>
<P>O hyn hyd hynny, a phob am&s;er, dy&s;cwn ein ad|nabod ein hunain, ein eiddilwch, gwaeledd a gwendid, heb fo&s;tio na ffro&s;tio am ein gweithre|doedd da, a'n haeddiant ein hunain. Cydnaby|ddwn odidawg drugaredd Duw tuag attom, a chyffe&s;wn mai o hanom ein hunain, y mae 'n dy|fod bob drygioni, a damnedigaeth, ac felly o ha|naw fe y daw pob daioni ac Iechydwriaeth, me|gis y dywaid Duw ei hun drwy enau y prophwyd O&s;ee. O I&s;rael, o honot i dy hun y mae dy ddi|&s;tryw, <NOTE PLACE="marg"><HI>O&s;e.</HI> 13. 9.</NOTE> ond yno fi y mae dy nerth di, a'th ddidda|nwch. Os ni fal hyn yn o&s;tyngedig a ymmo&s;tyn|gwn yngolwg Duw, yn ddiammau yn am&s;er ei
<PB N="24" REF="18">
ymweliad, fe a'n derchafa ni i dernas ei anwyl f&acirc;b Ie&s;u Gri&s;t, ein harglwydd, i'r hwn gyd&acirc;'r T&acirc;d, a'r Y&s;pryd gl&acirc;n, y byddo anrhydedd a goni|ant yn dragywydd. Amen.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="sermon">
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>&para; Pregeth am gadwedigaeth dy|nawl ryw, yn vnic drwy Gri&s;t ein Cei|dwad, oddiwrth bechod ac an|gau tragwyddol.</HEAD>
<P>_OHerwydd bod pawb yn becha|duriaid gwedy digio Duw a thorri ei gyfraithiau a'i orchymy|nion, am hynny ni ellir cyfiawn|hau vn dyn ger bron Duw drwy ei weithredoedd neu ei or|chwilion ei hun er cy&s;tadl a fy|tho 'r olwg arnynt: ond mae yn anghenraid i bob dyn geifio cyfiawnder neu gyfiawnh&acirc;d arall, yr hwn a dderbynnir oddi ar law Dduw, hynny yw maddauant o'i bechodau a'i dro&s;eddau, yn y rhai y pechodd, ac y tro&s;oddodd efe. A'r cyfiawn|h&acirc;d a'r cyfiawnder ymma yr hwn ydym yn ei gael drwy drugaredd Duw a haeddiant Chri&s;t, ac yn ei dderbyn drwy ff&ycirc;dd, y mae Duw yn ei gymme|ryd ac yn ei dderbin yn lle perffaith a chyflawn gyfiawnh&acirc;d ini.</P>
<P>Er cyfiawn ddeall yr hyn beth, ein rhan an dy|lyed ni yw cofio mawr drugaredd Duw yn wa&s;ta|dol, pa fodd pan oedd yr holl fyd gwedy eu rhwy|mo oll mewn pechod, o waith torri y gorchym|myn, y danfonodd Duw ei vnig anedig fab, ein Ceidwad Chri&s;t, i'r byd hwn i gyflawni 'r gy|fraith dro&s;om; ac wrth dywallt ei werthfawr
<PB N="25" REF="18">
waed i wneuthur offrwm a thal a iawn i Dduw d&acirc;d am ein pechodau ni, i e&s;mwytho ei lid ef a'r di|gofaint a gymmerth ef yn ein herbyn. Yn gym|maint a thrwy yr offrwm ymma, y golchwyd o'i pechodau, y dygpwyd i ffafor Duw, y gwneuth|pwyd yn blant iddo ef, ac yn etifeddion o deyrnas nef, y plant bychain a fedyddiwyd, er iddynt feirw yn fychain, ac ynddiweithredoedd: A thrwy yr vn offrymmiad y golchir hefyd y rhai mewn gwei|thred a bechant yn ol bedydd, os hwy a droant at Dduw ailwaith yn ddiragrith oddiwrth eu holl bechodau, yn y fath ddull, nad oes dim o frychi pechod yn aros nac yn parhau, yr hwn a gyfrif Duw i'w damnedigaeth hwy. Llymma 'r cyfi|awnder y mae Pawl yn &s;on am dano, pan yw yn dywedyd na chyfiawnhair neb drwy weithre|doedd <NOTE PLACE="marg"><HI>Gal.</HI> 1. 15, 16.</NOTE> y ddeddyf, onid yn rh&acirc;d drwy ff&ycirc;dd yn Ie&s;u Gri&s;t. Ac ailwaith y dywaid, Yr ydym ni yn cre|du yn Ie&s;u Gri&s;t, y cyfiawnhair ni yn rh&acirc;d, trwy ffydd Gri&s;t, ac nid trwy weithredoedd y ddeddf. O herwydd na chyfiawnheir neb trwy weithre|doedd y gyfraith.</P>
<P>Ac er bod y cyfiawnh&acirc;d hyn yn rh&acirc;d ini, etto nid ydyw yn dyfod mor rh&acirc;d, megis pe byddid heb dalu vn rhyw daledigaeth dro&s;to. Ond ym|ma y diharffa ac y &s;ynna rhe&s;wn d&ycirc;n, gan ymre|&s;ymmu fal hyn. Os ydys yn rhoddi iawn am ein prynedigaeth ni, nid ydys yn ei rhoddi i ni yn rh&acirc;d. O herwydd os carcharwr a d&acirc;l iawn, nyd ydyw ef yn myned yn rh&acirc;d: oblegid os ydyw efe yn myned yn rh&acirc;d, nid ydyw yn talu vn iawn. O achos beth yw&punc;mynd yn rh&acirc;d, onid cael rhy|ddh&acirc;d heb dalu iawn?</P>
<P>Fe attebodd mawr ddoethineb Duw i'r ddadl
<PB N="26" REF="19">
hon ynnirgelwch ein prynidigaeth ni, yr hwn a dymmherodd ei gyfiawnder, a'i drugaredd felly yngh&ycirc;d, fal na wnai fe na 'n barnu ni yn ei gyfion farn i dragwyddol gaethiwed diafol a'i ddiym|wared garchar vffern yn dragywydd yn ddidru|garedd, na 'n rhydhau ni yn rhyddion heb gyfi|awnder, ac heb dalu cyflawn ac inion iawn a tha|ledigaeth: Ond yngh&ycirc;d &acirc;'u drugaredd ddiderfy|nol, fe a gydiodd ac a gyffylltodd ei gymmwys; a'i iniawn gyfiawnder. Fe ddango&s;&s;odd ini ei fawr drugaredd wrth ein rhyddhau ni o'n caethi|wed, heb geifio o'n rhan ni gennem dalu, na th&acirc;l, Nac iawn, yr hyn beth a fua&s;ai ammho&s;&s;ibl ini ei wneuthur: Ac o herwydd nad eodd yn ein gallu ni wneutbur iawn ein hunain, efe a ddarparodd iawn dro&s;om ni, yr hwn oedd gorph a gwaed ei anwylaf garedig fab Ie&s;u Gri&s;t, yr hwn (heb law yr iawn a'r taledigaeth ymma) a gyflaw|nodd y ddeddyf dro&s;om ni yn gwbl: Ac felly y bracheidiodd cyfiawnder a thrugaredd Duw bob vn ei gilydd, ac a gyflawna&s;ant ddirgelwch ein prynedigaeth ni&punc; Am yr hwn gyfiawnder a thru|garedd Duw, gwedy eu clymmu fal y clywchwi yngh&ycirc;d, y mae Pawl yn &s;&ocirc;n yn ydrydedd bennod at y Rufeimaid, Pawb a becha&s;ont, ac ydynt yn <NOTE PLACE="marg"><HI>Ruf.</HI> 3. 23, 24.</NOTE> ol am ogoniant Duw, ond hwy a gyfiawnhair yn rh&acirc;d drwy ei r&acirc;s ef, trwy y prynedigaeth &s;ydd yn Ie&s;u Gri&s;t, yr hwn a o&s;ododd Duw yn iawn drwy ff&ycirc;dd yn ei waed ef, i ddangos ei gyfiawn|der. Ac yn y ddegfed, Chri&s;t yw diwedd y gy|fraith, <NOTE PLACE="marg"><HI>Ruf.</HI> 10. 4.</NOTE> er cyfiawnder i bob dyn a gretto. Ac yn yr wythfed Bennod, Yr hyn oedd yn am-mho&s;&s;ibl i'r <NOTE PLACE="marg"><HI>Ruf.</HI> 8. 3.</NOTE> gyfraith, yn gymmaint a'i bod yn egwan oblegid y cnawd, Duw gan ddanfon ei fab ei hun yn|ghyffelybiaeth
<PB N="27" REF="19">
cnawd pechadurus, a hynny am bechod a gondemnodd bechod yn y cnawd, fal y cy|flawnid cyfiawnder y ddeddf ynom ni, y rhai y|dym yn rhodio, nid yn ol y cnawd, ond yn ol yr Y&s;pryd.</P>
<P>Yn yr hyn leoedd y mae 'r Apo&s;tol yn dangos tri pheth enwedigol, y rhai &s;ydd rhaid iddynt gyd|gerdded yn ein cyfiawnh&acirc;d ni; o ran Duw, gr&acirc;s a mawr drugaredd; o ran Chri&s;t cyfiawnder, hynny yw taledigaeth i gyfiawnder Duw, neu bridwerth e&icirc;n prynedigaeth ni, trwy offrymmiad ei gorph, a thywalltiad ei waed ef, gan gyflawni 'r gyfraith yn gwbl, ac yn gyflawn: ac o'n rhan ninnau, ffydd wir fywiol yn haeddiant Ie&s;u Gri&s;t: yr hon ffydd er hynny nid ydyw eiddom ni, onid drwy weithrediad Duw ynom. Megis nad ydyw trugaredd a gras Duw, yn vnic, onid hefyd ei gyfiawnder ef yn ein cyfiawnh&acirc;d ni: yr hyn y mae 'r Apo&s;tol yn ei alw yn gyfiawnder Duw: yr hwn &s;ydd yn &s;efyll mewn taledigaeth iawn dro&s;om ni, a chyflawnad y gyfraith. Megis nad ydyw gr&acirc;s neu r&acirc;d Duw, yn cau allan gyfiawnder Duw, yn ein cyfiawnh&acirc;d ni ond yn vnic yn cau allan ein cyfiawnder ni'hynny yw cyfiawnder ein gwei|thredoedd ni, fal na byddont yn haeddu ein cyfi|awnhad: Ac am hyn ni &s;on Pawl ymma, am ddim o ran dyn, tuac at gyfiawnh&acirc;d, onid gwir a bywiol ffydd yn vnig, yr hon er hynny yw rho|dd&s;ad Duw, ac nid gweithred d&ycirc;n ei hun heb Dduw.</P>
<P>Ac etto nid ydyw y ff&ycirc;dd hon yn cau allan eti|feirwch, gobaith, cariad, echryd, ac ofn Duw, fal na chyd&s;yllter hwy &acirc; ffydd ymhob dyn a gyfiawn|hair: ond mae hi yn eu cau allan oddiwrth &s;wydd
<PB N="28" REF="20">
cyfiawnh&acirc;d: megis er eu bod hwy oll yn bre|&s;ennol yn yr hwn a gyfiawnhair, etto nid ydynt yn cyfiawnhau yngh&ycirc;o; Ac nid ydyw ffydd yn cau allan gyfiawnder ein gweithredoedd da ni, y rhai &s;ydd raid eu gwneuthur ar ol hynny, megis ein dylyed ni at Dduw (o herwydd yr ydym yn rhwy|medig i wa&s;anauthu Duw mewn gweithredo|edd da a orchymmynnodd ef yn ei &s;anctaidd &s;cry|thyr holl ddyddiau ein heinioes:) ond yr ydys yn eu cau hwy allan, fal nas gwnelom ni hwy o fw|riad cael ein gwneuthur trwyddynt yn ddaionus. O herwydd mae 'r holl weithredoedd da a allom ni eu gwneuthur, yn anghwbl ac yn anghyflawn: ac am hynny ni allant haeddu ein cyfiawnh&acirc;d ni: ond mae 'n cyfiawnh&acirc;d ni yn dyfod drwy vnic dru|garedd Duw yn rh&acirc;d: a thrwy gymmaint druga|redd, ac mor rh&acirc;d megis pan nad oedd yr holl f&ycirc;d yn abl i dalu vn rhan tuag at yr iawn a'r taledi|gaeth ymma, fe fu fodlon gan ein t&acirc;d nefol o'i anei|rif drugaredd, heb ein haeddiant ni, ddarparu gwerthfawroccaf dlws, corph a gwaed ein Ia|chawdwr Chri&s;t, trwy'r hwn y cwbldelid yr iawn, y cyflawnid y gyfraith, ac y bodlonid cyfiawnder Duw; fal yn awr y mae Chri&s;t yn gyfiawnder i'r cwbl oll ac a wir gredant ynddo. Fe a dalodd dro|&s;tynt iawn trwy ei angan ei hun. Fe a gyflaw|nodd dro&s;tynt hwy y gyfraith yn y bywyd hwn: megis bellach ynddo fe, a thrwyddo fe, y gellir ga|lw pob Chri&s;tion yn gyflawnwr y ddeddyf: yn gymmaint a darfod i gyfiawnder Chri&s;t gyflaw|ni, yr hyn oedd ddyffygiol yn eu gwendid hwy.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<PB N="29" REF="20">
<HEAD>&para; Yr ail rhan o'r bregeth am gadwedigaeth dyn.</HEAD>
<P>_CHwi a glyw&s;och oddiwrth bwy y dlye bawb gei&s;io cyfiawnder a chyfiawnh&acirc;d, a pha food y mae 'r cyfiawnder hwn yn dyfod i ddyni|on drwy angau a haeddia~t Chri&s;t: Chwi a glyw&s;och fod yn rhaid wrth dri pheth i fwynhau y cyfiawnder hwn: hynny yw, trugaredd Duw, cyfiawnder Chri&s;t a gwir a bywiol ffydd, o'r hon ffydd y tardda, y ffry|dia, neu y t&ycirc;f gweithrewdoedd da. Fe fanegwyd o'r blaen yn halaeth na chyfiawnhair neb drwy ei weithredoedd da ei hun, na chyflawna vn dyn y gyfraith mor gyflawn ag y mae hi yn gofyn ei chyflawni. A hyn y mae S. Pawl yn ei bru|fo yn ei epi&s;tol at y Galathiaid gan ddywedyd, Pe rhoe&s;yd cyfraith a alla&s;ai roddi bywyd yn wir fe fua&s;&s;ai gyfiawnder o'r gyfraith. Ac fe ddywaid <NOTE PLACE="marg"><HI>Gal</HI> 3. 21.</NOTE> ailwaith, Os bydd cyfiawnder trwy 'r gyfraith, fe fu farw Chri&s;t yn ofer. A thrachefn, Chwi y rhai a gyfiawnhair drwy 'r gyfraith, a gwympa|&s;och oddiwrth r&acirc;d; Ac hefyd fe &s;crifenna at yr Ephe&s;iaid yn y modd ymma, O r&acirc;s yr ydych yn gadwedig twy ffydd, a hynny nid o hanoch chwi, rhodd Duw ydyw, nid o weithredoedd, rhag i neb orfoleddu; Ac ar ychydig eiriau, y cwbl o <NOTE PLACE="marg"><HI>Ephe&s;.</HI> 2. 8. 9.</NOTE> ddadlewad Pawl yw hyn, Os yw cyfiawnder yn dyfod yn rhad, nid yw yn dyfod o weithredoedd: os o weithredoedd, nid yw yn dyfod yn rhad.</P>
<P>At hyn y cyrchai yr holl prophwydi, fal y dywed Petr yn y ddegfed o'r Ac tau, Am Gri&s;t medd S. Petr y mae 'r holl prophwydi yn te&s;tiolaethu, <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 10. 433.</NOTE>
<PB N="30" REF="21">
mai drwy ei enw ef, y caiff pawb a gredo ynddo faddauant o'u pechodau.</P>
<P>Ac yn y modd ymma am gyfiawnh&acirc;d yn vnic drwy wir a bywiol ffydd ynghri&s;t, y &s;onnia yr holl hen awdyron, Groegwyr a lladingwyr, ymmy&s;c y rhai yr enwaf yn enwendig dri, Hilari Ba&s;il, ac Ambros. S. Hilari &s;ydd yn dywedyd fal hyn yn eglur yn y nawfed canon ar Mathew, ffydd yn v|nic a gyfiawnh&agrave;; Ac S. Ba&s;il Awdur Groeg a &s;crifenna fal hyn, llymma lawenychu perffaith cyfan yn nuw, pan fytho vn nid yn ei fawrygu ei hun am ei gyfiawnder: ond yn cydnabod fod ei hun a diffyg cyfiawnder a chyfiawnh&acirc;d arno, a|bod yn ei gyfiawnhau ef drwy ffydd ynghri&s;t yn v|nic. Ac mae Pawl (medd ef) yn gorfoleddu mewn bychander a di-y&s;tyrwch ei gyfiawnder ei hun, ac yn edrych am gyfiawnder Duw trwy ffydd. Lly|na <NOTE PLACE="marg"><HI>Phil.</HI> 3. 9.</NOTE> airiau Ba&s;il: A S. Ambros awdur lladin a ddy|waid y geiriau hyn, Llymma ordeiniaeth Duw, ar ini y &s;awl y &s;ydd yn credu ynghri&s;t, gael bod yn gadwedig heb weithredoedd drwy ffydd yn vnic, gan dderbyn yn rh&acirc;d faddeuant o'n pechodau.</P>
<P>Y&s;tyriwch yn ddie&s;caelus y geiriau hyn, <HI>Heb weithredoedd, Trwy ffydd yn vnig, Yn rh&acirc;d y der|byniwn faddeuant o'n pechodau.</HI> Pa beth a ellir ei ddywedyd yn oleuach na dywedyd yn rh&acirc;d, heb weithredoedd, trwy ffydd yn vnic yr ydym yn cael maddauant o'n pechodau? Yr ymmaddroddion ymma ac eraill o'r fath ymma, fod yn ein cyfia wn|hau ni drwy ffydd yn vnic, yn rhad, heb weithre|doedd, yr ydym ni yn eu darllen yn fynych yn &s;cri|fennadau y rhan fwyaf o'r h&ecirc;n &s;crifenyddion go|rau. Megis heblaw Hilari, Ba&s;il, ac Ambros, y rhai a gyfrifa&s;om ni o'r blaen, yr ydym yn darllen
<PB N="31" REF="21">
yr vn peth yn Origen, S. Chry&s;o&s;tom, S. Cypri|an, S. Augu&s;tin, Pro&s;per, Oecumenius, Proco|pius, Bernardus, An&s;elmus, a llawer eraill o awduron groeg a lladin. Etto nid felly y maent yn deall yr ymadrodd hwn, Trwy ffydd y vnic, fal pe byddai y ffydd honno &s;ydo yn cyfia wnhau, yn vnic mewn dyn, heb wir etifeirwch, gobaith, cariad, echryd, ac ofn Duw, dros vn am&s;er nac ennyd. A phan ydynt yn dywedyd, fod yn ein cyfiawnhau ni yn rhad, nid ydynt yn meddwl y dlyem, nac y gallwn fod ar ol hynny yn &s;egur, megis pe byddid o hynny allan heb edrych yn ol dim o'n rhan ni. Ac nid ydynt hwy yn meddwl y cyfiawnhair ni fe|lly hcb weithredoedd da, fal y gallom fod yn holiol heb wneuthur vn weithred dda, fal y manegwn yn halaethach ar ol hyn. Ond yr ydys yn dywe|dyd hyn, fod yn ein cyfiawnhau ni drwy ffydd yn vnig, yn rh&acirc;d, heb weithredoedd y ddeddyf, i gwbl dynnu ymmaith haeddiant ein gweithre|doedd ni, megis pethau analluog i haeddu ein cyfiawnh&acirc;d ar ddwylaw Duw, ac felly i gyhoeddi yn eglur wendid dyn, a daioni Duw, ein mawr wendid ni ein hunain, a mawr nerth a gallu Duw, am-mherpheiddrwydd ein gwethredoedd ni ein hunain, ac aml rhad ein Iachawdwr Chri&s;t. Ac am hynny yn hollawl i ganniatau haeddiant ein cyfiawnh&acirc;d ni i Gri&s;t yn vnic a'i werthfawroccaf waed-dywalltiad ef. Dymma 'r ff&ycirc;dd y mae 'r Scrythur l&acirc;n yn ei dangos, dym|ma 'r graig gadarn, a &s;ylfaen athrawaeth Chri|&s;tionogawl. Mae holl dadau eglwys Gri&s;t yn cyd|nabod yr athrawaeth hon: dymma 'r athrawaeth fydd yn mawrygu, ac yn go&s;od allan wir ogoni|ant Chri&s;t, ac yn ffu&s;to i lawr wagogoniant dyn:
<PB N="32" REF="22">
Pwy bynnag a amheuo hyn, niddlyid ei gyfrif ef yn Gri&s;tion, nac yn o&s;odydd allan o ogoniant Chri&s;t, ond yn wrthwynebwr i Gri&s;t, a'i efengyl, ac yn o&s;odydd allan o wagogoniant dyn.</P>
<P>Ac er gwired ydyw yr athrawaeth hon (megis yn &s;iccr y mae hi yn wiraf ag a ddichon bod) fod yn ein cyfiawnhau ni yn rh&acirc;d, heb haeddiant ein gweithredoedd da ein hunain, megis y manega S. Pawl, neu yn rh&acirc;d trwy 'r fywiol a'r berffaith ffydd hon ynghri&s;t yn vnig, megis yr arfer yr h&ecirc;n dadau o ddywedyd: etto fe ddyleid gwir ddeall y wir athrawaeth hon, a'i hamlygu hi yn eglur iawn, rhag i ddynion cnawdol o'i phlegid hi gymmeryd achos i fyw yn gnawdol, yn &ocirc;l chwant ac ewyllis, y byd, y cnawd, a'r cythrel. Ac er mwyn na chaffo neb gam&s;ynaid trwy gamgymeryd yr athrawaeth hon, mi amlygaf yn eglur, ac yn fyrr ei huniawn y&s;tyr hi, fal na allo neb feddwl y dichon ef wrth hyn gymmeryd achos o rydd-did cnawdol, i ddilyn chwantau y cnawd, neu trwy hyn y gellur gwneuthur vn rhyw o bechod, neu arfer o fyw yn anuwiol.</P>
<P>Yn gyntaf deallwch, yn ein cyfiawnh&acirc;d ni drwy Gri&s;t, nad yr vn peth yw &s;wydd Duw tuag at dd&ycirc;n, a &s;wydd d&ycirc;n tuag at Dduw. Nid gorch|wyl dyn ond gorchwyl Duw yw cyfiawnh&acirc;d, o herwydd ni ddichon vn d&ycirc;n ei wneuthur ei hu|nan yn gyfiawn nac yn gwbl, nag mewn rhan, drwy ei weithredoedd da ei hun: o herwydd mw|yafrhyfyg a allai Antichri&s;t i o&s;od yn erbyn Duw oedd ddywedyd &ycirc; gallai dd&ycirc;n trwy ei weithred ei hun dynnu ymmaith ac arllwys ei bechodau, a'i gyfiawnhau ei hunan. Ond gorchwyl Duw yn vnic yw cyfiawnhau, ac nid peth yr ydym ni yn ei
<PB N="33" REF="22">
roi iddo ef, onid peth yr ydym ni yn ei dderbyn oddiwrtho ef: nid peth yr ydym ni yn ei offrwn iddo ef, ond peth yr ydym ni yn ei gaffael gantho ef, trwy ei drugaredd r&acirc;d ef, a thrwy vnic haeddi|ant ei anwyl garedig fab ef, ein vnic brynwr a'n ceidwad, a chy&s;iawnydd, Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P>Megis nad hyn yw gwir y&s;tyr yr athrawaeth ymma: yr ydys yn ein cyfiawnhau ni yn rh&acirc;d, heb weithredoedd, neu fe'n cyfiawnhau'r ni trwy ffydd ynghri&s;t yn vnic: nid yw yr y&s;tyr, meddaf, mai 'n gorchwyl ni yn credu ynghri&s;t, neu ffydd Gri&s;t yr hon &s;ydd ynom ni, &s;ydd yn ein cyfiawnhau ni, ac yn haeddu ini gyfiawnh&acirc;d (o herwydd ni byddai hynny onid ein cyfrif ein hunain yn gyfiawn drwy ryw weithred neu rinwedd ynom ni ein hunain. Ond gwir y&s;tyr a meddwl yr athrawaeth hon, yw, er ein bod ni'n gwrando gwir air Duw, ac yn ei gredu, er bod ynom ffydd, gobaith, cariad, eti|feirwch, ac ofn Duw ac er ein bod ni yn gweuthyr llawer o weithredoedd da, etto rhaid ini ym wr|thod a holl haeddiant y rhinweddau ymma, ffydd, gobaith, a chariad, a phob rhinweddau a daionus weithredoedd eraill ar a wnauthom, a wnawm, neu a allon eu gwneuthur, megis pethau o lawer yn rhy weinion, yn rhy analluog, ac yn rhy anghyflawn i haeddu ini ollyngdod o'n pech|odau, a chyfiawnh&acirc;d, ac am hynny rhaid ini ymddiried, yn vnic ynnhrugaredd Duw, a'r ab|erth a wnaeth ein Archoffeiriad, a'n ceidwad Chri&s;t Ie&s;u m&acirc;b Duw a offrymmodd ef vnwaith dro&s;om ni ar y groes, i hebrwng ini trwy hynny r&acirc;d Duw a gollyngdod, cy&s;tadl o'n dechreuol be|chodau, cyn bedydd, ac o'n pechodau gweithredol, y rhai a wnaethom ar ol bedydd, os ni a wir eti|farhawn,
<PB N="34" REF="23">
ac a drown yn ddiragrith atto fe. Fal er rhinweddoled, ac er duwioled oedd Ioan fedy|ddiwr, etto yn hyn o beth, am faddeuant pecho|dau, fe ddanfonodd y bobl oddiwrtho ei hun, ac &acirc;u danfonodd hwy at Gri&s;t, gan ddywedyd, wele oen Duw yr hwn &s;ydd yn tynnu ymmaith becho|dau 'r <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 1. 29.</NOTE> byd: felly er maint ac er duwioled rhin|wedd yw bywiol ff&ycirc;dd, etto mae hi yn ein danfon oddiwrthem ein hunain, ac yn ein gollwng, ac yn ein gyrru ni at Gri&s;t, i gael yn vnic gantho fe o|llyngdod o'n pechodau neu gyfiawnh&acirc;d: fal y mae ein ffydd ni ynghri&s;t, megis yn dywedyd wrthym ni fal hyn, Nid myfi &s;ydd yn tynnu eich pechodau chwi ymmaith, onid Chri&s;t yn vnic ac atto ef yn vnic y danfonaf chwi er mwyn hynny, gan ym|wrthod mewn hyn o beth &acirc;'ch holl rhinweddau da, gairiau, meddyliau, a gweithredoedd, a chan o&s;od a dodi eich ymddiried ynghri&s;t yn vnic.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>&para; Y trydydd ran o'r bregeth am Gadwedigaeth.</HEAD>
<P>_FE a ddango&s;wyd i chwi yn amlwg na all neb gyflawni cyfraith Dduw, ac am hynny fod pawb oll trwy 'r gy|fraith yn golledig. O'r hyn beth y mae 'n rhaid canlyn fod yn gofyn rhyw beth heb law 'y gyfraith i'n Iechydwriaeth ni, hynny yw gwir a bywiol ffydd ynghri&s;t, yn dwyn allan weithredoedd da, a bywyd yn &ocirc;lgor|chymmynion Duw. Chwi a glyw&s;och hefyd y&s;tyr yr h&ecirc;n dadau ar y geiriauymma, ffydd yn vnig a'n cyfiawnh&acirc;, gwedy ei amlygu mor eglur, megis y gwelwch mai y&s;tyr yr ymadrodd ymma (fe a'n cyf|iawnheir
<PB N="35" REF="23">
ni trwy ffydd yngrhi&s;t yn vnig) yn &ocirc;l me|ddwl yr h&ecirc;n dadau yw hyn, Yr ydym ni yn dodi ein ffydd ynghri&s;t, fod yn ein cyfiawnhau ni yn vnig trwyddo ef: fod yn ein cyfiawnhau ni trwy dru|garedd Duw yn rh&acirc;d, a thrwy haeddiant ein Cei|dwad Chri&s;t yn vnig, ac nid trwy vn rhinwedd neu weithred dda o'r eiddom ni ein hunain, &s;ydd y|nom ni, neu a allwn ni ei gael, neu ei wneuthur i haeddu hynny: lle mae Chri&s;t yn vnig yn achos haeddiannol o hono.</P>
<P>Ymma y gellwch weled arfer llawer o eiriau er gwagelyd ymry&s;&s;on ynghylch gairiau, gan y rhai &s;y ewylly&s;gar i ymdaeru ynghylch gairiau, ac he|fyd i ddangos y gwir y&s;tyr, er gwagelyd drwg chwedleua, a cham-ddeall: ac etto fe allai na wa|&s;anauthai 'r cwbl i'r rhai ydynt ymry&s;&s;ongar, o herwydd fe lunia'r ymry&s;&s;engar achos o ymry&s;&s;on, er na bydder yn roi vn achos iddo i wneuthur felly. Etto ni ddylyid gormodd ofalu am y fath ddyni|on, os gellir lle&s;hau y rhai ydynt chwannoccach i wybod y gwirionedd, nag (pan fytho ef goleu ddi|gon) i ymry&s;&s;on yn ei gylch, a thrwy ymry&s;&s;on|gar ac ymddalus ddadl, i'w  <NOTE N="*" PLACE="marg">Gwymmylu</NOTE>  gwmlo a'i dywyllu ef. Gwir ydyw, os ni a chwedleuwn yn briodol ac yn inion am gyfiawnh&acirc;d, nad ydyw ei'n gwei|thredoedd ni yn haeddu maddauant o'n pecho|dau, ac yn ein gwneuthur ni o rai anghyfion, yn gyfiawn ger bron Duw: ond Duw o'i vnic druga|redd, trwy vnic haeddiant a rhyglyddau ei fab Ie|&s;u Gri&s;t, &s;ydd yn ein cyfiawnhau ni. Etto am fod ffydd yn ein danfon ni yn inion at Gri&s;t am fadda|uant o'n pechodau, ac mai trwy 'r ffydd a rodd <NOTE PLACE="marg">Braicheidio</NOTE> Duw ini yr ydym ni yn cofleidio addewidio~ truga|redd Duw, a maddauant o'n pechodau: yr hwn
<PB N="36" REF="24">
beth nid ydyw neb o'n rhinweddau, na' n gwei|thredoedd yn ei wneuthur yn briodol: am hynny yr arfer yr Scrythur ddywedyd, fod ffydd yn cyfi|awnhau heb weithredoedd. Ac yn gymmaint ac mai 'r vn peth mewn ffrwyth yw dywedyd, ffydd heb weithredoedd a ffydd yn vnic &s;ydd yn ein cy|fiawnhau ni: am hynny ycyhoeddodd h&ecirc;n dadau 'r eglwys, o am&s;er i am&s;er, ein cyfiawnhad ni yn y geiriau hyn, ff&ycirc;dd yn vnic a'n cyfiawnha ni: heb feddwl dim arall ond yr hyn a feddyliodd S. Pawl, pan ddywad yntef, ffydd heb weithredoedd a'n cyfiawn ni.</P>
<P>Ac o herwydd bod yn dwyn hyn oll i ben trwy vnic haeddiant ein Iachawdwr Chri&s;t, ac nid drwy ein haeddiant ni ein hunain, na thrwy hae|ddiant vn rhinwedd ag y &s;ydd ynom, nac vn wei|thred ag a ddaw oddiwrthym. O herwydd pa|ham o ran haeddiant yr ydym megis yn ymwrth|od ailwaith &acirc; ffydd a gweithredoedd a phob rhin|weddau eraill. O herwydd mor fawr ydyw yn amherffeiddwch ni drwy lygredigaeth pechod de|chreuol, megis y mae 'r holl bethau &s;ydd ynom ni yn amherffaidd: ffydd, gobaith, a chariad, ofn, me|ddyliau, geiriau, a gweithredoedd: ac er mwyn hynny, anaddas ydynt i hadeddu vn rhan o'n cy|fiawnhad ni. A'r ymmadroddion hynny y rydym yn ei arfer wrth ymo&s;twg i Duw, a rhoddi yr holl ogoniant i'n Iachawdwr Chri&s;t yr hwn a ddyly ei gael ef orau.</P>
<P>Ymma y clyw&s;och orchwyl Duw yn ein cyfi|awnh&acirc;d ni, yr hwn y rydym ni yn ei dderbyn yn rh&acirc;d gantho ef, trwy ei drugaredd ef heb ein hae|ddiant ni, trwy wir a bywiol ffydd. Weithian chwi a gewch glywed &s;wydd adylyed Chri&s;tion
<PB N="37" REF="24">
tuag at Dduw a pha beth a ddylyem ninnau ei rhoddi i Dduw ailwaith am ei fawr drugaredd, a'i ddaioni. Ein &s;wydd a'n dlyed ni yw, nid treu|lio 'n ham&s;er yn y bywyd pre&s;ennol hwn yn a'n|ffrwythlon, ac yn &s;egurllyd, heb ofalu yn &ocirc;l ein bedydd a'n cyfiawnh&acirc;d, mor ambell weithre|don da a wnelom, i ogoniant Duw, a budd i'n cymydogion: pellach o lawer 'on &s;wydd a'n dlyed ni yw (yn ol ein gweuthur vnwaith yn aelodau Chri&s;t) byw yn wrthwyneb ac yn erbyn hynny, gan ein gwneuthur ein hunain yn aelodau dia|fol, wrth rhodio yn ol ei hudad ef, ac yn ol llithiad y byd, a'r cnawd: drwy 'r hyn y gwyddom ein bod ni yn gwa&s;anauthu y byd a'r cythrel, ac nid Duw. O achos nid ydyw y ffydd honno yr hon heb etifeirwch &s;ydd yn dwyn allan naill ai gweithre|doedd drwg ai yntau heb ddwyn gweithredoedd da, yn ffydd iniawn, bur, fywiol, ond ffydd farw ddiawlig, mewn ragrith neu liw yn vnic, fal y galw S. Pawl a S. Iaco hi. O herwydd fewyr y diafol, ac mae fe 'n credu eni Chri&s;t o forwyn, iddo ymprydio dd'eugain diwarnod a de'ugain nos heb fwyd na diod, iddo wneuthur pob 'r hyw wrthiau, gan ei amlygu ei hyn yn Dduw: maent yn credu hefyd i Gri&s;t er ein mwyn ni ddioddef poenedig angau er ein prynu ni o angau tragwyddol, ei ailgyfodi ef y trydydd dydd o angau. Maent hwy yn credu ei e&s;cyn ef i'r nefoedd, a'i fod ef yn ei&s;tedd ar ddehaulaw y t&acirc;d, ac y daw ef yn niwedd y byd i farnu byw a meirw. Mae 'r diawlaid yn credu y pynciau hyn 'on ffydd ni, ac felly maent yn cre|du hefyd fod yr holl bethau 'n wir, ac &s;ydd &s;crifen|nedig yn yr h&ecirc;n de&s;tament, a'r te&s;tament newydd, ac etto er yr holl ff&ycirc;dd hon, nid ydynt onid diaw|liaid,
<PB N="38" REF="25">
yn aros fyth yn eu &s;t&acirc;t ddamnedig, ac heb wir ffydd Gri&s;tionogawl ganthynt.</P>
<P>O herwydd vniawn a gwir ff&ycirc;dd Gri&s;tiono|gawl yw, nid yn vnic credu 'r Scrythur l&acirc;n, a bod holl byngciau ein ffydd ni yn wir onid hefyd bod a diogel obaith ac ymddiried yn-nhrugarog addewidion Duw, ar gael eu cadw oddiwrth ddamnedigaeth tragwyddol, trwy Gri&s;t: o'r hon ffydd y canlyn calon garedig barod i gadw ei or|chymmion ef. A'r ff&ycirc;dd Gri&s;tionogawl hon, nid oes na chan y diawl, nag <NOTE N="*" PLACE="marg">Chwaith.</NOTE> affeith gan vn dyn, yr hwn yn ei gyffes oddiallan, yn ei enau, neu mewn derbyniad y &s;acramentau oddifaes, yn ei ddyfodi|ad i'r eglwys, ac wrth bob argoel oddiallan, a dy|bygir ei fod yn wir Gri&s;tion, ac etto &s;ydd yn ei fy|wyd a'i weithredoedd yn ymddangos i'r gwrth|wyneb.</P>
<P>O herwydd pa fodd y dichon bod gan wr wir ffydd, diogel obaith, a &s;iccr ddiogelrwydd ac ymddi|red yn Nuw y maddauir ei bechodau trwy hae|ddiant Chri&s;t, ac yr heddychir rhyngtho &acirc; Duw, ac ygwnair ef trwy Gri&s;t yn gyfrannog o deyrnas n&ecirc;f, pan fytho ef yn byw yn annuwiol, ac yn gwadu Chri&s;t yn ei weithredoedd? &s;iccr yw ni ddichon bod gan y fath ddyn, obaith, a ffydd yn-Nuw. O herwydd fal y gwyddont mai Chri&s;t yn vnig yw Ceidwad y byd, felly y gwyddont hefyd na feddianna dynion drwg deyrnas Dduw. Hwy a wyddont fod Duw yn ca&s;hau pob anghyfia wn|der, y di&s;trywa ef bawb a ddywedant gelwydd, y caiffy rhai a wnaetho~t weithredoedd da, (y rhai ni ellir heb fywiol ffydd yn ghri&s;t eu gweuthur) ddy|fod i'r ail gyfodiad i fywyd, a'r rhai a wnaethont ddrwg i ailgyfodiad barn; difai y gwyddant y
<PB N="39" REF="25">
daw i'r rhai ymry&s;&s;ongar, ac i'r rhai na fyddant vfydd i'r gwirionedd, onid a vfyddh&acirc;nt i anghyfi|awnder, ddigter, llid, a blinder, &amp;c.</P>
<P>I orphen am hynny gan y&s;tyriaid aneirif ddo|niau Duw, a ddango&s;&s;wyd ac a roddwyd ini yn drugarog heb ein haeddiant, yr hwn nid yn vnic an creodd ni o ddim, ac o ddryll o glai, ac o ran ein eneidiau o'i anfeidrol ddaioni a'n cyfododd ni yn debyg ac yn gyffelib iddo ei hun: ie ac lle yr oe|ddym hefyd gwedy 'n barnu i vffern, ac i dragwy|ddol angau a roddodd ei fab anianol yr hwn oedd Dduw tragwyddol, anfar wol, gogyfuwch ag ef mewn nerth a gogoniant i'w gnawdoli ac i gym|merid arno ein annian farwol ni, ynghyd a'n gwendid, ac yn yr anian honno, i oddef am ein drygioni angau to&s;t, cywilyddus o fwriad ein cy|&s;iawnhau ni, an adferu i fywyd tragwyddol, gan ein gwneuthur felly iddo i hun yn anwyl garedig blant, yn frodyr i'w vnic f&acirc;b ein Ceidwad Chri&s;t, ac yn etifeddion tragwyddol gydag ef o'i frenhi|niaeth nef.</P>
<P>Nid ydyw doniau Duw mawrion trugarog ymma, (os y &s;tyrir hwy yn dda) yn rhoddi ini a|chos i fod yn &s;egur, nac i fyw heb wneuthur gweithredoedd da: nac yn ein gyrru trwy fodd yn y byd, i wneuthur pethau drwg, ond o'r gwrth|wyneb os ni nid ydym yn ddiobaith, a'n calon|nau cy galetted ac yw'r garreg maent yn ein han|nog ni, i'n rhoddi ein hunain i Dduw yn hollol, &acirc;'n holl ewyllys, &acirc;'n holl galonnau, &acirc;'n holl allu, &acirc;'n holl nerth, ac i'w wa&s;anaethu &acirc;'n holl weith|redoedd: gan vfyddhau i'w orchmynion ef trwy 'n hoes, gan gei&s;io 'n wa&s;tad ym-mhob peth ei ogoniant a'i anrhydedd ef, ac nid ewyllys ein &s;yn|hwyrau,
<PB N="40" REF="26">
a'n gwag-ogoniant ein hunain: gan ofni yn wa&s;tadol yn ewylly&s;gar ddigio Duw, mor drugarog, ac mor garedig brynydd, mewn me|ddwl, gair, neu weithred.</P>
<P>Ac mae donniau Duw ymma os cwbl y&s;tyrir hwy, yn ein hannog ni er ei fwyn ef i fod yn ba|rod hefyd i'n rhoddi ein hunain i'n cymydogion, ac i ymroi cy belled ag y gallom &acirc;'n holl nerth i wneuthur i bawb ddaioni. Ffrwythau gwir ffydd yw y rhai ymma: gwneuthur daioni i bawb, yn ne&s;&s;af ag y gallom, ac vwchlaw pob peth, ac ymmhob peth, derchafu gogoniant Duw, oddi|wrth yr hwn yn vnic ymae ini yn &s;ancteiddr wydd, cyfiawnh&acirc;d, Iechawdwriaeth, a phrynedigaeth: i'r hwn y byddo holl ogoniant, mawl ac anrhy|dedd, yn oes oe&s;oedd. Amen.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="sermon">
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>&para; Deongliad byrr am wir a bywiol a Chri&s;tionogawl ffydd.</HEAD>
<P>_Y Dyfodiad cyntaf at Dduw, bobl dda Gri&s;tionogawl, &s;ydd trwy ffydd, trwy 'r hon fal y mane|gwyd yn y bregeth ddiwethaf, yn cyfiawnhair gerbron Duw. A rhag i neb gam&s;ynnaid ei&s;iau i hiniawn ddeall hi, fe ddylyed no|di yn ddie&s;caulus fod yn yr Scrythur l&acirc;n yn cym|meryd ffydd mewn dwy ffordd. Mae vn ffydd, yr hon yn yr Scrythur a elwir yn ffydd farw, yr hon ni ddwg allan ddim gweithredoedd da, am ei bod yn &s;egur, yn he&s;b, ac yn anffrwythlon. A'r ffydd hon a gyfflyba 'r &s;anctaid Apo&s;tol Iaco i ffydd y <NOTE PLACE="marg"><HI>Iac,</HI> 2. 19.</NOTE> diawliaid, y rhai a gredant fod Duw yn gywir ac
<PB N="41" REF="26">
yn gyfion, ac a grynant rhag ofn, ac ni wnant ddim er hynny yn dda, onid pob peth yn ddrwg. Y ffydd hon &s;ydd gan Gri&s;tionogion melldigedig drwg, y rhai a gyffe&s;a~t (fal y dywaid Pawl) Dduw &acirc;'u geneuau, onid a ymwadant ag ef yn eu gwei|thredoedd, gan fod yn atgas, heb iniawn ffydd, ac <NOTE PLACE="marg"><HI>Tit.</HI> 1. 16.</NOTE> yn barodol i bob gweithred drwg ceryddus. A hon yw dirgel gr&ecirc;d yn y galon, trwy 'r hon y mae fe 'n gwybod fod Duw, ac yn cyduno &acirc; gwiri|onedd &s;ancteiddiaf air Duw, a gynhwy&s;ir yn y &s;anctaidd Scrythur. Megis y &s;aif hon yn vnic mewn credyniaeth fod gair Duw yn wir. A hon ni elwir yn briodol ddim honi yn ffydd: ond megis y dichon yr vn a ddarlleno comentariau <HI>Cae&s;ar,</HI> gre|du fod y commentariau hynny yn wir, a thrwy hynny fod gantho wybodaeth o fywyd <HI>Cae&s;ar,</HI> a'i weithredoedd godidawg, am ei fod yn credu &s;tori <HI>Cae&s;ar.</HI> Etto ni ddywedir yn inion ei fod ef yn cre|du yn <HI>Cae&s;ar,</HI> oddiwrth yr hwn nid ydyw 'n edrych, am na nerth, na daioni.</P>
<P>Felly yr vn a gredo fod pob peth a adroddir am Dduw yn y beibl yn wir, ac y fytho er hynny yn hyw mor annuwiol, ac na ddichon ef edrych, am fwynhau addewidion a daionus ddoniau Duw: er dywedyd fod gan hwnnw ffydd a chred i air Duw, etto ni ellir dywedyd yn iawn ei fod ef yn credu yn nuw, na bod ga~tho y fath ffydd a gobaith yn nuw, trwy 'r hon y dichon ef yn ddiogel edrych am rh&acirc;d trugaredd, a bywyd tragwyddol oddiar ddwylaw Duw, ond yn hytrach llid, a cho&s;p, yn ol haeddiant ei ddrwg fywyd. O herwydd fal yr &s;crifennir yn y llyfr a elwir yn eiddo didymus A|lexandrinus, yn gymmaint a bod ff&ycirc;dd yn farw heb weithredoedd, nid ff&ycirc;dd ydyw hi yn awr, mwy
<PB N="42" REF="27">
nag y mae g&wcirc;r marw yn &wcirc;r. Am hynny nid y ffydd farw hon yw 'r ddiogel ar anianol ff&ycirc;dd a geidw pechaduriaid. Mae ffydd arall yn yr Scrythur, yr hon nid yw (fal honno) yn &s;egur, yn anffrwyth|lon, ac yn farw, ond yn gweithio drwy gariad (fal y manega S. Pawl) ac fal y gelwir y ffydd w&acirc;g arall yn ffydd farw, felly y gellir galw hon yn <NOTE PLACE="marg"><HI>Gal</HI> 5. 6.</NOTE> ffydd fyw, fywiol.</P>
<P>Ac nid cyffredinawl gred yn vnic yw hon o byn|ciau ein ffydd ni: onid hefyd diogel, &s;iccrwydd ac ymddired ynnhrugaredd Duw, trwy ein harglw|ydd Ie&s;u Gri&s;t, a diogel obaith cael derbin pob peth da ar law Duw. Ac er ein bod ni trwy wen|did, a thrwy brofedigaeth ein gelyn y&s;prydol, yn cwympo oddiwrtho ef trwy bechod, etto os ni a drown drachefn atto trwy etifeirwch, y pardyna ef ni, ac y gollwng dros g&ocirc;f ein holl gamweddau, er mwyn ei fab ein Ceidwad Ie&s;u Gri&s;t, ac i gwna ef ni yn etifeddion gydag ef o'i deyrnas dragwy|ddol: ac hyd oni ddelo 'r deyrnas honno, y bydd ef Ceidwad ac ymddiffynnydd ini yn ein holl beriglau ac enbeidrwydd, pa beth bynnac a ddi|gwyddo, ac er ei fod ef yn danfon ini weithiau adfyd to&s;t, etto y bydd ef yn wa&s;tadol yn d&acirc;d ca|redig ini, gan ein ceryddu am ein pechodau, ac er hynny heb dynnu ei drugareddau dros fyth oddi|wrthym, os ni a ymddiredwn ynddo, ac a ymro|ddwn yn hollol iddo, ac a orbwy&s;wn yn vnic ar|no, ac a alwn arno, gan fod yn barod i vfyddhau iddo, ac i'w wa&s;anauthu ef.</P>
<P>Dymma 'r ffydd gywir, fywiol, ddidwyll, yr hon nid ydyw yn y genau a'r gyffes oddifaes yn vnic, ond mae hi yn byw, ac yn cyffroi yn y galon oddi|fewn. Ac nid ydyw y ffydd hon heb obaith ac ym|ddiried
<PB N="43" REF="27">
yn nuw, nac heb gariad Duw a'n cymy|dogion, nac heb ofn Duw a chwant grwando ei air ef a'i ganlyn, wrth wagelyd y drygioni a gw|neuthur yn llawen bob daioni.</P>
<P>Y ffydd hon (fal y <NOTE N="*" PLACE="marg">Deffinia.</NOTE> geilw Pawl hi) yw &s;ail y don|niau yr ydym ni yn edrych amdanynt, ac yn gobei|thio eu derbyn oddiar law Dduw: a &s;iccrwch a <NOTE PLACE="marg"><HI>Heb.</HI> 11. 1.</NOTE> diogel edrych am danynt, er nad ydynt etto yn ymddangos i'n &s;ynhwyrau cnawdol ni. Ac yn ol hynny mae fe 'n dywedyd, fod yn rhaid i'r hwn a ddelo at Dduw, gredu ei fod ef, a'i fod yn obrwywr trugarog i'r rhai a wn&acirc;nt ddaioni. Ac nid oes dim yn canmol gwyr da yn fwy gerbron Duw, na bod y ddiogel ffydd a'r gobaith ymma ynddynt. Am y ffydd hon, y mae tri pheth enwedigol i'w nodi.</P>
<P>Y cyntaf nad ydyw y ffydd hon yn gorwedd yn farw yn y galon: onid mai hi yn fywiol, yn ffrw|ythlon, yn dwyn allan weithredoedd da.</P>
<P>Yn ail na ellir hebddi wneuthur gwethredoedd da cymmeradwy ger bron Duw.</P>
<P>Yn drydydd, pa fath weithredoedd da y mae 'r ffydd hon yn eu dwyn allan.</P>
<P>Yn gyntaf, megis na ellir cuddio 'r golau, nad ymddango&s;o fe mewn rhyw le neu ei gilydd: fe|lly ni ellir cadw gwir ffydd yn ddirgel, canys pan fo'r achos yn gofyn, hi a dyrr allan, ac a'i den|gys ei hunan trwy weithredoedd da. Ac megis y mae corph bywiol d&ycirc;n yn wa&s;tadol yn arfer pe|thau a berthynant at gorph naturiol bywiol, er ei ymborth a'i gadwedigaeth, megis y byddo rhaid, cyfaddas, ac achos iddo: felly y bydd enaid d&ycirc;n yr hwn &s;ydd a ffydd fywiol yndo yn wa&s;tadol yn gwneuthur rhyw weithredoedd da; y rhai a fane|gant ei fod ef yn fyw ac na bydd ef &s;egur. Pan|glywo
<PB N="44" REF="28">
dynnion am hynny yn yr Scr&ycirc;thur vchel glod ff&ycirc;dd, ei bod hi yn gweuthur ini fodloni Duw, fyw gyd&acirc; Duw, a bod yn blant i Dduw, os hwy a dybygant am hyn eu bod hwy gwedy eu rhyddhau oddiwrth wneuthur gweithredoedd da, ac y gallant fyw yn y modd y mynnont, maent hwy yn cellwair a Duw ac yn eu twyllo eu hu|nain. Ac mae hynny yn arwydd eglur eu bod hwy ymmhell oddiwrth feddiannu gwir abywiol ffydd, ac heb wybod beth ydyw hi.</P>
<P>O herwydd gwir a bywiol ffydd Gri&s;tiono|gawl yw, nid yn vnic credu pob peth am Dduw a gynhwy&s;ir yn yr Scythyr l&acirc;n, ond hefyd, gobaith ac ymddiried ynnuw, ei fod ef yn pryderu, ac yn gofalu dro&s;om ni, megis y gofala 'r t&acirc;d am ei blen|tyn yr hwn y mae fe yn ei garu: y bydd ef trugarog ini e'r mwyn ei vnig f&acirc;b, a bod gennym ni ein Ia|chawdwr Chri&s;t yn dragwyddol offeiriad a dad|leuwr, yn haeddiannau, offrwm a dioddeifaint yr hwn yr ydym yn ymddiried, fod yn golchi ac yn ar|llwys ein beiau ni yn wa&s;tadol, pa bryd bynnag trwy wir etifeirwch y trothom ni atto &acirc;'n holl ga|lonnau, gan fwriadu ynom ein hunain yn &s;afa|dwy drwy ei r&acirc;d ef vfyddhau iddo, ai wa&s;anae|thu trwy gadw ei orchymmynion ef, ac heb droi byth yn ein h&ocirc;l at bechod.</P>
<P>O'r fath hon yw 'r wir ffydd y mae 'r Scrythur yn ei chanmol, yr hon pan welo ac y&s;tyrio pa beth a wnaeth Duw dro&s;om, a annogir hefyd trwy nerth gwa&s;tadol Y&s;pryd Duw i'w wa&s;anaethu a'i fodloni ef, i gadw ei ewyllys ef tuag attom, ac i of|ni ei &s;orriant ef, i barhau yn wa&s;tadol yn blant vfy|ddgar, i dda~gos ein diolchgarwch iddo, trwy gadw a chanlyn ei orchmynion ef, a hynny yn rh&acirc;d, o
<PB N="45" REF="28">
wir gariad, ac nid rhag ofn co&s;p na chariad go|brwyau bydol: gan y&s;tyriaid pa mor eglur heb ein haeddiant ni y derbynia&s;om yn rh&acirc;d faddauant a thrugaredd.</P>
<P>Fe ddengys y wir ffydd hon ei hun, ac ni ddi|chon hi fod yn hir yn &s;egur. O herwydd &s;crifenne|dig ydyw, trwy ffydd y bydd y cyfiawn byw. Nid <NOTE PLACE="marg"><HI>Abac.</HI> 2. 4.</NOTE> ydyw nac yn cy&s;cu nag yn &s;egur pan ddyle fod yn neffro ai yn gweuthur daioni. Ac mae Duw trwy Ieremi yn dywedyd ei fod ef yn wynfydedig ac yn fendigedig, yr hwn &s;ydd a ffydd a &s;iccr obaith <NOTE PLACE="marg"><HI>Ierem.</HI> 17. 8.</NOTE> gantho yn Nuw. Canys fe fydd megis pren gwe|dy ei blannu a'r lan y dwfr, yr hwn a danna ei wra|idd a'r lled tuar irder, ac ni ofna wres pan delo, fe fydd ei ddalen ef gl&acirc;s, ac ni phaid a dwyn ffrw|yth felly y bydd y gwyr duwiol (gan ddodi heibio bob ofn adfyd) yn dangos ffrwyth eu gweithre|doedd da bob am&s;er ac y bo cyfaddas eu gwneu|thur.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>&para; Yr ail rhan o'r bregeth am ffyd.</HEAD>
<P>_CHwi a glyw&s;och yn y rhan gyn|taf o'r bregeth hon fod dau ryw o ffydd, ffydd farw anffrwythlon, a ffydd fyw yn gweithio drwy ga|riad; Fod y gyntaf yn brophidiol, a'r ail yn anghenrhaid i gyrhae|ddyd Iachawdwriaeth, yr hon ffydd &s;ydd yn wa&s;tad a chariad yn gyd&s;ylldedig &acirc; hi, ac &s;ydd yn ffrwythlon yn dwyn pob gweithre|doedd da.</P>
<P>Yn awr o blegid yr vn peth gwrandewch beth &s;ydd yn canlyn, fe ddywaid y gwr call fod yr hwn
<PB N="44" REF="29">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="45" REF="29">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="46" REF="30">
&s;ydd yn credu yn nuw yn gwrando a'r ei orchymi|nion ef. <NOTE PLACE="marg"><HI>Eccl.</HI> 32. 27.</NOTE> Canys os ni nid ymddango&s;wn yn ffy|ddlon yn ein ymddygiad, nid ydyw 'r ffydd yr hon yr ydym yn ei chymeryd arnom, onid mewn lliw yn vnic. O herwydd y dango&s;ir gwir ffydd Gri|&s;tionogawl drwy fywyd da, ac nid wrth airiau yn vnig, fal y dywaid S. Augu&s;tin. Ni wahenir <NOTE PLACE="marg"><HI>Cib. de fide &amp; operibus ca.</HI> 2.</NOTE> bywyd da oddiwrth ffydd yr hon a weithia trwy gariad. A S. Chry&s;o&s;tom a ddywaid, ffydd o honi ei hunan &s;ydd yn llawn gweithredoedd da, er cyn|ted y <NOTE PLACE="marg">Sermone de fide &amp; Lege.</NOTE> credo dyn fe a herddir o honynt. Mae S. Pawl yn dangos yn halaeth yn yr 11. Benod at yr H&eogon;br&eogon;aid, mor llawn yw 'r ffydd hon o weithre|doedd da, a pha fodd y gwn&acirc; hi weithredoedd vn yn gymmeradwy&s;ach ger hron Duw, na gwei|thred <NOTE PLACE="marg"><HI>Heb.</HI> 11. 4.</NOTE> vn arall, gan ddywedyd i ffydd wneuthur offrwm Abel yn well nag offrwn Cain. Hon a <NOTE PLACE="marg"><HI>Gen.</HI> 4. 4.</NOTE> wnaeth i Noah wneuthur yr Arch. Hon a wnaeth <NOTE PLACE="marg"><HI>Gen.</HI> 6. 12.</NOTE> i Abraham ymadel &acirc;'i wlad a'i holl geraint, a my|ned <NOTE PLACE="marg"><HI>Eccl.</HI> 44. 17. <HI>Gen.</HI> 12. 1.</NOTE> i wlad bell i daring ymmlhith diaithriaid. Felly y gwnaeth I&s;aac a Iaco hefyd, gan orbwy&s;o a gorwedd yn vnic ar y Nerth a'r gobaith oedd ganthynt yn Nuw. A phan ddaethont i'r wlad a ddaroedd i Dduw ei haddo iddynt, nid adailadent ac ni wnaent ddina&s;oedd, trefydd, na thai, onid byw fal dieithriaid mewn pebyll a ellid eu &s;ym|mud beunydd. Y ddoedd eu hymddiried hwy cym|maint ynnuw, nad oeddynt yn pri&s;o ar vn peth bydol, am fod Duw gwedy darparu iddynt drigle|oedd gwell yn y nef, o'i o&s;odiad a'i wneuthurdeb ei hun.</P>
<P>Dymma 'r ffydd a barat&ocirc;dd Abraham ar orch|ymyn Duw i offrwm ei fab a'i etifedd I&s;aac, yr <NOTE PLACE="marg"><HI>Gene.</HI> 20. <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> hwn a garodd ef yn fawr, a thrwy 'r hwn yr a|ddaw&s;ai
<PB N="47" REF="30">
Dduw iddo eppil aneirif: ym my&s;c y rhai y genid vn yn yr hwn y bendigid yr holl genhed|laethau: <NOTE PLACE="marg"><HI>Eccl.</HI> 44. 21.</NOTE> yr ydoedd ef yn ymddiried cymaint yn Nuw fal pe lladde&s;id ef, etto fod Duw yn abl trwy ei holl-alluog nerth i'w ailgyfodi ef o angau, ac i gyflawni ei addewid. Ni wanobeithiodd ef am a|ddewidion Duw, er bod rhe&s;wm i'r gwrthwy|neb. Fe a gredodd yn ddiogel ddigon na wrthodai Dduw ef mewn prinder a newyn yr hyn oedd yn y wlad. Ac mewn pob periglau eraill y dyge&s;id ef iddynt, fe a ymddiredodd y byddai Dduw iddo ef yn Dduw, yn wa&s;codydd ac yn ymddiffynnydd, pa beth bynnag a welai ef i'r gwrthwyneb. Dym|ma 'r ffydd a weithiodd felly ynghalon Mo&s;es hyd oni wrthododd ef ei gymmeryd yn f&agrave;b merch bre|nin Pharao, a meddiannu etifeddiaeth fawr yn <NOTE PLACE="marg"><HI>Exod.</HI> 1. 11.</NOTE> yr Aipht: gan dybaid mai gwell oedd goddef blin|der a thrymder gyd&acirc; phobl Dduw, na byw dros ennyd bychan mewn mely&s;der pechod, gyda dy|nion drwg. Trwy ffydd ni phri&s;iodd efe ar fygy|lau brenin Pharao, o herwydd yr ydoedd ef yn ymddiried yn-Nuw yn gymmaint nad ydoedd ef yn pri&s;io am lwyddiant y byd hwn, onid edrych yr ydoedd am wobr yn y nef, gan o&s;od ei galon ar yr anweledig Dduw, megis pe bua&s;ei yn ei weled ef yn wa&s;tad yn gydrychiol ymlaen ei lygaid. <NOTE PLACE="marg"><HI>Exod.</HI> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> 4. 22.</NOTE> Trwy ffydd yr aeth plant yr I&s;rael trwy 'r m&ocirc;r c&ocirc;ch. Trwy ffydd y cwympodd caerau Iericho, <NOTE PLACE="marg"><HI>Io&s;ua.</HI> 6. 20.</NOTE> hebroddi vn ergyd iddynt, ac y gweithiwyd lla|wer o wrthiau eraill.</P>
<P>Yn yr holl wyr da a fuont er ioed o'r blaen, ffydd a ddygodd allan eu gweithredoedd da hwy, ac a fwynhaodd addewidion Duw.</P>
<P>Ffydd a gauodd geneuau llewod, ffydd a ddiffo|dodd <NOTE PLACE="marg"><HI>Dan.</HI> 6. 22.</NOTE>
<PB N="48" REF="31">
rym y t&acirc;n, ffyd a waredodd rhag min y cle|ddyf, <NOTE PLACE="marg"><HI>A'r.</HI> 3. 27.</NOTE> ffydd a roddodd gryfder i wyr gweinion, a orchfygodd mewn ryfel, a gwympodd luoedd o'r anghredadwy ac a gyfododd y meirw i fywyd. ffydd a wnaeth i w&ycirc;r da oddef yn e&s;mwyth adfyd. Rhai a watwarwyd, a fflangellwyd, a glym|mwyd, ac a dafiwyd i garchar: llawer a golla&s;&s;ont eu da ac a fuont fyw mewn tlodi mawr. Rhai a grwydra&s;ont ar frynnau, mynyddau, ac anialwch. Rhai a <NOTE N="*" PLACE="marg">Rhaccwyd,</NOTE> ddirdynnwyd, rhai a laddwyd, rhai a labyddiwyd, rhai a lifiwyd, rhai a dorrwyd yn ddrylliau, rhai a dorrwyd eu pennau, rhai a lo&s;|cwyd heb drugaredd, ac ni fynnent eu rhyddhau, am eu bod yn edrych am gyfodi ailwaith i &s;tat oedd well.</P>
<P>Yr oedd yr holl dadau, merthrwyr, a gwyr &s;an|ctaid eraill, y rhai y mae S. Pawl yn &s;on am da|nynt, a'u ffydd gwedy ei &s;iccrhau yn-Nuw, pan oedd yr holl fyd yn eu herbyn hwy. Nid oeddynt hwy yn adnabod yn vnic fod Duw yn Arglwydd, yn wneuthurwr ac yn llywodraethwr ar holl wyr y byd, ond yr oedd ganthynt hefyd ddiogel obaith a hyder y byddai fe yn Dduw iddyn hwy, yn ddi|ddanydd, yn helpwr, yn nerthwr, yn ymborthwr ac yn ymddiffynnwr. Hon ydyw 'r ffydd Gri&s;tiono|gawl yr hon oedd gan y gwyr &s;anctaidd ymma, a'r hon a ddlye fod gennym ninnau hefyd.</P>
<P>Ac er na enwed hwy yn Gri&s;tionogion, etto yr oedd ganthynt ffydd Gri&s;tionogawl, canys hwy a edrychent am holl ddoniau Duw dad drwy ha|eddiant ei f&acirc;b Ie&s;u Gri&s;t, fal yr ydym ninnau yn edrych. Dymma 'r holl wahaniaeth rhyngthynt hwy a ninnau, eu bod hwy yn edrych pa bryd y dawai ef, a'n bod ninnau yn yr amfer y daeth ef.
<PB N="49" REF="31">
Am hyn y dywaid S. Aw&s;tin, fe a newidiwyd ac <NOTE PLACE="marg"><HI>In Ioan. tract.</HI> 45.</NOTE> a &s;ymmudwyd yr amfer, ac nid y ffydd. O achos mae gan bob vn o honom yr vn ffydd yn vn Chri&s;t, yr vn Y&s;pryd glan ac &s;ydd gennym ni oedd gan|thynt hwythau, medd S. Pawl. Cans fal y dy&s;c|odd <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 8. 6.</NOTE> yr Y&s;pryd glan nyni i ymddiried yn-Nuw, ac ialw arno fal ein Tad, felly y dy&s;codd hwyntau i ddywedyd fal yr &s;crifennir, tydi yw ein Tad ni a'n prynwr, dy enw di &s;ydd heb ddechreuad ac yn dra|gwyddol. <NOTE PLACE="marg"><HI>E&s;ai.</HI> 63. 16.</NOTE></P>
<P>Duw a roddodd iddynt hwythau ras i fod yn blant iddo megis y rhydd ef yn awr i ninnau. Ond yn awr trwy ddyfodiad ein Ceidwad Chri&s;t y derbynnia&s;om yn halaethach Y&s;pryd Duw i'n calonnau, drwy 'r hwn yr ydym ni yn derbyn rha|gor ffydd a diogelach obaith nag oedd gan lawer o honynt hwy. Ond mewn defnydd, yr vn ydynt hwy a ninnau. Mae gennym ni yr vn ffydd yn-Nuw ac oedd ganthynt hwy, ac yr oedd ganthynt hwy yr vn ffydd ac &s;ydd gennym ninnau. Ac mae S. Pawl yn canmol eu ffydd hwy yn fwy, er mwyn nad ymroem ni ddim llai, ond yn rhagor i Gri&s;t mewn cyffes ac mewn bywyd yn awr ac yn|tef gwedy dyfod, nag yr ymroe yr h&ecirc;n dadau cyn ei ddyfod ef.</P>
<P>Ac mae 'n eglur wrth holl ymadroddion Paul nad ydyw gwir fywiol a Chri&s;tionogawl ffydd beth marw, anffrwythlon, ofer, ond yn beth o rinwedd berffaith, ac o ffrwyth rhyfedd, ac o rym i ddwyn pob cynhyrfiadau a gweithredoedd da. Mae 'r holl &s;anctaidd Scrythyrau yn gytun yn te&s;tiolaethu fod gwir ffydd fywiol ynghri&s;t yn dwyn allan weithredoedd da, ac am hynny y dlye bob dyn ei brofi a'i holi ei hun yn ddie&s;caelus, er
<PB N="50" REF="32">
mwyn gwybod pa vn a wna gwir ffydd fywiol ddigellwair, ai bod yn ei galon ai nid ydyw: yr hyn a ddichon ef ei wybod wrth ei ffrwythau hi. Yr oedd llawer ac oedd yn cyffe&s;u ffydd Gri&s;t yn y cam&s;yniaeth a'r amryfy&s;edd ymma, gan dybaid eu bod yn adnabod Duw ac yn credu ynddo, a hwythau yn eu bywyd yn cyhoeddi y gwrthwy|neb: yr hwn gam&s;ynniaeth y mae S. Ioan yn ei <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Ioan.</HI> 2. 3.</NOTE> Epi&s;tol cyntaf yn ei argyoeddi, gan &s;crifennu fal hyn, Trwy hyn y gwyddom ein bod yn adnabod Duw, os ni a gadwn ei orchymmynion ef. Yr vn a ddywedo ei fod yn adnabod Duw, ac heb gadw <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Ioan.</HI> 2. 4.</NOTE> ei orchymynion, &s;ydd gelwyddog ac nid oes gwi|rionedd ynddo. Ac yn y man y dyweid, yr vn &s;ydd yn pechu nid ydyw yn gweled nac yn adnabod Duw. Na thwylled neb ni fy anwyl blant. Ac eilwaith y dywaid, trwy hyn y gwyddom ein bod o'r gwirionedd, ac y bydd i ni ddiogelwch ein calonnau, os ein calonnau a'n cyhuddant mwy yw Duw n&acirc; 'n calonnau, ac efe a &wcirc;yr bob <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Ioan.</HI> 3. 19, 20.</NOTE> peth. Fy anwyl os ein calonnau ni 'n cyhuddant mae i ni hyder ar Dduw y cawn gantho bob peth ac a ofynom am ein bod yn cadw ei orchymyni|on ac yn gwneuthur y pethau &s;y fodlon yn ei olwg. Ac fe ddywaid etto, Pob vn a gretto mai Ie&s;u yw Chri&s;t a aned o Dduw: ac ni a wyddom nad oes neb a aned o Dduw yn pechu, eithr hwn a <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Ioan.</HI> 5. 1, 18.</NOTE> genhedlwyd o Dduw a'i ceidw ei hun, a'r drwg ni chyfwrdd ag ef. Ac yn ddiwethaf i gau ar y cwbl, gan ddangos yr achos yr &s;crifennodd ef yr Epi&s;tol ymma, y mae yn dywedyd&punc; Am hyn yr &s;crifennais attoch er mwyn i chwi wybod eich bod yn meddiannu tragwyddol fywyd, y rhai y|dych yn credu ym-Mah Duw. Ac yn y drydydd
<PB N="51" REF="32">
mae fe 'n cadarnhau y cwblam ffydd a gweithre|doedd <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Ioan.</HI> 3.</NOTE> da ar ychydig o airiau, gan ddywedyd, Yr vn a wn&ecirc;l yn dda ei fod ef o Duw, a'r hwn a wnel yn ddrwg nid ydyw yn adnabod Duw. Ac fe ddy|waid Ioan, fal y dwg abnabyddiaeth fywiol, a ffydd Duw weithredoedd da, felly y mae fe 'n dy|wedyd na ddichon gobaith a chariad &s;efyll gyd&acirc; bywyd drwg. Am obaith yr &s;crifenna fe fal hyn.</P>
<P>Ni a wyddom pan ymddango&s;o Duw y bydd|wn cyffelyb iddo, o blegid ni a gawn ei weled ef fal y mae ef. A phwy bynnac &s;ydd a'r gobaith hwn ynddo, mae fe yn ei burhau ei hun megis y mae Duw yn bur.</P>
<P>Ac am gariad fal hyn y dywaid, Pwy bynnag <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Ioan.</HI> 3. 32.</NOTE> a gatwo air neu orchymyn Duw, yn hwn y mae per ffaith gariad Duw yn trigo. A thrachefn, Ca|riad <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Ioan.</HI> 2. 5.</NOTE> Duw yw hyn, ini gadw ei orchmynion. Ac ni ddywad Ioan hyn megis ymadrodd dichellgar <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Ioan.</HI> 5. 3.</NOTE> a ddychmygodd ef o'i ffan&s;i ei hun, onid megis gwirionedd anghenrhaid diogel a ddango&s;wyd iddo gan Gri&s;t ei hun, y gwirionedd tragwyddol annhwyllodrus: yr hwn &s;ydd yn traethu yn e|glur yn llawer lle, na all ffydd, gobaith achariad &s;efyll heb weithredoedd duwiol da.</P>
<P>Am ffydd fe a ddywaid, Yr hwn &s;ydd yn credu ym-m&acirc;b Duw &s;ydd a bywyd tragwyddol ynddo: yr hwn nid ydyw yn credu yn y Mab, ni chaiff we|led <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 3. 36. <HI>Ioan.</HI> 5. 24.</NOTE> bywyd, ond mae llid Duw yn aros arno. Ac mae fe 'n cadarnhau hynny a llw dauddyblyg: Yn wir, yn wir y dywedaf wrthych, mae gan yr hwn &s;ydd yn credu ynofi fywyd tragwyddol.</P>
<P>Yn gymmaint abod bywyd tragwyddol gan yr hwn &s;ydd yn credu ynghri&s;t, mae 'n rhaid o hyn ganlyn fod gan yr vn a fytho a ffydd gantho, wei|thredoedd
<PB N="52" REF="33">
da hefyd: a'i fod ef yn ymegnio i gadw gorchymynion Duw yn vfyddgar. O herwydd nid bywyd tragwyddol, onid diderfynol angau a berthyn i ddrwg weithredwyr, y rhai ydynt yn byw yn anufydd ac yn tro&s;eddu ac yn torri gorchy|mynion Duw yn ddietifeirwch, fal y dywaid Chri&s;t ei hun, Y rhai a wnant dda a ant i fywyd <NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 25. 34.</NOTE> tragwyddol, a'r rhai a wnant ddrwg a &acirc;nt i d&acirc;n annherfynol. Ac ailwaith, Myfi ydyw r llythy|ren gyntaf a'r diwethaf, myfi yw y dechrau a'r di|wedd. I'r vn a fyddo &s;ychedig y rhoddaf yn rhad <NOTE PLACE="marg"><HI>Gwele.</HI> 2. 6.</NOTE> ddwfr o ffynnon y bywyd. Yr vn a orchfygo a gaiff bob peth. Myfi a fyddaf Dduw iddo ac yn|tef a fydd yn f&acirc;b i minnau. Ond i'r rhai ofnus &s;ydd yn gwanobeithio yn Nuw, ac ar-nynt eifiau ffydd, t'r dynion melldigedig, llofryddion, goddi|nebwyr, &s;wynwyr, addolwyr eulynod, a'r rhai celwyddog, hwy a g&acirc;nt eu rhan yn y pwll &s;ydd yn llo&s;ci a th&acirc;n a brym&s;ton, yr hwn ydyw yr ail angau.</P>
<P>Ac megis y dywaid Chri&s;t fod ffydd yn ddiam|mau yn dwyn gweithredoedd da, felly hefyd y dy|waid ef am gariad, Pwy bynnag &s;ydd a'm gor|chymmynion gantho ac a'u ceidw, mae fe yn fyng|haru i. Ac a'r ol hynny, Yr hwn am car i a geidw <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 14. 23.</NOTE> fyngair, a'r neb ni char fi ni cheidw fyngairiau. Ac megis y profir cariad Duw wrth weithredoedd da, felly hefyd y profir ofn Duw, fal y dywaid y gwr call, Ofn Duw &s;ydd yn dodi ymmaith be|chod. <NOTE PLACE="marg"><HI>Eccl.</HI> 1. 21. <HI>a'r.</HI> 15. 1.</NOTE> Ac fe ddywaid ailwaith, Y neb a ofna Dduw a wna weithredoedd da.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<PB N="53" REF="33">
<HEAD>&para; Y drydydd rhan o'r bregeth am ffydd.</HEAD>
<P>_CHwi a glyw&s;och yn yr ail rhan o'r bregeth hon, na ddylai neb feddy|liaid fod gantho fywiol ffydd, yr hon a ganmol yr Scrythur lan, yr hyd ybytho efeyn byw yn a'nufydd i gyfraithiau Duw. O herwydd mae pob gweithredoedd da yn tyfu oddiar y ffydd honno. Ac megis y manegwyd i chwi wrth &s;iam|plau, fod ffydd yn gneuthur dynnion yn ddiogel, yn llonydd, ac yn oddef-gar ymhob cyfyngder. Yn awr gwra~dewch ynghylch yr vn peth, pa beth a ganlyn.</P>
<P>Fe ddichon dyn yn ebrwydd ei dwyllo ei hun, a thybied yn ei fewddwl ei fod ef trwy ffydd yn ad|nabod Duw, yn ei garu ef, ac yn ei ofni ef, ac yn perthyn atto, er ei fod ef ymmhell oddiwrth wneu|thur a bod felly. O herwydd barnudd yr holl be|thau hyn yw duwiol a Chri&s;tionogawl fywyd; Yr vn a glywo ei galon yn cei&s;io anrhydedd Duw, ac a fyfyrio a'r gael gwybod ewyllys a gorchymy|nion Duw, ac a'i go&s;odo ei hun at hynny, ac a fytho 'n arwain ei fywyd nid yn ol chawntau 'r cnawd i wa&s;anaithu diawl trwy bechod, ond a o&s;odo ei feddwl i wa&s;anaithu Duw, er mwyn Duw ei hun, ac er ei fwyn ef hefyd i garu ei holl gymmydogion, pa vn bynnag a font a'i ei geraint a'i ei wrthwynebwyr, gan wneuthur daioni i bob dyn pan fytho lle ac am&s;er yn gwa&s;anaethu, ac heb wneuthur o'i fodd ddrwg i neb, y fath ddyn a ddichon yn ddifai lawenhau yn Nuw, gan wy|bod
<PB N="54" REF="34">
wrth ei fywyd fod gantho yn ddiffuant wir ac vniawn wybodaeth o Dduw, ffydd fywiol, go|baith diogel, a gwir ac vniawn gariad ac ofn Duw.</P>
<P>Ond yr hwn a daflo ymmaith iau gorchymyni|dn Duw oddiar ei wddf, ac a'i rhoddo ei hun i fyw yn ddietifeiriol yn ol ei gnawdol feddwl a'i ewy|llys, ac heb ofalu am wybod gair Duw, chwae|thach byw yn ei ol ef: Mae 'r fath ddyn yn eglur yn ei dwyllo ei hun, ac nid ydyw yn gweled ei ga|lon ei hun, os ef &s;ydd yn meddwl ei fod yn adna|bod Duw, yn ei garu ef neu yn ei ofni neu yn ym|ddiried ynddo. Fe allai y tybygai rhai eu bod yn perthyn at Dduw er ei bod yn byw mewn pe|chod: ac felly hwy a ddawant i 'r eglwys ac a'u dango&s;ant eu hunain megis pe byddent anwyl blant Duw. Ond fe ddywaid Ioan yn eglur, os ni a ddywedwn fod ini gymdeithas ag ef, a rho|dio <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Ioan.</HI> 1. 7.</NOTE> yn y tywyllwch, celwyddog ydym, ac nid ydym a'r y gwir.</P>
<P>Eraill &s;ydd yn ofer feddwl eu bod yn adnabod ac yn caru Duw er na ofalant am ei orchymynni|on ef. Ond fe ddywaid Ioan yn oleu ddigon; Yr hwn a ddywaid, mi a'i hadwen ef, ac ni cheidw ei orchymynion celwyddog ydyw, a'r gwirionedd nid yw ynddo. <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Ioan.</HI> 2. 4.</NOTE></P>
<P>Mae rhai yn credu eu bod yn caru Duw er eu bod yn ca&s;hau eu cymmydogion. Ond amlwg y dywaid Ioan, Os dywaid neb ei fod yn caru Duw ac yntef yn ca&s;hau ei frawd, celwyddog yw. Yr <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Ioan.</HI> 4. 20.</NOTE> hwn a ddywaid ei fod yn y goleuni ac a ga&s;hao ei frawd yn y tywyllwch y mae fe hyd hyn. Yr hwn <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Ioan.</HI> 2. 9. 10. 11.</NOTE> a gar ei frawd &s;ydd yn aros yn y goleini ond yr hwn a ga&s;h&acirc;o ei frawd yn y tywyllwch y mae le
<PB N="55" REF="34">
'n rhodio, ac ni wyr i ba le y mae yn myned, gan ddarfod i'r tywyllwch ddallu ei lygaid ef. Ache|fyd ef a ddywaid, wrth hyn yr adwaenir plant <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Ioan.</HI> 3. 10.</NOTE> Duw a phlant diawl: pwy bynac ni wna gyfi|awnder, nid yw o Dduw, na'r hwn ni char ei frawd.</P>
<P>Na thywllwch am hynny eich hunain, gan dy|bied eich bod a ffydd yn-Nuw, neu yn caru Duw neu yn ymddiried ynddo ac yn ei ofni, yr hyd y byddoch byw mewn pechod. O herwydd mae eich by wyd annuwiol pechadurus chwi yn cyho|eddi y gwrthwyneb, pa beth bynnag a dybygoch neu a ddywedoch chwi eich hunain. Dylyed Chri|&s;tion yw bod a'r wir a'r Gri&s;tionogawl ffydd hon ynddo, ei chwilio a'i holi ei hun, pa vn a wna hi ai bod gantho ai nad ydyw, a gwybod pa bethau a berthynant iddi, a pha fodd y mae hi yn gwei|thio yndo. Nid i'r byd y gallwn ymddiried, oferedd yw y byd a phob peth ac &s;ydd ynddo. Duw &s;ydd raid bod yn ymddiffynnwr ac yn nawddwr i ni yn erbyn pob profedigaeth anwiredd a phechod, yn erbyn pob amryfy&s;edd, ofergoel, delwaddoliad, a phob drygioni. Pe byddai 'r holl fyd o'n rhan ni, a Duw yn ein herbyn, pa elw a allai 'r byd ei ddwyn i ni? Dodwn am hynny ein holl ffydd a'n gobaith yn-Nuw ac ni ddichon y byd na diafol a'i holl nerth orchfygu yn ein herbyn.</P>
<P>Chwiliwn am hynny Gri&s;tionogion da a ho|lwn ein ffydd, pa beth ydyw hi: na wenheithiwn ein hunain, onid edrychwn ar ein gweithredoedd, ac felly barnwn pa fath ffydd &s;ydd gennym.</P>
<P>Oblegyd y peth hyn y mae Chri&s;t ei hun yn dy|wedyd yr <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 7. 8.</NOTE> adwaenir y pren wrth ei ffrwyth. Gw|nawn am hynny weithredoedd da, a thrwy hyn|ny
<PB N="56" REF="35">
dango&s;wn fod ein ffydd yn f&ycirc;wiol ac yn Gri&s;ti|onogawl. Dango&s;wn fod ein etholedigaeth yn ddiogel ac yn &s;afadwy, drwy 'r rhinweddau a ddy|lei darddu o ffydd fal y dywaid Petr, Byddwch <NOTE PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">. <HI>Pe<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</HI> 1. 10.</NOTE> ddiwyd i wneuthur eich galwedigaeth a'ch etho|ledigaeth yn &s;iccr. Ac fe orchymmyn ini gy&s;&s;ylltu yngh&ycirc;d &acirc; ff&ycirc;dd rhinwedd, ynghyd a rhinwedd gwybodaeth, yngh&ycirc;d &agrave; gwybodaeth gymmedrol|der, yngh&ycirc;d &acirc; chymmedrolder ammynedd, yngh&ycirc;d &acirc;g ammynedd Dduwioldeb, yngh&ycirc;d &acirc; Duwiol|deb <NOTE PLACE="marg"><HI>Ver&s;.</HI> 6. 7.</NOTE> garedigrwydd brawdol, yngh&ycirc;d &acirc; charedi|grwydd brawdol gariad. Felly y gallwn yn wiri|onedd ddangos fod gennym fywiol a Chri&s;tiono|gawl ffydd: &s;iccrhau ein cyd&wcirc;ybod yn well ein bod yn yr iniawn ffydd, a thrwy y moddion ymma gadarnhau eraill hefyd. Os y ffrwythau hyn ni chanlynant nid ydym onid cellwair &acirc; Duw, ein twyllo 'n hunain ac eraill hefyd. Difai y gallwn fod yn dwyn enw Chri&s;tionogion, ond mae ar|nom ei&s;iau gwir ffydd, heb yr hon nid oes neb yn Gri&s;tion.</P>
<P>O herwydd mae gwir ffydd yn dwyn gweithre|doedd da yn wa&s;tadol, am hyn y dywaid Iaco, dangos i mi dy ffydd trwy dy weithredoedd. Rhaid i'th orchwylion a'th weithredoedd fod yn dy&s;tion <NOTE PLACE="marg"><HI>Iac.</HI> 2. 18.</NOTE> eglur o'th ffydd: os amgen os dy ffydd a fydd heb weithredoedd da, nid ydyw onid ffydd y diawl, ffydd yr anuwiol, llun neu ddynwarediad ffydd, ac nid y wir a'r Gri&s;tionogawl ffydd.</P>
<P>Ac megis nad ydyw diafol a phobl ddrwg yn well o herwydd eu ffydd dwyllodrus, ond ei bod hi yn chwaneg o achos damnedigaeth iddynt: felly y rhai a fedyddiwyd, ac a dderbynnia&s;ont wy|bodaeth am Dduw, ac am haeddiant Chri&s;t: ac
<PB N="57" REF="35">
etto o fwriad byw yn &s;egurllyd heb weithredoedd da (gan dybied fod ffydd Noeth yn ddigon iddynt, neu gan o&s;&s;od eu meddwl ar wag-hoffderau 'r byd) ydynt yn byw mewn pechod ac yn ddietifeiriol, heb ddwyn y ffrwythau a berthynant at y fath vchel alwedigaeth. Ar vcha 'r fath rhyfygus ddynion ac ewylly&s;gar bechaduriaid mae 'n rhaid cwympo mawr ddigofaint Duw a cho&s;p tragwy|ddol yn vffern a ddarparwyd i'r rhai ydynt yn byw yn anghyfion ac yn ddrwg.</P>
<P>Am hynny fal yr ydych yn dwyn enw Chri&s;t (Gri&s;tionogion daionus) na thwylled cam-dyb am ffydd chwi vn am&s;er, ond byddwch &s;iccr o'ch ffydd a holwch hi wrth eich bywyd, edrychwch ar y ffrwythau &s;ydd yn dyfod o honi, &s;ynnwch ar|gynnydd cariad a charedigrwydd o honi, tuag at Dduw a'ch cymmydogion: yno y gellwch ddeall ei bod hi yn wir ffydd fywiol. Os byddwch yn deall ac yn y&s;tyriaid fod y fath ffydd ynoch llawen|hewch am dani hi, byddwch ddie&s;caelus i'w phor|thi hi, megis yr arho&s;&s;o hi yn wa&s;tad ynoch, cy|nydded beunydd a thyfed fwyfwy yn wa&s;tadol trwy wneuthur yn dda. Felly y byddwch &s;iccr i fodloni Duw trwy eich ffydd: ac yn y diwedd (megis yr aeth gwyr ffyddlon eraill yn y blaen) felly yr ewch chwithau atto ef hefyd, pan fytho ei ewyllys ef, ac y derbynnwch ddiwedd a gwobr diwethaf eich ffydd, yr hwn (fal y gailw S. Pe|ter ef) yw Iachawdwriaeth eich eneidiau, yr hyn Duw a'i canniatao ini yr hwn a'i haddawodd ef i'w ffyddloniaid, i'r hwn y bytho anrhydedd a gogoniant yn oes oe&s;oedd. Amen.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="sermon">
<DIV3 TYPE="part">
<PB N="58" REF="36">
<HEAD>&para; Pregeth am weithredoedd da a gy&s;&s;yllter &acirc; ffydd.</HEAD>
<P>_YN y bregeth ddiwethaf y maneg|wyd i chwi pa beth yw gwir a bywiol ffydd Gri&s;tionogawl, yr hon y &s;ydd yn gwneuthur i ddyn na byddo &s;egurllydd, onid yn ei waith yn wa&s;tad yn gwneuthur gweithredoedd da megis y gwa|&s;anautho 'r lle, ar am&s;er. Yn awr trwy nerth Duw y manegir yr ail peth a nodwyd o'r blaen am ffydd, na ellir hebddi wneuthur vn weithred dda gymeradwy a hoff gan Dduw.</P>
<P>O herwydd fal y dywaid ein Iachawdwr Chri&s;t, ni all canghen ddwyn ffrwyth o honi ei hun, &s;ef onid erys yn y winwydden: felly ni ell|wch <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 15. 4. 5.</NOTE> chweithau onid arho&s;wch yno&s;i. Myfi yw 'r winwydden chwithaw yw 'r canghennau, yr hwn a arho&s;&s;o ynofi a minnau ynddo yntef, hwn|nw a ddwg ffrwyth lawer: cans hebof fi ni ell|wch chwi wneuthur dim. Ac mae S. Pawl yn profi fod gan Enoch ffydd, am iddo fodloni Duw: O herwydd heb ffydd ni ellir bodloni Duw. Ac <NOTE PLACE="marg"><HI>Heb.</HI> 11. 5. 6.</NOTE> ail waith mae fe 'n dywedyd at y Rufeiniaid, Pa beth bynnag nid yw o ffydd pechod yw. <NOTE PLACE="marg"><HI>Ruf.</HI> 14. 23.</NOTE></P>
<P>Ffydd &s;ydd yn rhoddi goleum i'r enaid. Ac mae y rhai a &s;ydd heb ffydd mor feirw gerbron Duw, ac yw celanedd heb eneidiau gerbron y byd. Er tecced ac er mor ogoneddus ymmlaen dynion a fytho 'r gwaith a wnelom ni heb ffydd, etto nid yw ymmlaen Duw onid Marw. Megis nad y|dyw delw gwedy ei charfio neu' ei pheintio onid
<PB N="59" REF="36">
rhith neu lun marw o'r peth ei hun, heb naby|wyd nac vn gallu i y&s;cog ynddo, felly y mae gwei|thredoedd yr holl anffyddloniaid ymmlaen Duw. Maent yn ymddangos yn weithredoedd bywiol ac etto yn wir nid ydynt onid meirw heb f&ucirc;dd yn|ddynt i fywyd trag wyddol. Nid ydynt ond llun a lledrith pethau bywiol da, ac nid pethau bywi|ol da ei hunain. Cans gwir ffydd &s;ydd yn rhoddi bywyd i'r gweithredoedd, ac ond o'r ffydd honno ni Ddaw gweithredoedd daionus da, o herwydd heb ffydd nid oes vn weithred yn dda ger bron Duw, fal y dywaid S. Aw&s;tin, Nid oes ini ddodi <NOTE PLACE="marg"><HI>In prefatio P&s;al.</HI> 31.</NOTE> gweithredoedd da ymmlaen ffydd, na thybied y dichon d&ycirc;n cyn byddo ffydd gantho wneuthur vn weithred dda: O herwydd er bod y fath weithre|doedd yn ymddangos ger bron dynnion yn gan|moladwy etto nid ydynt ymmlaen Duw onid o|fer ac anghymmeradwy. Hwy a gyffelybir i red|fa ceffyl a redo oddiar y iawnffordd gan gymme|ryd poen fawr yn ofer. Na chyfrifed neb (medd ef) am hynny ei weithredoedd da ymmlaen ffydd. Lle nid oedd ffydd nid oedd gweithredoedd da; Y bw|riad medd ef &s;ydd yn gwneuthur y weithred yn dda, ond rhaid yw bod ffydd yn arwain ac yn cy|farwyddo bwriad dyn.</P>
<P>Ac mae Chri&s;t yn dywedyd, Os dy lygad di a fydd drwg, fe fydd dy holl goph di yn dywyll. Mae <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 6. 23. <HI>In prefatio P&s;al.</HI> 31.</NOTE> 'r llygad medd <HI>S. Aw&s;tyn</HI> yn arwyddoccau y bwri|ad trwy 'r hwn y mae dyn yn gwethur peth. Me|gis yr hwn ni wna weithredoedd da &acirc; duwiol fw|riad a gwir ffydd yr hon a weithia trwy gariad, Mae 'r holl gorph heblaw hynny (hynny yw) holl rhifedi ei weithrydoedd ef yn dywyll, ac nid oes goleuni ynddynt. O herwydd nid ydys yn me|&s;ur
<PB N="60" REF="37">
gorchwylion da wrth y gweithredoedd no|ethion, ac nid felly yr ydys yn eu adnobod hwy oddiwrth faiau, onid wrth y bwriad a'r diwedd er mwyn yr hwn y gwnaethpwyd hwy. Os cenhedlddyn a ddillatta 'r Noeth, a bortha y ne|wynog, ac a wna y fath weithredoedd eraill, etto can nad ydyw ef yn gwneuthur y pethau hyn o ffydd, er anrhydedd a chariad Duw, nid ydynt iddo ef onid gweithredoedd meirw anffrwythlon ofer. Ffydd &s;ydd yn canmol y weithred at Dduw. Oble|gid fal y dywaid Aw&s;tin na drwg na da fo gen|nym, mae 'r weithred ni ddaw o ffydd yn ddrwg: lle nid ydyw ffydd Chri&s;t yn &s;ylfaen, nid oes vn waithred dda, pa adailadaeth bynnag a wnelont arno. Mae vn weithred yn yr hon y mae pob gweithred dda, hynny yw ffydd yr hon a weithia trwy gariad. Os ydyw honno gennym mae gem|nym &s;ylfaen yr holl weithredoedd da. O herwydd yr ydys yn rhoi rhinweddau nerth, &s;ynwyr, cym|medrolder, cyfiawnder, oll i gyd at ffydd.</P>
<P>Heb ffydd nid oes gennym vn o'r rhinweddau ymma, ond eu llun au henwau hwy yn vnic, fal y dywaid S. Aw&s;tin, Mae holl fywyd y rhai &s;ydd heb ffydd yn bechod, ac nid oes dim da heb yr hwn a &s;ydd awdur pob daioni, lle nid ydyw efe nid oes yno onid lledrith rhinwedd yn y gweithredoedd gorau.</P>
<P>Ac fal y dywaid S. Aw&s;tin wrth agoryd y vers <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al,</HI> 84. 3.</NOTE> hon o'r P&s;alm, fe gafodd y golommen n&ycirc;th lle caidw hi ei chywon) fod Iddewon anffyddlonion a Hereticiaid yn gwneuthur gweithredoedd da. Maent yn dillatta 'r noeth, yn porthi 'r tlawd, ac yn gwneuthur gweithredoedd y drugaredd: ond o herwydd nad ydynt yn eu gwneuthur &acirc; gwir
<PB N="61" REF="37">
ffydd, maen hwy yn coll ieu cywon. Ond os hwya arho&s;ant yn y ffydd fe fydd ffydd nyth a noddfa i'w cywon hwy, hynny yw nawddfa i'w gweithredo|edd hwy fal na chollant eu holl wobr.</P>
<P>A'r hyn y mae Aw&s;tin mewn llawer o lyfrau yn ei ddadleu yn halaeth, mae S. Ambros yn ei gynnwys mewn ychydig o eiriau, gan ddywedyd, yr hwn trwy annian a fynnei wrthwynebu be|iau naill ai trwy ei naturiol ewyllys, ai drwy re&s;wn, ofer y mae fe 'n harddu am&s;er y bywyd ymma, ac nid ydyw yn gallu meddiannu gwir rinweddau, o herwydd heb addoli y gwir Dduw nid ydyw yr hyn a dybygir ei fod yn rhinwedd, onid bai.</P>
<P>Ac etto yn eglurach i'r defnydd ymma yr &s;cri|fenna <NOTE PLACE="marg">In &s;ermone de fide, Lege &amp; Spiritu &s;ancto.</NOTE> S. Chry&s;o&s;tom yn y geiriau hyn, Chwi a ellwch weled llawer heb wir ffydd ganthynt, ac heb fod o gorlan Chri&s;t, ac etto fal y gwelir, maent yn hoyw mewn daionus weithredoedd y druga|redd. Chwi a'u cewch hwynt yn llawn trugaredd, tiriondeb, a chwedy ymroi i gyfiawnder, e'r hyn|ny nid oes iddynt ddim ffrwyth o'u gweithredo|edd, am fod arnynt ei&s;iau y weithred bennaf. Cans pan ofynnodd yr Iddewon i Gri&s;t pa beth a wnaent i wneuthur gweithredoedd da, fe a atte|bodd, hon yw gweithred Duw, credu o honoch yn yr hwn a anfonodd ef, fal y galwodd ef ffydd yn waith Duw. Ac er cynted y bytho ffydd gan ddyn, mae fe yn y fan yn ym hoywi mewn gwei|thredoedd da. O herwydd mae ffydd o honi ei hun yn llawn gweithredoedd da, ac heb ffydd nid oes dim yn dda.</P>
<P>Yn lle cyffelybaeth mae fe 'n dywedyd fod y rhai &s;ydd yn di&s;cleirio ac yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Llewyrchu.</NOTE>  goleuannu mewn gwei|thredoedd
<PB N="62" REF="38">
da heb ffydd yn-Nuw, yn debyg i wyr meirw yn gorwedd mewn beddau gwerthfawr gwych, ac etto heb fuddio iddynt. Ni ddichon ffydd fod yn noeth heb weithredoedd da, o herwydd yno nid yw hi wir ffydd: a phan gyd&s;ylltir hi &acirc; gweithredoedd, etto mae hi vwchlaw 'r gweithre|doedd. O herwydd megis yn gyntaf y mae bywyd mewn dynnion y rhai ydynt wir ddynion, ac yn ol bod bywyd yr ydys yn eu hymborth hwynt: felly mae yn rhaid i ffydd ynghri&s;t fyned o'r blaen, ac yn ol hynny rhaid yw ei phorthi &acirc; gweithredoedd da. Fe ddichon bod bywyd heb ymborth, ond ni ddi|chon bod ymborth heb fywyd.</P>
<P>Rhaid i ddyn gael ei ymborth trwy weithre|doedd da, ond rhaid yw bod ffydd gantho yn gyn|taf. Yr hwn a wna weithredoedd da, ac heb ffydd, nid oes bywyd ynddo. Mi a fedraf ddangos vn heb weithredoedd a fu fyw, ac a ddaeth i'r nef, ond heb ffydd ni bu fywyd mewn dyn er ioed. Fe a gredodd y lleidr yn vnic yr hwn a grogwyd pan di|oddefodd Chri&s;t, ac fe a gyfiawnhaodd y trugaroc|caf Dduw ef. A rhag dywedyd o neb ailwaith fod arno ei&s;iau am&s;er i wneuthur gweithredoedd da, ac oni bua&s;e hynny y gwnel&s;ai fe hwy. Gwir yw, nid ymry&s;onaf ddim yn hynny: ond hyn a ddy|wedaf yn &s;iccr ddigon, i ffydd yn vnic ei gadw ef. Pe bua&s;ei fe yn byw ac heb ofalu am ffydd a'i gwei|thredoedd, fe a golla&s;ai ailwaith ei gadwediga|eth. Ond hyn yw 'r cwbl yr ydwyf yn ei ddywe|dyd, i ffydd o honi ei hunan ei gadw ef, ac na chyfi|awnhaodd gweithredoedd o honynt eu hunain ddyn er ioed.</P>
<P>Ymma y clyw&s;och feddwl S. Chry&s;o&s;tom gan yr hwn yr ydych yn deall nad ydyw ffydd heb wei|thredoedd,
<PB N="63" REF="38">
os bydd lle ac am&s;er i'w gwneuthur hwy, ac na ddichon gweithredoedd heb ffydd le&s;|hau i fywyd tragwyddol.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>&para; Yr ail rhan o'r bregeth am weithredoedd da.</HEAD>
<P>_FE fanegwyd i chwi ei&s;ioes ddau beth o'r tri a noda&s;id yn enwedig ynghylch ffydd yn y bregeth ddiwethaf.</P>
<P>Y cyntaf yw nad ydyw ffydd vn am&s;er yn &s;egur heb weithredoedd da pan fo pryd ac am&s;er i'w gwneuthur hwy.</P>
<P>Yr ail, na ellir gwneuthur gweithredoedd da cymmeradwy ger bron Duw heb ffydd.</P>
<P>Weithian awn at y trydydd, Lle y dango&s;ir pa fath weithredoedd ydyw y rhai a darddant o wir ffydd, ac a hebryngant ddynion duwiol i dragwy|ddol fywyd. Hyn ni ellir ei ddy&s;cu yn well na chan Gri&s;t ei hun, i'r hwn y gofynnodd rhyw &wcirc;r mawr yr vn pwngc, Pa weithredoedd a wnafi, eb rhyw ly wodraethwr, i ddyfod i dragwyddol fywyd? i'r hwn yr attebodd Ie&s;u,</P>
<P>Os mynni ddyfod i fywyd tragwyddol, cadw y gorchymynion. Ond y llywodraethwr heb ei fod|loni trwy hyn, a ofynodd ymhellach, Pa orchy|mynion? Fe wnel&s;e yr &s;crifenyddion a'r Phari&s;&eogon;|aid gymmaint o gyfraithiau a thraddodiadau o'r eiddynt eu hunain i hebrwng dynion i'r nef, heb|law gorchymynion Duw, na wyddai y gwr ym|ma trwy ba vn y dawai ef i'r nef, ai trwy y cyfrai|thiau a'r traddodiadau hynny, ai trwy orchymy|nion Duw.</P>
<P>Ac am hyn y gofynnodd, pa orchymynion yr ydo|edd
<PB N="64" REF="39">
Chri&s;t yn eu meddwl. I'r hwn y gwnaeth Chri&s;t atteb golau, gan gyfrif iddo orchmynion Duw, a dywedyd, Na ladd, na wna odineb, na le|dratta, na ddwg gamdy&s;tiolaeth, Anrhydedda dy d&acirc;d a'th fam, Car dy gymmydog fal dy hun. Trwy 'r hyn airiau y dango&s;odd Chri&s;t mai gorchymy|nion Duw ac nad traddodiadau a chyfraithiau dynion yw 'r vniawn ffordd &s;ydd yn ein hebr|wng ni i fywyd tragwyddol: fal y dyleid cymme|ryd hon yn gywiraf gwer&s; a ddango&s;wyd trwy e|nau Chri&s;t ei hunan, mai gweithredoedd cyfraith foe&s;awl Dduw yw gwir weithredoedd ffydd, y rhai a dywy&s;ant i'r bendigedig fywyd &s;ydd ar ddy|fod. Ond yr ydoedd dallineb a chenfigen dyn o'r dechreuad yn barod i gwympo oddiwrth orchy|mynion Duw. Megis Adda y gwr cyntaf yr hwn er nad oedd gantho orchymmyn onid vn, na fwy|tae o'r ffrwyth gwaharddedig, etto er gorchym|myn Duw fe a gredodd y wraig yr hon drwy ddi|chell y &s;arph a dwylla&s;id: ac felly a ganlynodd ei ewyllys ei hun, gan adel heibio orchymmyn Duw.</P>
<P>Ac er yr am&s;er hynny etto fe ddallwyd pawb oll a ddaethont o hono, trwy ddechreuol bechod, hyd onid oeddynt barod i gwympo oddiwrth Dduw ai gyfraith, ac i ddychymmygu ffordd newydd i Ga|dwedigaeth trwy weithredoedd o'u ddychymmyg eu hun: hyd oni chrwydrodd haychen yr holl fyd ynghylch amcanion eu calonnau eu hunain, gan ymwrthod a gwir anrhydedd yr vnic a bythfywiol Dduw, gan addoli, rhai yr haul, y lleuad, y &s;er, rhai Iupiter, rhai Diana, rhai Iuno, Saturn, Apollo, Neptun, Ceres, Bacchus, a gwyr a gw|ragedd meirw.</P>
<P><PB N="65" REF="39">
Rhai ni allid a hyn eu digoni, a addola&s;ant am|ryw anifeiliaid, adar, py&s;cod, ehediaid, a gwibe|rod, pob gwlad, tref, a thy haychen gwedy eu rhannu, gan o&s;od ac adoli delwau y pethau a'u bodlonent.</P>
<P>Mor ynfyd oedd y bobl gwedy iddynt gwympo at eu hamcanion eu hunain, a rhoi i fynydd y tra|gwyddol a'r bywiol Dduw a'i orchmynion, ac y dychmyga&s;ont iddynt eu hunain aneirif ddelwau a Duwiau.</P>
<P>Yn yr hwn gam&s;ynnaeth a thywyllwch yr o|eddynt yn aros nes i'r holl-alluog Dduw gan do&s;|turio wrth ddallineb dyn, ddanfon i'r byd ei gy|wir brophwyd Moe&s;es i argyoeddi ac i geryddu yr anfad ynfydrwydd ymma, ac i ddy&s;cu 'r bobl i adnabod yr vnic fywiol Dduw, a'i wir anrhydedd a'i addoliad. Ond mae llygredig duedd dyn gwe|dy ymroi mor gwbl i ddilyn ei feddwl ei hun, ac fal y oywedwn, i fawrhau 'r aderyn <NOTE N="*" PLACE="marg">Fagodd.</NOTE>  a faethri|nodd ef ei hun, nad ydyw yr holl rybyddiau, anno|giaethau,  daionus ddoniau na bygythiau Duw, yn abl i'w gadw ef oddiwrth y fath ddychymmy|gion.</P>
<P>O herwydd er holl ddoniau Duw a dywallt|wyd ar blant yr I&s;rael, etto pan aeth Moe&s;es i fynydd i ymddiddan &acirc;'r holl-alluog Dduw, nid arho&s;a&s;ai yno ond ychydig ddyddiau, nes i'r bobl wneuthur Duwiau newydd. Ac fal y daeth yn eu pennau, hwy a wnaethant lo o aur ac a benli|na&s;ant i lawr ac a'i had dola&s;ant ef. Ac yn ol hyn <NOTE PLACE="marg"><HI>Exod.</HI> 32.</NOTE> hwy a ddilyna&s;ant y Moabiaid, ac a addola&s;ant Beel phegor Duwy Moabiaid.</P>
<P>Darllenwch lyfr y Barnwyr, llyfrau y brenhi|noedd a'r prophwydi, ac yno y cewch weled mor
<PB N="64" REF="40">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="65" REF="40">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="65" REF="41">
anwadal oedd y bobl, mor llawn o amcanion, a pharotach i ddilyn eu ffan&s;iau eu hunain n&acirc; &s;anc|teiddiaf orchymmynion Duw. Yno y gellwch ddarllen am Baal, Moloch, Chamos, Melchom, Baal-peor, A&s;taroth, Bel, y ddraig, Priapus, y &s;arph bres, y dauddeg arwydd, a llawer o bethau eraill. I ddelwau y rhai mewn go&s;tyngeiddrwydd mawr y go&s;odai 'r bobl bererindodau, gan eu trw&s;io 'n werthfawr, arogldarthu, penlinio ac offrwm iddynt, gan dybied fod hynny yn haeddi|ant vchel ym-mlaen Duw: ac y cyfrifid hynny vwchlaw holl gyfraithiau a gorchymynio~ Duw.</P>
<P>Ac lle daroedd i Dduw orchymmyn na wnaid vn aberth ond yn Ieru&s;alem, hwyntau o'r gwrth|wyneb a wnaethant allorau ac aberthau ym|mhob man, yn y mynyddoedd, yn y coedydd, ac yn y tai, heb wneuthur cyfrif o orchymmynion Duw, gan dybied fod eu hamcanion a'u crefydd eu hunain yn well n&acirc; hwy. Ac fe wa&s;carwyd y cam&s;ynnaeth hynny cyfled, fel y llygrwyd nid yn vnic y cyffredin anny&s;cedig bobl, ond yr offeiriaid a'r dy&s;cawdwyr hefyd, trwy drachwant, gwago|goniant, ac anwybod i wneuthur yr vn rhyw ffi|eidd-dra. Yn gymmaint a phan nad oedd gan fre|nin Ahab onid vn Elias yn wir ddy&s;cawdr a gw|enidawg Duw, yr oedd wythcant a deg a deigain o brophwydi yn ei annog ef i addoli Baal, ac i a|berthu yn y coedydd a'r llwyni.</P>
<P>Ac fe a barhaodd y blin gam&s;ynniaeth hynny, nes i'r tri brenin godidawg, Io&s;aphat, Ezechias, a Io&s;ias, dewi&s;ol wenidogion Duw, ddini&s;trio y pethau hynny yn gwbl: a dwyn ailwaith y bobl oddiwrth eu gw&acirc;g amcanion, at orchmynion Duw. Am yr hwn beth mae eu hanfarwol wobr,
<PB N="66" REF="41">
a'u gogoniant hwy yn aros gyda Duw yn dra|gywydd.</P>
<P>Ac heb law y traddodiadau a &s;onia&s;om ni am|danynt ei&s;ioes, fe wnaeth tuedd dyn (er cael ei &s;anctaidd addunedau ei hun) &s;ectau, a chrefyddau newydd, a elwid Phari&s;aeaid, Saducaeaid, ac &s;cri|fenyddion, a llawer (fal y tybygid oddifaes, ac wrth ymddango&s;iad t&ecirc;g eu gweithredoedd) o dra|ddodiadau ac ordeiniadau &s;anctaidd duwiol, ond mewn gwirionedd yr ydoedd y cwbl oll yn arwain at ddelw-addoliad, ofergoel a rhagrith, gan fod eu calonnau oddifewn yn llawn cenfigen, balch|edd, trachwant a drygioni.</P>
<P>Yn erbyn y &s;ectau hynny a'u &s;ancteiddrwydd ragrithiol y gwaeddodd Chri&s;t yn danbeitach nag yn erbyn vn rhyw ddynion eraill, gan ddywedyd a mynych adrodd y geiriau hyn, gwae chwi &s;cri|fenyddion a Phari&s;&eogon;aid ragrithwyr, canys yr y|dych <NOTE PLACE="marg"><HI>Matth.</HI> 23. 25.</NOTE> yn glanhau y tu allan i'r cwppan a'r ddy&s;cl, ac o'r tu mewn llawn ydych o y&s;pail a brynti. Tydi Phari&s;&eogon;ad dall, glanha yn gyntaf y tu mewn i'r <NOTE N="*" PLACE="marg">Phiol.</NOTE> cwppan a'r ddy&s;cl. O herwydd er eu holl wych draddodiadau, ac ymddango&s;iadau eu gweithredoedd da oddiallan, y rhai a wnel&s;ent o'u meddylfryd eu hunain, trwy y rhai yr ymddango|&s;ent i'r byd yn grefyddgaraf ac yn &s;ancteiddiaf o wyr y byd, etto fe wyddiai Gri&s;t yr hwn a welodd eu calonnau hwy eu bod oddifewn ger bron Duw, yn an&s;anteiddiaf yn ddiffeithiaf ac ym-mhellaf oddiwrth Dduw o holl wyr y byd, ac am hynny y dywaid wrthynt, O ragrithwyr, da y prophwy|dodd E&s;aias am danoch chwi, gan ddywedyd, <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 15. 8, 9.</NOTE> Ne&s;au y mae 'r bobl hyn attaf &acirc;'u genau a'm an|rhydeddu au gweu&s;au, onid eu calon &s;ydd bell <NOTE PLACE="marg"><HI>E&s;ai.</HI> 29. 13.</NOTE>
<PB N="68" REF="42">
oddiwrthyf: ofer y'm anrhydeddant i gan ddy&s;cu gorchymmynion dynnion yn ddy&s;ceidiaeth, yr y|dych <NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 15. 3.</NOTE> yn torri gorchymmyn Duw trwy eich tra|ddodiad chwi.</P>
<P>Ac er bod Chri&s;t yn dywedyd eu bod hwy yn a|ddoli Duw yn ofer, trwy ddy&s;cu athrawiaethau a gorchymmynion dynnion, etto nid oedd Chri&s;t trwy hyn yn meddwl di&s;try wio holl orchymmy|nion dynion, o herwydd ef ei hun a fu vfydd i dy|wy&s;ogion a'u cyfraithiau a wnaeth pwyd er tref|nu a llywodraethu 'r bobl. Onid fe a argyoeddai y cyfraithiau a'r traddodiadau a wnaethai 'r &s;cri|fenyddion a'r Phari&s;aeaid, y rhai ni wnaethpwyd yn vnig er daionus drefnu 'r bobl, (megis y gw|neuthpwyd cyfreithiau moe&s;ol) onid hwy a o&s;oda|&s;id cyfuwch fal y gwneuthpwyd hwy yn bur ac yn iawn addoliad Duw, megis pe bua&s;ent gogy|fuwch &acirc; chyfraithiau Duw, neu vwch eu llaw hwy.</P>
<P>O herwydd ni ellid cadw llawer o gyfraithiau Duw, ond gorfod arnynt roddi lle i'w cyfreithiau hwy. Dymma 'r rhyfyg yr oedd Duw yn ei ga&s;|hau yn fawr, i ddyn dderchafu ei gyfraithiau ei hun, a'u gwneuthur yn ogyfuwch &acirc; gorchymyn|nion Duw, yn y rhai y mae anrhydedd ac iawn addoliad Duw yn &s;efyll, a pheri gadu heibio er mwyn y rhai hynny ei gyfraithiau ef ei hun.</P>
<P>Fe a o&s;&s;ododd Duw ei gyfraithiau ei hun trwy y rhai y mynn ei anrhydeddu. Ei ewyllys ef he|fyd yw cadw o'r bobl ac vfyddhau i bob cyfrai|thiau dynion drwy na wrthwynebant ei gyfrai|thiau ef, megis daionus ac anghenraid i bob dai|oni cyffredinawl: ac er hyn nid megis yn y rhai yn bennaf y mae anrhydedd Duw yn &s;efyll. Ond
<PB N="69" REF="42">
&s;e wnair neu fe ddylid gwneuthur holl foe&s;awl gyfraithiau dynnion er dwyn dynnion yn well i gadw gorchymmynion Duw, fal o hyn yr anrhy|deddid Duw drwyddynt hwy yn well.</P>
<P>Etto nid oedd fodlon gan yr &s;crifennyddion a'r Phari&s;aeaid na chyfrifa&s;id eu cyfraithiau hwy yn v wch n&acirc; chyfraithiau go&s;odedig moe&s;awl eraill, ac ni fynnent eu galw hwy wrth enwau cyfrai|thiau bydol eraill, ond hwy a'u galwent yn dra|ddodiadau &s;a~ctaidd, duwiol, ac a fynnynt eu cyfrif hwy nid yn vnic yn iawn ac yn wir addoliad Duw (megis yn wir y mae cyfraithiau Duw) onid hefyd vn vchel anrhydedd Duw, i'r hwn y dylyei orchymynio~ Duw roi lle. Dymma 'r achos y dywedai Gri&s;t mor llym yn eu herbyn hwy, gan ddywedyd, mae eich traddodiadau &s;ydd mor frain|tus ger bron dynion, yn ga&s;ineb ger bron Duw. O herwydd fynychaf o'r fath draddodiadau y can|lyn tro&s;eddu neu dorri gorchymynion Duw, a mwy o ddefo&s;iwn i gadw y fath bethau, ac yn fwy yn erbyn cyd wybod eu torri hwy, n&acirc; thorri gor|chymynion Duw. Megis y cadwe yr &s;crifeny|ddion a'r Phari&s;&eogon;aid y Sabaoth yn y fath ofer|goel, ac mor ar&s;wydus, hyd oni ddigient wrth Gri&s;t am iddo ar y Sabaoth iachau y cleifion: ac <NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 12. 2, 13.</NOTE> wrth ei Apo&s;tolion am iddynt ar y dydd hwnnw, a hwyntau yn newynog gynnull tywys &ycirc;d i'w v wyta, ac am na byddai ddy&s;cyblon Chri&s;t yn golchi eu dwylaw cy fynyched ac y gorchymyn|ne eu traddodiadau hwy, y cweryle yr &s;crifenyddi|on a'r Phari&s;&eogon;aid ar Gri&s;t gan ddywedyd, paham y mae dy ddi&s;cyblon di yn torri traddodiadau yr he|nuriaid ond fe a attebodd Chri&s;t hwy gan ddan|gos eu bod hwy trwy eu traddodiadau eu hunain <NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 15. 2, 3.</NOTE>
<PB N="70" REF="43">
yn torri gorchymmynion Duw.</P>
<P>O herwydd hwy a ddy&s;cent i'r bobl y fath gre|fydd ar fod iddynt offrwm eu da i dry&s;ord&ycirc; 'r deml, yn rhith anrhydeddu Duw, gan adel eu tadau a'u mammau y rhai yr oeddynt yn rhwymedig i'w cymmorth, heb ymwared; Ac felly y torra&s;ont orchymynion Duw, i gadw eu traddodiadan eu hunain. Yr oeddynt hwy yn cyfrif yn fwy y llw a wnaid i'r aur neu 'r offrwm yn y deml, n&acirc; 'r llw a wnaid yn enw Duw ei hun, neu i'r deml; Yr oeddynt yn gyflymmach i dalu eu degymmau o bethau bychain, nag i wneuthur pethau mwy a orchymmynna&s;ai Dduw megis gweithredoedd y drugaredd, gwneuthur cyfiavonder, a gweu|thur <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 23. <HI>v.</HI> 23.</NOTE> yn ddihocced, yn vniawn, ac yn ffyddlon &acirc; Duw a dyn.</P>
<P>Y pethau hyn medd Chri&s;t &s;ydd raid eu gwneu|thur, ac na a dawer y llaill heb wneuthyd. Ac i ddiweddu, yr oeddynt mor ddeillion ac y tramg|wyddwent wrth welltyn, ac y neident dros g&ycirc;ff. Hwy a fyddent fanol i dynu gwybedyn fach o'u diod, ac er hynny hwy a lyngcent gammel. Am hynny y galwodd Chri&s;t hwy yn dywy&s;wyr deilli|on, gan rybyddio ei ddy&s;cyblon o am&s;er i am&s;er i wagelyd eu athrawaeth hwy. O herwydd er eu bod hwy yngolwg y byd yn wyr perffaith yn eu bywyd a'u hathrawaeth, etto nid ydoedd eu by|wyd onid rhagrith, na'u hathrawaeth onid &s;ur|does, gwedy ei gymy&s;cu ag ofergoel, delwaddo|liad a chamfarn, gan o&s;od i fynydd draddodiadau ac ordeiniadau d&ycirc;n yn lle gorthymmynion Duw.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<PB N="71" REF="43">
<HEAD>&para;Y trydydd ran o'r bregeth am weithredoedd da.</HEAD>
<P>_FAl y gallai bawb iawn y&s;tyriaid gweithredoedd da, fe fanegwyd yn yr ail rha~ o'r bregeth hon, pa fath weithredoedd da yw y rhai a fynnai Douw i'w bobl rodio yndynt: hynny yw y rhai a or|chymmynnodd ef yn ei &s;anctaidd &s;crythur, ac nid y fath weithredoedd a ddychym|mygodd dynnion o'u ymmenyddau eu hunain, o z&ecirc;l ddall a defo&s;iwn, heb air Duw. Ac wrth gam|gymmeryd annian gweithredoedd da, fe a anfod|lonodd d&ycirc;n Dduw yn fawr, ac aeth oddiwrth ei orchymynion ef a'i ewyllys.</P>
<P>Ac fal hyn y clyw&s;och mor barod oedd y byd o'r dechrau hyd am&s;er Chri&s;t i gwympo oddiwrth orchymmynnion Duw, ac i gei&s;io moddion eraill i'w anrhyddeddu a'i wa&s;anaethu ef yn ol y defo|&s;iwn a wnel&s;ent o'u pennau eu hunain. A pha fodd y go&s;oda&s;ant eu traddodiadau eu hunain go|gyfuwch, neu vwchben gorchymynion Duw.</P>
<P>Yr hyn beth a ddigwyddodd yn ein am&s;eroedd ninnau, mor gyflawn ac ymmlhith yr Iddewon: a hynny trwy lygredigaeth neu ar y lleiaf trwy e&s;caelu&s;dra y rhai a ddyla&s;ent fwyaf dderchafu gorchymynnion Duw, a chadw ei bur a'i nefol a|thrawaeth ef a adawodd Chri&s;t ini. Pa wr ac yn|ddo na barn, na dy&s;c, gwedy ei chy&s;&s;ylltu a gwir z&ecirc;l tuag at Dduw, na wyla ac na alara ddyfod i mewn i greddyf Gri&s;t y fath gau-athrawaeth, ofergoel, delwaddoliad, a rhagrith, ac anafus fa|iau,
<PB N="72" REF="44">
a chamarferon eraill, hyd oni rwy&s;trwyd bob ychydig, ac oni ddodwyd heibio fara melys &s;anctaidd air Duw trwy &s;urdoes y pethau hyn|ny. Ni bu gan yr Iddewon er ioed yn eu da|llineb mwyaf cyunifer pererindod at ddelwau mudion, ac ni arferwyd gymmaint o benlinio, o gu&s;anu ac o offrwm, ac a arferwyd yn ein ham|&s;er ni.</P>
<P>Ni bu er ioed y ddeugeinfed ran o'r &s;ectau a'r gaugrefyddau ymlith yr Iddewon, ac nid arfer|wyd hwy yn annuwiolach nac mewn mwy o o|fergoel, nag yr arferwyd hwy yn hwyr yn ein my&s;c ni. Yr hyn &s;ectau a chrefyddau oedd ganthynt y &s;awl ragrithiedig gau-weithredoedd yn ei cre|fydd (megis yn rhyfygus y galwent hi) fal yr ydo|edd eu llu&s;ernau (meddent) yn rhedeg dro&s;odd yn wa&s;tad, yn abl i wneuthuriawn nid yn vnig dros eu pechodau eu hunain, onid hefyd dros bawb eraill o'u cymwyna&s;wyr, brodyr, a chwi|orydd mewn crefydd. Megis yn annuwiol ac yn ddichellgar yr huda&s;ent y bobl anny&s;cedig, gan ga|d w mewn llawer mann megis ffeiriau a march|nodoedd o'u haeddedigaethau, y rhai oeddent yn llawn o greiriau &s;anctaidd, o ddelwau, ac o wei|thredoedd gweddill, yn rhedeg dro&s;odd yn barod i'w gwerthu. Pob peth ac oedd ganthynt a el|wid yn &s;anctaidd, pei&s;iau &s;anctaidd, gwregy&s;au &s;anctaidd, pardynau &s;anctaidd, padreuau &s;anc|taidd, e&s;cidiau &s;anctaidd, rheolau &s;anctaidd, a phob peth yn llawn &s;ancteiddrwydd.</P>
<P>Pa beth a ddichon bod yn ffolach yn annuwio|lach neu yn llawnach o ofergoel nag i wyr, gwra|gedd, a phlant wi&s;co pais manach i'w gwared o|ddiwrth y <NOTE N="*" PLACE="marg">Cryd neu'r nodau.</NOTE> dderton neu 'r cowyn: a phan fyddent
<PB N="73" REF="44">
farw a phan gladdid hwy, peri taflu hwnnw ar|nynt, gan obeithio twy hwnnw gael bod yn ga|dwedig? Yr hyn ofergoel er nad arferwyd (i Dduw y bytho 'r diolch,) ond yn ambell o fewn y deyrnas hon, etto mewn llawer o deyrna&s;oedd eraill fe arferwyd, ac a arferir etto, ymhlith dy&s;|cedig ac anny&s;cedig.</P>
<P>Ond i adel heibio 'r ofergoel aneirif a &s;u gan|thynt mewn trw&s;iadau dieithr, mewn gwybo|daeth, mewn hun-deiau, mewn clo&s;terau, mewn Capidylau, mewn dewi&s;-&s;wydau, diodydd, a'r fath bethau, y&s;tyriwn pa anferthrwydd a fu yn y tri phwngc pennaf o'u cre&s;ydd hwy, y rhai a alwent yn dri anianol neu yn dri &s;ylfaen diogelaf o gre|fydd: hynny yw vfydd-dod, di weirdeb, ac ewyll|y&s;gar dlodi.</P>
<P>Yn gyntaf yn rhith vfydd-dod i'w t&acirc;d enaid, yr hwn vfydd-dod a wnaethont hwy eu hunain, hwy a ryddhawyd trwy eu rheolau a'u canonau oddiwrth vfydd-dod i'w tadau a'u mammau cnawdol, oddiwrth vfydd-dod i'r yinherodr, i'r brenin a phob gallu bydol, y rhai a ddylent ac wrth gyfraithiau Duw yr oeddent rwymedig i vfyddhau iddynt. Ac felly fe wnaeth cymmeryd ar+nynt vfydd-dod annyledus iddynt wrthod eu dyledus vfydd-dod.</P>
<P>Ac yn wir hone&s;tach yw di&s;tewi na &s;on am y modd y cadwent broffes eu diweirdch, a gadu i'r bydfarnu y peth a <NOTE N="*" PLACE="marg">W. <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> wyddys yn dda, na thrwy eiri|au  &s;erth bryntion wrth fanegu eu brwnt fywyd hwy, digio clu&s;tiau duwiol gl&acirc;n.</P>
<P>Ac am eu ewylly&s;gar dlodi hwy, y cyfryw ydo|edd, fal pan oeddynt mewn meddiannau tly&s;&s;au arian a chyfoeth yn ogyfuwch, neu vwchlaw
<PB N="74" REF="45">
mar&s;iandwyr, boneddigion, barwniaid, iairll a duwciaid, etto wrth y term twyllodrus dichell|gar hwnnw <HI>proprium in communi,</HI> hynny yw pri|odol mewn cyffredinolrwydd, y gwatwarent yr holl fyd, gan beri iddynt gredu er eu holl gyfoeth a'u meddiannau, eu bod hwy yn cadw eu llw a'u hadduned, ac yn byw mewn ewylly&s;gar dlodi. Ond er eu holl gyfoeth ni allent nerthu na th&acirc;d na mam na neb eraill ac oedd wir anghenus dlo|dion, heb gennad eu t&acirc;d Abad, prior, neu warden.</P>
<P>Etto hwy allent gymmeryd gan bawb, ond ni allent roi dim i neb, na allent i'r rhai yr oeddynt rhwymedig wrth gyfraithiau Duw i'w cym|morth. Ac felly trwy eu traddodiadau a'u rheo|lau hwy, ni chae gyfraithiau Duw reoli yn eu my&s;c hwy.</P>
<P>Ac am hynny y gallid yn ddifai ddywedyd am danynt yr hyn a ddywedodd Chri&s;t wrth y Phari|&s;&eogon;aid, Yr ydych yn torri gorchymmynion Duw <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 15. 3. 8.</NOTE> &acirc;'ch traddodiadau, yr ydych yn anrhydeddu Duw &acirc;'ch gwefu&s;au, a'ch calonnau ydynt bell oddiwr|tho: a pha hwyaf oedd y gweddiau a arferent ddydd a nos mewn lliw a rhith o'r cyfryw &s;anctei|ddrwydd, i ennill ewyllys da gwragedd anwadal, a dynion anddichelgar eraill, fal y gallent ganu offerennau a gwa&s;anaeth dros eu gw&ycirc;r a 'u cera|int, a'u gollwng hwy, au derbyn i'w gweddiau, cyfiawnach a gwirach y dywedir am danynt y|madrodd Chri&s;t, Gwae chwi &s;crifenyddion a Pha|ri&s;&eogon;id ragrithwyr, canys yr ydych yn difa tai gw|ragedd gweddwo~ yn rhith hir weddio, am hynny y derbynniwch farn fwy: gwae chwi &s;crifenyddi|on a Phari&s;&eogon;aid ragrithwyr, canys amgylchu yr <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 23. 14. 15.</NOTE> ydych y mor a'r tir i wneuthur vn pro&s;elyt neu
<PB N="75" REF="45">
frawd newydd, a chwedy darffo i chwi eu der|byn hwy i mewn au cymeryd i'ch &s;ect, yr ydych yn eu gwneuthur yn blant vffern yn waeth n&acirc; chwi eich hunain.</P>
<P>Moliant i Dduw a o&s;ododd ei oleuni yngha|lon ei ffyddlon was a'i wenidawc cywir brenin Harri 8. o goffaduriaeth glodforus, ac a roddes iddo wybodaeth ei air, ac ewyllys difri i gei&s;io ei ogoniant ef, ac i ddodi heibio bob &s;ectau Phari|&s;aiaidd coelfucheddol, y rhai a o&s;oda&s;ai Anghri&s;t yn erbyn gwir air Duw a gogoniant ei &s;anctaidd enw ef, fal y rhoddodd ef yr vn rhyw Y&s;pryd i'r ardderchoccaf a'r clodforu&s;af frenhinoedd Io&s;a|phat, Io&s;ias ac Ezechias. Duw a ganiat&acirc;o i ni oll ffyddlon a gwir ddeiliaid goruwchelder y bre|nin, ymborth a'r felus a bla&s;us fara gair Duw ei hunan, ac megis y gorchymynnodd Chri&s;t wage|lyd &s;urdoes rhith grefydd Phari&s;&eogon;aid a phapi&s;ti|aid. Yr hwn er ei fod gan Dduw yn gas, ac yn wyrthwyneb i gyfraithiau Duw, ac i bur grefydd Gri&s;t, etto fe ganmoled i fod yn dduwiolaf by|wyd, ac yn &s;t&acirc;t vchaf o berffeiddrwydd. Fal pe gallai dd&ycirc;n fod yn dduwiolach ac yn berffeiddiach, wrth gadw rheolau, traddodiadau, a chyffe&s;au dy|nion, nag wrth gadw &s;ancteiddiaf orchymmyni|on Duw.</P>
<P>Ac ar ychydig airiau i adel heibio y rhywiau eraill ar grefydd, adroddwn ryw fathau o ofer|goel a chamarferon papi&s;tiaid, megis padereuau, fallwyreu Mari, gwer&s;au &s;aint Bernard, llythy|rau S. Agathi o'r purdan, offerennau iawn, &s;afi|adau, Iubil&eogon;au, gau-greiriau, padereuau &s;anc|taidd, clych, bara, dwfr, palmwydd, canwyllau, t&acirc;n bendigaid, a'r fath bethau coelfucheddol, ympry|diau,
<PB N="76" REF="46">
ffrieriaethau, brawdoliaethau, pardynau a'r fath farchnadiaethau: y rhai a wnaed gym|maint o honynt, ac a gamarfered er anferth ddir|mygu gogoniant Duw a'i orchymynion: gan dy|bied eu bod hwy yn odidawgaf a &s;ancteiddiaf pe|thau a allai fod, i gael bywyd tragwyddolitrwy|ddynt, a maddauant o bechodau.</P>
<P>Ie hefyd fe dderchafed felly wag-amcanion, ce|remoniau anffrwythlon, cy freithiau anuuwiol, go&s;odiadau a chynghorau Rufain, yn y fath fodd nad oeddid yn cyffelybu dim iddynt mewn awdur|dod, &s;ynwyr, dy&s;c a duwloldeb, hyd oni ddywedent y dylyei bawb dderbyn cyfraithiau Rufain, me|gis y pedwar efangylwr, i'r rhai y dylyei holl gy|fraithiau tywy&s;ogion roddi lle. Ie ac yr oeddynt o ran hefyd yn gadel heibio ac yn dibri&s;o cyfrei|thiau Duw, fal y gellid cadw yn dduwiolach, ac anrhydeddu a mwy o&s;tyngeiddrwydd y cyfrai|thiau, go&s;odiadau, cynghorau, y traddodiadau a'r ceremoniau hynny. Fal hyn y dallwyd y bobl trwy wedd deg y pethau ymma, fal y tybygent fod vfydd-dod iddynt yn fwy &s;ancteiddrwydd, ac yn berffeiddach gwa&s;anaeth ac anrhydedd i Dduw ac yn bodloni Duw yn fwy nag vfydd|dod i orchymynion Duw.</P>
<P>Or fath hyn y bu lygredig agwedd dyn, yn ymrhoi yn ofer i wneuthur o'i ben ei hun newydd anrhyddedd i Dduw, ac i fod gwedy hynny yn well ei ewyllys a'i ddefo&s;iwn i gadw hynny nag i chwilio allan am orchymynion Duw, a'i cadw. Ac hefyd i gymmeryd gorchymynion dynion yn lle gorchymynion Duw, a gorchymynion Duw yn lle gorchymynion dynion. Ie gorchymynion dynion yn lle y rhai vchaf, &s;ancteiddiaf a pherffei|ddiaf
<PB N="77" REF="46">
o holl orchmynion Duw. Ac felly yr oedd y cwbl oll yn gymmy&s;c ddigon, fal yr ydoedd yn a|nodd i wyr dy&s;cedig wybod, ac nid oedd honynt nemmor a wyddai neu a gymerai arno wybod, neu ar y lleiaf a feiddiai ddywedyd y gwirionedd, a gwahanu a do&s;parthu gorchymynion Duw o|ddiwrth orchymynion dynion. O hyn y tyfodd llawer o gam&s;yniaeth, ofergoel, delw-addoliad, gw&acirc;g-grefydd camfarn, mawr ymry&s;on a phob anuwiol fywyd.</P>
<P>Am hyn megis y mae gennych z&ecirc;l at iniawn a phur anrhydedd Duw, fal yr ydychwi yn pri&s;o am eich eneidiau eich hunain, ac am y bywyd a ddaw, yr hwn &s;ydd heb na phoen na diwedd, rhoddwch eich hunain vwchlaw pobpeth i ddar|llen ac i wrando gair Duw: y&s;tyriwch yn ddi|wyd ynddo pa beth a ewylly&s;ia ef i chwi ei wneu|thur, ac a'ch holl egni ymhyderwch i ddilyn hynny.</P>
<P>Yn gyntaf rhaidyw bod gennych ddiogel ffydd yn-Nuw, a'ch rhoi eich hunain yn hollol iddo ef, ei garu ef mewn hawddfyd ac mewn ad&s;yd, ac ofni ei odigio ef bob am&s;er. Ac er ei fwyn ef cerwch bawb, ceraint a gelynion, am eu bod yn greadu|riad ac yn ddelw iddo, a chwedy i Gri&s;t eu prynu megis chwithau. Bwriwch yn eich calonnau pa fodd y gellwch wneuthur daioni i bob dyn yn ol eich gallu, ac na ddrygwch neb, vfyddhewch eich goruwch a'ch llywodraethwyr, gwa&s;aneu|thwch eich mei&s;tred yn ffyddlon ac yn ddyfal, yn gy&s;tadl yn eu gwydd ac yn eu ab&s;en, nid rhag ofn co&s;p yn vnic, ond er mwyn cydwybod, gan wybod eich bod yn rhwymedig i wneuthur felly, trwy orchynmyn Duw.</P>
<P><PB N="78" REF="47">
Nac anufyddhewch eich tadau a'ch mammau, onid anrhydeddwch hwy, cynorthwywch a bodlo|nwch hwy yn ol eich gallu. Na orthrymmwch, na leddwch, na ffu&s;twch, nac &s;clawndyrwch neb. Na cha&s;hewch neb, onid cerwch bawb, dywedwch yn dda am bawb, cynorthwywch a nerthwch bawb hyd y galloch, ie eich gelynion a'ch ca&s;hant chwi, a ddywedant yn ddrwg am danoch, ac a'ch eneiweidiant chwi. Na chymerwch dda neb, na thrachwentwch dda neb yn anghy&s;ion, ond by|ddwch fodlon i'r peth a ennilloch yn gywir, a rhowch eich da eich hunain yn garedigol pan fo rhaid ac achos.</P>
<P>Gwagelwch bob delwaddoliad, &s;wyngyfaredd ac anudon. Na wnewch odineb, anniweirdeb nac vn aflendid, mewn meddwl nac mewn gwei|thred gyd&acirc; gwraig gwr arall, gyd&acirc; gweddw, na chyd&acirc; merch, neu mewn moddion eraill. Ac wrth drafaelu fal hyn yr hyd y byddoch byw, i gadw gorchmynion Duw (yn y rhai y &s;aif pur odidawg ac iawn anrhydedd Duw, yr hyn os gwnair mewn ffydd yr hon a ordeiniodd Duw i fod yn vniawn ffordd a llwybr i'r nef) ni ffaelwch chwi ddyfod fal yr addawodd ef i'r by wyd didranc ben|digedig lle y cewch fyw mewn gogoniant, allaw|enydd gyda Duw dros fyth&punc; I'r hwn y byddo moliant, gogoniant ac ymherodraeth dros fyth ac yn dragywydd. Amen.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="sermon">
<DIV3 TYPE="part">
<PB N="79" REF="47">
<HEAD>&para; Pregeth am gariad perffaith a charedigrwydd Chri&s;tianogawl.</HEAD>
<P>_O' R holl bethau ar ydynt dda eu dangos i Gri&s;tionogion, nid oes vn peth mor anghenrhaid &s;on a galw am dano beunydd, ac yw cariad perffaith: cy&s;tadl am fod holl weithredoedd cyfiawnder yn gynhwy&s;edig ynddo, ac hefyd am fod diffyg cariad yn wradwydd ac yn gwymp ir byd, yn aethwladaeth rhinwedd, ac yn achos o bob drygioni. Ac yn gymmanit a bod pob dyn haechen yn gwneuthur ac yn llunio cariad per|ffaith iddo ei hun, yn ol ei ewyllys ei hunan: ac er ca&s;ed fytho ei fywyd ger bron Duw a dyn, etto fe debyg yn wa&s;tadol fod cariad ynddo. Erwydd pa|ham yn awry cewch glywed do&s;parth ac y&s;py&s;rw|ydd goleu cywir o gariad perffaith, nid o ddy|chymmyg dyn, onid o airiau a &s;iampl ein Iachaw|dwr Ie&s;u Ghri&s;t: yn yr hwn ddo&s;parth ac hy&s;py&s;|rwydd y dichon pob dyn megis mewn drych y&s;ty|riaid, a gweled yn oleu heb gam&s;yniaeth pa vn yw ai bod mewn gwir gariad perffaith ai nad ydyw.</P>
<P>Cariad perffaith yw caru Duw a'n holl galon, a'n holl fywyd, a'n holl nerth, ac a'n holl rym a'n gallu. A'n holl galon, hynny yw, fod ein calonnau a'n meddyliau a'n myfyrdodau gwedy ymroi i gre|du ei air ef, i ymddired ynddo ac i'w garu vwch|law pob peth a garom orau, yn y nef neu ar y ddaear.</P>
<P>A'n holl fywyd, Hynny yw bod ein llawenydd a'n gorfoledd pennaf gwedy ymroi iddo a'i an|rhydedd, a bod ein holl fywyd gwedy ymroi i'w
<PB N="80" REF="48">
wa&s;anaethu ef vwchlaw pob peth, i fyw ac i farw gydag ef. Ac i ymwrthod a phob peth arall yn gynt nag efe: Canys yr hwn a garo ei dad neu ei fam, ei fab neu ei ferch, ty neu dir yn fwy n&acirc; my|fi medd Chri&s;t, nid ydyw deilwng o honofi. <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 10.</NOTE></P>
<P>A'n holl nerth, hynny yw &acirc;'n dwylaw, &acirc;'n tra|ed, &acirc;'n llygaid, &acirc;'n clu&s;tiau, &acirc;'n geneuau, &acirc;'n tafo|dau ac &acirc; holl rym ac a phob rhan o'n cyrph a'u e|neidiau y dlyem ymroi i gadw ac i gyflawni ei orchmynion ef. Dymma 'r rhan gyntaf a'r ben|naf o gariad, ond nid hyn yw y cwbl.</P>
<P>O herwydd cariad hefyd yw caru pob dyn, da a drwg, car a gelyn, pa achos bynnac a rodder i'r gwrthwyneb, a dwyn ewyllys a chalon dda at bawb, ymddwyn yn dda tu ag at bawb mewn gei|riau a golwg, ac ymhob gweithred oddiallan. O herwydd hyn a ddy&s;codd Chri&s;t ei hun ini, a hyn a wnaeth ef yn ei weithredoedd. Dymma fal y dy&s;|codd ef gariad Duw i ddoctor o'r gyfraith yr hwn a ofynnodd iddo pa vn oedd y gorchymmyn mwy|af a'r pennaf yn y gyfraith.</P>
<P>Car dy Arglwydd Dduw medd Chri&s;t, &acirc;'th holl galon, &acirc;'th holl einioes ac &acirc;' th holl feddwl. Ac fal <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 22.</NOTE> hyn y dy&s;c ef ni am y cariad a ddlye fod yn ein plith y naill tuag at y llall; Chwi a glyw&s;och ddywe|dyd, Cardy g&acirc;r a cha&s;h&acirc; dy elyn, ond yr ydwyfi yn dywedyd wrthych, cerwch eich gelynion, bendi|thiwch y rhai a'ch melldithiant, gwnewch dda i'r rhai a'ch ca&s;h&acirc;nt, a gweddiwch dros y rhai a wnel eniwed i chwi ac a'ch erlidiant, fal y byddoch blant i'ch Tad yr hwn &s;ydd yn y nefoedd, canys mae fe yn peri i'w haul dywynnu ar y drwg a'r da, ac yn danfon glaw ar y cyfion a'r anghyfion: canys os <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 5. 43. 44. <HI>&amp;c.</HI></NOTE> chwi a gar y rhai a'ch carant, pa wobr a fydd i
<PB N="81" REF="48">
chwi? onid ydyw y Publicanod yn gwneuthur yr vn modd? Os chwi a gyferchwch well i'ch bro|dyr a'ch anwyl geraint pa rogoriaeth yr ydych yn ei wneuthur; onid ydyw y ce~hedloedd yn gwneu|thur yr vn peth.</P>
<P>Dymma airiau ein Iachawdwr Chri&s;t ei hun ynghylch caru ein cymmydogion. Ac yn gymma|int a darfod i'r Phari&s;&eogon;aid &acirc;'u melltigedig draddo|diadau &acirc;'u cam-ddeongliadau, lygru a ha&ycirc;chen <NOTE N="*" PLACE="marg">Attal.</NOTE>  groni pur ffynnon bywiol air Duw, gan ddy&s;cu  bod y cariad perffaith a'r caredigrwydd ymma yn perthyn at geraint g&wcirc;r yn vnic, a bod yn ddigon i ddyn garu y &s;awl a'i c&acirc;r yntef, a cha&s;hau ei elyni|on. Am hyn fe agorodd Chri&s;t ailwaith y ffynnon hon, fe a'i glanhaodd ac a'i carthodd hi, gan roddi i'w wir a'i dduwiol gyfraith cariad, wir ac eglur ddeongliad, yr hon yw, y dlyem ni garu pob dyn, c&acirc;r a gelyn, gan ddangos hefyd pa fudd a gawn ni o hynny a pha afles o'r gwrthwyneb.</P>
<P>Pa beth a allwn ei ddymuno cy&s;tadl ar ein lles a chael gan ein tad nefol ein cyfrif a'n cymeryd yn blant iddo ei hun? A hyn, medd Chri&s;t, y byddwn &s;iccr o hono os ni a garwn bob dyn yn ddiwaha|nol. Ond os ni a wnawn amgen, medd ef, nid y|dym well n&acirc; Phari&s;&eogon;aid, Publicanod a chenhed|loedd, ac ni a gawn ein gwobr gyd&acirc; hwy; hynny yw ein cau allan o rifedi etholedig blant Duw, ac o dragwyddol etifeddiaeth teyrnas nef.</P>
<P>Fal hyn y dy&s;codd Chri&s;t ni am wir gariad, fod pob dyn yn rhwymedig i garu Duw vwchlaw pob peth, ac i garu pob dyn car a gelyn. Ac fal hyn yr ymddug ef ei hun gan gynghori ei elynion, a cheryddu baiau ei ga&s;ogion, a phan nas gallai eu gwella hwy, fe a weddiodd dro&s;tynt.</P>
<P><PB N="82" REF="49">
Yn gyntaf, fe a garodd Dduw dad vwchlaw pob peth yn gymmaint ac na chei&s;odd ef na'i ogo|niant ei hun na'i ewyllys, onid gogoniant ac e|wyllys ei Dad. Nid ydwyf, medd ef, yn cei&s;io fy <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 5. 3.</NOTE> ewyllys fy hunan, onid ewyllys yr hwn am dan|fonodd. Ac ni wrthododd ef farw i gyflawni e|wyllys <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 26. 3.</NOTE> ei Dad gan ddywedyd, Os gellir aed y cw|ppa~ hwn oddiwrthyf, ac onid &ecirc; bydded dy ewyllys di ac nid fy ewyllys i.</P>
<P>Ni charodd ef ei geraint yn vnic, ond ei elynion hefyd, y rhai a ddygent yn eu calonau ga&s;ineb an|ferth yn ei erbyn ef, ac &acirc;'u tafodau a ddywedent bob drygioni am dano, ac a'i herlidient ef hyd an|gau &acirc;'u holl allu &acirc;'u nerth. Er hynny ni thyn|nodd ef ei ewyllys da oddiwrthynt, ond fe a'u ca|rodd hwy yn wa&s;tad, gan bregethu am gariad idd|ynt, eu ceryddu am eu camathrawaeth a'u drwg|fywyd, fe wnae les a daioni iddynt, gan gymeryd yn oddefgar bob peth ac a ddywedent ac a wna|ent yn ei erbyn ef. Pan roddent iddo airiau drwg ni roddod ef iddynt ddrwg airiau ailwaith, pan darawent ef ni tharawodd ef hwy drachefn, a phan oddefodd angau ni laddodd ac ni fygythiodd hwynt. Ond fe a weddiodd dro&s;tynt ac a o&s;&s;ododd y cwbl ar ewyllys da ei dad nefol. Ond megis na chyffro y ddafad a ddyger i'r lladdfa, ac megis na wrthwyneba 'r oen a ddyger i'w gneifio, felly yr aeth yntef i'w farwolaeth heb wrthwynebu ac <NOTE PLACE="marg"><HI>E&s;ai.</HI> 53. 7.</NOTE> heb a goryd ei enau i ddywedyd dim drygioni. <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 8. 32.</NOTE></P>
<P>Fal hyn y dango&s;ais i'wch pa beth yw cariad, yn gy&s;tadl wrth athrawaeth ac wrth &s;iampl Chri&s;t ei hun: trwy 'r hyn y dichon pob dyn ei ad|nabod ei hun yn ddigam&s;ynniaeth, pa &s;tat a chy|flwr y mae 'n &s;efyll ynddo, pa vn a wna ai bod
<PB N="83" REF="49">
mewn cariad ac felly yn blentyn i'r T&acirc;d o'r nef, ai nad ydyw.</P>
<P>O herwydd er bod pob dyn haychen yn credu ei fod mewn cariad, etto na holed ef neb arall ond ei galon ei hun, a'i fywyd a'i ymddygiad, ac ni thwyllir ef, onid fe a adnebydd ac a farna yn gy|wir, pa vn a wna ai bod mewn cariad perffaith ai nad ydyw. O herwydd yr vn ni ddilyno ei chwant a'i ewyllys ei hun, ond a ymroddo yn ddifri i Dduw i wneuthur ei holl ewyllys ef a'i orchy|mynion, &s;iccr yw ei fod ef yn caru Duw yn fwy n&acirc; dim: os amgen, diogel yw nad ydyw yn ei garu ef, pa beth bynnag a gymmero arno: fal y dywaid Chri&s;t, Os cerwch fi, cedwch fyngorchymynion: O <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 13. 35.</NOTE> herwydd yr hwn &s;ydd yn gwybod fyngorchymyni|on ac yn eu cadw, medd Chri&s;t, hwnnw a'm car i.</P>
<P>Ac fe a ddywaid ail-waith, Yr hwn a'm car i a gaidw fyngair, a'm tad a'i car yntef, ac ni a ddawn ein dau atto ef, ac a arho&s;wn gydag ef. A'r hwn ni'm car i, ni cheidw fyngairiau. Ac felly yr hwn a ddygo galon a meddwl da at bawb, ac a arfero ei dafod a'i weithredoedd yn dda at bob dyn, c&acirc;r a gelyn, fe a ddichon wybod fod cariad yn aros ynddo. Ac yno fe a ddichon fod yn &s;iccr gan|tho fod yr holl-alluog Dduw yn ei gymmeryd ef yn lle anwyl blentyn, fal y dywaid S. Ioan, Fal hyn yr adwaenir yn eglur blant Duw oddiwrth blant diafol: pwy bynnag ni char ei frawd ni pher|thyn <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 4. 7. 8.</NOTE> i Dduw.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<PB N="84" REF="50">
<HEAD>&para; Yr ail rhan o'r bregeth am gariad perffaith.</HEAD>
<P>_CHwi a glyw&s;och eglur a ffrwy|thlawn y&s;py&s;rwydd am gariad, ac mor fuddiol ac mor anghen|rheidiol ydyw: pa fodd y mae yn cyrhaeddyd at Dduw a dyn, c&acirc;r a gelyn, a hynny trwy athraw|aeth a &s;iampl Chri&s;t: a hefyd pwy a ddichon gwy|bod am dano ei hun a ydyw ef mewn cariad, ai nad yw. Bellach y canlyn ynghylch yr vn peth.</P>
<P>Mae gwrthgas annian dyn, gwedy ei llygru drwy bechod, a'i nailltuo oddiwrth air Duw a'i ras, yn tybied fod yn erbyn rhe&s;wn i ddyn garu ei elynion, ac mae gantho lawer o re&s;ymmau yn ei annog i'r gwrthwyneb. Ond yn erbyn yr holl re&s;ymmau hynny, y dlyem o&s;od athrawaeth a bywyd ein Iachawdur Chri&s;t: yr hwn gan ein caru ni pan oeddem elynion, a ddy&s;codd ini garu ein gelynion; fe a gymerodd yn oddefgar lawer o dditenwad ac a oddefodd yn ewylly&s;gar lawer o watwar, ffu&s;to, ac angau creulon hefyd er ein mwyn ni.</P>
<P>Am hynny nid ydym ni aelodau iddo fe, oni chanlynwn ni ef. Fe oddefodd Chri&s;t, medd S. Petr, dro&s;om ni gan adel ini &s;iampl i'w ganlyn ef. Hefyd mae 'n rhaid ini y&s;tyriaid nad ydyw ca|ru ein <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Pet.</HI> 2. 20, 21.</NOTE> ceraint ddim amgen nag a wna y lladron, y goddinebwyr, y lladdiaid, a phob rhai drygionus eraill: yn gymmaint a bod yr holl Iddewon, y Twrciaid, yr anghredadwy, ie yr holl anifeiliaid gwylltion yn caru y &s;awl a'u carant, y rhai y
<PB N="85" REF="50">
derbyniant eu bywyd neu gymwyna&s;au eraill ganthynt. Ond caru eu gelyn yw cynneddf brio|dol plant Duw, a di&s;cyblon a chanlynwyr Chri&s;t yn vnig.</P>
<P>Er bod gwrthgas a llygredig annian dyn yn pwy&s;o yn fynych yn rhy-drwm y drygioni a'r &s;yr|had a wnel ei elyn iddo, ac yn tybied mai baich rhy anrhaith ei oddef yw bod yn rhwym i garu y &s;awl a'u ca&s;hant, ond fe fyddai eu baich hwy e&s;mwyth ddigon, ped y&s;tyriai bob dyn o'r y&s;tlys arall pa niwed a wnaeth ef i'w elyn, a pha ddai|oni a dderbyniodd ef oddiwrth ei elyn. Ac os ni ni fedrwn gael cyflawn daledigaeth, nac wrth dder|byn daioni gan ein gelyn, nac wrth dalu drygioni iddo ailwaith: yno pwy&s;wn yr holl ddrygioni a wnaethon ni yn erbyn yr holl-alluog Dduw, mor fynych ac mor do&s;t y digia&s;om ef: am yr hynn os ni a ewylly&s;iwn gael gan Dduw faddauant, nid oes ini ymwared oni faddauwn y camweddau a wnaethpwyd yn ein herbyn ni, y rhai nid ydynt ond ychydig a bychain iawn wrth y camweddau a wnaethom ni yn erbyn Duw.</P>
<P>Ac os y&s;tyriwn na haedda yr hwn a wnaeth i ni gamwedd gael maddauant gennym, y&s;tyriwn ailwaith mai llai o lawer yr haeddem ni faddeu|ant ar law Duw.</P>
<P>Ac er na haedda ein gelyn faddeuant er ei fwyn ei hun, etto ni a ddylyem faddau iddo er cariad ar Dduw, gan y&s;tyriaid pa &s;awl a pha faint o ddoni|au heb ein haeddiant a dderbynia&s;om ni gantho ef, a bod Chri&s;t yn haeddu arnom ninnau er ei fwyn ef faddau iddynt hwy eu camweddau a wnaethant yn ein herbyn ni. Ond ymma y cyfyd cwe&s;tiwn anghenrhaid ei atteb. Os ydyw cariad
<PB N="86" REF="51">
yn gofyn bod i ni dybied a dywedyd, a gwneuthur daioni i bob dyn, da a drwg; pa fodd y gwna lly|wodraethwyr gyfiawnder ar ddrwg-weithred|wyr, a hynny trwy gariad? Pa fodd y gallant daflu dynion drwg i garchar, a dwyn eu da a'u by|wyd oddiarnynt, yn ol cyfraithiau, os cariad nis goddef iddynt wneuthur felly?</P>
<P>I hyn y mae atteb eglur byr, Nad ydyw co&s;p a dial o honynt eu hunain yn ddrwg, os y dieniwed au cymmer hwy yn oddefgar. Ac i'r dyn drwg y maent yn dda ac yn anghenrheidiol, ac fe a ellir mewn cariad, ac fe a ddlyid trwy gariad eu go&s;od hwy arno.</P>
<P>Er mwyn egluro 'r hyn beth, deallwch fod dwy &s;wydd i gariad, y naill yn wrthwyneb i'r llall, ac etto pob vn o'r ddwy yn anghenrheidiol eu gw|neuthur i ddau ryw o ddynnion.</P>
<P>Vn o &s;wyddau cariad yw diddanu gwyr daio|nus dieniwed, nid gan eu gorthrymmu hwy a cham-achwynion, ond eu dewrhau a'u canmol au cyffro a gobrwyon i wneuthur daioni ac i bara mewn daioni; gan eu amddiffyn hwy &acirc;'r cleddyf rhag eu gwrthwynebwyr. A &s;wydd E&s;|cobion a bugeiliaid yw canmol gwyr da am y dai|oni y maent yn ei wneuthur, er mwyn iddynt ba|ra mewn daioni, a cheryddu a cho&s;pi trwy air Duw gamweddau a beiau dynion beius drwg.</P>
<P>O herwyd y &s;wydd arall i gariad yw argyoeddi, ceryddu, a cho&s;pi pob drygioni, heb edrych ar ber|&s;on neb: ac fe ddlyid arfer hon yn erbyn pob dyn drwg, a drwgweithredwyr yn vnic. A &s;wydd ca|riad yw cy&s;tadl y naill a'r llall, argyoeddi, ceryddu a cho&s;pi y rhai drwg, a chy&s;uro a gobrwyo y dai|onus dieniwed.</P>
<P><PB N="87" REF="51">
Mae S. Pawl yn manegi wrth &s;cri&s;ennu at y Rhufeiniad gan ddywedyd, fod y galluoedd go|ruchaf gwedy eu hordeinio gan Dduw, nid i fod yn ofnadwy i'r rhai a wnant dda, onid i'r drwg|weithredwyr, <NOTE PLACE="marg"><HI>Ruf.</HI> 13. 13.</NOTE> i dynnu y cleddyf i ddial ar y rhai a wnant bechod. Ac mae S. Pawl yn erchi i Ti|mothi geryddu pechod yn eofn ac yn ddifri trwy air Duw. Fal y dlyid gwneuthur y ddwy &s;wydd yn ddiwall, er ymladd yn erbyn teyrnas diafol, y pregethwr &acirc;'r gair, a'r llywodraethwr &acirc;'r cleddyf. <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Timot.</HI> 5. 10.</NOTE> Ac onis gwnant nid ydynt yn caru na Duw na 'r rhai y maent yn eu llywodraethu, os hwy ei|&s;iau co&s;pi a oddefant ddigio Duw, neu ddifa eu deiliaid.</P>
<P>O herwydd megis y mae pob tad naturiol yn co&s;pi ei fab pan fytho baius, ac onid &ecirc; ni char ef mo hono, felly pob rheolwyr teyrna&s;oedd, gwle|dydd, trefi a thai a ddylyent yn garedigol go&s;pi y rhai a bechont o fewn eu rheol hwy, a chy&s;uro y rhai a fyddont fyw yn ddieniwed, os hwy a edry|chant ar Dduw, neu ar eu &s;wydd, neu a garant y rhai y maent yn eu llywodraethu.</P>
<P>Ac fe ddlyid mewn am&s;er cyfaddas, wneuthur y fath gerydd a cho&s;p yn erbyn y rhai a dro&s;edda~t, rhag o hir oedi i'r tro&s;eddwyr gwympo lwyr eu pennau i bob rhyw ddrygioni: ac nid yn vnic bod yn ddrwg eu hunain, onid hefyd gwneuthur drwg i lawer o ddynion eraill gan eu tynnu ar eu hol, wrth roddi iddynt &s;iamplau drwg i wneuthur pe|chod ac anwiredd ar eu hol hwy. Megis y dichon vn lleidr y&s;peilio llawer, a gwneuthur llawer yn lladron hefyd, ac vn dyn cynhennus hudo llawer ac anrheithio trefn eu gwlad yn hollol.</P>
<P>Ac mae cariad yn gofyn torri ynmaith o gorph
<PB N="88" REF="52">
y wlad y fath ddynion drwg &s;ydd gyfryw dro&s;edd|wyr mawrion yn erbyn Duw a'r wl&acirc;d, rhag i|ddynt lygru dynnion hone&s;t da. Megis y torr y meddig da ymmaith aelod pwdr, a fytho gwedy methu, o gariad ar y corph i gyd, rhag i'r aelod hwnnw lygru yr aelodau ne&s;af atto.</P>
<P>Fal hyn y dango&s;wyd i'wch pa beth yw gwir Gri&s;tionogawl gariad perffaith, neu garedigrw|ydd, mor oleu ac na bytho rhaid i neb gymmeryd ei dwyllo. Yr hwn gariad pwy bynnag a'i cadwo, nid yn vnic tuag at Dduw yr hwn a ddylei ei ga|ru vwchlaw pob dim, ond tuag at ei gymydog he|fyd, cy&s;tal c&acirc;r a gelyn, fe a'i ceidw ef yn ddiammau oddiwrth holl lid Duw, a chyfiawn ddigofaint dyn. Dygwch am hynny y wers ferr bon gyda chwi yn dda, Y dlyid trwy wir Gri&s;tionogawl gariad garu Duw vwchlaw pob peth, a charu pob dyn, drwg a da, c&acirc;r a gelyn, ac i bob vn y dy|lyid gwneuthur daioni yn orau ac y gallom: i'r rhai ydynt ddaionus, o gariad i'w <NOTE N="*" PLACE="marg">Hyfhau.</NOTE> eofnhau ai &s;irio hwy, am eu bod yn ddaionus, ac i'r rhai drwg, o gariad annog a chei&s;io cael eu co&s;pi hwy a'u ce|ryddu: fal trwy hynny y geller naill ai eu heb|rwng hwy i ddaioni, ai ar y lleiaf na ddigier Duw ac na waethyger y wlad drwyddynt.</P>
<P>Ac os ni fal hyn a vniawnwn ein bywyd trwy gariad perffaith a charedigrwydd Chri&s;tiono|gawl, yno mae Chri&s;t yn addo i ni, ac yn ein &s;iccr|hau ei fod ef yn ein caru ni, y cawn ni fod yn blant ei'n tad nefol, wedi ein derbyn eilwaith i'w ffa|for ef, ac yn aelodau i Gri&s;t, ac yn ol y bywyd byr pre&s;ennol marwol hwn, y cawn fyw gydag ef yn dragywydd, yn ei dragwyddol deyrnas nefol ef. Am hynny iddo fe gyda'r T&acirc;d a'r Y&s;pryd glan,
<PB N="89" REF="52">
y bytho holl anrhydedd a gogoniant yn oes oe|&s;oedd. Amen.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="sermon">
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>&para; Pregeth yn erbyn tyngu anudon.</HEAD>
<P>_MAe 'r holl-alluog Dduw, er mw|yn bod ei &s;ancteiddiaf enw ef mewn anrhydedd a chael gan y bobl ei fawrhau ef, yn gorchym|myn na chymerai neb ei enw ef yn ofer yn ei enau, gan fy|gwth co&s;p ar y rhai a'i camarfero ef yn ddirmygus trwy dyngu anudon a chabledd.</P>
<P>An hyn fal y gwybydder ac y cadwer y gorchym|myn hyn yn well, fe a fanegir i'wch pa fodd y mae 'n gyfraithlon i Gri&s;tionogon dyngu, a pha berigl &s;ydd o dyngu 'n ofer neu yn anudon.</P>
<P>Yn gyntaf pan fo barnwyr yn gofyn llw i'r bobl er mwyn manegi ac agoryd y gwirionedd, neu er gwneuthur cyfiawnder, mae 'r cyfryw lw yn gyfraithlon.</P>
<P>Hefyd, pan fo gwyr yn gwneuthur addewidion ffyddlon, gan alw enw Duw yn dy&s;t i gadw cy|fammodau ac addewidion hone&s;t, &s;tatudau, cy|fraithiau, defodau daionus, megis y gwna tywy|&s;ogion Chri&s;tionogawl yn eu cyfvndebau hedd|wch, er cadwedigaeth eu gwledydd, ac megis y gwna pob rhyw o ddynion addewidion ffyddlon mewn prioda&s;au y naill i'r llall mewn hone&s;tr|wydd a gwir gymdeithas: a phawb pan font yn tyngu cadw cyfraithiau cyffredinawl, ordeinia|dau a defodau daionus, er cadw a chynnal trefn ymhlith dynnion; pan dyngo deiliaid ar fod yn gywir ac yn ffyddlon i'w brenhinioedd a'u har|glwyddi.
<PB N="90" REF="53">
Pan fo barnwyr, llywodraeth-wyr a &s;wyddogion yn tyngu gwneuthur eu &s;wyddau yn gywir: a phan fytho gwr yn dywedyd gwir er go|&s;od allan ogoniant Duw, ac er Iechydwriaeth i'r bobl, wrth bregethu 'r efangyl yn gyhoeddus, neu wrth rhoddi yn ddirgel gyngor er iechyd e|neidiau.</P>
<P>Mae 'r holl fatheu hyn a'r lwaint a thyngu mewn pethau hone&s;t anghenrheidiol yn gyfraith|lon. Ond pan fytho rhai yn tyngu o arfer wrth re|&s;ymmu, wrth brynu, gwerthu, a phob ymddiddan beunyddol arall, megis y mae llawer yn dyngwyr mawr arferol, mae'r fath dyngu yn annuwiol, yn anghyfraithlon, ac yn waharddedig wrth orchym|myn Duw. O herwydd nid ydyw y fath dyngu ddim amgen n&acirc; chymmeryd enw Duw yn ofer.</P>
<P>Ac ymma ni a ddylyem weled na waharddwyd llw cyfraithlon, eithr ei orchymmyn ef gan yr holl-alluog Ddu&wcirc;. O herwydd mae gennym &s;i|ampl ein Iachawdwr Chri&s;t, a gwyr duwiol e|raill yn yr Scrythur &s;anctaidd, y rhai eu hunain a dynga&s;ont, ac a ofyna&s;ont lwau gan rhai er|aill hefyd. A gorchymyn yr arglwydd yw, Ti a ofni dy Arglwyd Dduw ac a dyngi i'w enw ef. <NOTE PLACE="marg"><HI>Deut.</HI> 10. 20.</NOTE></P>
<P>Ac mae 'r holl-alluog Dduw yn dywedyd trwy ei brophwyd Dafydd, fe a ganmolir pawb a dyn|go <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 63. 11.</NOTE> iddo ef. Fal hyn y tyngodd ein Iachawdwr Chri&s;t yn fynych gan ddywedyd, Yn wir, yn wir. <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 3. 11.</NOTE> Ac mae S. Pawl fal hyn yn tyngu, Yr ydwyf yn <NOTE PLACE="marg">3. <HI>Cor.</HI> 1. 23.</NOTE> galw Duw yn dy&s;t. A phan ydoedd Abraham yn heneiddio fe a ofynnod gan ei was lw ar fynnu gwraig i'w fab I&s;aac yr hon fyddai o'i genedl ef <NOTE PLACE="marg"><HI>Gene.</HI> 24. 3.</NOTE> ei hun: ac fe a dyngodd y gwas yn ebrwydd ar gy|flawni ewyllys ei fei&s;tr. A phan gei&s;iwyd gan A|braham,
<PB N="91" REF="53">
fe a dyngodd wrth Abimelec brenin Ge|rar, <NOTE PLACE="marg"><HI>Gene&s;.</HI> 21. 23.</NOTE> na wnai fe eniwed iddo nac i'w eppil. Ac felly y tyngodd Abimelec i Abraham hefyd. Ac fe dyngodd Dafydd y parhae fe yn gyfaill ffydd|lon i Ionathan, ac a dyngodd Ionathan a'r fod yn gydymmaith ffyddlon i Ddafydd hefyd.</P>
<P>Fe a orchymynnod Duw os gwy&s;tlid vn peth i neb, neu adel peth ynghadw, os y peth hwnnw a ledrattid neu a gollid, y dlyid tyngn y ceidwad hwnnw ger bron barnwyr, na ledratta&s;ai fe mo hono, ac na wnel&s;ai fe dwyll, gan beri i neb ei ddwyn ef ymmaith, trwy ei gyfvndeb neu ei gyd|nabyddiaeth ef. Ac mae S. Pawl yn dywedyd, <NOTE PLACE="marg"><HI>Heb.</HI> 6. 16.</NOTE> ymmhob ymry&s;on rhwng dwy blaid, lle bytho vn yn dywedyd ie, ar llall nag &ecirc;f, fal na ellir gwybod y gwirionedd, llw a roddo barnwr a ddlyei ddi|weddu y fath ymry&s;on. Ac hefyd Duw a ddywaid trwy y prophwyd Ieremi, Ti a dyngi byw yw yr <NOTE PLACE="marg"><HI>Ier.</HI> 4. 2.</NOTE> Arglwydd, mewn gwirionedd, mewn barn, ac mewn cyfiawnder.</P>
<P>Fal pwy bynnac a dyngo pan fytho 'r barnwr yn gofyn iddo lw, bydded a chydwybod &s;iccr fod y tri pheth hyn yn ei lw ef, ac nid rhaid iddo ofni byth <NOTE N="*" PLACE="marg">Anudon|rwydd.</NOTE> anudon. </P>
<P>Yn gyntaf rhaid i'r hwn a dyngo, dyngu mewn gwirionedd, hynny yw gan ddodi heibio bob ffa|fwr a phob ewyllys nerthu vn o'r ddwy blaid, rhaid iddo o&s;od y gwirionedd yn vnic ymmlaen ei lygaid, ac o gariad ar hwnnw rhaid iddo ddywe|dyd y peth a &wcirc;yr ef ei fod yn wir, ac heb ddywedyd dim ymhellach.</P>
<P>Yn ail, mae 'n rhaid i'r neb a gymero llw, ei wneuthur mewn barn, nid yn y&s;cafn heb &s;ynna|id beth a wnelo, onid yn y&s;tyriol gan y&s;tyriaid pa
<PB N="92" REF="54">
beth yw llw. Yn drydydd, mae 'n rhaid i'r neb a dyngo dyngu mewn cyfiawnder, hynny yw er mwyn y z&ecirc;l a'r cariad y mae ef yn ei ddwyn i ym|ddiffyn y dieniwed, i faentaeno 'r gwir ac i gyfi|awnder yr achos, gan roi heibio bob ennill a cholled, pob cariad a ffafwr, er cyfeillach neu ga|rennydd i'r vn o'r ddwy blaid.</P>
<P>Fal hyn y mae llw os ydyw ynddo y tri pheth hyn, yn rhan o ogoniant Duw, yr hon yr ydym ni rhwymedig wrth orchymmyn Duw i'w rhoddi iddo. O herwydd mae fe 'n gorchymmyn ini dyn|gu yn vnic i'w enw ef. Nid am ei fod ef yn chwe|nychu ini dyngu, onid megis y gorchymynnodd ef i'r Iddewon offrwm aberthau iddo, nid am ei fod yn hoffi offrymmau, onid i gadw yr Iddewo~ rhag delw-addoliad. O blegid wrth orchymmyn ini <NOTE PLACE="marg"><HI>E&s;ai</HI> 42. 8. <HI>P&s;al.</HI> 115. 1.</NOTE> dyngu i'w enw &s;anctaidd ef, nid ydyw yn ein dy&s;cu fod yn hoff gantho lw, onid trwy hynny mae fe 'n gwahardd rhoddi ei ogoniant ef i vn creadur yn y nef yn y ddaear neu 'r dwfr. Hyd hyn y clyw&s;och i Dduw orchymmyn llwon cyfraithlon, i'r pa|triarchau, y prophwydi, Chri&s;t ei hun, a'i Apo&s;tol Pawl arfer llw. Ac am hyn y dlyei Gri&s;tionogion dybied fod llwau cyfraithlon yn dduwiol, ac yn anghenrheidiol. O herwydd trwy addewidion a chyfammodau gwedy eu cadarnhau trwy lw, mae tywy&s;ogion a gwledydd yn cael eu cadarn|hau mewn llonyddwch a heddwch. Trwy adde|widion &s;anctaidd a galw enw Duw yn dy&s;t, y'n gwnair ni yn aelodau bywiol i'n Iachawdwr Chri&s;t, pan addefom ei grefydd wrth dderbyn &s;a|crament y bedydd. Trwy y cyffelyb addewid &s;an|ctaidd y mae dirgelwch priodas yn rhwymo g&wcirc;r a gwraig mewn cariad an-nherfynol, fal nad yd|ynt
<PB N="93" REF="54">
yn chwennych y&s;car er vn gwrthwyneb ac a ddichon ar ol hynny gwympo.</P>
<P>Trwy lwau y rhai a dwng brenhinoedd, tywy|&s;ogion, barnwyr a llywodraethwyr, yr ydys yn ca|dw cyfraithiau cyffredinawl heb halogi, yr ydys yn gwneuthur cyfiawnder i bawb yn ddiwaha|niaeth, yr ydys yn gwared y dieniwed, y plant ymddifaid, y gwragedd gweddwon, a'r tlodion, oddiwrth lofryddwyr, gorthrymwyr a lladron, rhag iddynt gael cam neu eniwed.</P>
<P>Trwy lwau cyfraithlon y cedwir yn wa&s;tadol mewn trefn dda gyfeillach a chariad rhwng y naill a'r llall, ymhob gwlad a dinas a thref a phentref.</P>
<P>Trwy lw cyfraithlon y chwilir allan ddrwg weithredwyr, y co&s;pir y camweddus, ac yr adferir y rhai a oddefant gam i'w cyfiawnder ailwaith. Am hynny ni ddichon llw cyfraithlon fod yn ddrwg, yr hwn &s;ydd yn dwyn gydag ef cymmaint o gymmwyna&s;au daionus anghenrheidiol.</P>
<P>Am hyn, lle mae Chri&s;t mor ddifrif yn gwahardd tyngu, ni ddlyid deall dim o hano fal pe byddai yn gwahardd pob rhyw lw, ond mae fe 'n gwahardd pob ofer dyngu i Dduw, neu greaduriaid, a phob tyngu anudon, fal y mae yr arfer o dyngu yn gyffredinol wrth brynu a gwerthu, ac yn ein beunyddol ymddiddan, er dangos y dylaid cym|meryd gair pob Chri&s;tion yn y fath bethau cy&s;tadl a phe byddai gwedy cadarnhau ei ymddiddan &acirc; llw.</P>
<P>O herwydd medd S. Ierom, fe ddlyei air pob Chri&s;tion fod mor wir ac y gellid i gymeryd ef me|gis llw. A Chry&s;o&s;tom a de&s;tiolaetha yr vn peth, ac a ddywaid, Nid gweddus ini dyngu, o herwydd
<PB N="94" REF="55">
pa raid tyngu gan nad yw gyfraithlon i vn o ha|nom ddyweddyd celwydd wrth y llall?</P>
<P>Fallai y dywedai vn, yr ydys yn fynghymmell ac yn fyngyrru fi i dyngu, o herwydd oni wnafi felly, ni chred y rhai a ymddiddanant &acirc; mi, a'r rhai a brynant ac a werthant gyd&acirc; mi ddim ho|nofi. I hyn y mae Chry&s;o&s;tom yn atteb fod yr hwn &s;ydd yn dywedyd felly, yn dangos ei fod ei hun yn dd&ycirc;n anghyfiawn twyllodrus. O herwydd pe byddai fe cyfiawn, a'i airiau a'i weithredoedd yn cyduno, ni byddai raid iddo dyngu byth. O herwydd yr hwn a arfero gwirionedd a chyfiawn|der yn ei ymddiddan a'i fargennon, nid rhaid iddo trwy: ofer dyngu wneuthur i'w gymydogion i gredu, ac ni wan-ymddired ei gymmydog ddim ei eiriau ef. Ac os bydd gwedy myned heb goel arno mor llwyr ac na choelia neb o hano heb dyngu, gwybydded yntef ei fod ef gwedy myned yn llwyr heb goel arno.</P>
<P>O herwydd gwir yw, fal yr &s;crifenna Theophy|lactus, nad ymddiredir llai i neb nag i'r vn arfero mynych dyngu. Ac mae 'r holl-alluog Dduw yn dywedyd trwy 'r g&wcirc;r call, y bydd y g&wcirc;r a dyngo llawer yn llawn o bechod, ac nad ym&acirc;d gwialen Duw oddi vwch ben ei d&ycirc; ef.</P>
<P>Ond fe ddywaid rhai er e&s;cu&s;o ei haml lwau yn eu beunyddol ymadroddion, pa ham na thyn|gafi a minuau yn tyngu 'r gwir? Etto er eu bod yn tyngu 'r gwir, nid ydynt hwy heb fai am eu bod yn tyngu yn fynych, yn ddiy&s;tyr, am bethau diff|rwyth, heb fod yn rhaid, a phan na ddlyent dyn|gu, ond y maent yn cymmeryd fancteiddiaf enw Duw yn ofer. Annuwiolach ac anghallach o la|wer ydyw y rhai a gamarferant &s;ancteiddiaf enw
<PB N="95" REF="55">
Duw, nid yn vnic wrth brynu a gwerthu pethau gwael diffrwyth baunydd ymhob lle, onid hefyd wrth fwyta, yfed, chware, chwedleua, ac ymdda|dleu; megis pe na allid gwneuthur vn o'r pethau hyn onis gwneid trwy arfer a chamarfer enw Duw, trwy &s;on am dano yn ofer, ac yn amhar|chus, ie trwy dyngu a thyngu anudon iddo, er torri ei orchymmyn ef a thynnu arnom ei ddigo|faint ef.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>&para; Yr ail rhan o'r bregeth am dyngu.</HEAD>
<P>_FE ddango&s;wyd i'wch yn y rhan gyntaf o'r bregeth hon yn erbyn tyngu ac <NOTE N="*" PLACE="marg">Anudon|rwydd.</NOTE> anudon, pa berigl mawr y &s;ydd o gymmeryd enw Duw yn ofer: ac nad yw pob llw yn anghyfraithlon, nac yn erbyn gorchymmyn Duw: a bod tri pheth yn anghenraid ymmhob llw cyfraithlon.</P>
<P>Yn gyntaf, tyngu o honom er maenteinio 'r gwir.</P>
<P>Yn ail tyngu honom mewn barn, nid yn ddi|bris, ac yn ddiofal.</P>
<P>Yn drydydd er cariad ar gyfiawnder.</P>
<P>Chwi a glyw&s;och pa le&s;h&acirc;d a ddaw o lwau cy|fraithlon, a pha enbeidrwydd &s;ydd o lwau anghy|fraithlon: bellach ynghylch chwaneg o'r vn peth, deallwch, fod y rhai a wnant addewidion cy|fraithlon o bethau da hone&s;t ac heb eu cyflawni, yn cymmeryd enw Duw yn ofer, cy&s;tal &acirc;'r rhai a wnant addewidion o bethau drwg anghyfraith|lon, ac a'u cyflawnant.</P>
<P><PB N="96" REF="56">
Yr ydym yn darllen yn yr Scrythur l&acirc;n am ddau go&s;p cyhoeddus ar y rhai ni ofalant gadw addewidion duwiol, ond a'u torrant hwy trwy wybod ac yn ewylly&s;gar, er eu bod hwy yn rhwy|medig trwy lw i'w cadw hwy.</P>
<P>Yn gyntaf, fe wnaeth Io&s;ua a phobl I&s;rael gyf|vndeb ac a ddewid ffyddlon o gariad a chyfeillach <NOTE PLACE="marg"><HI>Io&s;ua.</HI> 9. 3.</NOTE> tragwyddol &acirc;'r Gibioniaid, etto yn ol hynny yn am&s;er Sawl felldigedig fe laddwyd llawer o'r Gibioniaid ymma, yn erbyn yr addewid ffyddlon honno. Am hynny y digiodd Duw mor greulon fal y danfonodd ef newyn cyffredinol ar yr holl wlad, yr hwn a barhaodd dros dair blynedd. Ac ni thynne Duw ei go&s;p nes iddo ddial y camwedd hynny trwy farwolaeth &s;aith meibion neu gera|int ne&s;af Sawl.</P>
<P>A phan wnaeth Zedechias brenin Ieru&s;alem addewid o ffyddlondeb i frenin Chaldea. Pan wrthryfelodd Zedechias yn erbyn brenin Nabu|cadnezar yn wrthwyneb i'w lw a'i vfydd-dod, trwy fod Duw yn goddef fe a orchfygodd y bre|nin <NOTE PLACE="marg">2. <HI>Bren.</HI> 24. 17. <HI>A'r.</HI> 25. 1.</NOTE> anghredadwy hwnnw wlad Iud&eogon;a, fe a war|chaodd y ddinas Ieru&s;alem, ac a yrrodd frenin Zedechias i gilio, ac wrth gilio a'i daliodd ef yn garcharwr, a laddodd ei feibion ef ymmlaen ei wyneb, ac a dynnodd ei ddau lygad ef, a'i rhwy|modd ef &acirc; chadwynau, ac mewn modd gre&s;ynol a'i dug ef yn garcharwr i Babilon.</P>
<P>Fal hyn y dengys Duw yn eglur mor gas gan|tho y rhai a dorrant eu haddewidion hone&s;t a rw|ymer trwy lw, ac a wnaer yn ei enw ef. Ac o'r rhai a wnant trwy lw addewidiou drwg ac a'u cy|flawnant, mae ini &s;iamplau yn yr Scrythur l&acirc;n am Herod, am yr Iddewon melldigedig, ac am
<PB N="97" REF="56">
Iephthah. Herod a addawodd trwy lw i'r llances a ddawn&s;iodd ger ei fron ef, y rhoddai iddi beth bynnac a ofynnai: a hithe wedi ei haddy&s;cu gan ei mam a ofynnodd ben S. Ioan fedyddiwr. He|rod <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 14. 7.</NOTE> fal y daroedd iddo wneuthur llw drwg, a gy|flawnodd ei lw yn waeth, ac yn greulon a laddodd y prophwyd &s;anctaidd.</P>
<P>Felly y gwnaeth yr Iddewon cenfigennus lw, gan eu rhegi eu hunain os hwy a fwytaent neu a <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 23. 12.</NOTE> yfent hyd oni laddent Pawl.</P>
<P>Ac fe wnaeth Iephthah yn ol i Dduw roddi iddo orvwchafiaeth ar feibion Ammon, adduned ynfyd, ar offrymmu i Dduw yn aberth y peth cyn|taf a <NOTE PLACE="marg"><HI>Barn.</HI> 11. 30, 31, 35, 39.</NOTE> gyhwrddai ag ef o'i d&ycirc; ei hun, yn &ocirc;l ei ddyfod adref. Trwy rym yr hwn lw ynfyd byrbwyll y lladdodd ef yn an&s;ynhwyrol ac yn ynfyd ei vnic ferch ei hun, yr hon a ddaethai o'i dy ef allan mewn llawewydd a gorfoledd i'w groe&s;ewi ef a|dref. Fal hyn y cyflawnodd ef yn dra chreulon yr adduned a wnaethai ef yn ynfyd, yn erbyn trag|wyddol ewyllys Duw a chyfraith natur, gan dro|&s;eddu yn erbyn Duw yn ddau-ddyblyg.</P>
<P>An hynny pwy bynnac a wnelo addewid trwy lw, &s;ynned fod y peth y mae yn ei addo yn dda, yn hone&s;t ac heb fod yn erbyn gorchymmyn Duw, ac y gall ef ei hun ei gwblhau ef yn gyfiawn. A'r fath addewidion da mae 'n rhaid i bawb eu cadw byth yn &s;iccr.</P>
<P>Ond os gwna neb lw vn am&s;er, naill ai o an|wybod ai o genfigen ar wneuthur peth a fyddo yn erbyn cyfraith yr holl-alluog Dduw, neu 'r peth ni all ef ei gyflawni ei hun, gwybydded fod y llw hwnnw yn llw annuwiol anghyfraithlon.</P>
<P>Ac bellach i ddywedyd peth am dyngu anudon
<PB N="98" REF="57">
er mwyn i chwi gael gwybod faint a blined bai yw anudon ewyily&s;gar yn erbyn Duw, mi a ddango&s;af i'wch pa beth yw cymmeryd llw ar lyfr ger bron barnwr.</P>
<P>Yn gyntaf, pan font yn tyngu gan ddodi eu dwylaw ar lyfr yr efangyl, i ymofyn ac i bre&s;en|tio yn gywir y pethau a ofynnir iddynt, ac na rwy&s;trer hwy i ddywedyd gwirionedd, ac i wneu|thur iniawnder, nac er ffafor nac er cariad, nac er ofn nac er cenfigen at vn dyn mwy n&acirc;'i gilydd, fal yr helpo Duw hwy a'r pethau a gynhwy&s;er yn y llyfr hwnnw: rhaid iddynt y &s;tyriaid y cynhwy|&s;ir yn y llyfr hwnnw dragwyddol wirionedd Duw, ei &s;ancteiddiaf a'i anherfynol air ef, trwy 'r hwn y derbyniwn faddauant o'n pechodau, ac y'n gwneir yn etifeddion tyrnas nef, i fyw gydag angylion a &s;aint Duw dros fyth mewn didrange lawenydd a gorfoledd.</P>
<P>Yn llyfr yr efengyl hefyd y cymhwy&s;ir to&s;t fy|gythau Duw yn erbyn pechaduriaid y&s;tyfnig, y rhai ni wellant eu bywyd, ac ni chredant wirio|nedd &s;anctaidd air Duw, a'r tragwyddol boenau a baratowyd yn vffern i ddelw-addolwyr, rhag|rithwyr, celwyddog ac oferdyngwyr, anudonwyr, gau-dy&s;tion, condemnwyr y difeius, dieniwed, ac i'r rhai o ffafwr a guddiant faiau drwg-weithre|dwyr rhag iddynt gael eu co&s;pi.</P>
<P>Megis pwy bynnac yn ewylly&s;gar a dyngo a|nudon ar &s;anctaidd efengyl Ghri&s;t, maent hwy yn hollol yn ymwrthod &acirc; thrugaredd Duw, ei ddai|oni ef, a'i wirionedd, haeddiant ganedigaeth, by|wyd, dioddeifaint, marwolaeth, ailgyfodiad, ac e&s;cyniad ein Iachawdwr Chri&s;t: maent yn gwrthod maddauant o'u pechodau a addawyd i
<PB N="99" REF="57">
bob pechadur etifarus, llawenydd nef a thragwy|ddol gyfeillach &s;ainct ac angylion. Yr hyn ddoni|au a diddanwch a addawyd yn yr efengyl i wir Gri&s;tianogion, ac wrth dyngu felly anudon ar yr efengyl, maent yn ymroi i wa&s;anaethu diawl, mei&s;tr pob celwydd, ffal&s;ter, twyll, ac <NOTE N="*" PLACE="marg">Thyngu anvdon.</NOTE>  anudon,  gan annog mawr lid a melldith Dduw yn eu her|byn yn y byd hwn, <NOTE N="*" PLACE="marg">Echrydus.</NOTE>  erchyll ddigofaint a barn ein  Iachawdwr Chri&s;t a 'r ddydd y farn ddiwethaf, pan farno ef yn gyfiawn y byw a'r meirw, yn ol eu gweithredoedd.</P>
<P>O herwydd pwy bynnac a ymwrthodo &acirc;'r gwi|rionedd er cariad neu genfigen i vn dyn, neu er elw ac ennill iddo ei hun, mae fe 'n ymwrthod &acirc; Chri&s;t, ac megis Iudas yn ei fradychu ef. Ac er bod yn awr yn ddirgel geudod y fath anudonwyr, etto fe a gyhoeddir yn y dydd diwethaf, pan gyho|edder dirgelion calonnau pawb i'r holl fyd. Ac yno yr ymddengys y gwirionedd ac a'u cyhudda hwynt, a'u cydwybod eu hun, a holl gwmpeini nef yn dwyn te&s;tiolaeth yn eu herbyn hwy. Ac fe a'u barna Chri&s;t y barnwr cyfion hwy yn gyfiawn y pryd hynny i ddidranc gywilydd, fal y mae 'r holl-alluog Dduw drwy enau y Prophwyd Ma|lachi <NOTE PLACE="marg"><HI>Mal.</HI> 3. 5.</NOTE> yn bygwth co&s;pi y pechod hwn o dyngu anudon yn do&s;t, gan ddywedyd wrth yr Iddew|on, mi a ddauaf i'r farn ac a fyddaf dy&s;t ebrwydd, a barnwr llym, yn erbyn dewinion, goddineb|wyr, ac a nudonwyr.</P>
<P>Yr hwn beth a ddango&s;odd Duw mewn gwe|ledigaeth i'r Prophwyd Zachari, pan welodd efe <NOTE PLACE="marg"><HI>Zach.</HI> 5. 3.</NOTE> yr hedfanog lyfr, yr hwn oedd vgain cufydd o h&ycirc;d, a deg o led, gan ddywedyd wrtho, dymma 'r fell|dith a aiff allan ar wyneb y ddayar am anghy|weirdeb,
<PB N="100" REF="58">
gau lwaint, a thyngu anudon. A'r fenll|tith hon a aiff i mewn i dy y twyllwr ac i d&ycirc; 'r anu|donwr, ac a erys ynghenol ei d&ycirc; ef, ac a'i difa ef, a choed a cherrig ei d&ycirc; ef. Fal hyn y clywch gym|maint y mae Duw yn ca&s;hau <NOTE N="*" PLACE="marg">Anud&ocirc;f<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">|rwydd.</NOTE> anudon, a pha go&s;p a ddarparodd Duw i gamdyngwyr, ac anu|donwyr.</P>
<P>Fal hyn y clywfoch pa fodd, ac ar ba acho&s;ion y mae 'n gyfraithlon i Gri&s;tionogion dyngu: chwi a glyw&s;och pa gynheddfau a champau a ddylei fod mewn llw cyfraithlon, ac fel y mae llyau cyfraith|lon yn dduwiol ac yn anghenrhaid eu cadw.</P>
<P>Chwi a glyw&s;och nad cyfraithlon tyngu yn o|fer, hynny yw nid mewn vn modd onid ar yr a|cho&s;ion, ac yn y modd y manegwyd i'wch.</P>
<P>Yn ddiwethaf chwi a glyw&s;och mor ddamne|dig yw tyngu anudon, neu gadw llw a wneler mewn byrbwyll neu yn anghyfraithlon. Am hyn|ny galwn am rad Duw yn ddifrif fal y gallom o|&s;od heibio bob ofer dyngu, a thyngu anudon, ac ar|fer yn vnic lwau cyfraithlon duwiol, a chadw y rhai hynny yn ddihocced yn ol bodd ac ewyllys Duw: i'r hwn gyd&acirc; 'r M&acirc;b a'r Y&s;pryd gl&acirc;n y by|ddo anrhydedd a gogoniant. Amen.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="sermon">
<DIV3 TYPE="part">
<PB N="101" REF="58">
<HEAD>&para; Pregeth yn dangos mor enbaid yw cwympo oddiwrth Dduw.</HEAD>
<P>_MAe 'r gwr call yn dywedyd mai bal|chedd <NOTE PLACE="marg"><HI>Eccl.</HI> 10. 13, 14.</NOTE> oedd ddechreuad ein mynedi|ad ni oddiwrth Dduw. O herwydd trwy falchedd y troed calon d&ycirc;n o|ddiwrth Dduw ei wneuthurwr. Balchedd medd ef yw dechreuad pob pechod: fe fydd yr hwn &s;ydd a hi gantho yn llawn o regau, ac yn y diwedd hi a'i <NOTE N="*" PLACE="marg">Difa.</NOTE> difetha ef. Ac megis trwy falchedd a phechod yr ydym ni yn myned oddiwrth Dduw, felly y mae Duw a phob daioni yn myned oddiwrthym ninnau.</P>
<P>Ac mae 'r prophwyd O&s;ee yn dangos yn oleu ac yn eglur eu bod hwy yn trafaelu yn ofer, y rhai &s;y yn myned oddiwrth Dduw trwy fywyd drwg, ac etto er hynny a gei&s;iant ei lonyddu a'i fodloni ef ag offrymmau. O herwydd er eu holl offrym|mau hwy, mae ef yn myned fyth oddiwrthynt. Yn gymmaint medd y prophwyd, ac nad ydynt yn go|&s;od eu meddiliau i droi at Dduw, er eu bod hwy yn cei&s;io 'r Arglwydd &acirc; <NOTE N="*" PLACE="marg">Diadellau. praiddiau.</NOTE> llocceidiau o ddefaid, a gyrfae o wartheg, etto ni chyhwrddant ddim ag ef, o blegid fe aeth y mmaith oddiwrthynt.</P>
<P>Ond am ein troad ni at Dduw neu oddiwrth Dduw, deallwch y gellir gwneuthur hynny mewn llawer o ffyrdd. Weithiau yn vniawn trwy ddelwaddoliad, megis y gwnaeth I&s;rael a Iudah y tro hynny. Weithiau yr aiff dynion oddi|wrth Dduw o ei&s;iau ffydd, ac o achos gwan-ym|ddired yn-Nuw: am y rhai y dywaid E&s;ai yn y modd ymma, Gwae y rhai a &acirc;nt i wared i'r Aipht
<PB N="102" REF="59">
i gei&s;io nerth, gan ymddiried mewn cephylau a <NOTE PLACE="marg"><HI>E&s;ai.</HI> 31 1.</NOTE> gobeithio mewn rhifedi cerbydau, ac mewn nerth a gallu marchogion: nid oes ganthynt obaith yn &s;anctaidd Dduw yr I&s;rael, ac ni chei&s;iant yr Arglwydd. Ond pa beth a ganlyn? fe a &acirc;d yr Ar|glwydd ei law i gwympo arnynt, a'r cynorth|wywr a'r hwn a gynorthwyir a ddini&s;trir yng|hyd.</P>
<P>Weithiau yr &agrave; dynnion oddiwrth Dduw trwy <NOTE PLACE="marg"><HI>Ver.</HI> 3.</NOTE> e&s;caeulu&s;o gorchymmyn Duw tuag at eu cymy|dogion, y rhai a orchymynant iddynt ddangos ca|riad o'u calonnau at bob dyn, fal y dywaid Zacha|ri wrth y bobl o blaid Duw. Rhowch inion farn, <NOTE PLACE="marg"><HI>Zach&punc;</HI> 7. 9, 10.</NOTE> dango&s;wch drugaredd a tho&s;turi bob vn i'w frawd, na feddyliwch dwyll i'r weddw, i'r plant ymddifaid, i'r dieithriaid neu i'r tlodion: na luni|ed neb ddrygioni yn ei galon yn erbyn ei frawd.</P>
<P>Ond m phri&s;a&s;ont ar y pethau hyn, hwy a dro|e&s;ant eu calonnau ac aetho~t ymmaith, hwy a gae|&s;ant eu clu&s;tiau fel na clywent, hwy a galeda&s;ant eu calonnau megis carreg adamant, fal na wran|dawent air yr Arglwydd yr hwn trwy ei Y&s;pryd &s;anctaidd a ddanfona&s;ai ef gyd&acirc; 'r h&ecirc;n brophwy|di: am hyn y dango&s;odd yr Arglwydd ei fawr ddi|gofaint arnynthwyntau. Fe ddaeth, medd y pro|phwyd <NOTE PLACE="marg"><HI>Iere.</HI> 9. 16.</NOTE> Ieremi, fal y dywedais wrthynt, fal na wrandaw&s;ant hwy, felly pan weddia&s;ant hwy ni warandawyd hwyntau: ond hwy a wa&s;carwyd i'r holl ddina&s;oedd, y rhai nid adwaenent, gw|naethpwyd eu tir hwy yn anialwch.</P>
<P>Ar ychydig airiau, cynnifer ac na allant aros gair Duw, ond a ddilynant ryfyg ac y&s;tyfnigrw|ydd eu calonnau eu hunain, a &acirc;nt yn eu hol ac nid yn eu blaen: (fal y dywaid Ieremi) maent yn <NOTE PLACE="marg"><HI>Ierer<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</HI> 7.</NOTE>
<PB N="103" REF="59">
myned ac yn troi ymmaith oddiwrth Dduw. Ac fe ddywaid Origen, mai hwnnw &s;ydd yn troi at Dduw yr hwn &acirc;'i feddwl, a'i a&s;tudrwydd, a'i wei|thredoedd &acirc; bwriad ac &acirc; gofal a'i rhoddo eu ei hun i air Duw, ac a feddylio am ei gyfraith ef ddydd a nos: a'i rhoddo ei hun yn hollol i Dduw, ac a y|marfero yn ei ddeddfau ai orchymmynion ef. Ac o'r rhan arall fe ddywaid, Pwy bynnag a ymar|fero a chwedleu ofer, pan draether gair Duw, mae hwnnw yn troi oddiwrth Dduw. Pwy byn|nag pan darllenir gair Duw &s;ydd yn gofalu yn ei feddwl am bethau bydol, am arian, neu am ennill, fe a droed hwnnw oddiwrth Dduw yn gwbl. Pwy bynnag a rwyder a gofalon am feddian|nau, a lenwer a thrachwant cyfoeth: pwy byn|nag a fyfyrio am ogoniant ac anrhydedd y byd hwn, hwnnw &s;y wedi troi oddiwrth Dduw.</P>
<P>Megis, yn ei d&ycirc;b ef, pwy bynnac nid yw a'i fe|ddwl yn vnig ar y peth y mae Duw yn ei orchym|myn, ac yn ei ddangos, y &s;awl ni wrandawo ar hynny, nas braicheidio hynny, ac nis printio yn ei galon, o lwyr fwriad ar drefnu ei fywyd yn ol hynny, fe a drodd hwnnw yn llwyr oddiwrth Dduw, er ei fod yn gwneuthur pethau eraill o'i ddefo&s;iwn a'i feddwl ei hun, y rhai yn ei olwg ef &s;ydd well, ac yn dwyn i Dduw fwy o anrhydedd.</P>
<P>Mae 'r &s;anctaidd Scrythur yn dangos ini fod hyn yn wir wrth &s;iampl brennin Sawl, yr hwn <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Sam.</HI> 15. 1.</NOTE> pan ddaroedd i Dduw trwy Samuel orchym|myn iddo, ladd yr holl Amaleciaid a'u dini&s;trio 'n gwbl, a'u da, a'u hanifeiliaid, etto o ran truga|redd, ac megis yr ydoedd ef yn tybied, o ran defo|&s;iwn at yr Arglwydd Dduw, fe a gadwodd y bre|nin Agag, a holl oreuon eu hanifeiliaid hwy i
<PB N="104" REF="60">
wneuthur o honynt aberth i'r Arglwydd Dduw.</P>
<P>Am yr hwn beth fe ddigiodd Duw yn greulon ac a ddywad wrth y prophwyd Samuel, Yr y|dwyf yn etifaru imi wneuthur Sawl yn frenin, o herwydd fe a'm gwrthododd i ac ni chanlynodd fyngairiau. Ac fe a orchmynnodd i Samuel ddan|gos hynny iddo: a phan ofynnodd Samuel iddo paham yn erbyn gair yr Arglwydd y cadwa&s;ai fe yr anifeiliaid, fe e&s;cu&s;odd y peth, o ran o herwydd ofn, gau ddywedyd na feiddiai wneuthur amgen, o blegid y bobl a fynnai wneuthur felly: ac mewn rhan fe a feddyliodd y byddai Dduw bodlon am ei bod hwy yn anifeiliaid teg ac yntef yn eu cadw hwy o feddwl a bwriad da i anrhydeddu Duw &acirc;'r aberthau a wnaid o honynt.</P>
<P>Ond Samuel, gan geryddu y fath fwriadau a defo&s;ionau er maint y tybyger eu bod yn anrhy|deddu Duw, oni chytunant &acirc;'i air ef, trwy 'r hwn yn vnig y gallwn wybod ei ewyllys ef, fe a ddy|waid fal hyn, A fynnai Dduw offrymmau ac ab|erthau, <NOTE PLACE="marg"><HI>V.</HI> 22.</NOTE> ai ynte vfydd-dod i'w air? vfydd hau &s;ydd well nag aberth, a gwrando arno &s;ydd well na bra&s;der hyrddod: ie mae gwrthwynebu ei lafe|rydd ef megis pechod dewiniaeth, a bod heb gytu|no &acirc;'i air ef yn debyg i gas ddelwaddoliad. Ac yn awr yn gymmaint ac iti daflu ymmaith air yr Ar|glwyddl, y'th daflodd yntef dithau ymmaith fal na byddych brenin.</P>
<P>Trwy 'r holl &s;iamplau hyn o'r Scrythur l&acirc;n y gallwn weled, os gadwn ni Dduw, y gad yntef ninnau. Ac fe ddicho~ dyn yn hawdd y&s;tyriaid wrth fygythiau Duw pa flinderau a ganlynant yn ddi|ogel ddigon ar ol hynny.</P>
<P>Ac er nad y&s;tyrio ef yr holl flinderau hyn hyd yr
<PB N="105" REF="60">
eithaf, y rhai &s;ydd gymmaint ac nas gall vn dyn eu hy&s;tyriaid hwy yn gwbl ddigon: etto fe ddeall yn hawdd gymmaint o honynt ac a bair iddo ofni a chrynu ac echrydio wrth eu cofio hwy, oni bydd ei galon ef yn galettach n&acirc;'r garreg Adamant.</P>
<P>Yn gyntaf yr ydys yn dangos digofaint Duw tuag attom ni yn yr Scrythur l&acirc;n wrth y ddau beth hyn, wrth ddangos ei wedd ef a'i wyneb yn ofnadwy arnom, ac wrth droi neu guddio ei wy|neb oddiwrthym.</P>
<P>Wrth ddangos ei wyneb yn ofnadwy yr arwy|ddocair ei ddirfawr lid ef.</P>
<P>Wrth droi neu guddio ei wyneb, yr arwyddocair yn fynych ei fod ef yn hollol yn ein gwrthod ni ac yn ein rhoi ni i fynydd.</P>
<P>Yr ymadroddion hyn a ddywedir wrth gyffely|biaeth cynheddfau dynnion. O herwydd mae dynnion fynychaf yn dwyn gwedd ddaionus &s;iri|ol garedig tuag at y rhai y maent yn eu caru, me|gis wrth y wedd neu 'r wyneb yr ymddengys ond odid pa ewyllys a meddwl a ddwg ef at eraill.</P>
<P>Wrth hynny pan yw Duw yn dangos ei wedd yn ofnadwy tuag attom, hynny yw pan fytho 'n danfon ei ofnus blaau, cleddyf, newyn neu <NOTE N="*" PLACE="marg">Nodau.</NOTE> go|wyn arnom, mae 'n eglur ei fod ef gwedy digio 'n greulon wrthym. Ond pan fytho ef yn tynnu oddiwrthym ei air, iawn athrawaeth Chri&s;t, ei ra|&s;ol nerth a'i gynhorthwy (yr hwn a gyd&s;ylltir yn wa&s;tad &acirc;'i air ef) ac yn ein gadel ni i'n &s;ynhwyrau a'n ewyllys a'n gallu ein hunain, mae fe y pryd hynny yn dangos ei fod yn dechrau ein gwrth|od ni.</P>
<P>Cans lle dango&s;odd Duw i bawb a wir gredant ei efengyl ef wyneb ei drugaredd yn Ie&s;u Gri&s;t, yr
<PB N="106" REF="61">
hwn &s;ydd felly yn goleuo eu calonnau fal (os edry|chant arno megis y dlyent) y mae fe yn ei troi hwy yn rhith ei ddelw ei hun, yn eu gwneuthur yn gy|frannogion o'r goleuni nefol, ac o'i Y&s;pryd gl&acirc;n, ac yn eu cyd-ffurfio hwy ag ef ei hun ymmhob dai|oni anghenrhaid i blant Duw: felly os hwy ar ol hynny a e&s;ceulu&s;ant hynny, os byddant anni|olchgar iddo, oni threfnant eu bywyd yn ol ei &s;i|ampl a'i athrawaeth ef, ac i o&s;od allan ei ogoniant ef, fe a dyn ymmaith oddiwrthynt ei deyrnas, ei &s;anctaidd air, trwy yr hwn y dlye dyrna&s;u yn|ddynt, am nad ydynt yn dwyn y ffrwyth y mae fe yn di&s;gwyl am dano. Etto mae fe mor drugarog ac mor oddefgar ac nad ydyw yn dangos ei fawr|lid arnom yn ddi&s;ymmwth.</P>
<P>Ond pan dechreuom ni lae&s;u oddiwrth ei air ef, heb gredu iddo, neu heb ei ddangos yn ein bywyd, yn gyntaf mae fe 'n danfon ei genhadon, gwir bregethwyr ei &s;anctaidd air, i 'n rhybyddio ac i ddangos ini ein dlyed: megis y mae efe o'i ran ef o'i fawr drugaredd tuag attom, gwedi rhoi ei vnic fab i oddef angau er ein gwared ni o angau, trwy ei angau ef, a'n hadferu i fywyd tragwyddol, i aros gydag ef yn dragywydd ac i fod yn gyfranno|gion ac yn etifeddion gydag ef o'i ogoniant trag|wyddol a'i deyrna&s; nef. Felly ailwaith y dlyem ninnau o'n rhan ni rodio mewn duwiol fywyd, fal y gweddai i'w blant ef.</P>
<P>Ac os hyn ni wa&s;anaetha, os ni fyth a barhawn yn anufydd i'w air ef a'i ewyllys, heb ei adna|bod ef, na'i garu, na'i ofni, na dodi ein cwbl ym|ddiried a'n gobaith ynddo: ac o'r y&s;tlys arall os ni a ymddygwn yn angharedigol tuag at ein cy|mydogion trwy ddirmyg, cenfigen, malai&s;, neu
<PB N="107" REF="61">
llofryddiaeth, y&s;pail, goddineb, glothineb, twyll, celwydd, tyngu, a'r fath weithredoedd c&acirc;s, ac an|nuwiol ymddygiad: yno mae fe yn ein bygwth a bygylau creulon gan dyngu yn ei lid na ddawe y rhai a wnaent y fath weithredoedd byth i'w or|phwy&s;fa ef, yr hon yw tyrnas nef.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>&para; Yr ail rhan o'r bregeth am gwympo oddiwrth Dduw.</HEAD>
<P>_CHwi a glyw&s;och yn y rhan gyn|taf o'r bregeth hon pa &s;awl ffordd y cwymp dynio~ oddiwrth Dduw.</P>
<P>Rhai trwy ddelw-addoliad, rhai o ei&s;iau ffydd, rhai wrth e&s;|caelu&s;o eu cymydogion, rhai o ei&s;iau gwrando gair Duw, rhai wrth ymhoffi mewn oferedd pethau bydol.</P>
<P>Chwi a ddy&s;ca&s;och hefyd pa flinder &s;ydd i'r d&ycirc;n &s;ydd wedi myned oddiwrth Dduw: a pha fodd y mae Duw o'i aneirif ddaioni ar y cyntaf yn arfer trwy ei bregethwyr roddi rhybyddion mwynion i alw dyn ailwaith o'r blinderau ymma: ac y go|&s;od ef ar ol hynny fygythau creulon.</P>
<P>Yn awr oni wa&s;anaetha na 'r rhybydd mwyn, na'r fygythfa greulon hynny: yno y dengys Duw ei greulon wedd arnom, ac a <NOTE N="*" PLACE="marg">Dywallt.</NOTE>  arllwys ar ein pen|nau anrhaith blagau, ac yn ol hynny fe a dynn oddiwrthym ei nerth a'i gynhorthwy, trwy 'r hyn yr ymddiffynnai ni oddiwrth bob rhyw flin|der. Fal y d&ycirc;&s;c yr efangylol Brophwd E&s;ai ni, yn gytun &acirc; chyffelybaeth Chri&s;t, gan ddywedyd, ddar|fod <NOTE PLACE="marg"><HI>E&s;ai.</HI> 5. 2. 6.</NOTE> i Dduw wneuthur gwinllan deg i'w anwyl blant, a'i chau, a'i <NOTE N="*" PLACE="marg">Gwalo<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> murio hi, o bobparth, iddo
<PB N="108" REF="62">
blannu ynddi ddewi&s;ol winwydd, a gwneuthur <NOTE PLACE="marg"><HI>Matth.</HI> 20. 33.</NOTE> t&wcirc;r a gwinwa&s;c yn ei chanol hi. A phan edrychodd ef am rawn-win, hi a ddygodd iddo rawn-win gwylltion.</P>
<P>Ar ol hyn y canlyn, Yn awr medd yr Arglwydd mi addango&s;af i'wch pa beth a wnaf i'm gwin|llan, mi a dynnaf i lawry cauau fal y crinont, mi a dorraf i lawr y gwelydd y fal y <NOTE N="*" PLACE="marg">Dannely<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> methrer hwy dan draed, mi a'i gadawaf hiyn anial, ni thorrir ac ni chloddir hi, drain <NOTE N="*" PLACE="marg">Mieri.</NOTE> dry&s;i a dyfant dro&s;ti, ac mi a orchymynnaf i'r cymmylau na lawiant mwy arni.</P>
<P>Wrth y bygythau hyn y rhybyddir ni, os ni y rhai ydym ddewi&s;ol winllan Duw, ni ddygwn rawn-win da, hynny yw gweithredoedd da, y rhai a fydd hoff yn ei olwg ef, pan edrycho am da|nynt yn ol iddo ddanfo~ ei genhadon i alw arnom ni am danynt: ond a ddygwn yn hytrach rawn|win gwylltion, hynny yw gweithredoedd &s;urion anffrwythlou diflas, yno y tynn ef ymmaith ein holl ymddyffynfaudd, ac a oddef i gwympo ar|nom flin blagau o brinder, rhyfel, newyn ac angau.</P>
<P>Ac yn ddiwethaf os hyn ni wa&s;anaetha, fe a'n gad ni yn hoeth, fe a'n rhydd ni i fynydd, fe a dr&ycirc; oddiwrthym ni, ni cheibia ac ni chloddia mwy o'n hamgylch, fe a'n g&acirc;d ni yn llonydd ac a oddef ini ddwyn y fath ffrwythau ac a fynnom, ie ddwyn gwyddeli, drain, a dry&s;i; pob drygioni a brynti, yn y fath gyflawnder hyd oni thyfont dro&s;om ni yn gwbl, ie hyd oni chegont, oni thagont ac oni ddi|ni&s;triont ni yn hollol.</P>
<P>Ond ni ddeall y rhai &s;ydd yn y byd hwn, heb fyw yn ol Duw, ond yn ol eu rhydd-did cnawdol,
<PB N="109" REF="62">
fawr ddigofaint Duw tuag attynt: na chaua ef ac na chloddia ef mwy o'u hamgylch, y gadef hw|ynt iddynt eu hunain. Ac maent hwy yn tybied mai rhodd wych ddaionus yw hon gan Dduw, cael pob peth yn ol eu ewyllys eu hun, ac maent felly yn byw, fal pe byddai rhydd-did cnawdol wir rhydd-did yr efengil.</P>
<P>Ond na atto Duw, bobl dda, ini byth chwen|nychu y fath rydd-did. O her wydd er bod Duw weithiau yn goddef i'r drygionus gael pob peth wrth eu bodd yn y byd hwn, etto diwedd bywyd annuwiol yn y diwedd yw dini&s;tr tragwyddol.</P>
<P>Fe gafodd yr I&s;raeliaid grwgnachus y peth yr oeddynt yn ei chwennych, hwy a gaw&s;ant &s;ofliair <NOTE PLACE="marg"><HI>Rifedi.</HI> 11. 33.</NOTE> ddigon, do hyd onid oeddynt yn dyffygio o honynt. Ond pa beth fu y diwedd? Fe gafas eu bwyd me|lus hwy &s;aws &s;ur chwerw. Pan ydoedd y bwyd yn eu geneuau, fe gwympodd pl&acirc;g Duw arnynt, ac a'u lladdodd hwy yn ddi&s;ymmwth.</P>
<P>Felly os ni a fyddwn byw yn annuwiol, a Duw yn goddef ini ddilyn ein ewyllys ein hu|nain, a chael y peth &s;ydd hoff ac anwyl gennym, ac heb ein co&s;pi &acirc; rhyw blagau: yn ddiddau mae ef yn ddig annial wrthym. Ac er ei fod ef yn hir heb daro, etto fynychaf pan darawo ef y fath ddynnion, mae yn eu taro hwy dan vn dros fyth.</P>
<P>Felly pan na bytho fe yn ein taro, pan beidio fe &acirc;'n blino ni ac a'n ffu&s;to, a phan fytho yn ein go|ddef ni i redeg lwyr ein pennau i bob rhyw annu|wioldeb, a hoffderau 'r byd, yn y rhai yr ydym yn ymhoffi, heb na cho&s;p na chy&s;tudd, mae hynyn ar|wydd ofnus ddarfod iddo ein rhoddi ni i fynydd i ni ein hunain, ac na char ef ni, ac na ofala dro&s;om ni ymhellach.</P>
<P><PB N="110" REF="63">
Yr hyd y bytho gwr yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Y&s;cythru.</NOTE> y&s;cathru ei winwydd, yn cloddio ynghylch y gwraidd, ac yn dodi pridd ne wydd attynt, mae gantho &s;eddwl arnynt, mae fe 'n gweled arwydd o ffrwythlonder i'w gael o|ddiwrthynt. Ond pan na o&s;odo ef na cho&s;t na thrafael arnynt, mae hynny yn arwydd ei fod ef yn tybied na byddant byth da.</P>
<P>A'r hyd y bytho 'r t&acirc;d yn caru ei blentyn, mae fe yn edrych arno yn ddigllon, ac yn ei go&s;pi pan wnelo ar fai: ond pan na bytho hynny yn gwa&s;a|naethu, pan beidio ef &acirc;'i go&s;pi fe, a goddef iddo wneuthury peth a fynno, mae hynny yn arwydd ei fod ef yn medd wl ei ddietifeddu ef a'i daflu ym|maith dros fyth.</P>
<P>Felly yn &s;iccr ni ddlye ddim bigo ein calonnau ni yn do&s;tach, a'n dodi mewn anferthach ofn, na bod ein cydwybod yn ein cyhuddo ddarfod ini ddi|gio Duw yn ddirfawr, a'n bod ni fyth yn para yn gwneuthur felly: ac nad ydyw Duw yn taro dim o hanom, ond yn ein gadel ni yn llonydd yn ein drygioni yr ydym yn ei hoffi.</P>
<P>Yno yn enwedigy mae 'n oed gweiddi, a gweiddi ailwaith fal y gwaeddodd Dafydd, Na thafl fi ymmaith oddiwrth dy wyneb, ac na chymmer dy Y&s;pryd glan oddiwrthyf. Arglwydd na thro dy wyneb oddiwrthyf, na thafl fi ymmaith yn dy lid. <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 51. <HI>IX.</HI></NOTE> Na chuddia dy wyneb oddiwrthyf, rhag fy mod <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 27. 9.</NOTE> yn debyg i'r rhai a &acirc;nt i waered i vf&s;ern. <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 143 7.</NOTE></P>
<P>Y gweddian galarus hyn &s;ydd yn dangos ini pa enbeidrwydd anferth y maent hwy ynddo, y rhai y mae Duw yn troi ei wyneb oddiwrthynt; yr hyd y bytho fe yn gwneuthur felly: felly y dly|ent ein cyffroi a'n hannog ninnau i weddio ar Dduw, &acirc;n holl galonnau, na hebrynger mo ho|nom
<PB N="111" REF="63">
i'r cyflwr hwnnw, yr hwn yn ddiammau &s;ydd mor drwm, mor flin ac mor ofnadwy, ac na ddichon na thafod ei draethu na chalon ei ddeall yn gyflawn.</P>
<P>O herwydd pa drymder angheuol a dybygai ddyn yw bod mewn digofaint Duw, gwedy i Dduw ei wrthod, gwedy tynnu yr Y&s;yryd gl&acirc;n a wdur pob daioni oddiwrtho, wedy ei hebrwng i gyflwr mor warthus, na wa&s;anaetha ef i ddef|nydd yn y byd, ond i'w ddamno yn vffern yn dra|gwyddol? O herwydd nid yn vnic y lleoedd hyn o'r Prophwyd Dafydd &s;ydd yn dangos y bydd ar droad wyneb Duw oddiwrth neb, y gade wir efyn hoeth o bob daioni, ac ym-mhell oddiwrth obaith ym wared.</P>
<P>Ond hefyd mae 'r lle o E&s;ai a goffa&s;om ni o'r blaen yn dangos yr vn peth: yr hwn a fynegodd fod Du&wcirc; yn y diwedd yn ymwrthod &acirc;i anffrw|ythlon winllan, na oddef ef yn vnic iddi ddwyn chwyn, drain a dry&s;i, ond y co&s;pa ef ei hanffrwyth|londer hi ymmhellach. Mae fe 'n dywedyd na y&s;cathra efe, ac na chloddia fe hi, ac y gorchymmyn ef i'r cymmylau na lawiont arni. Trwy 'r hyn yr arwyddocair athrawiaeth ei &s;anctaidd air ef. Yr hyn mewn cyffely<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> fodd a ddango&s;odd S. Pawl wrth enw plannu a dwfrhau, gan feddwl y tynn ef hynny oddiwrthynt, na chaent fod mwy o'i deyr|nas ef, ac na thy wy&s;id hwy mwy byth gan Y&s;pryd Duw, y dodid hwy ymmaith oddiwrth ei r&acirc;d ef, ac oddiwrth y doniau oedd ganthynt gynt; ac a alla&s;ent trwy Gri&s;t eu meddianu byth; y dynoe|thir hwy o'r goleuni nefol a'r by wyd oedd ganth|ynt ynghri&s;t, pan oeddynt yn aros ynddo: hwy a fyddant fal y buant vn waith, megis dynnion heb
<PB N="112" REF="64">
Dduw yn y byd hwn, neu etto mewn cyflwr gwaeth.</P>
<P>Ac ar ychydig airiau, hwy a roddir dan allu di|awl, yr hwn a deyrna&s;a ymhawb oll ac a defler o|ddiwrth Dduw: megis y gwnaeth ef i Sawl a Iudas ac yn gyffredinawl i bawb oll ac a weithi|ant <NOTE PLACE="marg"><HI><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">. Sam.</HI> 15.</NOTE> yn ol eu meddyliau eu hunain, plant angre|dadwy a gwanobaith.</P>
<P>Gwagelwn gan hynny, Gri&s;tionogion daionus, rhag ini trwy daflu ymmaith ac ymwrthod &acirc; gair Duw, trwy 'r hwn yr ydym yn cael ac yn cadw gwir ffydd yn-nuw, gael ein taflu ar y diwedd ym|maith a'n gwneuthur yn blant anghredyniaeth, y rhai ydynt o ddau ryw, pell bob vn oddiwrth ei gilydd, ie haychen yn wrthwyneb i'w gilydd, ac etto mae pob vn o'r ddau ymmhell oddiwrth droi at Dduw.</P>
<P>Mae 'r naill ryw gan bwy&s;o eu bywyd pecha|durus c&acirc;s, yngh&ycirc;d ag iniawn farn a chy&s;yngder cyfiawnder Duw, cy belled oddiwrth gyngor a di-ddanwch, (fal y mae yn rhaid bod pawb yr aeth Y&s;pryd cyngor a diddanwch oddiwrthynt) na chymmerant hwy gan neb eu per&s;wadio yn eica|lonnau y gall Duw eu cymmeryd, neu os gall y cymmer ef hwynt i'w ffafor a'i drugaredd ailwa|ith. Y rhyw arall wrth glywed caredig a halae|thion addewidion Duw, ac felly heb gyrhaeddyd gwir ffydd o'r addewidion hynny, ydynt yn gw|neuthur yr addewidion ymma yn halae thach nag y gwnaeth Duw hwy erioed, gan ymddired, er hyd yr arho&s;ont yn eu bywyd cas pechadurus, etto yn-niwedd eu hoes y dengys Duw ei druga|redd iddynt, ac y c&acirc;nt hwy ymchwelyd atto ef ailwaith.</P>
<P><PB N="113" REF="64">
Ac mae 'r ddau ryw hyn o bobl mewn cyflwr damncdig, ac etto mae Duw (yr hwn ni &s;yn far|wolaeth pechadur) gwedy go&s;od ffordd (os hwy mewn am&s;er a ymwagelant) i bob vn o honynt i ddiangc.</P>
<P>Y cyntaf, fal y maent yn ofni iniawn farn Duw yn co&s;pi pechaduriaid, trwy 'r hyn y dlyent <NOTE N="*" PLACE="marg">Synnu.</NOTE> ddi|harffu, a gwanobeithio yn &s;iccr oblegid vn goba|ith ac a all bod ynddynt hwy eu hunain; felly pe byddyn hwy yn ddiogel ac yn ddi&s;igl yn credu mai trugaredd Duw yw yr vnic gynhorthwy yn er|byn gwanobaith ac anymddired, nid yn vnig i|ddynt hwy, ond yn gyffredinawl i bawb oll a fo drwg ganthynt ac a wir etifarant am eu holl be|chodau, a chyd&acirc; hynny a lynant wrth drugaredd Duw, hwy allant fod yn &s;iccr o drugaredd, ac y c&acirc;nt hwy fyned i <NOTE N="*" PLACE="marg">Aber.</NOTE> borthladd diogelwch ac ym|wared; i'r hon pwy bynnac a ddelo er <NOTE N="*" PLACE="marg">Drycced.</NOTE> cyn|ddrwg a fu ef o'r blaen, fe fydd allan o berigl dam|nedigaeth tragwyddol, fal y dywaid Duw drwy enau Ezechiel, Pa bryd bynnac yr etifaro pecha|dur <NOTE PLACE="marg"><HI>Ezech.</HI> 18. 27.</NOTE> o ddyfnder ei galon mi a ellyngaf dros g&ocirc;f ei holl enwiredd ef. Am y rhyw arall fal y maent hwy yn barod i gredu addewidion Duw, felly y dlyent fod mor barod i gredu bygythau Duw, hwy a ddlyent gredu y gyfraith cy&s;tal a'r efengyl; bod vffern a th&acirc;n tragwyddol yn gy&s;tadl a bod nef a didranc lawenydd: hwy a ddlyent gredu cy&s;tal fod yn bygwth damnedigaeth i'r pechadurus a'r drwgweithredwyr, ac yr ydys yn addo Iachydw|riaeth i'r ffyddlon mewn gair a gweithred: hwy a ddlyent gredu fod Duw yn gywir cy&s;tal yn y naill ac yn y llall.</P>
<P>Ac fe ddlye y pechaduriaid y rhai &s;ydd yn parhau
<PB N="114" REF="65">
mewn drwg fywyd, feddwl na pherthyn adde|widion trugaredd Duw a'r efengyl iddynt hwy, yr h&ycirc;d y b&ocirc;nt yn y cyflwr hwnnw, ond yn vnic y gyfraith a'r &s;crythyrau a gynhwy&s;ant ynddynt lid, digofaint a bygythfae Duw: y rhai a ddlye eu &s;iccrhau hwy, megis y maent hwy yn rhy <NOTE N="*" PLACE="marg">Hyf.</NOTE> eofn yn rhyfygu ar drugaredd Duw ac yn byw yn ben|rhydd ac yn anllywodraethus, felly fod Duw yn tynnu fwyfwy ei drugaredd oddiwrthynt, y cyff|roir ef o'r diwedd i ddigofaint a'i fod ef yn arfer weithiau o ddini&s;tr yn ddi&s;ymmwth y fath ry|fygwyr.</P>
<P>Am y cyfryw ddynion y dywaid S. Pawl fal hynn, Pan ddywedont mae heddwch, nid oes en|beidrwydd, <NOTE PLACE="marg">1. <HI>The&s;&s;.</HI> 5. 3.</NOTE> yno yn ddi&s;ymmwth y daw di&s;tryw arnynt. Gwagelwn am hynny y fath <NOTE N="*" PLACE="marg">Hyfder.</NOTE> eofnder drwg i bechu. O herwydd er i Dduw addo ei drugaredd i'r rhai a wir etifarhant (a hynny ar y diwedd) etto nid addawodd ef na bywyd hir, na gwir etifeirwch yn y diwedd i bechaduriaid rhy|fygus. Ond i'r defnydd hynny fe a wnaeth am&s;er angau pob d&ycirc;n yn anhy&s;pys, rhag i neb o&s;od eu gobaith ar y diwedd, a byw hyd hynny i ddigio Duw wewn annuwioldeb.</P>
<P>Canlynwn gan hynny gyngor y gwr call, nac oedwn droi at yr Arglwydd: na <NOTE N="*" PLACE="marg">Ddyhiriwn.</NOTE> ohiriwn o ddydd i ddydd, o herwydd yn ddi&s;ymmwth y daw llid yr Arglwydd ac mewn am&s;er llid fe a ddini&s;tria y drygionus.</P>
<P>Trown gan hynny yn ebrwydd at yr Arglwydd, a phan drothom gweddiwn ar Dduw megis y gweddiodd O&s;ee gan ddywedyd, maddeu ein pe|chodau, <NOTE PLACE="marg"><HI>Oze.</HI> 4. 2.</NOTE> derbyn ni yn ra&s;ol. Ac os ni a drown at|to &acirc; chalon o&s;tyngedig etifeiriol, fe a'n derbyn ni
<PB N="115" REF="65">
i'w drugaredd a'i r&acirc;d, er mwyn ei enw &s;anctaidd, er mwyn ei addewid, er mwyn ei wirionedd, a'i drugaredd a addawodd ef i bawb ac a gredent yn ffydolon yn Ie&s;u Gri&s;t ei vnic naturiol fab ef. I'r hwn vnic Iachawdwr y byd gyd&acirc; 'r t&acirc;d a'r Y&s;|pryd gl&agrave;n y b&ocirc; holl anrhydedd, gogoniant a nerth yn oes oefoedd. Amen.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="sermon">
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>&para; Annogaeth yn erbyn ofn angau.</HEAD>
<P>_NId yw ryfeddod fod ar ddynnion bydol ofn marw, o herwydd mae angau yn eu difuddio hwy o bob anrhydedd, cyfoeth a meddian|nau bydol, wrth feddiannu y rhai y mae 'r bydol yn ei gyfrif ei hun yn ddedwydd, yr hyd y gallo fe eu mwynhau hwy yn ol ei ewyllys, ac os efe a ddi|feddiannir o hanynt heb obaith eu cael ailwaith, yno ni ddichon feddwl amgen am dano ei hun na'i fod yn annedwydd, am iddo golli ei hoffder a'i lawenydd bydol,</P>
<P>Och, &ocirc;ch, a feddwl y gwr cnawdol ymma, a ymadawafi dros fyth &acirc;'m holl anrhydedd, a'm holl dry&s;or a'm gwlad a'm cenedl a'm meddian|nau, a'm cyfoeth a'm holl hoff-ddigrifwch bydol, y rhai yw llawenydd a bodlonrwydd fynghalon? och ddyfod y dydd hwnnw fyth, pan orffo imi ga|nu yn iach i'r pethau hynn i gyd ar vnwaith, heb allel eu meddiannu mwy byth. Am hyn nid heb achos mawr y dywaid y gwr call, O angau mor chwerw ac mor &s;ur yw 'r c&ocirc;f am danati i'r hwn a fytho 'n byw yn e&s;mwyth yn cael ei fyd yn ol ei ewyllys heb ddim trallod, ac &s;ydd gwedy ei
<PB N="116" REF="66">
lenwi a'i fra&s;hau trwy hynny? Mae eraill ar y rhai nid ydyw y byd yn chwerthin mor gwbl, onid yn eu blino ac yn eu gorthrymmu hwy &acirc; thlo|di &acirc; chlefyd, neu ryw wrthwyneb arall: etto ma|ent hwy yn ofni angau, mewn rhan am fod y cnawd yn ca&s;hau yn anianol ei dri&s;t ymddattodi|ad, yr hwn y mae angau yn bygwth ei hebrwng arnynt: mewn rhan o blegid afiechyd a phoene|dig glefydau, y rhai ni all na byddont loe&s;ion to&s;t ac anfeidrol ing yn y cnawd, y rhai ydynt arfere|dig fynychaf o ddyfod cyn angau i wyr cleifion, neu ar y lleiaf, o ddyfod ynghwmpni angau, pan ddelo.</P>
<P>Er bod y ddau achos ymma yn edrych yn fawri|on ac yn bwy&s;ig yngolwg gwr bydol, trwy y rhai y cyffroir ef'i ofni angau, etto mae achos arall y &s;ydd fwy n&acirc;'r vn o'r a cho&s;io~ a &s;onia&s;om ni am da|nynt, am yr hwn yn &s;iccr y mae achos da i ofni an|gau: a'r achos hwnnw yw 'r &s;t&acirc;t a'r cyflwr i'r hwn yn y diwedd y dwg angau bawb a o&s;odant eu calonnau ar y byd hwn, heb etifaru na gwel|lau eu bywyd; yr hwn &s;tat a chyflwr a elwir yr ail angau, yr hwn a ganlyn ar bawb o'r fath ddyni|on yn ol yr angau corphorol ymma.</P>
<P>Ac yn wir dymma 'r angau a ddylyid ei o fni ac echrydio ragddo yn ddirfawr, o herwydd hwn yw colled dros fyth yn ddiymwared o r&acirc;d a ffafor Duw, o dragwyddol lawenydd, llwyddiant a ded|wyddwch. Ac nid yw hwn yn vnic yn golled o'r holl dragwyddol hoffderau ymma, ond mae fe hefyd yn ddamnedigaeth corph ac enaid (heb le i apelio at orvwch na gobaith ymwared) i drag|wyddol boenau vffern. Ac i'r &s;tat hwn y dan|fonodd angau y gwr goludog an-nrhugarog, yr
<PB N="117" REF="66">
hwn y mae Luc yn &s;on am dano yn ei efengyl, yr hwn gan fyw ymmhob cyfoeth a digrifwch yn y <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 16. 19. <HI>&amp;c.</HI></NOTE> byd hwn, a chan ymddigrifo beunydd mewn da|inteiddiol fwydau a dillad gwychion, a ddibri&s;odd Lazarus dlawd, a orweddai yn druan wrth ei horth ef, gwedy ei blago yn flin, ac yn llawn dolu|riau, ac yn dyddfu o newyn.</P>
<P>Fe are&s;tiwyd y ddau hyn gan angau, yr hwn a ddanfonodd Lazarus, y gwr truan hwnnw gy|dag angylion yn y man i fonwes Abraham, lle o orphwy&s;fa, o ddedwyddwch ac o ddiddanwch. Ond fe ddi&s;cynnodd y goludog an-nhrugarog i vffern, a phan ydoedd mewn poenau, fe a wae|ddodd am ddiddanwch, gan gwyno 'n druan rhag ei boen <NOTE N="*" PLACE="marg">Anrheith ei oddef.</NOTE>  ane&s;corol, yr ydoedd ef yn ei oddef yn y fflam d&acirc;n honno, ond yr ydoedd yn rhy hwyr.</P>
<P>Felly i'r lle hwn y mae 'r angau corphorol yn danfon pawb oll a o&s;odant eu llawenydd, a'u de|dwyddwch ar y byd hwn: a phawb oll ac ydynt yn y byd hwn anffyddlon i Dduw ac angharedig i'w cymydogion, gan feirw felly mewn anetifeir|wch, ac heb obaith trugaredd Duw.</P>
<P>Am hyn nid yw ryfeddod fod y gwr bydol yn of|ni angau, o herwydd mae iddo ef fwy o achos i wneuthur felly nag y mae fe ei hun yn ei y&s;ty|riaid.</P>
<P>Fal hyn y gwelwn fod tair achos i wyr bydol i ofni angau: vn am eu bod hwy trwyddo yn colli eu holl anrhydedd bydol, eu holl gyfoeth, a'u me|ddiannau, a pha beth bynnag a chwennycho eu calonnau.</P>
<P>Yr ail, o herwydd y clefydau to&s;tion, a'r poenau chwerwon, y rhai fynychaf y mae gwyr yn eu go|ddef, naill ai cyn, ai yntau yn am&s;er angau.</P>
<P><PB N="118" REF="67">
Ond yr achos fwyaf vwchlaw pob achos arall yw, ofn y cyflwr echry&s;lon o drag wyddol ddamne|digaeth y corph a'r enaid, yr hwn y maent yn ofni ei gwympo arnynt yn ol iddynt ymadel &acirc; hoffde|rau bydol y bywyd pre&s;ennol hwn.</P>
<P>Am yr acho&s;ion hyn y mae pob dyn ar a ymroes i gariad y byd hwn mewn ofn, ac yn yr &s;t&acirc;t hon o angau (fal y dywaid yr Apo&s;tol) trwy bechod, yr hyd y byddont byw yn ybyd hwn.</P>
<P>Ond, tragwyddol ddiolch i'r tragwyddol Dduw yn dragywydd, nid oes vn o'r acho&s;ion ymma, na hwynt oll ynghyd, a ddichon wneuthur i vn gwir Gri&s;tion ofni marw, yr hwn &s;ydd wir aelod i Gri&s;t, teml yr Y&s;pryd gl&acirc;n, a m&acirc;b Duw, ac etifedd trag|wyddol <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 3. 16.</NOTE> teyrnas nefoedd. Ond yn y gwrthwyneb y mae fe 'n gweled llawer o acho&s;ion mawrion gwedy eu gwreiddio yn ddiammau ar an-nhwy|llodrus a thragwyddol wirionedd gair Duw, y rhai a'i cyffroant ef nid yn vnic i ddodi ymmaith ofn corphorol angau, onid hefyd o blegid yr aml ddoniau a'r godidawg enuill y rhai trwy angau a ddaw i bawb o'r ffyddloniaid, i chwennychu, i ddei&s;yf a hiraethu am angau.</P>
<P>O herwydd ni bydd angau iddo ef yn angau, o|nid rhyddh&acirc;d oddiwrth angau, poenau, gofalon, tri&s;twch, trueni a blinderau y byd hwn: a myne|diad i mewn i e&s;mwythder, dechreuad llawenydd tragwyddol, mwynh&acirc;d digrifwch nefol, y rhai ydynt cymmaint na ddichou tafod eu traethu, na llygaid eu gweled, na chlu&s;t eu clywed, na chalon vn gwr daiarol eu deall: mor fawr odi|dawg yw y donniau y rhai o'i vnic drugaredd a chariad ar ei Fab Ie&s;u Gri&s;t, a ddarparodd Duw ein tad nefol, ac a o&s;ododd ef i gadw i'r rhai yn o|&s;tyngedig
<PB N="119" REF="67">
a ymo&s;tyngant i'w ewyllys ef: ac a'i carant ef yn wa&s;tadol, yn ddiffuant o ddyfnder eu calonnau.</P>
<P>Ac ni a ddlyem gredu na ddichon marwolaeth yr hon a laddwyd gan Gri&s;t, attal neb a'r a ymddi|redo yn ddi&s;igl ynghri&s;t, tan ei dragwyddol greu|londeb a'i gaethiwed. Ond fe a gyfyd o farwola|eth i ogoniant ar y dydd diwethaf, a o&s;odwyd gan yr holl-alluog Dduw, fal y cyfododd Chri&s;t ein pen ailwaith y trydydd dydd, wrth ordeiniad Duw. O herwydd, medd S. Aw&s;tin, lle 'dd aeth Chri&s;t y pen mae 'r aelodau yn gobeithio y c&acirc;nt hwythau ganlyn a dyfod ar ol. Ac mae S. Pawl <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 15. 12. 15.</NOTE> yn dywedyd, Os cyfodwyd Chri&s;t oddiwrth y mei|rw, y cyfodir ninnau hefyd.</P>
<P>Ac er rhagor ddiddanwch i bob Cri&s;tion yn hyn o beth, mae 'r Scrythur l&acirc;n yn galw y farwola|eth gnawdol hon yn gw&s;c, trwy 'r hwn y tynnir mewn cyffelybiaeth, &s;ynhwyrau d&ycirc;n dros am&s;er oddiwrtho, ac etto pan ddihuno mae fe 'n llon|nach ac yn hoywach n&acirc; phan aeth ef i'w wely. Fel|ly er bod yn gwahanu ein eneidiau ni oddiwrth ein cyrph dros ennyd, etto ar yr ail-gyfodiad cy|ffredinol ni a fyddwn hoywach, harddach a pher|ffeiddiach nag ydym ni yn awr.</P>
<P>O herwydd yn awr yr ydym yn farwol, y pryd hwnnw ni a fyddwn yn anfarwol: yn awr wedi ein llygru gan lawer o wendid, yno y byddwn rhyddion oddiwrth bob gwendid marwol: yn awr yr ydym yn gaethion i bob chwantau cnawdol, y|no y byddwn yn hollawl yn y&s;prydol, heb chwen|nychu dim onid gogoniant Duw a phethau trag|wyddol.</P>
<P>Fal hyn nid yw marwolaeth gnawdol o|nid
<PB N="120" REF="68">
drws a mynediad i fywyd: ac am hynny nid ydyw mor ofnadwy (os y&s;tyrir hi yn iawn) ac y mae hi yn ddiddanus; nid dial ond ymwared yn erbyn pob dialedd: nid gelyn onid cyfaill; nid gorthrymmydd creulon, onid tywy&s;og tirion i'n harwain ni o farwolaeth i fywyd, o dri&s;twch a phoen i lawenydd a digrifwch, yr hwn a bery byth yn dragwyddol, os derbynnir ef yn ddiolch|gar megis cennad Duw, ac os goddefwn ef yn o|ddefgar er cariad ar Gri&s;t, yr hwn a oddefodd ddo|lurus angau er cariad arnom ni, ac er ein rhy|ddhau ni o dragwyddol angau.</P>
<P>Yn gyttun &acirc; hyn y dywaid S. Pawl, y mae ein bywyd ni yn guddiediedig gyd&acirc; Chri&s;t yn-nuw: onid pan ymddango&s;o 'n bywyd ni yno 'r ymddan|go&s;wn <NOTE PLACE="marg"><HI>Colo&s;&s;.</HI> 3. 4.</NOTE> ninnau hefyd mewn gogoniant gydag ef.</P>
<P>Paham gan hynny yr ofnwn farw, gan y&s;tyri|aid aml a diddanus addewidion yr efengyl, a'r Scrythyrau &s;anctaidd? Rhoddodd Duw ini fy|wyd tragwyddol, medd Ioan Sant, a'r bywyd hwn &s;ydd yn ei F&acirc;b ef. Yr hwn y mae y M&acirc;b gan|tho <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 6. 40.</NOTE> mae bywyd gantho, a'r hwn nid oes ganddo F&acirc;b Duw nid oes gantho fywyd. Y pethau hyn, <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Ioan.</HI> 5. 1<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> medd S. Ioan, a &s;crifennais attoch y rhai ydych yn credu yn enw M&acirc;b Duw: fal y gwypoch fod i chwi fywyd tragwyddol, a'ch bod yn credu yn e|nw M&acirc;b Duw. Ac fe ddywaid ein Iachawdwr Chri&s;t, yr hwn &s;ydd yn credu ynofi &s;ydd iddo fywyd <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 6. 4.</NOTE> tragwyddol, ac mi a'i hadgyfodaf ef y dydd diwe|thaf. Ac mae S. Pawl yn dywedyd ddarfod i <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 1. 3<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> Dduw ordeinio a gwneuthur Chri&s;t yn ddoethi|neb, yn gyfiawnder, yn &s;ancteiddrwydd, ac yn ym|wared ini, er mwyn bod i'r hwn a orfoleddo orfo|leddu yn yr Arglwydd.</P>
<P><PB N="121" REF="68">
Ac yr oedd S. Pawl yn dibri&s;o, yn dirmygu, ac yn cyfrif megis tom y pethau oedd fawr gantho am danynt o'r blaen, fal y galle o'r diwedd gael bywyd tragwyddol, gwir &s;ancteiddrwydd, cyfi|awnder, a thrugaredd ynghri&s;t Ie&s;u. Yn ddiwe|thaf, <NOTE PLACE="marg"><HI>Colo&s;&s;.</HI> 3.</NOTE> mae S. Pawl yn gwneuthur dadl oleu yn y modd ymma, Os ein T&acirc;d nefol nid arbedodd <NOTE PLACE="marg"><HI>Colo&s;&s;.</HI> 8. 31.</NOTE> ei fab naturiol, onid ei roddi i farwolaeth dro&s;om, pa fodd na rydd ef bob peth ini gydag ef?</P>
<P>Am hynny os yw Chri&s;t gennym, y mae gen|nym gydag ef a thrwyddo ef bob peth ac a allo ein calonau ei ddeifyf neu ei chwenychu: megis goruwchafiaeth yn erbyn angau, pechod ac v|ffern; mae gennym ffafor Duw, heddwch ag ef, &s;ancteidrwydd, doethineb, cyfiawnder, nerth, bywyd ac ymwared; mae ini trwyddo ef dragwy|ddol Iechyd, cyfoeth, llawenydd ac annherfynol fendith.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>&para; Yr ail rhan o'r bregeth am ofn angau.</HEAD>
<P>_FE ddango&s;wyd i'wch o'r blaen fod tri achos pa ham y mae dyn|nion yn ofni marw.</P>
<P>Y cyntaf yw tri&s;t ym-adel a'u golud a'u hoffderau bydol.</P>
<P>Yr ail yw ofn y gloe&s;ion a'r po|enau a ddawant gydag angau.</P>
<P>Yr achos mwyaf a'r diwethaf yw <NOTE N="*" PLACE="marg">Echrydys.</NOTE>  erchyll ofn   trneni <NOTE N="*" PLACE="marg">Cas.</NOTE>  echry&s;lon a thragwyddol ddamnedigaeth yn yr am&s;er a ddaw. Ac etto nid oes vn o'r acho|&s;ion ymma yn cyffro neb o'r gwyr daionus, am eu bod hwy yn eu cadarnhau eu hunaim trwy wir
<PB N="122" REF="69">
ffydd, cariad perffaith, a diogel obaith o'r llawe|nydd didranc a thragwyddol fendith.</P>
<P>Mae gan yr holl rai hyn am hynny acho&s;ion mawrion i fod yn llawn llawenydd, am eu bod hwy gwedy eu cy&s;&s;ylltu &acirc; Chri&s;t trwy wir ffydd, diogel obaith, a chariad perffaith, ac i fod heb ofni nac angau na thrgwyddol ddamnedigaeth. O herwydd ni ddichon angau eu gwahanu hwy o|ddiwrth Gri&s;t, nac vn pechod ddamno y rhai a ddi|ogelwyd ynddo ef, yr hwn yw eu hunig lawenydd, eu try&s;or a'u bywyd hwy.</P>
<P>Etifarhawn am ein pechodau, gwellhawn ein bywyd, ymddiredwn yn ei drugaredd ef a'i haeddi|ant, ac ni ddichon angau na'i dynnu ef oddiwr|thym, na ninnau oddiwrtho yntef. O herwydd yno (medd S. Pawl) pa vn bynnac a wnelom ai byw ai marw yr ydym ni yn eiddo 'r Arglwydd. Ac fe ddywaid ailwaith, Chri&s;t a fu farw ac a gy|fododd drachefn, fal y byddai ef Arglwydd ar y byw a'r meirw. Wrth hynny os ydym ni eiddo 'r Arglwydd, pan fythom feirw, ni ddichon na chan|lyno, nid yn vnic nad ydyw y fath farwolaeth gnawdol yn abl i'n drygu, onid hefyd y bydd hi e|lw ac ennill i ni, ac y cyd&s;yllta hi ni &acirc; Duw yn gyflawnach.</P>
<P>Ac o hyn y dichon pob Chri&s;tionogaidd galon fod yn &s;iccr ddiogel, trwy ddidwyll wirionedd yr Scrythyr l&acirc;n. Canys Duw, fal y dywaid S. Pawl, a adeiladodd ini d&ycirc; tragwyddol yn y nefo|edd, ac a roddodd ini wy&s;tl o'i Y&s;pryd. Am hynny <NOTE PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">. <HI>Cor.</HI> 5. 1. 5.</NOTE> byddwn bob am&s;er ddiddanus, o herwydd ni a wyddom yr hyd y bythom yn y cnawd, ein bod ni oddigartref ymhell oddiwrth Dduw, ac megis mewn gwl&acirc;d ddieithr, mewn llawer o enbeidrw|ydd,
<PB N="123" REF="69">
yn rhodio heb gyflawn olwg, na gwybodaeth am yr holl-alluog Dduw, ac yn ei weled ef yn vnic trwy ffydd yr Scrythyrau &s;anctaidd: ond mae 'n ewyllys ni a'n chwant ar fod gartref gyd&acirc; Duw a'n Iachawdwr Chri&s;t ym-mhell oddiwrth y corph, lle y gallom weled Duw yn y modd y mae ef, wyneb yn wyneb, i'n diddanwch an-nher|fynol.</P>
<P>Dymma &s;&ucirc;m gairiau S. Pawl, trwy y rhai y gallwn y&s;tyriaid fod yn cyffelybu ac yn tebygu ein bywyd ni yn y byd hwn i bererindod mewn gwl&acirc;d ddieithr, ym-mhell oddiwrth Dduw: a bod angau yn ein gwared ni o'n cyrph ac yn ein dan|fon ni yn iniawn adref i'n gwlad ein hunain, ac yn gwneuthur ini aros yn bre&s;ennol gyd&acirc; Duw yn dragwyddol, mewn tragwyddol orphwy&s;fa a llonyddwch, megis nad ydyw marw yn golled, ond yn fudd ac yn ennill i'r holl Gri&s;tionogion.</P>
<P>Pa beth a gollodd y lleidr a gro&s;hoelwyd gyd&acirc; Chri&s;t trwy angau co phorol? Ie pa ennill a ga|fas ef oddiwrthi? oni ddywad ein Iachawdwr Chri&s;t wrtho, heddyw y byddi gyd&acirc; mi ym-mhar|adwys? <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 23. 43.</NOTE></P>
<P>Ac oni le&s;haodd ac oni dderchafodd angau yn rhyfedd Lazarus ofidus hefyd, yr hwn a orwe|ddodd yn hir gan ddolur, ac yn druan gan newyn, <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 16. 22.</NOTE> wrth borth y gwr goludog pan ddygpwyd ef trwy wenidogaeth angylion i fonwes Abraham, lle o orphwyffa, o lawenydd a diddanwch nefol.</P>
<P>Na thybygwn am hynny, Gri&s;tionogion da, na ddarfu i Gri&s;t ddarparu a pharatoi yn y blaen, yr vn llawenydd a dedwyddwch i ninnau hefyd, ac a ddarparodd ef i Lazarus a'r lleidr. Glynwn gan hynny wrth ei Iechydwriaeth a'i brynedigaeth
<PB N="124" REF="70">
gra&s;awl ef, credwn ei air ef, gwa&s;anaethwn ef &acirc;'n holl galonnau, carwn ef ac vfyddhawn iddo: a pha beth bynnac a wnaethom ni o'r blaen yn erbyn ei &s;anctaidd ewyllys ef, etifarhawn yn awr mewn am&s;er: myfyriwn o hyn allan wellau ein bywyd, a byddwn &s;iccr y bydd ef mor drugarog wrthym ni, ac a fu ef wrth Lazarus neu 'r lleidr: &s;iamp&s;au y rhai a &s;crifennwyd yn yr Scrythur &s;anctaidd er diddanwch i'r holl bechaduriaid, y rhai ydynt yn gorfod arnynt dreulio eu hoes mewn tri&s;twch, mewn blinderau, a chyfyngde|rau y hyd hwn: fel na byddo iddynt wanobaithio am drugaredd Duw, ond ymddired yn wa&s;tadol trwy ei drugaredd ef gael maddauant o'u pecho|dau, a thragwyddol fywyd, fal y cafodd Lazarus a'r lleidr.</P>
<P>Fal hyn yr ydwyf yn gobeithio fod pob Chri&s;tion yn deall weithion trwy ddidwyll air Duw, na ddichon corphorol angau na gwaethu na drygu y rhai a wir gredant ynghri&s;t Ie&s;u. Ond o'r gwrth|wyneb y lle&s;h&acirc; ac y derchafa ef yr holl eneidiau Cri&s;tionogawl y rhai yn wir etifeiriol am eu ba|iau ydynt yn myned oddi ymma mewn cariad perffaith a diogel obaith y bydd Duw trugarog iddynt, y maddau fe eu pechodau hwynt er hae|ddiant ei vnig naturiol fab Ie&s;u Chri&s;t.</P>
<P>Yr ail achos pa ham y mae rhai yn ofni marwo|laeth yw clefydau to&s;tion, a phoenau trymmion, y rhai a ddawant naill ai ym-mlaen angau, ai yn|tau gydag angau pan ddelo. Yr ofn hwn yw ofn cnawd gwael, a gwendid naturiol, a berthyn at annian dyn marwol. Ond mae gwir ffydd yn addewidion Duw, a dyfal feddw&punc; am y poenau a'r ing a oddefodd Chri&s;t ar y groes dro&s;om ni be|chaduriaid
<PB N="125" REF="70">
truain, yngh&ycirc;d ag y&s;tyriaeth am y llawenydd a'r tragwyddol fywyd &s;ydd ar ddyfod yn y nefoedd, yn e&s;mwytho ac yn llonyddu y poe|nau, ac yn lleihau 'r ofn ymma, fal na allo ortre|chu y chwant a'r llawenydd calonnog, y &s;ydd gan enaid Chri&s;tion, i gael ei wahanu oddiwrth y corph llygradwy hwn, fal y gallo ddyfod i ra&s;ol bre&s;enolder ein Iachawdwr Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P>Os ni a gredwn yn gadarn air Duw, ni a gawn weled nad yw y fath glefydon corphorol, a'r do|luriau a'r poenau to&s;t yr ydym yn eu goddef naill ai cyn ai gydag angau, onid gwialen ein nefol a'n caredig d&acirc;d, trwy 'r hon y mae fe yn drugarog yn ein ceryddu ni, naill ai er mwyn profi a chyhoeddi ffydd ei oddefgar blant, fal y ceffer hwy yn gan|moladwy yn anrhydeddus ac yn ogoneddus yn ei olwg ef, pan ddango&s;&s;er yn oleu fod Ie&s;u Gri&s;t yn farnwr yr holl fyd: ai yntau i go&s;pi ac i wella yn|dynr bob peth ac &s;ydd yn anfodloni ei dadawl ddaioni ef, rhag eu colli hwy yn dragywydd. Ac mae y wialen gerydd hon yn gyffredinol i bawb ac ydynt yn wir eiddo ef.</P>
<P>Taflwn am hynny ymmaith faich pechod, &s;ydd yn gorwedd yn rhy drwm ar ein <NOTE N="*" PLACE="marg">Gyddfau.</NOTE> gyddygau, a thrown at Dduw trwy wir etifeirwch a gwell|h&acirc;d bywyd, rhedwn yn oddefgar yr yrfa a o&s;od|wyd i ni, gan oddef er ei fwyn e&s; a oddefodd er ein Iachawdwriaeth ni, bob poenau, a phob tri|&s;twch angau, ie ac angau ei hun, yn llawen pan danfono Duw ef attom, gan fod ein llygaid gwe|dy <NOTE PLACE="marg"><HI>Phil.</HI> 3, 8.</NOTE> eu go&s;od, a'u diogelhau ar ein pen, a thywy&s;og ein ffydd Ie&s;u Gri&s;t, yr hwn gan y&s;tyriaid y llaw|enydd a ddawai iddo, ni phri&s;odd nac ar gywilydd nac ar boenau angau, ond efe a gydffurfiodd ac a <NOTE PLACE="marg"><HI>Heb.</HI> 12. 2.</NOTE>
<PB N="126" REF="71">
gydweddodd ei ewyllys ei hunan ag ewyllys ei d&acirc;d ac er ei fod yn ddifai ac yn ddieniwed, etto fe a oddefodd wradwyddu&s;af, a phocnediccaf angau 'r groes. Yn awr am hynny mae fe gwedy ei gy|fodi i'r nefoedd ac yn ei&s;tedd yn dragwyddol ar dde|heulaw gor&s;eddfaingc Duw d&acirc;d.</P>
<P>Cofiwn am hynny y bywyd a'r llawenydd ne|fol &s;ydd ynghadw i bawb ac a oddefant ymma yn oddefgar gyd&acirc; Chri&s;t, ac y&s;tyriwn i Gri&s;t ddioddef y cwbl o'i ddioddeifaint gan bechaduriaid, ac er mwyn pechaduriaid, ac yno y goddefwn yn haws ac yn e&s;mwythach y gofidiau a'r poenau hynny pan ddelont.</P>
<P>Na <NOTE N="*" PLACE="marg">Ddiy&s;tyrwn.</NOTE> fychanwn am hynny gerydd yr Arglwydd, ac na <NOTE N="*" PLACE="marg">Ymwhith|nachwn.</NOTE> rwgnachwn yn ei erbyn ef, ac na chw ym|pwn oddiwrtho, pan y'n cerydder gantho. O her|wydd mae 'r Arglwydd yn ceryddu pob vn a garo, <NOTE PLACE="marg"><HI>Heb.</HI> 1<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">. 6, 7, 8.</NOTE> ac yn ffu&s;to pob vn ac a gymmero yn blentyn iddo. Pa fab &s;ydd, medd S. Pawl, nas co&s;po ei dad ef? eithr os heb go&s;pedigaeth yr ydych, o'r hon y mae pawb o'i blant a'i garedigion ef yn gyfranogion, yno ba&s;tardiaid ydych ac nid meibion o briod. Am hynny gan fod ein tadau daiarol cnawdol yn ein co&s;pi ni, a ninnau yn eu hofni ac yn derbyn eu co&s;p hwy yn barchus: oni ddlyem ni fod yn fwy ein go&s;tyngeidrwydd i Dduw T&acirc;d yr y&s;prydoedd, trwy 'r hwn y mae ini fywyd tragwyddol? Ac mae 'n tadau cnawdol yn ein co&s;pi ni weithiau fal y byddo bodlon ganthynt heb ddim achos: ond mae 'n T&acirc;d hwn yn ein ceryddu ni yn gyfiawn naill ai am ein pechodau, o fwriad ar ein gwell|hau, neu er budd a lle&s;had ini, i'n gwneu|thur trwy hynny yn gyfranogion o'i &s;ancteidd|rwydd.</P>
<P><PB N="127" REF="71">
Hefyd fe dybygid nad oes yn yr holl go&s;p y mae Duw yn ei ddanfon yn y byd pre&s;ennol hwn, na llawenydd, na diddanwch, onid poen a thri|&s;twch: etto mae 'n dwyn gydag ef flas o druga|redd a daioni Duw tuag at y rhai y mae fe yn eu co&s;pi, a &s;iccr obaith o dragwyddol ddiddanwch Duw yn y nefoedd.</P>
<P>Am hynny onid ydyw y gofidiau a'r afiechyd a'r clefydau ymma, ie ac angau ei hun, ddim onid gwialen ein tad nefol, trwy 'r hon y mae fe yn ein nitho ac yn ein puro ni, trwy 'r hwn y rhydd ef i ni &s;ancteiddrwydd ac y &s;iccrha ef ni ein bod yn blant iddo ef, ac yntef yn drugarog d&acirc;d i ninnau. Oni chu&s;anwn ninnau yn llawen ac yn ewylly&s;|car &acirc; phob go&s;tyngeiddrwydd megis vfydd blant caredig, wialen ein Tad nefol, gan ddywedyd yn wa&s;tad yn ein calonnau gyd&acirc; ein Iachawdwr Ie&s;u Gri&s;t, y Tad oni all yr ing a'r gofid yr ydwyf yn ei oddef a'r angau yr ydwyf yn ei weled yn ne|&s;au <NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 16. 39.</NOTE> attaf, fyned heibio, ond bod dy ewyllys imi eu goddef hwy, bydded dy ewyllys di.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>&para; Y trydydd ran o'r bregeth am ofn angau neu farwolaeth.</HEAD>
<P>_FE ddango&s;wyd yn y bregeth hon yn erbyn ofn angau ddau achos y rhai &s;ydd yn peri i wyr bydol ofni marw, etto nid ydyw y rhai hyn yn cyffroi dim o'r ffyddloniaid, na'r rhai &s;ydd yn byw yn dda, pan ddelo angau, ond maent yn rho|ddi iddynt hwy acho&s;ion i lawenhau yn fawr, gan y&s;tyriaid y c&acirc;nt eu rhyddhau ar fyrder oddiwrth ofn a thrueni y byd hwn, a'u dwyn i fawr lawe|nydd
<PB N="128" REF="72">
a dedwyddwch y byd a ddaw.</P>
<P>Yn awr y trydydd achos a'r hy&s;py&s;af, paham y mae angau yn wir ofnadwy, yw gofidus gyflwr ac &s;t&acirc;t y bydol a'r annuwiol yn &ocirc;l angau.</P>
<P>Ond nid ydyw hyn achos yn y byd i'r duwiol a'r ffyddloniaid i ofni angau, ond o'r gwrthwyneb fe ddlyai eu hymddygiad duwiol hwy yn y byd hwn, a'u cred hwy ynghri&s;t, a'u gwa&s;tadol ymlyn wrth ei drugaredd ef, wneuthur iddynt hwy hi|raethu yn fawr am y bywyd hwnnw, yr hwn yn ddiammau &s;ydd yn eu haros hwy yn ol yr angau corphorol hwn.</P>
<P>Ac o blegid yr &s;t&acirc;t anfarwol ymma yn ol y by|wyd tra~gedig hwn, lle y cawn fyw byth yngwydd Duw mewn llawenydd a llonyddwch, yn ol goruchafiaeth pob clefyd, go&s;id, pechod ac angau, mae llawer o leoedd goleu yn yr Scrythyr l&acirc;n i gadarnhau cydwybod wan yn erbyn ofn y fath o|fidiau, clefydon, pechod, a chorphorol angau: i e&s;|mwytho y fath echryd ac annuwiol ofn, ac i'n cy|&s;uro ni &acirc; gobaith &s;t&acirc;t fe~digaid yn ol y bywyd hwn.</P>
<P>Mae S. Pawl yn chwennych ar i Dduw T&acirc;d y gogoniant roddi i'r Ephe&s;iaid Y&s;pryd doethi|neb a dat guddiad i'w adnabod ef, trwy oleuo go|lwg eu calonnau, fal y gwypent obaith ei alwedi|gaeth <NOTE PLACE="marg"><HI>Ephe&s;.</HI> 1. 17, 18.</NOTE> ef, a pha beth yw golud ei etifeddiaeth ef yn ei &s;aint: a pha beth yw rhagorol nerth ei faw|redd ef yn y rhai ydynt yn credu. Mae S. Pawl ei hun yn dangos dei&s;yfiad ei galon, yr hyn oedd cael ei ollwng oddiwrth y corph a b&ocirc;d gyd&acirc; Chri&s;t, yr hyn (eb efe) &s;ydd orau dim i mi, er bod yn ang|henrheidiol <NOTE PLACE="marg"><HI>Phil.</HI> 1. 23.</NOTE> o'u rhan hwynt iddo aros yn y cnawd, yr hyn er eu mwyn hwy ni wrthododd ef ei wneuthur, megis y dywad &s;aint Marthin, Oh
<PB N="129" REF="72">
Arglwydd daionus os byddaf anghenrhaid i'th bobl di i wneuthur daioni iddynt, ni wrthodaf ddim poen: os amgen, o'm rhan fy hun mi atoly|gaf iti gymmeryd fy enaid attat.</P>
<P>Am y tadau oll o'r h&ecirc;n gyfraith a chynifer oll o wyr ffyddlawn cyfiawn, ac a ymadaw&s;ant ym|mlaen <NOTE N="*" PLACE="marg">Derchafel.</NOTE> e&s;cynniad ein Iachawdwr Chri&s;t i'r nef, hwy aethant trwy angau a gofid i e&s;mwythder, o ddwylaw eu gelynnion i ddwylaw Duw, o dri|&s;twch a chlefydon i hyfrydwch ym-monwes A|braham, lle o gy&s;ur a diddanwch, fal y mae 'r Scrythur l&acirc;n yn ty&s;tiolaethu yn oleu, trwy airi|au eglur ddigon.</P>
<P>Mae llyfr y doethineb yn dywedyd fod eneidiau y rhai cyfiawn yn llaw Dduw, ac na chyfwrdd cy|&s;tudd &acirc; <NOTE PLACE="marg"><HI>Doeth.</HI> 3. 1, 2, 3.</NOTE> hwy, y rhai angall oeddynt yn tybied he|fyd eu bod hwy yn marw, a blin hefyd y cyfrifid eu diwedd hwy, a'u mynediad oddiwrthym ni yn ddini&s;tr, ond maent hwy mewn heddwch. Ac fe ddywaid lle arall, fod y cyfiawn yn byw byth a'u <NOTE PLACE="marg"><HI>Doeth.</HI> 5. 16. <HI>&amp;c.</HI></NOTE> gwobr hwy gyd&acirc; 'r Arglwydd, a chan y goru|chaf y mae gofal am danynt, am hynny y c&acirc;nt deyrnas hardd a choron d&ecirc;g. Ac mewn man arall y dywaid yr vn llyfr, Er rhagflaenu y cyfion trwy <NOTE PLACE="marg"><HI>Doeth.</HI> 5.</NOTE> angau dy&s;yfyd etto fe f&ycirc;dd lle caffo gy&s;&s;ur. Mae geiriau Chri&s;t mor eglur am <NOTE N="*" PLACE="marg">A&s;cre.</NOTE> fonwes Abraham nad rhaid i vn Chri&s;tion gei&s;io eu cadarnhau hwy yn fwy.</P>
<P>Yn awr gan hynny os dymma gyflwr y tadau &s;anctaidd a'r gwyr cyfiawn cyn dyfodiad ein Ia|chawdwr, a chyn ei ogoneddu ef: mwy o lawer y dlye fod gennym ni ffydd &s;afadwy a &s;iccr obaith yn yr &s;t&acirc;t a'r cyflwr ymma yn &ocirc;l angau, gan ddar|fod i'n Iachawdwr Chri&s;t gyflawni ei&s;oes gyfan
<PB N="130" REF="73">
waith ein prynedigaeth ni, a'i fod ef gwedy e&s;cyn i'r nefoedd yn ogoneddus, i baratoi trigleoedd ini gydag ef: ac iddo ddywedyd hefyd wrth ei D&acirc;d, Y T&acirc;d yr wyf yn ewylly&s;io fod fyngwa&s;anaeth|wyr <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan</HI> 7. 24.</NOTE> gyd&acirc; ini lle byddwyf finnau. Ac ni a wyddom fod y T&acirc;d yn ewylly&s;io beth bynnag a ewylly&s;io y M&acirc;b.</P>
<P>Am hynny yn o l ini ymadel &acirc;'r bywyd pre&s;en|nol hwn, os ni a fyddwn ffyddlon wei&s;ion iddo ef, ni ddichon na bo ein eneidiau gydag ef. Pan la|byddiwyd S. Stephan i farwolaeth, ynghenol ei boen a'i gy&s;tudd, beth yr oedd ef yn ei feddwl fwy|af? pan ydoedd ef medd yr Scrythur l&acirc;n yn llawn o'r Y&s;pryd gl&acirc;n fe a edrychodd yn ddyfal tu a'r ne|foedd, <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 7. 55.</NOTE> ac a welodd ogoniant Duw, a'r Ie&s;u yn &s;efyll ar ddeheulaw Duw. Yr hwn wirionedd yn &ocirc;l iddo ei gyffe&s;&s;u yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Hyf.</NOTE> eofn, yngwydd gelynion Chri&s;t, hwy a'i bwria&s;ant ef allan o'r ddinas, ac a'i llabyddia&s;ant ef, ac ef yn galw ar Dduw gan ddywedyd, Arglwydd Ie&s;u derbyn fy Y&s;pryd.</P>
<P>Ac onid ydyw Chri&s;t yn dywedyd yn eglur yn <NOTE PLACE="marg"><HI>Ver&s;.</HI> 59.</NOTE> efengyl Ioan, Yn wir, yn wir meddaf i chwi, y neb &s;ydd yn gwrando fy-ngair ac yn credu i'r hwn <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 5. 14.</NOTE> a'm anfonodd i, a gaiff fywyd tragwyddol, ac ni ddaw i farn: eithr ef aeth trwyodd o farwolaeth i fywyd? Ac oni chyfrifwn ni y farwolaeth honno yn werthfawr trwy 'r hon yr ydym yn myned i fywyd? gwir gan hynny yw gairiau y Prophwyd Dafydd, fod marwolaeth y rhai duwiol yn <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 116. 15.</NOTE> werthfawr yngolwg yr Arglwydd. Aphan dda|roedd i Simeon &s;anctaidd gael cyflawni deifyfiad <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 2. 28, 29.</NOTE> ei galon, wrth weled ein Iachawdwr Chri&s;t, yr hyn beth a ddei&s;yfai trwy ei oes, fe a'i cofleidiodd, ac a'i braicheidiodd ef yn ei freichiau, gan ddywe|dyd,
<PB N="131" REF="73">
Yr awr hon Arglwydd y gollyngi dy was mewn tangneddyf yn ol dy air, cans fy llygaid a wel&s;ant dy Iachawdwriaeth, yr hon a baratoai&s;t yngwydd yr holl bobl.</P>
<P>Inion am hynny yr ydys yn galw angau y cy|fion yn heddwch ac yn fendith yr Arglwydd, me|gis y dywaid yr eglwys yn enw y rhai cyfiawn a ymadaw&s;ont o'r byd hwn, fy enaid tro i'th e&s;|mwythder, yr Arglwydd a fu dda wrthyd, ac a'th obrwyodd di.</P>
<P>Ac yr ydym ni yn gweled wrth yr Scrythyr l&acirc;n a h&ecirc;n &s;toriau y merthyri, nad oedd neb o'r &s;anctaidd, o'r ffyddloniaid, na'r rhai cyfiawn, er pan e&s;cynnodd Chri&s;t i'r nef, yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Dowtio.</NOTE> ammau nad oe|ddynt yn yr y&s;pryd yn myned at Ghri&s;t, yr hwn yw ein bywyd, ein iechyd, ein cyfoeth ni a'n iechydw|riaeth. Fe welodd Ioan yn ei weledigaeth bedair mil a &s;aith vgain o wyryfon &s;anctaidd, am y rhai y dywedai, mae y rhai hyn yn dilyn yr oen Ie&s;u Gri&s;t i ba le bynnag yr &ecirc;l efe. Ac yn y man a'r ol <NOTE PLACE="marg"><HI>Gwel.</HI> 14. 1.</NOTE> hynny y dywaid Ioan, Mi a glywais lais o'r nef yn dywedyd wrthyf, &s;crifenna, gwyn eu byd y mei|rw weithian y rhai ydynt yn meirw yn yr Ar|glwydd, felly y dywaid yr Y&s;pryd, cans maent yn gorphwys oddiwrth eu poen, ac mae eu gweithre|doedd <NOTE PLACE="marg"><HI>V.</HI> 13.</NOTE> yn eu canlyn hwy. Fal wrth hyn y c&acirc;nt hwy fedi mewn cy&s;&s;ur a llawenydd, yr hyn a haua&s;ont hwy mewn trafael ac mewn poen.</P>
<P>Y rhai a hauant yn yr Y&s;pryd a fedant yn yr <NOTE PLACE="marg"><HI>Gal.</HI> 6. 8.</NOTE> Y&s;pryd fywyd tragwyddol. Na ddyffygiwn gan hynny yn gwneuthur daioni, o herwydd pan delo am&s;er gwobr a medi, ni a fedwn yn ddiddyffygiol dragwyddol lawenydd. Am hynny yr h&ycirc;d y caffon <NOTE PLACE="marg"><HI>Ver&s;.</HI> 11.</NOTE> am&s;er gwnawn dda i bawb, (fal y dywaid S.
<PB N="132" REF="74">
Pawl.) Ac na cha&s;clwn ini dry&s;or ar y ddaear, lle mae gwyfon a rhwd yn llygru, a lladron yn torri trwyodd ac yn lledratta, eithr ca&s;clwn ini dry&s;o|rau <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 6. 19.</NOTE> yn y nef, lle nid oes na gwyfyn na rhwd yn llygru, a lle nis cloddia lladron trwyodd ac nis lle|dratt&acirc;nt. O herwydd rh&wcirc;d try&s;orau y byd hwn, fal y dywaid S. Iaco, a dy&s;tiolaethant yn ein her|byn ni <NOTE PLACE="marg"><HI>Iac.</HI> 5. 1.</NOTE> i'n barn ar ddydd mawr yr Arglwydd, ac a y&s;ant ein cnawd ni megis t&acirc;n llo&s;cedig.</P>
<P>Gwagelwn am hynny (os carwn ein llwyddi|ant ein hunain) na byddom ni yn rhifedi y blin a'r annedwydd gybyddion hynny, y mae S. Iaco yn erchi iddynt wylo ac vdo am y trueni a dd&ecirc;l ar|nynt, <NOTE PLACE="marg"><HI>Iac.</HI> 5. 1.</NOTE> am eu trachwantus ga&s;clu ac annuwiol ga|dw eu golud bydol. Byddwn am hynny gall mewn pryd a dy&s;cwn ganlyn &s;ynhwyrol &s;iampl yr anghyfiawn orvwchwiliwr: trefnwn yn &s;ynh|wyrol ein golud a'n meddiannau, y rhai a fenth|yccodd Duw ini ymma dros am&s;er, fal y gallom wir wrando ac vfyddhau gorchymmyn ein Ia|chawdwr Chri&s;t.</P>
<P>Yr ydwyf (medd ef) yn dywedyd wrthych gw|newch gyfeillion i chwi o'r golud twylloddrus, fal pan fo ei&s;iau arnoch y'ch derbyniant i'r tra|gwyddol bebyll neu drigfae. <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 16. 9.</NOTE></P>
<P>Yr ydys yn galw cyfoeth yn dwyllodrus, am fod y byd yn eu camarfer hwy i bob twyll a dry|gioni, y rhai o honynt eu hunain ydynt ddaionus roddion Duw a moddion trwy y rhai y mae gw|ei&s;ion Duw yn ei wa&s;anaethu ef wrth eu harfer hwy yn weddus. Nid ydyw ef yn gorchymmyn iddynt wneuthur y cyfoethogion yn gyfeillion, a mynnu iddynt eu hunain vchelfraint a dercha|fiaeth bydol, rhoddi rhoddion mawrion i wyr cy|foethogion,
<PB N="133" REF="74">
nad oes ei&s;iau arnynt, ond gwneu|thur cyfeillion o'r tlodion a'r anghenus, i'r rhai pa beth bynnac a roddant mae Chri&s;t yn ei gym|meryd megys pe rhoddid hynny iddo ef ei hun.</P>
<P>Ac i'r cyfeillion hyn y mae Chri&s;t yn yr efengyl yn rhoddi y fath anrhydedd a gorvwchafiaeth, hyd onid ydyw yn dywedyd y derbyniant hwy y rhai a wnelont ddaioni iddynt i dai tragwyddol. Nid am y bydd dynion yn obrwywyr ini am y dai|oni a wnelom, ond o herwydd y gobrwya Chri&s;t ni, ac y cymmer ef bob peth a wnelom i'r fath gyfeillion, megis pe gwnel&s;em hynny iddo ef ei hun.</P>
<P>Fal hyn wrth wneuthur y tlodion truain yn gyfeillion ini, yr ydym yn gwneuthur ein Ia|chawdwr Chri&s;t yn gyfaill, aelodau yr hwn ydynt hwy. Y rhai fal y mae fe yn cymmeryd eu gofidi|on yn ofid iddo ei hun, felly y mae fe yn cymmeryd eu cynnorthwyad, eu cy&s;urhad, a'u diddanwch hwy, yn gynorthwyad, yn gy&s;urhad, ac yn ddi|ddanwch iddo ei hunan, ac fe rydd ini gymmaint o wobr a diolch, am y daioni a ddango&s;om iddynt hwy, a phe byddai fe ei hun gwedy derbyn y fath roddio~ oddiar ein dwylaw, fal y ty&s;tiolaetha ef yn yr efengyl, gan ddywedyd, Pa beth bynnac a wnaethoch i vn o'r rhai lleiaf o'm brodyr hyn, i <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 25. 40.</NOTE> myfi y gwnaethoch.</P>
<P>Am hynny &s;ynnwn yn ddiwall na ddyffygio 'n ffydd ni a'n gobaith, y rhai a o&s;oda&s;om ni ar y goruchaf Dduw a'n Iachawdwr Chri&s;t: ac nad oero y cariad yr ydym yn cymmeryd arnom ein bod yn ei ddwyn tuag atto. Ond myfyriwn beu|nydd yn ddiwall ar ddangos ein bod yn gwir an|rhydeddu ac yn caru Duw, trwy gadw ei orchy|mynion
<PB N="134" REF="75">
ef, a thrwy wneuthur daioni i bawb o'n cymydogion anghenus, gan gynnorthwyo ym|mhob modd ac y gallom eu tlodi hwy &acirc;'n cyfoeth ac &acirc;'n halaethrwydd, eu hanwybodaeth hwy &acirc;'n doethineb ac &acirc;'n dy&s;c; a chan gy&s;uro eu gwendid hwy &acirc;'n nerth ac &acirc;'n hawdurdod: gan alw pawb yn eu hol oddiwrth eu drygioni trwy gyngor du|wiol, a &s;iampl dda: gan barhau yn wa&s;tad yn gweuthur daioni yr hyd y bythom byw.</P>
<P>Ac felly ni bydd rhaid ini ofni angau am vn o'r tri achos a &s;onia&s;om ni o'r blaen am danynt, nac etto am vn achos arall ac a ellir ei feddyliaid. Ond o'r gwrthwyneb gan y&s;tyriaid aml glefydon, tra|llod, a thri&s;twch y bywyd per&s;ennol hwn, a phe|riglau yr enbaid bererindod ymma, a'r llwyr rw|y&s;tr y mae ein hy&s;pryd yn ei gael trwy 'r cnawd pe|chadurus, a'r corph egwan yr hwn &s;ydd gaeth i angau: gan y&s;tyriaid hefyd ofidiau ac enbaid dwyll y byd hwn o bob y&s;tlys: ane&s;corol falchedd, trachwant, a goddineb yn am&s;er hawddfyd: a|nioddefau a grwgnach y rhai bydol yn am&s;er ad|fyd, y rhai ni orphwy&s;ant yn ein cymmell, ac yn ein tynnu ni oddiwrth Dduw, ac oddiwrth ein Iachawdwr Chri&s;t, oddiwrth ein bywyd, ein cy|foeth, ein tragwyddol lawenydd a'n Iachawdw|riaeth: gan y&s;tyriaid hefyd aneirif gyrchau diafol y gelyn y&s;prydol, a'u holl <NOTE N="*" PLACE="marg">Saethau.</NOTE> biccellau tanllyd, vchel|fwriad, balchedd, godineb gwag-ogoniant, cenfi|gen, malis, gogan ac enllib gyd&acirc; thwyllau, rhwy|dau a maglau aneirif eraill, i ddala pawb dan ei arglwyddiaeth: &ycirc;r hwn y &s;ydd bob am&s;er fal llew rhuadus, yn rhodio oddiamgylch gan gei&s;io y neb a allo ei lyngcu.</P>
<P>Y Chri&s;tion ffyddlon &s;ydd yn y&s;tyriaid yr holl <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Pet.</HI> 5. 8.</NOTE>
<PB N="135" REF="75">
flinderau, enbeidrwydd ac afles ymma, i'r rhai y mae fe yn gaeth yr hydy bytho fyw ar y ddayar hon; ac yn y&s;tyrio hefyd o'r y&s;tlys arall fendige|dig diddanus &s;t&acirc;t y bywyd nefol, &s;ydd ar ddyfod, a melus gyflwr y rhai a ymadaw&s;ant yn yr Ar|glwydd: pa fodd y maent gwedy eu ryddhau oddi|wrth wa&s;tadol rwy&s;trau eu cyrph marwol pecha|durus, oddiwrth holl falis, twyll a rhwy&s;trau y byd hwn, oddiwrth holl gyrchau diafol eu gelyn y&s;prydol, i fyw mewn heddwch a gorphwi&s;fa a didrangc e&s;mwythder, ynghyfeillach aneirif o angylion ac ynghynlleidfa gwyr cyfiawn perffa|ith, Patriarchau, Prophwydi, Merthyri a Chy|ffe&s;wyr, ac yn ddiwethaf yngwydd yr holl-alluog Dduw a'n Iachawdwr Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P>Yr hwn &s;ydd yn y&s;tyriaid yr holl bethau hyn, ac yn eu credu yn ddiammau (megis y dlyid eu credu hwy) o ddyfnder ei galon, gwedy ei &s;iccr|hau yn-Nuw yn y wir ffydd hon, a chantho gyd|wybod e&s;mwyth ynghri&s;t, a chadarn obaith a di|ogel ymddired yn-hrugaredd Duw, trwy haeddi|ant Ie&s;u Gri&s;t, ar gael o hono lonydd wch e&s;mw|ythder a thragwyddol lawenydd: fe fydd nid yn vnic heb ofn angau corphorol pan ddelo, onid he|fyd yn ddiau (megis y gwnaeth S. Pawl) felly <NOTE PLACE="marg"><HI>Phil.</HI> 1. 23.</NOTE> yntef yn llawen (yn ol ewyllys Duw pan welo Duw yn dda ei alw ef o'r byd hwn) a chwenycha yn ei galon gael ymadel &acirc;'r holl acho&s;ion hyn o ddrygioni, a byw yn dragywydd gyd&acirc; Chri&s;t Ie&s;u ein Iachawdur wrth fodd Duw mewn vfydd|dod perffaith i'w ewyllys ef. At yr hwn Ie&s;u Gri&s;t, Duw o'i fawr r&acirc;d a'i drugaredd a'n dycco ni, i deyrna&s;u gydag ef yn y bywyd tragwyddol&punc;
<PB N="136" REF="76">
I'r hwn gyd&acirc; 'r T&acirc;d nefol, a'r Y&s;pryd gl&acirc;n y by|tho gogoniant yn oes oe&s;oedd. Amen.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="sermon">
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>&para; Annogaeth ynghylch trefn dda ac vfydd-dod i &s;wyddogion a Lly|wodraeth-wyr.</HEAD>
<P>_FE greodd ac a o&s;ododd yr Holl|alluog Dduw bob peth ac y &s;ydd yn y nef, yn y ddayar ac yn y dwfr, mewn trefn berffaith odidog. Fe a o&s;ododd yn y nefoedd wahanol ac amryw drefnau a galwediga|ethau o Angelion ac Archangeli|on. Ar y ddayar fe a ddododd ac a o&s;ododd frenhi|noedd, tywy&s;ogion, a llywiawdwyr eraill danynt hwythau, ym-mhob trefn ddaionus angenrhei|diol. Yr ydys yn cadw y dwfr oddi vchod, ac mae fe yn glawio i lawr mewn dyladwy a chyfa|ddas am&s;er. Mae 'r haul, y lleuad, y &s;er, yr <NOTE N="*" PLACE="marg">Bwa 'r drin|dod.</NOTE> en|fys, y <NOTE N="*" PLACE="marg">Try&s;au.</NOTE> taranau, y <NOTE N="*" PLACE="marg">Lluched.</NOTE> mellt, y cwmmylau a holl adar yr awyr yn cadw eu trefn. Mae 'r ddayar, y coed, yr hadau, y plannigion, y lly&s;iau, yr &ycirc;d, y gla&s;wellt a phob rhyw anifeiliad yn eu cadw eu hunain mewn trefn. Mae pob rhan o'r flwyddyn, megis gauaf, haf, mi&s;oedd, no&s;weithiau a dyddi|au yn arhos yn eu trefn. Mae holl by&s;cod y m&ocirc;r, afonydd a dyfroedd, holl ffynhonnau a ffrydiau, ie y moroedd eu hunain hefyd yn cadw eu gwe|ddaidd a'u harferedig gylch a'u trefn.</P>
<P>Ac mae d&ycirc;n ei hunan hefyd ym-mhob rhan o hono, oddifewn ac oddiallan, megis enaid, calon, meddwl, c&ocirc;f, deall, rhe&s;wn, ymadrodd, a phob rhan ac aelod o'r corph hefyd, mewn trefn hardd,
<PB N="137" REF="76">
angenrheidiol, fuddiol. Fe a o&s;odwyd i bob gr&acirc;dd o bobl yn eu &s;wyddau a'u galwedigaethau, eu dy|lyed a'u trefn: rhai mewn graddau vchel, rhai mewn graddau i&s;el, rhai yn frenhinoedd ac yn dywy&s;ogion, rhai yn i&s;elwyr ac yn ddeiliaid, yn offeiriaid ac yn w&ycirc;r ll&ycirc;g, yn fei&s;tri ac yn wa&s;ana|ethw&ycirc;r, yn dadau ac yn blant, yn wyr ac yn wra|gedd, yn gyfoethogion ac yn dlodion: a phob vn yn rhaid iddo wrth ei gilydd: megis y mae daio|nus drefnid Duw i'w glodfori ym-mh&ocirc;b peth, heb yr hwn ni ddichon vn t&ycirc;, vn ddinas na gw|ladwriaeth &s;efyll nac arhos na pharhau.</P>
<P>O herwydd lle nid oes iawn drefn yno y gw|ladycha camarfer, rhydd-did cnawdol, traha, pe|chod a Babyloniaidd gymmy&s;c. Tynnwch ym|maith frenhinocdd, tywy&s;ogion, llywodraeth|wyr, rheolwyr, barn-wyr a'r cyfryw raddau o drefnio Duw, ni ddichon neb na cherdded na mar|chogaeth y ffordd fawr heb ei y&s;peilio: ni ddichon neb gy&s;cu yn ei d&ycirc; ei hun a'i wely heb ei ladd, ni ddichon vn dyn gadw ei wraig a'i blant a'i feddi|annau mewn llonyddwch. Fe fydd pob peth yn gyffredinol: ac o hyny mae yn rhaid canlyn pob anffawd ac echrys, a llwyr a chwbl ddi&s;tryw ar eneidiau a chyrph, golud a gwladwriaeth.</P>
<P>Ond bendigedig fo Duw nad ydym ni yn yr Ynys hon o Brydain fawr yn gorfod i ni oddefyr <NOTE N="*" PLACE="marg">Echrydus.</NOTE> erchyll flinderau, cyfyngderau a'r trueni, y rhai yn ddiammau y maent hwy yn eu goddef y rhai &s;y a diffyg y drefn ddaionus hon arnynt. A moli|ant fyddo i Dduw ein bod ni yn adnabod godi|dawg rodd Duw a ddango&s;odd efe i ni yn y peth ymma. Fe a ddanfonodd Duw i ni rodd arben|nig, ein daionns Arglwydd frenhin Iames, y
<PB N="138" REF="77">
frenhines Ann, tywy&s;og Henri, ac eppil frenhi|nol eraill o'u cyrph hwy ill dau, a chyngor du|wiol, anrhydeddus doeth; ac ycheliaid ac i&s;&s;eli|aid eraill mewn trefn dduwiol hardd.</P>
<P>Gwnawn ni am hynny &s;y ddeiliaid ein rhwy|medig ddlyed gan ddiolch i Dduw &acirc;'n holl galon|nau, a gweddio arno ef ar gadw y dduwiol drefn hon. Vfyddhawn bawb o waelodion ein calon|nau i'w holl dduwiol gynghorau, cyfreithiau, cyhoeddiadau a gorchymmynion, a phob trefn dduwiol arall. Y&s;tyriwn &s;crychyrau yr Y&s;pryd gl&acirc;n, y rhai a'n hannog ac a'n gorchymmyn i fod yn vfydd-o&s;tyngedig, yn gyntaf ac yn enwedig i oruchelder y brenhin, llywydd goruchaf pawb. Yn ail i'r cyngor anrhydeddus, ac eraill bendefi|gion, llywodraeth-w&ycirc;r a &s;wyddogion, y rhai trwy ddaioni Duw a o&s;odwyd ac a drefnwyd arnom. O blegid yr Holl-alluog Dduw yw aw|dur a pharotoydd y dull a'r drefn ymma. Megis y dywaid Duw ei h&ucirc;n yn llyfr y diarhebio~, drwy|ddofi y teyrna&s;a brenhinoedd, ac y barna y pen|naethiaid <NOTE PLACE="marg"><HI>Diar.</HI> 8. 15.</NOTE> gyfiawnder: drwyddofi y rheola tywy|&s;ogion a phendefigion, a holl farnwyr y ddayar. Y neb a'm caranti, mi a'u caraf hwynt.</P>
<P>Y&s;tyriwn yn dda a chofiwn vchel allu ac aw|durdod brenhinoedd a'u cyfreithiau, a'u barnau, a'u &s;wyddau, nad ydynt ordeiniaethau d&ycirc;n, ond ordeiniaethau Duw: ac am hynny yr ydys mor fynych yn adrodd y gair ymma Trwyddofi. Ym|ma hefyd y dlyem gofio ac y&s;tyried mai Duw o'i ddoethineb, o'i ddaioni ac o'i gariad a o&s;ododd y drefn ddaionus ymma i'r rhai a garant Dduw, ac am hynny y dywaid, y neb a'm carant i, mi a'u caraf hwynt.</P>
<P><PB N="139" REF="77">
Yn llyfr y doethineb y gallwn weled yn eglur mai daionus rodd Duw yw gallu, cadernid ac aw|durdod brenhin, ac mai Duw o'i fawr drugaredd a'i rhoddes er diddanu ein mawr drueni ni. Canys fel hyn y darllenwn ni yno ddywedyd wrth fren|hinoedd, Gwrandewch frenhinoedd, a deallwch farnwyr eithafoedd y ddayar, clu&s;tymwra~dewch <NOTE PLACE="marg"><HI>Doeth.</HI> 6.</NOTE> lywodraeth-wyr y dyrfa: oblegid y cryfoer a gaw|&s;och chwi gan yr Arglwydd, a'r gallu gan y goru|chaf. Dy&s;cwn ymma hefyd gan anghelwyddog a didwyll air Duw, fod brenhinoedd a goruchel bennaethiaid eraill gwedi eu hordeinio gan Dduw, yr hwn &s;ydd vchaf i g&ycirc;d. Ac am hynny y dy&s;cir hwy ymma yn ddiwall, i ymo&s;od ac i ymroi i wybodaeth a deall angenrheidiol i drefnu pobl Dduw a roddwyd tan eu llywodraeth hwy, neu y rhai a orchymmynna&s;ai Dduw iddynt eu rheoli. Ac ymma y dy&s;cir hwy gan yr holl-alluog Dduw, i gydnabod iddynt dderbyn eu holl allu a'u cryf|der, nid o Rufain, onid yn ddigyfrwng oddiwrth Dduw goruchaf.</P>
<P>Yr ydym ni yn darllen yn llyfr Deuteronomi|um <NOTE PLACE="marg"><HI>Deut.</HI> 32. 35.</NOTE> fod pob co&s;p yn perthynu i Dduw, wrth yr ymadrodd hyn Myfi piau dialedd, ac mi a'i talaf. Ond rhaid ini ddeall fod yr ymadrodd hwn yn perthyn i lywodraeth-wyr hefyd, y rhai &s;y yn lle Duw yn gwneuthur barn, ac yn co&s;pi trwy gy|freithiau daionus duwiol ymma ar y ddayar. A'r lleoedd o'r Scrythyr l&acirc;n, y rhai a ellir tybied eu bod yn tynnu ymmaith o blith Chri&s;tianogion, farn, co&s;p a lladd, a ddlyid eu deail fel hyn, Na ddlyai neb o 'i vnig awdurdod eu hun gymmeryd arno farnu eraill neu eu co&s;pi neu eu lladd.</P>
<P>Ond mae yn rhaid i ni adel yob barn i Dduw, i
<PB N="140" REF="78">
frenhinoedd, i lywodraeth-w&ycirc;r, a'r barnw&ycirc;r da|nynt hwy, y rhai ydynt &s;wyddogion Duw i wneuthur cyfiawnder, ac ydynt wrth eglur dy|&s;tiolaeth yr Scrythyr a'u hawdurdod a'r cleddyf wedi ei ganiattau iddynt gan Dduw, fel y dy&s;codd Paul ni, anwyl a dewi&s;ol Apo&s;tol ein Iachawdwr Chri&s;t, i'r hwn y dlyem vfyddhau mor ddie&s;caclus ac yr vfyddhaem i'n Iachawdwr Chri&s;t pe bai ef yn bre&s;ennol. Fal hyn yr &s;crifenna Paul at y Rhu|feiniaid, <NOTE PLACE="marg"><HI>Rom.</HI> 13. 1.</NOTE> Ymddaro&s;tynged pob perchen enaid i'r awdurdodau goruchaf, am nad oes awdurdod o|nid o Dduw, a'r awdurdodau ydynt, gan Dduw y maent gwedi eu hordeinio. Am hynny pwy byn|nag &s;ydd yn ymo&s;od yn erbyn awdurdod, &s;ydd yn gwrthwynebu ordinh&acirc;d Duw: a'r rhai a wrth|wynebant a dderbyniant iddynt eu hunain far|nedigaeth: canys tywy&s;ogion nid ydynt ofnus i weithred-w&ycirc;r da, onid i'r rhai dr&wcirc;g. A fynni di fod heb ofn y gallu, gwna'r hyn &s;ydd dda ti a gai glod gantho; canys gwa&s;anaethwr Duw yw efe er lles i ti: Ond os gwnai yr hyn &s;ydd ddr&wcirc;g, of|na, am nad yw efe yn dwyn y cleddyf yn ofer, ca|nys gwa&s;anaethwr Duw yw efe i ddial llid ar yr hwn a wnelo ddr&wcirc;g. O herwydd paham angen|rhaid yw ymddaro&s;twng, nid yn vnig o herwydd llid, ond er mwyn cydwybod. Am hynny y telwch deyrn-ged, oblegid gwa&s;anaeth-wyr Duw ydynt, yn gwa&s;anaethu i'r peth ymma.</P>
<P>Dy&s;cwn ymma gan S. Paul, dewi&s;ol le&s;tr Duw, fod ar bob perchen enaid (nid yw efe yn diei|thro neb, nac Apo&s;tol nac offeiriad na phrophwyd fel y dywaid S. Chry&s;o&s;tom,) o'u rhwymedig ddy|led, ac er mwyn cydwybod vfydd-dod a gwaroga|eth i'r awdurdodau goruchaf, y rhai ydynt gwedy
<PB N="141" REF="78">
eu danfon mewn awdurdod oddiwrth Dduw, yn gymmaint a'u bod hwy yn rhaglawiaid i Dduw, yn fugeiliaid i Dduw, yn &s;wyddogion i Dduw, yn weinidogion i Dduw, yn farn-wyr i Dduw, we|di eu hordeinio gan Dduw ei hunan, oddiwrth yr hwn yn vnig y mae iddynt eu holl allu, a'u holl awdurdod. Ac nid yw yr vn S. Paul yn bygwth dim llai co&s;p n&acirc; thragwyddol farnedigaeth i'r holl anufyddion a wrthwynebant y gyffredinol awdur|dod ymma: am nad ydynt hwy yn gwrthwynebu d&ycirc;n, onid Duw: nid dychymmyg ac amcani|on d&ycirc;n, ond doethineb, trefn, gallu ac awdurdod Duw.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>&para; Yr ail rhan o'r bregeth am vfydd-dod.</HEAD>
<P>_YN gymmaint a darfod i Dduw greu a go&s;od pob peth mewn trefn weddaidd, fe a ddango&s;wyd yn y rhan gyntaf o'r bregeth am drefn ac vfydd-dod, y dylyem ni hefyd ym-mhob gwladwriaeth, gadw a chynnal trefn gyfaddas, a bod yn vfydd i bob galluau, a'u hordeiniaethau a'u cyfreithiau: a bod pob llywodraeth-wyr gwe|dy eu hordeinio gan Dduw, er mwyn cynnal trefn ddaionus yn y b&ycirc;d: a hefyd a dylyai y llywodraeth|wyr ddy&s;cu llywodraethu a rheoli yn &ocirc;l cyfreithi|au Duw: a bod eu holl ddeiliaid yn rhwymedig i vfyddhau iddynt, megis gwa&s;anaeth-wyr Duw, <NOTE N="*" PLACE="marg">Bei rhan.</NOTE> pe rh&ocirc;n a'u bod yn ddr&wcirc;g, nid yn vnig rhag ofn; onid er mwyn cydwybod hefyd.</P>
<P>Ac ymma, bobl dda, y&s;tyriwn yn ddiwall nad
<PB N="142" REF="79">
cyfraithlon i i&s;eliaid, a deiliaid, mewn vn achos wrthwynebu a gwrth&s;efyll y galluau goruchaf. O herwydd eglur ydyw geiriau Paul, fod pob vn a wrthwynebo yn ennill damnedigaeth iddo ei h&ucirc;n. O herwydd pwy bynnag a wrthwynebo a wrthwyneba ordinh&acirc;d Duw. Fe gafodd ein Ia|chawdwr Chri&s;t ei h&ucirc;n a 'i Apo&s;tolion lawer o gammau oddiar ddwylaw gw&ycirc;r dr&wcirc;g anffydd|lon oeddynt mewn awdurdod. Etto ni ddarllen|&s;om ni erioed iddynt hwy nac i vn o honynt wneuthur nac anghyfundeb na gwrthryfel yn er|byn y rhai oedd mewn awdurdod. Yr ydym yn darllen yn fynych iddynt oddef yn ddyoddefgar bob trallod, blinder, &s;clawndyrau, ing, poenau ac angau ei hun yn vfydd heb na therfy&s;cu na gwrthwynebu. Hwy a roe&s;ant y cwbl arno ef &s;ydd yn barnu yn gyfiawn, ac a weddia&s;ant yn ddwys ac yn ddifrif dros eu gelynion. Hwy a wy|ddent mai ordinha&punc;d Duw oedd awdurdod y gallu|oedd, ac am hynny yn eu geiriau a'u gweithredo|edd hwy a ddy&s;cent i bawb vfyddhau iddynt, ac erioed ni ddy&s;ca&s;ant y gwrthwyneb. Fe ddywe|dodd yr anghyfiawn farnwr Pilat wrth ein Ia|chawdwr Chri&s;t, Oni wyddo&s;t ti fod gallu ynofi i'th groe&s;hoelio di, a gallu i'th ollwng di yn rhydd: Ie&s;u a attebodd, Ni bydde i ti awdurdod arnafi, oni bai ei roddi i ti oddi-uchod.</P>
<P>Trwy 'r hyn y dango&s;odd Chri&s;t yn oleu fod gallu ac awdurdod y rheolwyr drwg oddiwrth Dduw, ac am hynny nad yw gyfreithlon i'w dei|liaid &s;efyll yn eu herbyn hwynt, er eu bod hwynt yn camarfer eu gallu. Anghyfraithlonach gan hynny o lawer yw i ddeiliaid &s;efyll yn erbyn eu duwiol a'u Chri&s;tianogol dywy&s;ogion, y rhai ni
<PB N="143" REF="79">
chamarferant eu hawdurdod, ond a'i harferant i ogoniant Duw, ac er b&ucirc;dd a lles i bobl Dduw.</P>
<P>Ac y mae 'r Apo&s;tol &s;anctaidd Petr yn gor|chymmyn i wa&s;anaeth-ddynion fod yn o&s;tynge|dig <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Pet.</HI> 2. 18. <HI>&amp;</HI> 21.</NOTE> i'w mei&s;tred, nid yn vnig i'r rhai daionus mwynion, ond i'r rhai dr&wcirc;g gwrthgas hefyd: gan ddywedyd, mai galwedigaeth pobl Dduw yw bod yn oddefus, ac o'r blaid orthrymmedig. Ac yno y mae efe yn datcan ammynedd a dioddef|garwch ein Iachawdwr Chri&s;t, er mwyn ein hannog ni i fod yn vfydd i 'n llywodraeth-w&ycirc;r, ie er eu bod hwy yn annuwiol ac yn ddrwg-wei|thred-wyr.</P>
<P>Yn awr gwrandawn S. Petr yn ei eiriau ei h&ucirc;n, o herwydd ei eiriau ef ei h&ucirc;n a &s;iccrh&acirc; 'n cydwybod ni orau. Fel hyn y dywaid ef yn ei Epi|&s;tol cyntaf, Y gweinidogion, ymo&s;tyngwch mewn pob ofn i'ch mei&s;tred, nid yn vnig os hwy fyddant dda a mwynion, ond os hwy a fyddant ddr&wcirc;g ac anghyweithas hefyd. Canys hyn &s;ydd ra&s;ol os d&wcirc;g neb gy&s;tudd o herwydd cydwybod i Dduw, gan ddioddef yn ddiachos: o herwydd pa glod &s;ydd er bod yn dda eich ammynedd, pan gerno|dier chwi am eich beiau: eithr pan wneloch dda, ac er hynny yn dda eich ammynedd yn goddef, hyn &s;ydd ra&s;ol ger bron Duw: canys i hyn y'ch galwyd chwi. Oblegid Chri&s;t hefyd a ddioddefodd tro&s;om ni gan adel i ni &s;iampl, fal y gallech chwi ganlyn ei &ocirc;l ef. Geiriau S. Petr ydyw 'r holl ei|riau hyn.</P>
<P>Mae Dafydd hefyd yn dangos i ni wers dda yn hyn o beth, yr hwn a erlidiwyd lawer gwaith yn greulon ac yn gamweddus, ac a ddodwyd yn fynych iawn mewn enbeidrwydd a pherigl o'i fy|wyd
<PB N="144" REF="80">
gan frenhin Saul a'i bobl, etto ni wrthwy|nebodd ef erioed, ac nid arterodd na grym nac ar|fau yn erbyn brenhin Saul, ei elyn hyd angau: ond fe wnai yn wa&s;tad i'w Arglwydd a't fei&s;tr brenhin Saul wa&s;anaeth cywir, diwall, ffyddlon: yn gymmaint a phan ddaroedd i 'r Arglwydd Dduw roddi brenhin Saul yn ei ogof eihun, yn|nwylaw Dafydd, ni wnai efe eniwed iddo, pan <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Sam.</HI> 18. 19. 10, 23, 24, 26.</NOTE> alla&s;ai yn hawdd heb ddim enbeidrwydd corpho|rol ei ladd ef: ie ni oddefai ef i vn o'i wei&s;ion ddodi ei ddwylaw ar frenhin Saul, ond fe a we|ddiodd ar Dduw yn y geiriau hyn, Na atto 'r Arglwydd i mi wneuthur y peth hyn i 'm mei&s;tr, enneiniog yr Arglwydd, gan e&s;tyn fy llaw yn ei erbyn ef, oblegid enneiniog yr Arglwydd yw efe.</P>
<P>Ac y galla&s;ai Ddafydd ladd brenhin Saul ei elyn, mae yn eglur ddigon yn llyfr cyntaf Sa|mwel, cy&s;tal wrth dorriad cwrr ei fantell ef, ac <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Sam.</HI> 24. 5, 7, 19.</NOTE> wrth gyffes eglur Saul ei hunan. Ac mewn man arall hefyd yn yr vn llyfr, pan ydoedd yr annhru|garog a'r afrywog frenhin Saul yn erlid Dafydd ddiddrwg, fe a roddodd Duw frenhin Saul eil|waith i ddwylaw Dafydd, gan daflu brenhin Saul a'i holl l&ucirc; i g&wcirc;&s;c marwol, fel y daeth Da|fydd ac vn Abi&s;ai gydag ef o hyd n&ocirc;s i wer&s;yllfa Saul, lle yr ydoedd Saul yn cy&s;cu, a'i wayw|ffon wrth ei ben, gwedy ei gw&acirc;n yn y ddayar. Yna y dywedodd Abi&s;ai wrth Ddafydd, Duw a roddes heddyw dy elyn yn dy law di: yn awr g&acirc;d i mi ei daro ef, adolwg, &acirc; gwaywffon hyd y dda|yar <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Sam,</HI> 26. 7, 8, 9.</NOTE> vnwaith, ac nis ail tarawaf ef: gan feddwl y lladdai efe ef ar vn ergyd, ac na byddei raid byth ei bryder ef.</P>
<P>A Dafydd a ddywedodd wrth Abi&s;ai, Na ddifa
<PB N="145" REF="80">
ef, canys pwy a e&s;tynnai ei law yn erbyn ennei|niog yr Arglwydd, ac a fyddai dieniwed. Adywe|dodd Dafydd hefyd, fel y mae 'r Arglwydd yn fyw naill ai 'r Arglwydd a'i tery ef, neu ei ddydd ef a ddaw i farw, neu ef a dde&s;cyn i 'r rhyfel, ac a ddi|fethir. Yr Arglwydd, a'm cadwo i rhac e&s;tyn fy llaw yn erbyn enneiniog yr Arglwydd. Ond cymmer yn awr attolwg y waywffon yr hon &s;ydd wrth ei obennydd ef, a'r phioled ddwfr, ac awn ymmaith: ac ef a wnaeth felly. Ymma y gwelir yn eglur na ddlyem ni wrthwynebu, na drygu mewn modd yn y b&ycirc;d enneiniog frenhin, yr hwn yw rhaglaw a rhaglywydd Duw, a'i &s;wyddog ef yn y wl&acirc;d y mae efe yn frenhin.</P>
<P>Ond fe a ddywaid rhyw vn ond odid, y galla&s;ai Ddafydd er ei amddiffyn ei h&ucirc;n, yn gyfraithlon ac &acirc; chyd wybod dda ladd brenhin Saul. Ond fe wyddai Ddafydd &s;anctaidd na allai fe mewn modd yn y byd wrthwynebu, eniweidio neu l&acirc;dd ei oruchaf Arglwydd frenhin. Fe wyddai nad ydoedd ef ond deiliad i Saul, ac er ei fod yn an|wyl gan Dduw, a'i elyn ef brenhin Saul allan o ffafor Duw: ac am hynny er maint a annogid ar|no, etto fe a wrthodai yn hollawl eniweidio en|neiniog yr Arglwydd. Ni feiddiai fe rhac gwneu|thur yn erbyn Duw a'i gydwybod (er cael o ho|no le ac achos) ddodi ei ddwylo vnwaith ar y brenhin, vchel &s;wyddog Duw: yr hwn a wyddai ef ei fod yn dd&ycirc;n a gedwid ac a oedid (er mwyn ei &s;wydd) i'w go&s;pi ac i'w farnu gan Dduw ei hun yn vnig. Am hynny y mae fe yn gweddio mor fynych ac mor ddifrif, na bai iddo ef ddodi ei ddwylaw ar enneiniog yr Arglwydd.</P>
<P>Trwy y ddwy &s;iampl ynima, y mae Dafydd
<PB N="146" REF="81">
(yr hwn a elwir yn yr Scrythyr, yn &wcirc;r wrth fodd calon Duw ei h&ucirc;n) yn rhoddi rheol a gwers i ddeiliaid yr holl fyd na &s;afont hwy yn erbyn eu goruchel Arglwydd frenhin: ac na chymmeront gleddyf drwy eu priodol awdurdod eu hunain yn erbyn eu brenhin enneiniog Duw, yr hwn yn v|nig drwy awdurdod Duw &s;ydd yn dwyn y cle|ddyf, er maentaenio daioni, a cho&s;pi drygioni: yr hwn yn vnig trwy gyfraith Dduw &s;ydd a'r cle|ddyf ar ei orchymmyn, ac i'r hwn hefyd y mae yn perthyn pob gallu, rheolaeth, llywodraeth, cerydd a cho&s;p, megis goruchaf lywodraethwr ar ei holl deyrna&s;oedd, gwledydd ac arglwyddiaethau, a hynny trwy awdurdod ac ordeinh&acirc;d Duw.</P>
<P>Mae etto athrawiaeth ac hi&s;tori w&ycirc;ch yn ail llyfr Samwel, yr hon &s;ydd i'r defnydd ymma. Wedi darfod i Amaleciad wrth gytundeb a gor|chymmyn <NOTE PLACE="marg">2. <HI>Sam.</HI> 1. 9.</NOTE> Saul ei h&ucirc;n, l&acirc;dd-brenhin Saul, fe a aeth at Ddafydd, gan dybiaid y cai ddiolch mawr gan Ddafydd am ei newyddiau, am ddarfod iddo l&acirc;dd gelyn c&acirc;s Dafydd: ac am hynny fe a ddaeth yn ebrwydd i ddywedyd wrth Ddafyd yr hyn a ddigwydda&s;ai, gan ddwyn gantho y goron oddi|ar ben brenhin Saul, a'r fraichled yr hon oedd ar ei fraich ef, er &s;iccrhau fod y newyddiau yn wir.</P>
<P>Ond yr ydoedd Dafydd dduwiol mor bell oddi wrth lawenychu am y newyddiau ymma, hyd oni rwygodd ef yn y man ei ddillad, y galarodd ef ac yr wylodd, ac y dywedodd wrth y gennad, Pa fodd nad ofnai&s;ti e&s;tyn dy law ar enneiniog yr Arglwydd i'w ddifetha ef? Ac yn y man fe wnaeth Dafydd i vn o'i wei&s;ion ladd y gennad, gan ddy|wedyd, Bydded dy waed di ar dy ben dy h&ucirc;n, canys ty&s;tiolaethodd dy enau dy h&ucirc;n yn dy erbyn,
<PB N="147" REF="81">
gan ddywedyd, myfi a leddais enneiniog yr Ar|glwydd.</P>
<P>Am hynny, gan fod y &s;iamplau hyn mor oleu ac mor eglur, fe w&ycirc;l pawb nad ydyw ond dygyn anwybod, gwall-g&ocirc;f ac anwiredd, i ddeiliaid rwgnach, gwrthryfelu, gwrthwynebu, gwrth|&s;efyll, ymgyffroi neu gyfodi yn erbyn eu hanwyl a'u hofnadwy vchel Arglwydd frenhin, a o&s;ododd ac a ordeiniodd Duw o'i fawr ddaioni, er lle&s;h&acirc;d a heddwch ac e&s;mwythder iddynt hwy. Er hynny credwn yn ddiammau (bobl Gri&s;tionogawl ddai|onus) na ddlyem ni vfyddhau brenhinoedd, lly|wodraeth-w&ycirc;r na neb arall, pe bai 'n tadau cnaw|dol, os hwy a orchymmynnant i ni wne&ucirc;thur dim yn erbyn gorchymmyn Duw. Yn y fath bethau ni a ddlyem ddywedyd gyd&acirc;'r Apo&s;tolion, Rhaid i ni vfyddhau Duw yn fwy n&acirc; d&ycirc;n.</P>
<P>Ond er hynny ar y fath acho&s;ion ni ddyl&ecirc;m ni &s;efyll yn erbyn, na gwrthryfelu, na chyfodi, nac ymderfy&s;cu, nac ymgyffroi yn erbyn ein llywo|draeth-w&ycirc;r ac enneiniog yr Arglwydd, na neb o'i &s;wyddogion, na thrwy rym arfau nac yn vn ffordd arall. Ond yn y fath acho&s;ion ni a ddyl&ecirc;m yn e&s;mwyth oddef pob cam a drygfyd, gan adel i Dduw farnu 'r cwbl. Ofnwn ofnus go&s;p y go|ruchaf Dduw yn erbyn brad-wyr gwrthryfelgar, a hynny wrth &s;iampl Chore, Dathan ac Abiram, y rhai a gyfoda&s;ant ac a rwgnacha&s;ant yn erbyn llywodraeth-w&ycirc;r a &s;wyddogion Duw: ac am hynny yr agorodd y ddayar eu genau, ac a'u llyng|codd hwynt yn fyw. Fe ddifethwyd eraill yn ddi|&s;ymmwth &acirc; than a ddanfonodd Duw am eu melldigedig a'u gwrthryfelgar rwgnach. Eraill a darawyd &acirc; gwahanglwyf brwnt am eu dirras
<PB N="148" REF="82">
ymddygiad yn erbyn eu rheolwyr a'u llywodra|eth-wyr, gweinidogion Duw. Eraill a <NOTE N="*" PLACE="marg">Rwygwyd.</NOTE> frath|wyd i angau gan &s;eirph tanllyd. Eraill a blag|wyd yn d&ocirc;&s;t, megis y lladdwyd mewn vn diwr|nod bedair mil ar ddeg a &s;aith gant o rifedi, am wrthryfelu yn erbyn y rhai a o&s;oda&s;ai Duw mewn awdurdod. Ab&s;olon hefyd a go&s;pwyd am wrthryfela yn erbyn ei d&acirc;d, trwy angau dieithr rhyfeddol.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>&para; Y drydedd ran o'r bregeth am vfydd-dod.</HEAD>
<P>_CHwi a glyw&s;och o 'r blaen yn y bregeth hon am drefn ac vfydd|dod, brofi yn amlwg wrth yr Scrythyr l&acirc;n a &s;iamplau, fod pob deiliaid yn rhwymedig i v|fyddhau i'w llywodraeth-w&ycirc;r, ac na ddylai neb wrthwynebu, wrthryfelu, na therfy&s;cu yn eu herbyn hwynt, <NOTE N="*" PLACE="marg">Bei rhan.</NOTE> pe rhon a'u bod yn wyr drwg. Ac na thybyged neb y diangc ef yn ddigo&s;p, ar a wnel br&acirc;d, cyd|fradwriaeth, traeturiaeth, a gwrthryfel yn erbyn ei oruchel Arglwydd frenhin, er dirgeled y gw|nelo ef hynny, pa vn bynnag ai mewn meddwl, ai mewn gair, ai mewn gweithred, er <NOTE N="*" PLACE="marg">Rhined.</NOTE> cyfrina|choled fytho hynny yn ei &s;tafell ddirgel wrtho ei h&ucirc;n, ai yn gyhoeddus wrth ymddiddan ac ym|gynghori ag eraill.</P>
<P>O herwydd ni ellir celu traeturiaeth, na dd&ecirc;l ef i oleuni yn y diwedd. Fe fyn Duw gyhoeddi a cho&s;pi y dygyn fai c&acirc;s hwnnw, am ei fod mor
<PB N="149" REF="82">
iniawn yn erbyn ei ordeiniaeth ef, ac yn erbyn ei oruchel arbenning farnwr ef, a'i enneiniog ar y ddayar. Fe fyn Duw gyhoeddi a cho&s;pi yn &ocirc;l ei haeddiant, mewn rhyw ffordd neu ei gilydd, y trais a'r cam a wneler yn erbyn Duw, yn erbyn gwlad wriaeth ac yn erbyn yr holl deyrnas. Ca|nys gwych yr &s;crifennodd y g&wcirc;r call yn yr Scry|thyr l&acirc;n, yn y llyfr a elwir Eccle&s;ia&s;tes, neu lyfr y Pregethwr. Na felldithia y brenhin yn dy ga|lon, <NOTE PLACE="marg"><HI>Preg.</HI> 10. 20.</NOTE> ac yn dy ddirgel &s;tafell na ddywed ddr&wcirc;g am dano: canys ehediaid yr awyr a gyhoeddant dy lais, a'r aderyn a ddatguddia dy laferydd. Yrydys gwedi &s;crifennu y gwer&s;i a'r &s;iamplau hyn, er dy&s;c i ni.</P>
<P>Ofnwn am hynny bawb o honom atcas a dy|gyn fai gwrthry felgarwch, gan wybod a chofio yn wa&s;tadol, am yr hwn a wrthwynebo neu a &s;afo yn erbyn cyffredinol awdurdod, ei fod ef yn gwrthwynebu ac yn &s;efyll yn erbyn Duw ei h&ucirc;n a'i ordeiniaeth: fel y gellir ei brofi wrth lawer o leoedd o'r Scrythyr l&acirc;n. Ac ymma edrychwn na ddeallom ni y lleoedd hyn a lleoedd eraill o 'r Scrythyr l&acirc;n (y rhai ydynt mor gaeth yn gor|chymmyn vfydd-dod i 'r pennaethiaid, ac a go&s;|pa&s;ant mor dwys wrthryfelgarwch ac anufydd|dod) na ddeallom (meddaf) mo honynt am y ga|llu y mae E&s;cob Rhufein yn ei gymmeryd arno. O herwydd yn wir nid yw Scrythyr Duw yn cynnwys y drahaus awdurdod honno, yr hon &s;ydd yn llawn o bob traha, camarferon a chab|ledd. Ond gwir y&s;tyr y lleoedd hynny a'r fath leoedd yw clodfori a go&s;od allan wir ordinh&acirc;d Duw, ac awdurdod brenhinoedd enneiniog Duw, a'u &s;wyddogion a o&s;odwyd danynt.</P>
<P><PB N="150" REF="83">
Ac am y gallu y mae E&s;cob Rhufein yn ei gym|meryd arno, yr hwn y mae ef yn ei &s;ialens yn rhy anghyfiawn, megis canlynydd Chri&s;t a Phetr: ni a allwn yn hawdd weled mor ffal&s;t, anghywir ac anwireddus yw: a hynny nid yn vnig am nad oes iddo &s;ail diogel yn yr Scrythur l&acirc;n, ond hefyd wrth ei ffrwythau a'i athrawiaeth. O herwydd mae ein Iachawdwr Chri&s;t a S. Petr yn ddifri ac yn gyt&ucirc;n yn dy&s;cu vfydd-dod i frenhinoedd me|gis i'r adderchoccaf a'r goruchaf lywodraeth-wyr yn y byd hwn yn nefaf dan Dduw. Ond mae E&s;|cob Rhufain yn dy&s;cu fod y rhai ydynt dano efyn rhyddion oddiwrth bob baich a cho&s;t gyffredin, ac o vfydd-dod tuag at eu tywy&s;ogio~, yn eglur ddigon yn erbyn athrawiaeth Chri&s;t a S. Petr.</P>
<P>Gwell am hynny y gellid ei alw ef yn Ang|hri&s;t, ac yn ganlynwr i'r Scrifennyddion a'r Pha|ri&s;aeaid, nag yn Vicar Chri&s;t, ac yn ganlynydd Petr. O herwydd nid yn vnig yn y peth hyn, ond mewn matterion trymion eraill o Gri&s;tiono|gawl greddyf, megis mewn materion o ollyng|dod a maddeuant pechodau ac Iechydwriaeth, mae efe yn dy&s;cu yn iniawn yn erbyn Petr, ac yn erbyn ein Iachawdwr Chri&s;t, y rhai nid yn vnig a bregetha&s;ant ar eiriau vfydd-dod i frenhinoedd, ond a arfera&s;ant hefyd yr vnrhyw vfydd-dod yn eu bywyd a'u hymddygiad.</P>
<P>O herwydd yr ydym ni yn darllen dalu o hon|ynt hwy ill dau deyrnged i'r brenhin: ac yr ydym <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 17. 17.</NOTE> yn darllein i'r &s;anctaidd forwyn fair, mam ein Ia|chawdwr Chri&s;t, a Io&s;eph yr hwn a dybid ei fod yn d&acirc;d iddo, ar orchymmyn yr Ymmerodr fyned ill dau i ddinas Dafydd, yr hon a elwir Bethle|hem i'w trethu ym my&s;c eraill, ac i ddangos eu
<PB N="151" REF="83">
hufydd-dod i'r llywodraeth-w&ycirc;r, er mwyn ordin|h&acirc;d Duw. Ac ymma nac anghofiawn vfydd-dod <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 2. 4, 5.</NOTE> y &s;anctaidd forwyn fair: o herwydd er ei bod hi yn anwyl iawn gan Dduw, ac yn fam naturiol i Ghri&s;t Ie&s;u, ac yn feichiog fawr yr am&s;er hynny, a chyn ne&s;&s;ed i'w ham&s;er ac y cafas hi e&s;cor yn ei thaith: etto hi a gymmerth y pryd hynny yn llaw|en y daith honno (er mwyn cydwybod) a hynny yn oerfel gauaf, heb nac e&s;cus na grwgnach: a hi mor dlawd ac y gorweddodd hi mewn &s;tabl ac yr e&s;corodd hi yno ar Ghri&s;t.</P>
<P>Ac yn yr vn modd y mae S. Petr yn &s;crifennu &acirc; geiriau eglur yn ei epi&s;tol cyntaf, Ymddaro&s;tyng|wch i <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Pat.</HI> 2. 18.</NOTE> bob dynol ordinh&acirc;d er mwyn yr Arglwydd, ac i'r brenhin fel i'r goruchaf, ac i'r llywiawd-wyr fel i'r rhai trwyddo ef a ddanfonir, er dialedd i'r rhai drwg, ac er mawl i'r rhai da: canys felly y mae ewyllys Duw. Nid rhaid i mi agoryd y&s;tyr y geiriau hyn, maent hwy o honynt eu hunain mor eglur ac mor oleu. Nid ydyw S. Petr yn dy|wedyd, ymo&s;tyngwch i mi megis pen goruchaf yr Eglwys, ac nid yw efe yn dywedyd, ymo&s;tyng|wch i'm canlynwyr i yn Rhufain, ond y mae fe yn dywedyd, ymo&s;tyngwch i'ch brenhin megis i'ch pennadur vchaf, ac i'r rhai y mae efe yn eu go&s;od mewn awdurdod dano, o herwydd ewyllys Duw yw i chwi ddangos felly eich go&s;tyngeiddrwydd, ewyllys Duw yw i chwi fod mewn go&s;tyngei|ddrwydd i'ch pennadur a'ch brenhin.</P>
<P>Ordeinh&acirc;d Duw, a gorchymmyn Duw, a &s;an|ctaidd ewyllys Duw yw hyn, fod holl gorph pob teyrnas, a phob d&ycirc;n ac aelod o honi, yn o&s;tynge|dig i'w pennadur a'u brenhin, a hynny, fel y dy|waid Petr, er mwyn yr Arglwydd, ac fel y dywed
<PB N="152" REF="84">
Pawl, nid rhac ofn yn vnig, ond er mwyn cyd|wybod. <NOTE PLACE="marg"><HI>Rom.</HI> 13. 5.</NOTE></P>
<P>Fel hyn y dy&s;c&wcirc;n gan air Duw roddi i'n bren|hin y peth &s;ydd ddyledus i'r brenhin, hynny yw, anrhydedd, vfydd-dod, trethau, defodau, teyrnged, cymmorthau, cariad ac ofn. Fel hyn y gwyddom <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 22. 21.</NOTE> mewn rhan, ein rhwymedig ddlyed i'r awdurdod cyffredinol, dy&s;cwn weithion gyflawni hynny: a <NOTE PLACE="marg"><HI>Rom.</HI> 13. 6.</NOTE> gweddiwn yn ddifrif ac yn wa&s;tadol ar Dduw vnig roddwr pob awdurdod, dros y rhai &s;ydd mewn awdurdod megis y mae S. Pawl yn erchi, gan &s;crifennu fal hyn at Timotheus yn ei epi&s;tol <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Tim.</HI> 2. 1, 2.</NOTE> cyntaf, Cynghori yr ydwyf am hynny ym-mlaen pob peth fod ymbil, gweddiau, dei&s;yfiadau, a diolch dros bob d&ycirc;n, dros frenhinoedd, a phawb a o&s;odw|yd mewn awdurdod, fel y gallom fyw yn llonydd ac yn hoddychol, trwy bob duwioldeb ac hone|&s;trwydd: canys hyn &s;ydd dda a chymmeradwy gar bron Duw ein Ceidwad. Fel hyn y mae S. Paul yn ddifrif ac yn hy&s;py&s;ol yn cynghori ac yn annog pawb i roddi diolch ac i weddio dros frenhinoedd a llywodraeth-w&ycirc;r, gan ddywedyd, Vwch law pob peth, megis pe dywedai, Er dim, ac yn ben|nafdim, gwnewch eich gweddi dros frenhinoedd.</P>
<P>Rhoddwn fawr ddiolch i Dduw am ei fawr a'i odidog r&ocirc;dd, a 'i ragddarbodaeth ynghylch &s;t&acirc;t brenhinoedd, Gweddiwn dro&s;tynt, ar fod ewyllys da Duw a'i ymddifyn tu ag attynt. Gweddiwn ar iddynt bob am&s;er o&s;od Duw ger bron eu lly|gaid. Gweddiwn ar fod ganthynt ddoethineb, cyfiawnder, llaryeidd-dra, a z&ecirc;l tu ag at ogoniant Duw, gwirionedd Duw, eneidiau Chri&s;tiano|gion, a'u gwl&acirc;d. Gweddiwn ar iddynt hwy arfer eu cleddyf au' hawdurdod yn iniawn ac yn gym|mwys
<PB N="153" REF="84">
er maenteinio ac ymddiffyn y ffydd Gatho|lig a gynhwy&s;ir yn yr Scrythur l&acirc;n, a'u deiliaid hone&s;t, da: ac er ofn a cho&s;p i'r bobl ddr&wcirc;g afreo|lus. Gweddiwn ar iddynt yn ffyddlon ganlyn llwybrau y brenhinoedd a'r blaenoriaid y mae &s;&ocirc;n am danynt yn y Beibl, Dafydd, Ezechias, Io&s;ias a Mo&s;es, ac eraill o'r cyffelyb. A gweddiwn dro|&s;om ein hunain ar i ni fyw yn dduwiol mewn ymddygiad Chri&s;tianogawl, &s;anctaidd.</P>
<P>Felly y cawn ni Dduw ar ein hy&s;tlys, ac yno nid rhaid i ni ofni dim a ddichon d&ycirc;n ei wneuthur yn ein herbyn. Felly y byddwn byw mewn gwir vfydd-dod i'n trugarog frenhin nefol, ac i'n Chri|&s;tianogawl frenhin dayarol. Felly y rhyngwn fodd Duw, y cawn ddawn odidog, heddwch cydwy|bod, a llonyddwch ymma yn y byd hwn, ac yn &ocirc;l y byd hwn ni a gawn fwynhau bywyd a fo gwell mewn heddwch, a llonyddwch, a thragwyddol ddedwyddwch yn y nef. Yr hyn beth a ganiattao efe i ni ig&ycirc;d, yr hwn a fu vfydd hyd angau 'r groes dro&s;om ni i g&ycirc;d, Ie&s;u Chri&s;t: i'r hwn gyd&acirc; 'r t&acirc;d a'r Y&s;pryd gl&acirc;n, y byddo holl anrhydedd a gogoni|ant yr awr hon ac yn dragywydd. Amen.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="sermon">
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>&para; Pregeth yn erbyn putteindra ac aflendid.</HEAD>
<P>_ER bod aml heidiau o bob drygioni a ddlyent eu ceryddu) bobl Gri&s;ti|anogol ddaionus) mae gwir ddu|wioldeb, a rhinweddol fywyd gwedi myned mor <NOTE N="*" PLACE="marg">Anim. <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">.</NOTE> ambell, etto vwch law pob drygioni arall, mae anllywodraethus foroedd
<PB N="154" REF="85">
godineb neu dor-priodas, putteindra, anlladrw|ydd, ac af&s;endid, nid yn vnig gwedi torri i mewn, ond hefyd gwedy llifeirio ganmwyaf dros yr holl fyd, er mawr ddianrhydedd Duw, ac anfeidrol gabledd enw Chri&s;t, er cyhoeddus ddi&s;tryw gwir grefydd, a llwyr ddini&s;tr daionus gyffredinolrw|ydd, a hynny mor halaeth, megis trwy fynych ar|fer o hono, y mae y drygioni hwn gwedy tyfu i'r fath vwchder, megis haychen ym-mhlith llawer o bobl ni chyfrifir ef yn bechod: onid yn hytrach yn ddigrifwch, yn gellwair a nwy&s;iant ieuengtid, yr hwn ni cheryddir, ond a ddifrawir, yr hwn ni cho&s;pir, ond a chwerddir o'i blegid.</P>
<P>Am hyn anghenrhaid ydyw ar hyn o bryd dra|ethu wrthych am bechod putteindra a godineb, a dangos i chwi faint y pechod ym-ma, ac mor g&acirc;s, mor ddiga&s;og, ac mor ffiaidd ydyw ac y cyfrifwyd ef bob am&s;er ger bron Duw a phob d&ycirc;n daionus, ac mor ddwys y co&s;pwyd ef gynt, trwy gyfraith Dduw a chyfraithiau llawer o dywy&s;ogion: ac hefyd i ddangos i'wch ryw gyfarwyddyd, fel y galloch (trwy r&acirc;s Duw) wachelyd erchyll bechod putteindra a goddineb, a byw mewn glendid ac hone&s;trwydd. Ac er mwyn bod i chwi y&s;tyried fod putteindra a godineb yn bechodau ffiaidd yngo|lwg Duw, chwi a go&s;iwch orchymmyn Duw, Nawna odineb. Yr hwn air, Godineb, er bod yn ei ddeall ef yn briodol am ymgymmy&s;c ac anghy|fraithlo~ gy&s;ylltiad g&wcirc;r priodol &acirc; rhyw wraig arall heb law ei wraig ei hun: neu wraig gyd&acirc; g&wcirc;r heb law ei g&wcirc;r ei hun: etto trwy 'r gair hwn he|fyd yr arwyddocceir pob arfer anghyfraithlon o'r aelodau a o&s;odwyd i genhedlu. Ac mae 'r vn gor|chymmyn hwn, yr hwn &s;ydd yn gwahardd godi|neb,
<PB N="155" REF="85">
yn paentio yn gyflawn, ac yn go&s;od ger bron ein llygaid ni faint pechod putteindra: ac yn dan|gos yn oleu mor ffiaidd y dylyai fod y pechod ym|ma gan bob d&ycirc;n hone&s;t ffyddlon.</P>
<P>A rhac i neb o honom feddwl fod gwedy ei ddi|eithro ef a'i ddo&s;parth oddiwrth y gorchymmyn hwn: pa vn bynnag fythom ai h&ecirc;n ai ieuangc, ai priodol ai am-mhriodol, ai g&wcirc;r ai gwraig, gwran|dawn pa beth a ddywaid Duw D&acirc;d trwy ei odi|dawg brophwyd Mo&s;es, Na fydded puttain ym|mhlith merched I&s;rael, na phutteinwr ym|mhlith <NOTE PLACE="marg"><HI>Deut.</HI> 23. 7.</NOTE> meibion I&s;rael. Ymma y gwaherddir pob putteindra, godineb ac aflendid, bob rhyw o bobl, i bob gr&acirc;dd, i bob oedran yn ddiddieithrad.</P>
<P>A rhac i ni frith-dybied na pherthyn yr arch neu y gorchymmyn hwn attom ni yn wir, gwran|dawn beth a ddywaid Chri&s;t (perffaith ddy&s;caw|dwr pob gwirionedd) yn y Te&s;tament newydd: <NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 5. 57, 28.</NOTE> Chwi a glyw&s;och (medd Chri&s;t) ddywedyd wrth y rhai gynt, Na wna odineb: ond yr ydwyfi yn dywedyd i chwi, pwy bynnag a edrycho ar wraig gan ei chwennychu, a wnaeth odineb &acirc; hi ei&s;ioes yn ei galon, Ymma y mae ein Iachawdwr Chri&s;t, nid yn vnig yn cryfhau ac yn cadarnhau ygyfraith yr hon a rodda&s;e Dduw d&acirc;d yn yr h&ecirc;n de&s;tament, trwy ei wa&s;anaethwr <HI>Mo&s;es</HI> yn erbyn godineb, ac yn ei gwneuthur hi o gyflawn rym i barhau dros fyth ym-mhlith proffe&s;wyr ei enw ef yn y Te&s;ta|ment newydd: ond mae fe hefyd (gan ddamnio angh y faddas ddeongliadau y Phari&s;&eogon; aid a'r &s;cri|fennyddion, y rhai a ddy&s;cent fod y gorchymmyn hwn yn peri i ni yn vnig ymgadw rhag godineb oddi allan, ac nid rhag chwantau aflan a gwy|niau ammhur) yn dy&s;cu i ni gyfan a chyflawn
<PB N="156" REF="86">
berffeithrwydd, purder a glendid buchedd, i gadw ein cyrph yn ddihalog a'n calonnau yn bur, ac yn rhydd oddiwrth bob chwantau dr&wcirc;g, cnawdol ddei&s;yfiadau a chyfundebau.</P>
<P>Pa fodd gan hynny y gallwn fod yn rhyddion oddiwrth y gorchymmyn hwn: lle mae cymmaint &s;iars &wcirc;edi ei o&s;od arnom? a ddichon gw&acirc;s wneu|thur y peth a fynno, a'i fei&s;tr yn gorchymmyn y gwrthwyneb iddo? Onid Chri&s;t yw ein mei&s;tr, a ninnau iddo ef yn wei&s;ion? Pa fodd gan hynny yr e&s;ceulu&s;wn ni fodd ac ewyllys ein mei&s;tr, a cha~|lyn ein ewyllys a'n ffanfi ein hunain? Fynghyfei|llon i ydych chwi, medd Chri&s;t, os gwnewch y pethau yr wyfi yn eu gorchymmyn i chwi. Yn <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 15. 14.</NOTE> awr fe a orchymmynnodd ein mei&s;tr Chri&s;t i ni ymwrthod a&punc; phob aflendid yngorph ac Y&s;pryd. Hyn, wrth hynny, &s;y raid i ni ei wneuthur, os cei|&s;iwn fodloni Duw.</P>
<P>Yr ydym ni yn darllein yn Efangel S. Mat|thew, i'r Phari&s;&aelig;aid a'r Scrifennyddion ddigio <NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 15. <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> wrth Chri&s;t yn anial, am nad oedd ei ddi&s;cyblon ef yn cadw traddodiadau yr henafiaid; canys ni ol|chent eu dwylo cyn cyniawa neu &s;wpperu. Ym|mhlith pethau eraill fe a attebodd Chri&s;t ac a ddywedodd, Gwrandewch a deellwch, nid yr hyn &s;ydd yn myned i mewn i'r genau &s;ydd yn halogi d&ycirc;n, ond y pethau a ddauant allan o'r genau &s;ydd yn dyfod o 'r galon, a hwynt hwy a halogant dd&ycirc;n. Canys o 'r galon y mae meddyliau dr&wcirc;g yn dyfod, llofruddiaeth, tor-priodas, godinebau, lledrad, camdy&s;tiolaeth, cabledd. Dymma y pe|thau &s;y yn halogi d&ycirc;n. Ymma y gallwn weled nad llofruddiaeth, lledrad, cam-dy&s;tiolaeth a chabledd yn vnig &s;ydd yn halogi d&ycirc;n, ond hefyd
<PB N="157" REF="86">
meddyliau dr&wcirc;g, tor-priodas, godineb a phut|teindra.</P>
<P>Pwy &s;ydd yn awr mor wan ei &s;ynwyr ac y ty|bia fod putteindra a goddineb yn bethau bychain y&s;cafn ger bron Duw. Mae Chri&s;t yr hwn yw 'r <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 14&punc; 6.</NOTE> gwirionedd ac ni ddichon ddywedyd celwydd, yn dywedyd fod meddyliau dr&wcirc;g, tor-priodas, put|teindra a godineb yn halogi d&ycirc;n; hynny yw, yn llygru corph ac enaid d&ycirc;n, ac yn ei wneuthur ef o deml yr Y&s;pryd gl&acirc;n, yn dommen front ac yn dderbynfa holl y&s;prydion afl&acirc;n: o d&ycirc; Dduw yn drigle &s;athan.</P>
<P>Trachefn yn Efangel Ioan pan ddygpwyd y <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 5. 11.</NOTE> wraig a ddalia&s;id mewn godineb, ger bron Chri&s;t, fe a ddywad wrthi hi d&ocirc;s, ac na phecha mwyach. Onid ydyw ef ymma yn galw putteindra yn be|chod? a pha beth yw gwobr pechod, ond tragwy|ddol angau? Os yw putteindra yn bechod, nid <NOTE PLACE="marg"><HI>Rom.</HI> 6. 23.</NOTE> yw gyfreithlon i ni ei wneuthur, o herwydd fel y dywaid Ioan, Yr hwn a wna bechod oddiafol <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Ioan.</HI> 3. 6.</NOTE> y mae. Ac fe a ddywed ein Iachawdwr fod pob <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 8. 34.</NOTE> vn a wnel bechod yn gaethwas i bechod. Oni bai fod putteindra yn bechod, diau na bua&s;ai Io|an fedyddiwr yn ceryddu Herod am gymmeryd gwraig ei frawd: ond fe a ddywedodd wrtho yn oleu, Nid cyfraithlon yw i ti gymmeryd gwraig <NOTE PLACE="marg"><HI>Mar.</HI> 6. 18.</NOTE> dy frawd. Nid arbedodd ef butteindra Herod, er ei fod ef yn frenhin cadarn, ond fe a'i ceryddodd ef yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Hyf.</NOTE> eofn am ei fywyd melldigedig, drwg, er iddo ef golli ei ben am hynny. Ond gwell oedd gantho oddef angau n&acirc; gweled dianrhydeddu Duw, drwy dorri ei &s;anctaidd airch a'i orchym|mynion ef, ie n&acirc; goddef mewn brenhin buttein|dra heb geryddu.</P>
<P><PB N="158" REF="87">
Pe na bua&s;ai putteindra ddim ond digrifwch a chellwair heb achos ei wneuthur cyfrif o hono (megis y tybia llawer am dano yn y dyddiau ym|ma) yn wir fe fua&s;ai Ioan yn fwy n&acirc; dwbl allan o'i bwyll, os ai ef tan anfodd brenhin, os godde|fai ei daflu i garchar, a cholli ei ben am beth gwael dibris. Ond fe a wyddai Ioan yn dda ddi|gon mor frwnt, mor ddrewllyd, mor ffiaid yw pe|chod putteindra yngolwg Duw, ac am hynny ni oddefai ef mo hono heb geryddu; na wnai, mewn brenhin.</P>
<P>Onid ydyw putteindra gyfreithlon mewn brenhin, nid yw gyfreithlon mewn deiliad. Onid yw putteindra gyfraithlon mewn d&ycirc;n cyhoedd, a fyddo a &s;wydd gyhoedd gantho, yn wir nid yw gyfraithlon mewn vn di&s;wyddau. Onid yw gy|fraithlon nac mewn brenhin nac mewn deiliad, nac mewn cyhoedd &s;wyddog, nac mewn vn di&s;wy|ddau: yn wir nid yw gyfraithlon nac mewn g&wcirc;r nac mewn gwraig, o ba r&acirc;dd neu oedran bynnac y b&ocirc;nt.</P>
<P>Hefyd yr ydym ni yn darllein yngweithredo|edd yr Apo&s;tolion, pan ga&s;clodd yr Apo&s;tolion yr henuriaid a'r holl gynnulleidfa ynghyd, i lonyddu calonnau y ffyddloniaid y rhat oedd yn arhos yn Antiochia (y rhai a aflonydda&s;id trwy gauathra|wiaeth rhyw Iuddewaidd bregethwyr) hwy a ddanfna&s;ant air i'r brodyr, weled yn dda gan yr Y&s;pryd gl&acirc;n a hwyntau, na ddodent arnynt faich <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 15. 28.</NOTE> amgenach n&acirc;'r pethau anghenrheidiol hyn: ym|mhlith pethau eraill hwy a orchymmynna&s;ant iddynt ymgadw rhag delw-addoliad a godineb, oddiwrth y rhai (eb y hwynt) os chwi a ymge|dwch, da y gwnewch.</P>
<P><PB N="159" REF="87">
Edrychwch ymma fal nad ydyw y tadau &s;anc|taidd bendigaid ymma o Eglwys Ghri&s;t, yn go|&s;od ar y gynnulleidfa ddim ond pethau anghen|rheidiol. Y&s;tyriwch hefyd fod yn cyfrif puttein|dra a godineb ym-mhlith y pethau a orchymmyn|nir i'r brodyr o Antiochia ymgadw oddiwrthynt. Anghenrhaid am hynny yw, wrth gyfundeb a therfyniad yr Y&s;pryd gl&acirc;n a'r Apo&s;tolion a'r henu|riaid a'r holl gynnulleidfa, fod im felly ymgadw oddiwrth odineb a phutteindra, megis oddiwrth ddelw-addoliad ac ofergoel. Mae yn anghenrhaid er Iachawdwriaeth, ymgadw rhag delw-addo|liad, felly y mae ymgadw rhag putteiudra. Oes ffordd &s;ydd nes a dywys i ddamnedigaeth, n&acirc; de|lw-addoliad? nag oes. Felly hefyd nid oes ffordd nes a dywys i ddi&s;trw corph ac enaid, n&acirc; godineb a phutteindra.</P>
<P>Pa le weithian y mae y bobl a wn&acirc;nt mor fy|chan o dor-priodas, putteindra godineb ac aflen|did? Mae yn anghenrhaid, medd yr Y&s;pryd gl&acirc;n, medd y bendigedig Apo&s;tolion, medd yr henuri|aid a holl gynnulleidfa Ghri&s;t; mae yn anghen|rhaid, meddant, er Iachawdwriaeth ymgadw oddiwrth butteindra. Os yw anghenrhaid i Ie|chyd wriaeth, gwae y rhai gan e&s;ceulu&s;o eu hiechy|dwriaeth, a roddant eu meddyliau i bechod mor frwnt, ac mor ddrewllyd, i fai cynddr&wcirc;g, ac i ffieidd-dra mor erchyll.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<PB N="160" REF="88">
<HEAD>&para; Yr ail rhan o'r bregeth yn erbyn goddineb.</HEAD>
<P>_FE a ddango&s;wyd i chwi yn y rhan gyntaf o'r bregeth yn erbyn go|ddineb, fel y mae y bai hwnnw ar hyn o am&s;er, yn teyrna&s;u vwch law pob bai arall: a pha beth yw y&s;tyr y gair, Godineb: a pha fodd y mae 'r Scrythur l&acirc;n yn ein hannog ac yn ein cynghori ni i wachelyd y bai brwnt ymma: ac yn ddiwethaf, pa lygredigaeth &s;ydd yn dyfod ar enaid d&ycirc;n, oddiwrth y pcchod ym|ma, godineb.</P>
<P>Awn rhagom ym-mhellach a gwrandawn pa beth a ddywaid y &s;anctaidd Apo&s;tol S. Paul am y peth ymma: yr hwn yn &s;crifennu at y Rhufeini|aid, <NOTE PLACE="marg"><HI>Rom.</HI> 13. 12.</NOTE> &s;ydd gantho y geiriau hyn, Bwriwn ymmaith weithredoedd y tywyllwch, a gwi&s;cwn arfau y goleuni. Rhodiwn yn weddus megis wrth liw dydd, nid mewn cyfeddach a meddwdod, nid mewn cydorwedd ac anlladrwydd, nid mewn cynnen a chenfigen, eithr gwi&s;cwch am danoch yr Arglw|ydd Ie&s;u Ghri&s;t: ac na fydded eich gofal dros y cnawd er mwyn porthi ei chwantau.</P>
<P>Ymma y mae 'r Apo&s;tol yn ein hannog i daflu|ymmaith weithredoedd y tywyllwch, y rhai, ym|mhlith eraill, y mae fe yn galw cyfeddach, meddw|dod, cydorwedd ac anlladrwydd, y rhai ydynt oll wa&s;anaeth-wyr i'r bai ymma, a darpariaethau i dywys ac i arwain i'r brwnt bechod cnawdol ymma.</P>
<P>Mae fe yn eu galw hwy yn weithredoedd y ty|wyllwch, nid yn vnig am fod yn arfer o'u gwneu|thur
<PB N="161" REF="88">
mewn tywyllwch, yn am&s;er n&ocirc;s, (o herwydd <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 3. 20.</NOTE> pob vn ar y &s;ydd yn gwneuthur drwg, &s;ydd yn ca|&s;hau y goleuni, ac niddaw i'r goleuni, rhag argy|oeddi ei weithredoedd) ond am eu bod yn ein ty|wys ac yn ein harwain ar hyd yr vniawn ffordd i'r tywyllwch eithaf, lle bydd wylofain a rhinci|an dannedd.</P>
<P>Ac mae fe yn dywedyd mewn man arall yn yr vn Epi&s;tol, na all y rhai ydynt yn y cnawd foddlo|ni <NOTE PLACE="marg"><HI>Rom.</HI> 8. 8. 12. <HI>&amp;c.</HI></NOTE> Duw: am hynny yr ydym, medd ef, yn ddyled|wyr, nid i'r cnawd, i fyw yn &ocirc;l y cnawd; canys os byw a fyddwn yn &ocirc;l y cnawd, meirw fyddwn. A thrachefn y dywaid, Gwachelwch odineb. Pob pechod a wnelo d&ycirc;n, oddi allan ei gorph y mae; ond yr hwn a wnel odineb &s;ydd yn pechu yn erbyn ei <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 6. 18.</NOTE> gorph ei hunan. Oni wyddoch fod eich corph yn deml i'r Y&s;pryd gl&acirc;n &s;ydd ynoch, yr hwn yr ydych yn ei gael gan Dduw, ac nad ydych eiddoch chwi eich hunain? canys er gwerth y'ch prynwyd chwi, am hynny gogoneddwch Dduw yn eich corph &amp;c. Ac ychydig o'r blaen y dywaid, Oni wyddoch fod <NOTE PLACE="marg"><HI>Ver&s;.</HI> 15.</NOTE> eich cyrph yn aelodau i Gri&s;t. Am hynny a gym|mera&s;i aelodau Chri&s;t, a'u gwneuthur yn aelodau puttein? Na atto Duw. Oni wyddoch fod yr hwn &s;ydd yn cydio &acirc; phuttain yn vn corph &acirc; hi? Canys y ddau, eb efe, a fyddant vn cnawd: ond yr hwn a gy&s;&s;ylltir &acirc;'r Arglwydd, vn y&s;pryd yw.</P>
<P>Pa eiriau duwiol y mae S. Paul yn ei hadrodd ymma, er mwyn ein hannog a'n cynghori oddi|wrth butteindra a phob aflendid? Teml, medd ef, yr Y&s;pryd gl&acirc;n ydyw eich aelodau chwi, yr hon pwy bynnag a'i halogo, fe a'i dini&s;tria Duw ef, medd S. Pawl. Os teml yr Y&s;pryd gl&acirc;n ydym, onid anghymmhe&s;ur yw i ni yrru y &s;anctaidd Y|pryd
<PB N="162" REF="89">
hwn oddiwrthym trwy butteindra, a go&s;od yn ei le ef ddr&wcirc;g y&s;prydion godineb ac aflendid, ac ymgy&s;&s;ylltu &acirc; hwynt a'u gwa&s;anaethu. Fe a'ch prynwyd chwi, medd ef, yn brid: am hynny gogo|neddwch Dduw yn eich cyrph.</P>
<P>Fe brynodd Chri&s;t yr oen dieniwed hwnnw ni, <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Pet.</HI> 1. 18.</NOTE> o gaethiwed diafol, nid &acirc; phethau llygredig, megis arian neu aur, ond &acirc; gwerthfawr waed ei galon. I baddefnydd y gwnaeth efe hynny? ai er mwn bod i ni gwympo eilwaith i'n h&ecirc;n affendid an ffiaidd fywyd? Nag &ecirc; yn wir, onder mwyn bod i ni ei wa|&s;anaethu ef mewn &s;ancteiddrwydd a chyfiawnder holl ddyddiau ein heinioes: er mwyn bod i ni ei <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc. 1.</HI> 75.</NOTE> ogoneddu ef yn ein cyrph, trwy burder a glendid buchedd. Mae fe yn dangos hefyd fod ein cyrph ni yn aelodau i Gri&s;t. Mor anweddaidd, wrth hynny, yw i ni beidio a bod yn gydcorph a'n gwneuthur yn vn &acirc; Chri&s;t, a thrwy butteindra ymgy&s;&s;ylltu a'n gwneuthur yn vn &acirc; phuttain? Pa ammarch, neu pa gam goleuach a allwn ni ei wneuthur i Ghri&s;t, n&acirc; chymmeryd aelodau ei gorph ef oddiwrtho, a'u cy&s;&s;ylltu hwynt &acirc; phuttai|niaid, &acirc; diawliaid ac ag y&s;prydion dr&wcirc;g? A pha ddianrhydedd &s;wy a allwn ni ei wneuthur &acirc; ni ein hunain, n&acirc; thrwy affe~did colli y fath odidog fraint a rhydd-did, gan ein gwneuthur ein hunain yn gaethwei&s;ion ac yn druain garcharorion i y&s;pry|dion y tywyllwch?</P>
<P>Y&s;tyriwn gan hynny yn gyntaf ogoniant Chri&s;t: yn ail ein &s;t&acirc;t, ein braint a'n rhydd-did ein hunain, yn yr hwn y go&s;ododd Duw ni, gan roddi i ni ei &s;anctaidd Y&s;pryd: ac ymddiffynnwn hwnnw yn gefnog yn erbyn &s;athan a'i holl fachellion twy|llodrus: felyr anrhydedder Chri&s;t, ac na chollom|ninnau
<PB N="163" REF="89">
ein rhydd-did, ond arhos yn wa&s;tadol yn vn y&s;pryd ag ef.</P>
<P>Hefyd yn ei epi&s;tol at yr Ephe&s;iaid, mae 'r Apo|&s;tol &s;anctaidd yn gorchymmyn i ni fod mor b&ucirc;r ac mor rhydd oddiwrth odineb, anlladrwydd a phob aflendid, fal na enwer hwy yn ein plith, megis y <NOTE PLACE="marg"><HI>Ephe&s;.</HI> 5. 3.</NOTE> gwedde i &s;ainct, na &s;erthedd, na geiriau ff&ocirc;l, na choeg-ddigrifwch, y rhai nid ydynt weddus, eithr yn hytrach diolchgarwch: canys yr ydych yn gwy|bod hyn, am bob putteinwr, neu aflan, neu gybydd yr hwn &s;ydd ddelw-addolwr, nad oes iddynt etife|ddiaeth yn-nheyrnas Chri&s;t a Duw. Ac er mwyn cofio o honom fod yn &s;anctaidd, yn bur ac yn rhydd oddiwrth bob aflendid, mae 'r Apo&s;tol &s;anctaidd yn ein galw ni yn &s;ainct, am ein bod gwedy ein <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 6. 9.</NOTE> &s;ancteiddio a'n gwneuthur yn &s;anctaidd trwy waed Chri&s;t, a thrwy r' Y&s;pryd glan.</P>
<P>Gan hynny os ydym &s;ainct, pa beth &s;ydd i ni a wnelom ag arferion y cenhedloedd. Megis (medd S. Petr) y mae 'r hwn a'ch galwodd chwi yn &s;anc|taidd, byddwch chwithau hefyd &s;anctaidd ym|mhob ymarweddiad: o herwydd &s;crifennedig yw, <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Pet.</HI> 1. 15. <HI>Le.</HI> 11. 44.</NOTE> Am hynny byddwch &s;anctaidd, canys &s;anctaidd ydwyfi. Hyd hyn y cly w&s;och orthrymmed pechod yw godineb a phutteindra, ac mor ffiaidd gan Dduw ef trwy r' Scrythur. Apha fodd nad y pe|chod ffiaiddiaf ac a ddichon bod, yw yr hwn ni ellir vnwaith ei enwi ym-mhlith Chri&s;tianogion? llai o lawer y dlyid mewn modd yn y byd ei wneu|thur ef.</P>
<P>Ac yn &s;iccr os ni a bwy&s;wn faint y pechod ym|ma, ac a'i hy&s;tyriwn ef yn ei iawn rywogaeth, ni a gawn weled mai pechod putteindra yw'r <NOTE N="*" PLACE="marg">Ylling.</NOTE> llynn diffaithiaf, a'r pwll bryntaf, a'r &s;oddfa ddre wllyd,
<PB N="164" REF="90">
i'r hwn y llifeiria ac y rh&ecirc;d pob pechod, a phob dry|gioni arall, lle hefyd y mae iddynt drigfa a phre&s;|wylfod.</P>
<P>O blegid onid yw y godinebwr yn falch o'i but|teindra? fel y dywaid y g&wcirc;r call, Maent hwy yn llawen darffo iddynt wneuthur yr hyn &s;ydd ddr&wcirc;g, ac yn llawenychu mewn pethau dr&wcirc;g ani|anol. Onid ydyw y godinebwr yn ddiog, ac heb ymhoffi mewn vn ymarfer dduwiol, ond yn vnig yn ei hoffddigrifwch brwnt anifeiliaidd hynny? Onid ydyw ei feddwl ef wedy ei lu&s;co a'i dynnu ymmaith oddiwrth bob amcanion rhin weddol, ac oddiwrth bob trafael ffrwythlon, a chwedy ym|roi yn vnig i ddychymmygion cnawdol? Onid yw y putteinwr yn rhoddi ei feddwl ar lothineb, er mwyn bod yn barottach i wa&s;anaethu ei wyniau a'i hoffderau cnawdol? Onid ydyw y godinebwr yn rhoddi ei feddwl a'r gybydd-dod, ac i grafu ac i ga&s;clu oddiar eraill, er mwyn bod yn aplach i faentaenio ei butteiniaid, a'i ordderchadon, ac i barhau yn ei &s;erch brwnt anghyfraithlon? O|nid ydyw ef yn chwyddo mewn cenfigen yn er|byn eraill, gan ofni hudo ei y&s;clyfaeth ef, a'i thyn|nu hi ymmaith oddiwrtho? Hefyd onid ydyw efe yn llidiog ac yn llawn o ddigofaint ac anfodlon|rwydd, ie yn erbyn y rhai anwylaf gantho, os rhwy&s;trir vn am&s;er ei ddamuniad cnawdol diaw|ledig ef? Pa bechod, neu pa ryw o bechod ni chy&s;|&s;ylltir &acirc; godineb a phutteindra?</P>
<P>Rhyw anghenfil yw efe a llawer o bennau iddo: mae fe yn derbyn pob rhyw feiau, ac yn gwrthod pob rhyw rinweddau. Os ydyw vn pechod yn dwyn damnedigaeth, pa beth a dybygir am y pe|chod a gy&s;&s;ylltir ac a gyfeillechir a phob drygioni:
<PB N="165" REF="90">
yr hwn y mae pob peth &s;ydd g&acirc;s gan Dduw, dam|nedig i dd&ycirc;n, a h&ocirc;ff gan &s;atha~ yn ei ganlyn. Mawr yw 'r ddamnedigaeth &s;ydd ynghrog vwch - ben godinebwyr a phutteinwyr.</P>
<P>I ba beth y &s;onniaf am afle&s;au eraill a dyfant ac a lifant o <NOTE N="*" PLACE="marg">Dom.</NOTE>  lacca drewllyd putteindra? Oni chollir trwy odineb a phutteindra enw da g&wcirc;r neu wraig, yr hwn yw'r try&s;or y mae pob d&ycirc;n ho|ne&s;t yn gwneuthur mwyaf cyfrif o hono? Pa dref|tadaeth neu fywyd? pa olud? pa dda? pa gyfoeth nas difa putteindra, ac nas d&wcirc;g yn ddiddim mewn ychydig am&s;er? Pa ddewrder a pha gryfder ni wanheir yn fynych ac ni ddi&s;trywir trwy but|teindra? Pa &s;ynwyr cyn barotted na ddotier ac na ddeleir trwy butteindra? Pa degwch (er mor odidog fo) nad anffurfir trwy butteindra?</P>
<P>Onid ydyw putteindra yn elyn i brydferth flo|deuyn ieuengctid? Ac onid yw yn dwyn pen|llwydni a henaint cyn yr am&s;er? Pa ddawn na|turiol (er mor werthfawr fo) na lygrir trwy but|teindra? Onid yw y fr&ecirc;ch fawr a llawer o glefydo~ eraill yn dyfod o butteindra? O ba le y daw cym|maint o fa&s;tardiaid a phlant ordderch, i fawr an|fodlonrwydd Duw, a thorriad priodas &s;anctaidd, onid o butteindra? Pa faint &s;ydd yn difa eu da a'u golud, ac yn cwympo yn y diwedd i ddygyn dlodi, ac yn &ocirc;l hynny yn lledratta ac yn cael eu crogi, trwy butteindra? Pa ymry&s;on a lladdf&acirc;u a ddaw o butteindra? Pa &s;awl merch a <NOTE N="*" PLACE="marg">Drei&s;ir,</NOTE>  anwy|ryfir? Pa &s;awl gwraig a lygrir? Pa &s;awl gwe|ddw a wradwyddir trwy butteindra? Pa faint y tlodir ac y trallodir y cyfoeth - cyffredin trwy butteindra? Pa faint y dirmygir ac y ceblir gair Duw trwy butteindra a phutteinwyr?</P>
<P><PB N="166" REF="91">
O 'r pechod hwn y daw llawer o 'r y&s;caroedd, y rhai a arferir yn y dyddiau hyn mor arferedig, trwy awdurdod gw&ycirc;r di&s;wyddau, er mawr ddi|gofaint Duw, a thorriad &s;ancteiddiaf gwlwm a rhwym priodas: o herwydd pan ddarffo i'r pe|chod ffiaidd ymma ymlu&s;co vnwaith i <NOTE N="*" PLACE="marg">Fonwes.</NOTE>  a&s;cre y godinebwr, fel y rhwydir ef mewn cariad aflan anghyfraithlon, fe a ddiy&s;tyra yn y man ei wir a'i gyfraithlon wraig, fe a ga&s;h&acirc; ei phre&s;ennoldeb hi, mae ei chwmpeini ni yn drewi ac yn wrthwy|nebus gantho: pa beth bynnag a wn&ecirc;l hi, a oge|nir: nid oes llonyddwch yn y t&ycirc; yr hyd y bytho hi mewn golwg: am hynny, i wneuthur chwedl byrr, rhaid iddi fyned ymmaith, o blegid ni ddi|chon ei g&wcirc;r ei haros hi ym-mhellach. Fel hyn trwy butteindra y troir ymmaith y wraig hone&s;t ddiemwed, ac y derbynir puttain yn ei lle hi.</P>
<P>Yn yr vn modd y digwydda yn fynych o ran y wraig tuag at ei g&wcirc;r. Dymma ffiaidd-dra anferth. Pan ddaeth ein Iachawdwr Chri&s;t Duw a d&ycirc;n i adferu cyfraith ei nefol d&acirc;d i iawn y&s;tyr, meddwl a deall y gyfraith honno, ym-mhlith pethau eraill fe a <NOTE N="*" PLACE="marg">Iniawnodd.</NOTE>  ddiwygiodd gam-arfer y gyfraith hon. O herwydd lle daroedd i 'r Iuddewon arfer hir odde|fiaeth trwy ddefod ddodi o 'r gw&ycirc;r eu gwragedd ymmaith wrth eu hewyllys am bob achos: fe a geryddodd Chri&s;t y dr&wcirc;g arfer hynny, ac a ddy&s;|codd, pwy bynnag a wrthotto ei wraig, onid am odineb (yr hwn yr am&s;er hynny wrth gyfraith oedd yn haeddu angau) ei fod yn torri priodas, ac yn gwneuthur i'w wraig hefyd yr y&s;carid ef &acirc; hi, odinebu, os hi a gy&s;&s;ylltid &acirc; g&wcirc;r arall, ac i'r g&wcirc;r hefyd a gy&s;&s;ylltid &acirc; hi, odinebu.</P>
<P>Ym-mha gyflwr gan hynny y mae y godineb|wyr
<PB N="167" REF="91">
ymma, y rhai o gariad ar buttain a wrtho|dant eu gwir a'u cyfraithlon wragedd, yn erbyn cyfraith, vniondeb, rhe&s;wn a chydwybod? Oh mor ddamnedig yw 'r &s;t&acirc;t y maent yn aros ynddi. Di&s;tryw ebrwydd a gwymp arnynt os hwy ni edifarh&acirc;nt ac ni wellh&acirc;nt. O herwydd ni oddef Duw byth ddianrhydeddu, a cha&s;h&acirc;u, a diy&s;tyru &s;anctaidd briodas. Fe a go&s;pa ryw br&ycirc;d y bywyd cnawdol anllywodraethus ymma, ac a wna bod y &s;anctaidd ordinh&acirc;d ymma mewn parch ac an|rhydedd. O herwydd, medd yr Apo&s;tol, Anrhy|deddus <NOTE PLACE="marg"><HI>Heb.</HI> 13. 4.</NOTE> yw priodas ym-mhawb, a'r gwely diha|logedig: eithr putteinwyr a'r godinebus a far|na Duw: hynny yw, fe a'u co&s;pa ac a'u damna hwynt.</P>
<P>Ond i ba beth y cymmerir y boen ymma yn datcan ac yn go&s;od allan faint pechod yw puttein|dra, a'r afles a d&ycirc;f ac a lifeiria o hono: lle y pallai anadl a thafod d&ycirc;n yn gynt nag y gallai gwbl gy|hoeddi y pechod hwn yn &ocirc;l ei ddiffeithwch a'i anferthrwydd? Er hynny hyn a ddywedwyd er mwyn bod i bawb wachelyd putteindra a byw mewn ofn Duw. Duw a wn&ecirc;l nas dywedpwyd yn ofer.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>&para; Y drydedd ran o'r bregeth yn erbyn godineb.</HEAD>
<P>_CHwi a ddy&s;ca&s;och yn yr ail rhan o'r bregeth am odineb, a ddarllen|nwyd i chwi ddiwethaf, mor ddif|rif y mae 'r Scrythur l&acirc;n yn ein rhybyddio ni i wachelyd pechod godineb, ac i gofleidio glendid bu|chedd:
<PB N="168" REF="92">
a'n bod ni yn cwympo trwy odineb i bob rhyw bechod, ac yn myned yn gaeth-wei&s;ion i ddi|afol: ac o 'r y&s;tlys arall y'n gwneir trwy lendid buchedd yn aelodau i Gri&s;t: ac yn ddiwethaf mor bell y d&wcirc;g godineb dd&ycirc;n oddiwrth bob duwiol|deb, ac y denfyn ef yngwy&s;c ei ben i bob beiau, drygioni ac aflwydd.</P>
<P>Mi a fynegaf i 'wch yn awr mewn trefn &acirc; pha go&s;pedigaethau trymion y plagodd Duw odineb yn yr am&s;eroedd gynt, a pha fodd y co&s;podd llawer o dywy&s;ogion bydol y pechod ymma, fel y galloch weled fod putteindra a godineb yn bechodau mor echry&s;lon yngolwg Duw a phob d&ycirc;n daionus, ac y dango&s;ais ei&s;oes.</P>
<P>Yn llyfr cyntaf Mo&s;es yr ydym yn darllen, pan ddechreuodd dynion amlhau ar y ddayar, i w&ycirc;r a gwragedd o&s;od eu meddyliau mor gwbl ar chwantau cnawdol a choeg-ddigrifwch, hyd oni fuont fyw yn ddiofn Duw. Pan welodd Duw eu bywyd ffiaidd anifeiliaidd hwynt, a deall nad oeddynt yn gwellh&acirc;u, ond yn hytrach eu bod yn cynnyddu fwyfwy beunydd yn eu pechodau a'u harferon aflan; fe a edifarhaodd Duw iddo w|neuthur d&ycirc;n: ac er dangos mor ffiaidd oedd gan|tho odineb, putteindra, anlladrwydd a phob a|flendid, fe a wnaeth i holl ffynhonnau y dyfnde|roedd dorri allan, ac a egorodd ffene&s;tri 'r nefoedd, fel y glawiodd hi ar y ddayar dros ddeugain diwr|nod a deugain n&ocirc;s: ac felly y di&s;trywiodd ef yr holl fyd a holl ddynawl ryw, oddieithr wythn&ycirc;n o bobl yn vnig: y rhai hynny oedd Noah pregethwr cy|fiawnder (fel y geilw Petr ef) a'i wraig, a'i dri|mab a'u gwragedd.</P>
<P>Oh pa anial bl&acirc; a daflodd Duw ymma ar holl
<PB N="169" REF="92">
greaduriaid bywiol y b&ycirc;d, am bechod puttein|dra? Am yr hwn y dialodd Duw nid ar dd&ycirc;n yn <NOTE PLACE="marg"><HI>Gen.</HI> 6. 7.</NOTE> vnig, onid hefyd ar yr holl anifeiliaid, ehediaid, a'r holl greaduriaid byw. Fe a ladde&s;id dynion ar y ddayar o 'r blaen, etto ni ddy&s;trywiwyd y b&ycirc;d am hynny: ond am butteindra fe a orchguddiwyd <NOTE PLACE="marg"><HI>Gen.</HI> 4. 8.</NOTE> yr holl f&ycirc;d &acirc; dwfr, ac a ddifethwyd oddieithr ychy|dig. Siampl wiw ei chofio er ein dy&s;cu ni i ofni Duw.</P>
<P>Yr ydym yn ddarllein eilwaith ddiny&s;tr So|doma <NOTE PLACE="marg"><HI>Gen.</HI> 19. 24.</NOTE> a Gomorhah a dina&s;oedd eraill cyfagos iddynt, trwy d&acirc;n a brwm&s;tan o'r nef, am frwnt bechod aflendid, fel na adawyd na g&wcirc;r na gw|raig, na phlentyn nac anifail, na dim ar a dyfodd ar y ddayar heb ddini&s;tr. Calon pwy nid <NOTE N="*" PLACE="marg">Chryna.</NOTE>  echry|dia wrth glywed yr hi&s;tori ymma? Pwy &s;y weddi &s;oddi mor ddwfn mewn putteindra ac aflendid, na adawo weithian dros fyth heibio y fath g&acirc;s a ffiaid fywyd, gan fod Duw yn co&s;pi aflendid mor d&ocirc;&s;t a glawio t&acirc;n a brwm&s;ta~ o'r nef, i ddi&s;trywio dina&s;oedd cyfain, i ladd gw&ycirc;r a gwragedd a phlant, a'r holl greaduriaid byw oedd yn aros yno, ac i ddifa &acirc; th&acirc;n bob peth a dyfai yno. Pa arwyddion a ddichon bod eglurach, o ddigofaint Duw a'i lid, yn erbyn aflendid ac am-mhurder bywyd? Y&s;tyriwch yr hi&s;tori hon (ddaionus bobl) ac ofnwch ddialedd Duw.</P>
<P>Onid ydych yn darllein hefyd i Dduw daro Pharao a'i holl d&ycirc; &acirc; phlagau mawrion, am iddo yn annuwiol chwennychu Sarah gwraig Abra|ham? <NOTE PLACE="marg"><HI>Gen.</HI> 20. 3.</NOTE> Felly yr ydym yn darllein am Abimelech brenhin Gerar, er na chyhyrdda&s;ai &acirc; hi trwy gyd|nabyddiaeth cnawdol. Dymma 'r plagau a 'r co&s;pedigaethau a daflodd Duw ar ddynion bryn|tion
<PB N="170" REF="93">
aflan, cyn rhoddi y gyfraith (pan oedd cyfra|ith naturiaeth yn vnig yn teyrna&s;u ynghalon|nau dynion) er dangos faint y cariad oedd gan|tho ef at briodas: ac eilwaith faint y ca&s;hae efe odineb, putteindra a phob aflendid.</P>
<P>Ac wedy rhoddi y gyfraith, &s;ydd yn gwahardd putteindra, trwy Fo&s;es, i'r Iuddewon, oni or|chymmynnodd Duw ddodi i farwolaeth y &s;awl a'i torrai hi? Dymma eiriau y gyfraith, Y g&wcirc;r <NOTE PLACE="marg"><HI>Le.</HI> 20. 10.</NOTE> yr hwn a odinebo gyd&acirc; gwraig ei gymmydog, lla|dder yn farw y godinebwr a'r odinebwraig, am iddo dorri priodas gyd&acirc; gwraig ei gymmydog. Fe a orchymmynnir yn y gyfraith hefyd, Os de|lir <NOTE PLACE="marg"><HI>Num.</HI> 25. 4.</NOTE> llangces a g&wcirc;r yngh&ycirc;d mewn putteindra, eu llabyddio hwy ill dau hyd angau. Yr ydym ni yn darllein mewn man arall i Dduw orchymmyn i Mo&s;es gymmeryd y pennaethiaid, y rheolwyr a thywy&s;ogion y bobl, a'u crogi ar grogbrennau yn amlwg, am iddynt naill ai gwneuthur godi|neb eu hunain, ai am nas co&s;pa&s;ent ef mewn eraill. Trachefn, oni ddanfonodd Duw y f&acirc;th bl&acirc; ym-mhlith y bobl am odineb ac aflendid, hyd oni laddodd o honynt mewn vn diwrnod bedair inil ar hugain.</P>
<P>Ei&s;iau am&s;er mi a adawaf heibio lawer o hi|&s;toriau eraill o 'r Beibl &s;anctaidd, y rhai a ddan|go&s;ant i ni fawr ddialedd a thrwm lid Duw yn erbyn putteinwyr a godinebwyr. Siccr yw fod y greulon go&s;p a o&s;ododd Duw, yn dangos yn eglur ddigon mor g&acirc;s gan Dduw butteindra. Ac nac amheuwn fod Duw yn yr am&s;er hwn yn ca&s;h&acirc;u aflendid, cymmaint ac yr ydoedd ef yn yr h&ecirc;n gyfraith: ac nas co&s;pa ef y pechod ymma yn ddiammau yn y b&ycirc;d hwn, ac yn y b&ycirc;d a ddaw:
<PB N="171" REF="93">
o herwydd Duw yw efe na ddichon arhos dry|gioni.</P>
<P>Am hynny y dlye bawb wachelyd y drygioni <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al</HI> 5. 4.</NOTE> hwn, ac &s;y yn gofalu am ogoniant Duw ac Ie|chydwriaeth eu heneidiau eu hunain.</P>
<P>Mae S. Paul yn dywedyd ddarfod &s;crifennu pob peth ar a &s;crifennwyd er &s;iampl i ni, i ddy&s;cu ini dfni Duw, ac vfyddhau i'w &s;anctaidd gyfraith ef. O herwydd os Duw nid arbedodd y can|ghennau <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 10. 11.</NOTE> naturiol, nid arbed ef nyni y rhai nid ydym ond impiau, os gwnawn y cyfryw dro&s;e|ddau. <NOTE PLACE="marg"><HI>Rom.</HI> 11.</NOTE> Os di&s;trywiodd Duw lawer mil o bobl, lawer o ddina&s;oedd, ie a'r holl f&ycirc;d, am buttein|dra, na wenhieithiwn mo honom ein hunain, ac na thybygwn y diangwn ni yn rhyddion, ac yn ddigo&s;p. O herwydd fe a addawodd yn ei gyfra|ith &s;anctaidd ddanfon plau to&s;tion ar y tro&s;edd|wyr, neu y rhai a dorrant ei &s;anctaidd orchym|mynion ef.</P>
<P>Fel hyn y clyw&s;och pa fodd y mae Duw yn co&s;|pi pechod godineb, gwrandawn weithian ryw gy|freithiau a o&s;ododd llywodraethwyr bydol, mewn amryw wledydd er ei go&s;pi: fel y caffom wybod fod aflendid yn ffiaidd ym-mhob dinas a gwladwri|aeth hydrefn, ac ymmhlith dynion hone&s;t.</P>
<P>Hyn oedd y gyfraith ym-mhlith y lepreaid, Hwy a rwyment yr hwn a ddelid mewn godineb, ac a'i dygent ef dros dri diwrnod trwy 'r ddinas: yn &ocirc;l hynny yr h&ycirc;d y byddai byw, fe a ddibri&s;id, a thrwy gywilydd a gwradwydd, a gyfrifid yn dd&ycirc;n heb ddim hone&s;trwydd ynddo.</P>
<P>Ym-mhlith y Locriaid yr ydys yn tynnu dau ly|gad y godinebwr.</P>
<P>Y Rhufeiniaid gynt a go&s;pent odineb, weithiau
<PB N="172" REF="94">
&acirc; th&acirc;n, weithiau &acirc;'r cleddyf. Os delid neb mewn godineb ym-mhlith yr Aiphtiaid, y gyfraith oedd iddo gael ei chwippio yngwydd y bobl, hyd f&icirc;l o wialennodiau: a'r wraig a ddelid mewn godineb gydag ef, a dorrid ei thrwyn, fel y gellid gwybod byth o hynny allan ei bod hi yn buttain, ac y ffiei|ddid hi gan bawb.</P>
<P>Ym-mhlith yr Arabiaid y torrid pennau y rhai a ddelid mewn godineb, oddiar eu cyrph.</P>
<P>Yr Atheniaid a go&s;pent butteindra ag angau, yn yr vn modd. Felly y gwnai y Tartariaid di|ddy&s;c, difedr.</P>
<P>Ac hyd heddyw ym-mhlith y Twrciaid y llaby|ddir i angau yn ddidrugaredd, y gwr a'r wraig a ddalier mewn godineb. Fel hyn y gwelwn pa gy|freithiau duwiol a wnaethpwyd gynt gan aw|durdodau goruchel, er tynnu ymmaith buttein|dra, ac er maentaenio priodas &s;anctaidd, a ph&ucirc;r ymddygiad.</P>
<P>Ac etto nid oedd gwneuthurwyr y cyfreithiau ymma yn Gri&s;tianogion, onid cenheloedd; etto hwy a garent hone&s;trwydd a phurdeb buchedd cymmaint, fel y gwnaent gyfreithiau daionus, duwiol, er maentaenio y pethau hynny, heb oddef o fewn eu teyrna&s;oedd, odineb a phutteindra i deyrna&s;u yn ddigo&s;p.</P>
<P>Fe a ddywedodd Chri&s;t wrth yr Iuddewon an|ffyddlo~, y cyfode y Ninifiaid ddydd y farn yn erbyn <NOTE PLACE="marg"><HI>Matth.</HI> 12. 41.</NOTE> y genhedlaeth honno, i'w chondemno, am iddynt hwy etifarhau ar bregethiad Ionas, ac wele (medd efe) vn mwy n&acirc; Ionas ymma, (gan feddwl am dano ei h&ucirc;n) ac etto nid edifarha&s;ant.</P>
<P>Oni chyfyd (dybyg&wcirc;ch chwi) yn gyffelyb y Lo|criaid, Arabiaid, Atheniaid ac eraill o'r f&acirc;th hyn|ny,
<PB N="173" REF="94">
i'r farn yn ein herbyn ni i'n condemno; yn gymmaint ac iddynt hwy ymgadw rhag puttein|dra ar orchymmyn d&ycirc;n, ac mae gennym ni gy|fraith ac eglur orchymmyn Duw, ac er hynny nid ydym yn ymadel &acirc;'n haflan ymddygiad. Yn wir, yn wir fe fydd e&s;mwythach yn-nydd y farn i'r cen|hedloedd hynny nag i ni, onid edifarhawn ni a gwellhau. O herwydd, er bod angau corphorol, yn ein golwg ni, yn go&s;p drom, do&s;t, yn y b&ycirc;d hwn am butteindra: etto nid yw y go&s;p honno ddim wrth y blinedig boenau a orfydd ar odinebwyr, puttein|wyr a dynion aflan, eu goddef yn &ocirc;l y bywyd hwn.</P>
<P>O herwydd fe a geuir yr holl rai hynny o deyr|nas nefoedd, fel y dyweid S. Paul; Na thwyller <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 6. 9. <HI>Gal.</HI> 5. 21. <HI>Ephe&s;.</HI> 5. 5.</NOTE> chwi, ni chaiff na godinebwyr, nac addolwyr de|lwau, na thorwyr priodas, na drythyllwyr, na'r rhai Sodomiaidd, na chybyddion, na meddwon, na difenwyr, na chribddeilwyr etifeddu teyrnas Dduw. Ac y mae Ioan yn dywedyd yn ei weledi|gaeth, y caiff y putteinwyr eu rh&acirc;n gyd &acirc; lladd|wyr, <NOTE PLACE="marg"><HI>Gwel.</HI> 21. 8.</NOTE> cyfareddwyr, a'r delw-addolwyr, a'r rhai cel|wyddog, yn y pwll &s;ydd yn llo&s;ci &acirc; th&acirc;n a brwm|&s;tan, yr hwn yw'r ail angau.</P>
<P>Er bod co&s;p y corph yn angau, etto mae iddo ddi|wedd, ond mae co&s;p yr enaid, yr hwn y mae Ioan yn &s;&ocirc;n am dano, yn dragywydd. Yno y bydd t&acirc;n a brwm&s;tan, yno y bydd wylofain ac &s;cyrnygu dan|nedd, <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 3. 9. <HI>Matth.</HI> 13. 30.</NOTE> yno y pr&ycirc;f a gno gydwybod y rhai a ddam|nier, ni bydd marw byth. Oh, calon pwy ni ddi|fera ddafnau gwaed wrth wrando ac y&s;tyried y pe|thau hyn.</P>
<P>Os y&s;crydiwn ac os <NOTE N="*" PLACE="marg">Echrydiwn.</NOTE> crynwn wrth glywed enwi y pethau hyn, pa beth a wnawn wrth eu clywed hwy au goddef, ie a'u goddef byth ac yn dragy|wydd.
<PB N="174" REF="95">
Duw a drugarhao wrthym.</P>
<P>Pwy &s;ydd bellach wedi <NOTE PLACE="marg">Suddo.</NOTE> *foddi mewn pechod cyn  ddyfned, a chwedy ymadel &acirc; ph&ocirc;b duwioldeb cyn llwyred; ac y gwnel yn fwy o'i hoffder a'i ddigrif|wch drewllyd brwnt (yr hwn a aiff yn ebrwdd heibio) nag o golli gogoniant tragwyddol? Pwy ailwaith a'i rhydd ei hunan i chwantau cnawdol cyn belled, ac nad ofno ef <NOTE PLACE="marg">Rhag&punc; poenau.</NOTE> *am boenau t&acirc;n vffernol? Ond gwrandawn bellach pa fodd y gwachelwn  butteindra a godineb, fel y rhodiom mewn ofn Duw, ac y byddom ryddion oddiwrth yr holl ar|taithiau a'r poenau ane&s;corol trymmio~ y rhai &s;ydd ar fedr pob d&ycirc;n aflan.</P>
<P>Er gwachelyd godineb, putteindra, a phob a|flendid, cadwn ein calonnau yn bur ac yn l&acirc;n o|ddiwrth bob meddwl drwg a chwantau cnaw|dol: o herwydd os y galon a lygrir ni a gwym|pwn lwyr ein pennau i bob rhyw annuwioldeb. Hyn a wnawn ni yn e&s;mwyth, os ni pan gly|won ein h&ecirc;n elyn Sathan yn ein temptio, ni chy|tunwn mewn ffordd yn y byd &acirc;'i dwyllodrus ddichellion ef, gan ei wrthwynebu ef yn ddewri|on, trwy ffydd gadarn yngair Duw, a chan o&s;od yn ei erbyn ef yn wa&s;tadol yn ein calonnau, y gorchymmyn hwn, a roddodd Duw i ni, Na wna odineb, &s;crifennedig yw, Na wn&acirc; butteindra.</P>
<P>Da fydd i ni hefyd fyw yn wa&s;tadol mewn ofn Duw, a go&s;od gar bron ein llygaid d&ocirc;&s;t fygythiau Duw, yn erbyn annuwiol bechaduriaid: ac y&s;ty|ried yn ein calonnau mor frwnt, mor anifeiliaidd ac mor fyrr yw 'r digrifwch a'r hoffder, i'r hwn y mae Sathan yn ein h&ucirc;do ac yn ein llithio ni yn wa&s;tad: ac eilwaith fod y go&s;p a o&s;odwyd am y pechod hwnnw yn ane&s;corol ac yn dragwyddol.</P>
<P><PB N="175" REF="95">
Hefyd arferwn &s;obredd, a chymmedrolder a thymmer dda wrth fwytta ac yfed, a gwachelwn bob chwedleu aflan, ac ymgadwn oddiwrth bob cwmpniaeth dr&wcirc;g, Gwachelwn &s;eguryd, ymho|ffwn o ddarllen yr Scrythur la&punc;u; gwiliwn mewn gweddiau duwiol, a myfyriadau rhinwe|ddol; a phob am&s;er ymarferwn o ryw boen a thrafel duwiol; a'r pethau hyn a'n cynnorthwy|ant ni yn fawr i ymgadw rhag putteindra.</P>
<P>Ac ymma y rhybyddir pob gr&acirc;dd o ddynion, priodol ac am-mhriodol, i garu purdeb a glendid buchedd. O herwydd mae 'r priodol yn rhwym wrth gyfraith Dduw, i garu ei gilydd yn bur ac yn glau, heb i vn o honynt gei&s;io cariad dieithr.</P>
<P>Mae yn rhaid i'r g&wcirc;r lynu wrth ei wraig yn vnig, ag ir wraig lynu wrth ei g&wcirc;r yn vnig. Mae yn rhaid iddynt ill dau ymhoffi ynghym|deithas ei gilydd: na chwennycho yr vn o ho|nynt neb arall. Ac fel y maent hwy yn rhwy|medig i fyw ingh&ycirc;d mewn duwioldeb a phob ho|ne&s;trwydd, felly eu &s;wydd hwy hefyd a'u dl&ecirc;d yw dwyn eu plant i fynu yn rhinweddol, a darbod na bo iddynt gwympo i <NOTE N="*" PLACE="marg">Faglau.</NOTE> lindagau Sathan, nac i vn aflendid, ond bod o honynt yn bur ac yn hone&s;t mewn priodas &s;anctaidd, pan ddelo'r am&s;er.</P>
<P>Felly hefyd y dylyai fei&s;tred a rheolwyr ddarbod nad arferer na phutteindra nac aflendid ym|mhlith eu gwa&s;anaeth ddynion.</P>
<P>A thrachefn os y rhai &s;ydd heb priodi a ym|glywant ynddynt eu hunain, na allant fyw heb gwmpeini gwraig, prioda~t, a bydda~t fyw yngh&ycirc;d yn dduwiol, o herwydd gwell yw priodi n&acirc; llo&s;|ci. I ochel godineb (medd yr Apo&s;tol) cymered pob <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 7. 2.</NOTE> g&wcirc;r ei wraig ei h&ucirc;n, a phob gwraig ei g&wcirc;r ei hun.</P>
<P><PB N="176" REF="96">
Yn ddiwethaf, y rhai &s;ydd yn clywed ynddynt eu hunain, y gallant (trwy weithrediad Y&s;pryd Duw) fyw yn vnig, ac yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Ddiweir.</NOTE>  ymattalus, clodfo|rant Dduw am eu rhoddiad, a chei&s;iant bob ffordd ac a allont i gadw ac i gynnal y cyfryw roddiad: megis trwy ddarllein yr Scrythur l&acirc;n, trwy fyfyriadau duwiol, a gweddiau dyfal, a'r f&acirc;th rinweddol arferon eraill.</P>
<P>Os cei&s;iwn oll yn y modd ymma ymgadw rhag godineb, putteindra a phob aflendid, a dwyn ein bywyd mewn duwioldeb ac hone&s;trwydd, gan wa&s;anaethu Duw &acirc; chalonnau gl&acirc;n p&ucirc;r, a'i o|goneddu ef yn ein cyrph, drwy ddwyn ein bywyd yn ddiddrwg ac yn ddieni&wcirc;ed, &s;iccr y gallwn fod o rifedi y rhai y mae ein Iachawdwr Chri&s;t yn yr Efengyl yn dywedyd fel hyn am danynt, Gwyn <NOTE PLACE="marg"><HI>Merth.</HI> 5. 8.</NOTE> eu b&ycirc;d y rhai gl&acirc;n o galon, canys hwy a welant Dduw: I'r hwn yn vnig y b&ocirc; pob gogoniant anrhydedd, rheolaeth a gallu yn oes oe&s;oedd. Amen.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="sermon">
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>&para; Pregeth yn erbyn ymry&s;on ac ymdaeru.</HEAD>
<P>_HEddyw y cyhoeddir i 'wch (bobl ddaionus Gri&s;tianogawl) afles a chywilyddus anhone&s;trwydd ymry&s;on, cynhennau, ac anghy|fundebau, er mwyn gwedi i chwi weled megis wedi ei baen|tio ym-mlaen eich llygaid, an|harddwch ac anweddeidd-dra y bai atcas ymma, y troer eich calonnau i gyfodi yn ei erbyn, ac i ga&s;hau, ac i ffiaiddio y pechod hwnnw, yr hwn
<PB N="177" REF="96">
&s;ydd mor g&acirc;s, ac mor ofidus, ac mor ddrygionus gan bawb.</P>
<P>Ond ym-mhlith pob ymry&s;on, nid oes vn mor ddrygionus ac yw ymry&s;on mewn Chri&s;tiano|gawl greddyf. G&acirc;d heibio (medd S. Paul) chwe|dlau <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Tim.</HI> 1. 4.</NOTE> ac achau anorphen, y rhai a barant gwe&s;tio|nau, yn fwy nag adailadaeth dduwiol. Niddaw ar wa&s;anaethwr Duw ymladd ac ymry&s;on, ond bod yn dirion tuag at bob d&ycirc;n.</P>
<P>Y cynhennau a'r ymry&s;onau ymma oedd yn am&s;er S. Paul ym-mhlith y Corinthiaid, ac y &s;ydd yr am&s;er ymma yn ein plith ninnau y Bru|taniaid: o herwydd gormodd &s;ydd o ddynion, y rhai ar eu meingciau cwrw, a'r fath leoedd eraill, a ewylly&s;iant ymbyngcio, ac ymgwe&s;tiwnu, nid er adailadaeth, ond er gwag-ogoniant, ac er ym|ffro&s;tio o'u cyfarwyddyd; a hynny gan ymre&s;ym|mu a chan ymddadleu mor an&s;yber; fel pan nad ymroddo y naill i'r llall, y maent hwy yn tyfu wei|thiau o eiriau twymon i chwaneg o anwe|ddeidd-dra.</P>
<P>Ni allai Paul ym-mhlith y Corinthiaid oddef gwarando y geiriau hyn o anghyfundeb ac ymry|&s;on, Eiddo Paul wyfi, Eiddo Apollos wyfi, min|nau <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 3. 4.</NOTE> eiddo Cephas. Pa beth a ddywede ef, wrth hynny, pe cly wai y geiriau hyn o ymry&s;on, y rhai &s;ydd ganmwyaf yngenau pob vn o honom, Pha|ri&s;ai yw hwn accw, Efangylwr yw hwn; mae hwn o'r ffordd newydd, hwn o'r h&ecirc;n ffordd: hwn accw yn frawd newydd, hwn yn d&acirc;d Catholic da: hwn yn Bapi&s;t, hwn yn heretic?</P>
<P>Oh, pa fodd y rhannwyd yr Eglwys? oh pa fodd y torrir ac y rhwygir, y carpiwyd ac y drylliwyd ein dina&s;oedd! oh pa fodd y <NOTE N="*" PLACE="marg">Dattodwyd.</NOTE> my&s;cwyd ac y chwa|lwyd
<PB N="178" REF="97">
pais Chri&s;t, oedd ryw am&s;er yn ddi-wniad? oh ddirgeledig corph ein Iachawdwr Chri&s;t? pa le y mae 'r vndeb llwyddiannus &s;anctaidd, allan o'r hwn pwy bynnag y &s;ydd, nid oes mo hono yn|ghri&s;t? Os tynnir vn aelod oddiwrth y llall, pa le y bydd y corph? Os tynnir y corph oddiwrth y pen, pa le y bydd bywyd y corph? Ni ellir ein cy&s;|&s;ylltu ni &acirc; Chri&s;t ein penn oddieithr ein gludio ni yngh&ycirc;d &acirc; chyfundeb a charedigrwydd bob vn tu ag at ei gilydd. O herwydd y neb nid yw o'r vndeb ymma nid yw o Eglwys Ghri&s;t, yr hon yw cyn|nulleidfa a ch&ycirc;d-vndeb, ac nid do&s;parthiad ac anghyttundeb.</P>
<P>Mae S. Paul yn dywedyd yr h&ycirc;d y byddo i'n plith ni genfigen, ymry&s;on, a chynhennau, ein bod <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 3. 4.</NOTE> ni yn gnawdol, ac yn rhodio yn ddynol. Ac mae S. Iaco yn dywedyd os bydd gennym ni genfigen <NOTE PLACE="marg"><HI>Iac.</HI> 3. 4.</NOTE> chwerw, ac ymry&s;on yn ein calonnau, nad ym|lawenhaom ynddo. O herwydd lle mae ymry&s;on mae anwadalwch a phob gorchwylion dr&wcirc;g.</P>
<P>A pha ham na wrandawn ar S. Paul, yr hwn &s;ydd yn dei&s;yf arnom lle gallai orchymmyn i ni, gan ddywedyd, Yr ydwyf yn dei&s;yf arnoch yn enw 'r Arglwydd Ie&s;u Ghri&s;t, ddywedyd o bawb o ho|noch yr <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 1. 10.</NOTE> vn peth, ac na byddo anghy fundeb yn eich plith, ond bod o honoch yn vn farn. Os ydyw ei ddei&s;yfiad ef yn rhe&s;ymmol ac yn hone&s;t, pa ham nad ydym yn ei ganniatau? Os ydyw ei ddamu|niad ef i'n budd ni, pa ham yr ydym yn ei wrthod? Oni chwennychwn wrando ei arch a'i ddei&s;yfiad ef, gwrandawn er hynny ei annogaeth ef, lle y mae fe yn dywedyd, Yr ydwyf yn attolwg arnoch rodio o honoch yn deilwng o'r galwedigaeth y'ch <NOTE PLACE="marg"><HI>Ephe.</HI> 4.</NOTE> galwyd iddi, ym-mhob llednei&s;rwydd ac addfw|yndra,
<PB N="179" REF="97">
yngh&ycirc;d ag ymaros gan oddef ei gilydd mewn cariad, gan ymroi i gadw vndeb yr Y&s;pryd ynghwlwm tangnheddyf: o herwydd vn corph &s;ydd ac vn y&s;pryd, vn ffydd, vn bedydd.</P>
<P>Nid oes (medd ef) ond vn corph, o'r hwn ni ddi|chon ef fod yn aelod byw, yr hwn &s;ydd mewn anghyttun deb &acirc;'r aelodau eraill. Nid oes ond vn y&s;pryd, yr hwn &s;ydd yn cy&s;&s;ylltu ac yn clymmu y cwbl yn vn. A pha fodd y teyrna&s;a yr vn y&s;pryd hwn ynom, pan fythom gwedi ymrannu yn ein plith ein hunain? Nid oes ond vn ff&ycirc;dd. Pa fodd y gallwn ninnau ddywedyd, Mae fe o'r h&ecirc;n ff&ycirc;dd, ac yntef o'r newydd? Nid oes ond vn bedydd, ac oni fyddant hwy oll a fedyddiwyd, yn vn?</P>
<P>Mae anghyttundeb yn gwneuthur do&s;parth, am hynny ni ddyle hi fod ym-mhlith Chri&s;tiano|gion, y rhai y mae vn ffydd ac vn bedydd yn eu cy&s;|&s;ylltu yngh&ycirc;d mewn vndeb. Ond os diy&s;tyrwn ddamuniad ac annogaeth S. Paul, etto ar y lleiaf meddyliwn am ei ymbil taer ef, yn yr hwn y mae fe yn gorchymmyn i ni yn ddifrif iawn, ac (fel y gallwn ddywedyd) yn ein tynghedu ni yn y dull a'r <NOTE PLACE="marg"><HI>Phil.</HI> 2. 1.</NOTE> modd ymma, Os oes gan hynny ddim diddanwch yn Ghri&s;t, os oes cy&s;&s;ur cariad, os oes dim cymdei|thas a'r Y&s;pryd, os oes dim to&s;turi a thrugaredd, cyflawnwch fy llawenydd ar i chwi fod yn vn fryd, a chennych yr vn rhyw galon, ac yn meddwl yr vn peth, fel na wneler dim trwy gynnen neu w&acirc;g-ogoniant.</P>
<P>Pwy &s;ydd ac yntho ddim ymy&s;caroedd to&s;turi, na chyffroir &acirc; 'r geiriau hyn (y rhai ydynt lym|mach nag vn cleddyf dau-finiog) i beidio ag ym|ry&s;on ac ymgynhennu?</P>
<P>Am hynny ymegn&icirc;wn i gyflawni llawenydd
<PB N="180" REF="98">
S. Paul yn y man ymma, yr hwn yn y diwedd a fydd llawenydd mawr i ninnau mewn man arall. Darllenwn felly 'r Scrythur, fel y 'n gwne|ler yn well ein bywyd, ac nid yn ddadleuwyr ym|ry&s;ongar.</P>
<P>Os bydd anghenrhaid mewn dim ddy&s;cu, neu ymre&s;ymmu neu ymddadleu, gwawn hynny yn fwyn, yn dirion ac yn llednais. Os digwydd i neb ddywedyd dim yn anweddaidd, cyd-ddyged y naill &acirc; gwendid y llall. Yr hwn a fyddo ar y bai, gwellha&punc;ed, ac nac ymddiffynned yr hyn a ddywe|dodd dros y ffordd: rhag iddo wrth ymddadleu gwympo o <NOTE N="*" PLACE="marg">Amryfy&s;edd.</NOTE> gam&s;ynnaid lledffrom i wrthgas he|re&s;i gyndyn: canys gwell yw ymroi yn lledneis, n&acirc; gorchfygu trwy dorri cariad perffaith, yr hyn a ddigwydd yn fynych, pan f&ocirc; pob vn yn wrthny&s;ig yn ymddiffyn ei opinion ei h&ucirc;n.</P>
<P>Os ydym ni Gri&s;tianogion, pa ham na chan|lynwn ni Gri&s;t, yr hwn a ddywaid, Dy&s;cwch gen|nifi, <NOTE PLACE="marg"><HI>Matt.</HI> 11. 29.</NOTE> am fy m&ocirc;d yn llaryaidd ac yn o&s;tyngedig o ga|lon. Rhaid i'r di&s;cybl ddy&s;cu ei wers gan ei athro, ac i'r gw&acirc;s vfyddhau gorchymmyn ei fei&s;tr.</P>
<P>Yr hwn (medd S. Iaco) &s;y ddoeth a dy&s;cedig, <NOTE PLACE="marg"><HI>Iac.</HI> 3. 13.</NOTE> dango&s;ed ei ddoethineb wrth ymddygiad da ei weithredoedd mewn mwyneidd-dra. O herwydd lle bytho cenfigen ac ymry&s;on, nid yw y doethineb hynny yn dyfod oddiwrth Dduw, eithr dayarol, a|nifeiliaidd a chythreulig yw hi: o herwydd mae 'r doethineb &s;ydd yn dyfod oddiuchod, yn b&ucirc;r, yn he|ddychol, yn foneddigaidd, yn hawdd ei thrin, heb chwennych ymry&s;on, yn vfydd yn dy&s;cu, yn ddi|rwgnach, yn rhoi lle i'r rhai a ddy&s;cont yn well er eu huniawni hwy. O herwydd byth ni bydd diben ar ymry&s;on, os ymry&s;&s;onwn ni pwy wrth ymry|&s;on
<PB N="181" REF="98">
a gaiff y llaw uchaf: os pentyrrwn amryfysedd ar amryfy&s;edd, ac amddiffyn yn wrthny&s;&s;ig yr hyn a ddyweda&s;om yn an&s;ynhwyrol.</P>
<P>O herwydd gwir yw, fod gwrthny&s;igrwydd i faentaenio rhyw opinion yn ennynnu cynnen, ymry&s;on ac ymdaeru, yr hwn yw 'r bai echry<GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters">af a llygrediccaf ac a ddichon bod yn erbyn cyffredi|nol heddwch a llonyddwch.</P>
<P>Ac fel y mae yn &s;efyll rhwng dwy blaid (oblegid odid yw cael neb a ymdaeru ag ef <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">i <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">un felly y mae fe yn amgyffred dau fai gwrthwynebus: vn yw cwerylu mewn geiriau tanbaid ymry&s;ongar, y llall a &s;aif mewn attebion gwrthgas, ac aml|h&acirc;d geiriau dr&wcirc;g.</P>
<P>Y naill &s;y mor ffiaidd, megis y dywed Paul, Os bydd neb ac a elwir yn frawd yn ddelw-addolwr, <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 5.</NOTE> yn ymdaerwr, neu gablwr, neu gridddeilwr, neu yn lleidr, gyd &acirc;'r cyfryw vn ni ddylaech fwytta.</P>
<P>Ymma y&s;tyriwch fod S. Paul yn cyfrif ymda|erwr ac ym&s;ennwr a chwerylwr ym-mhlith lla|dron a delw-addolwyr: ac fe ddaw yn fynych lai o ddr&wcirc;g oddiwrth leidr nag oddiwrth dafod dr&wcirc;g. O her wydd mae'r naill yn dwyn enw da d&ycirc;n, ac nid yw 'r llall yn dwyn ond ei olud ef, yr hwn nid ydyw mor werthfawr ac yw cymmeriad, ac enw da. Nid yw y lleidr yn drygu ond yr hwn y mae efe yn dwyn oddiarno; ond mae 'r hwn &s;ydd a tha|fod dr&wcirc;g gantho yn blino 'r holl dref, ac weithiau 'r hol wl&acirc;d.</P>
<P>Ac y mae tafod dr&wcirc;g yn bl&acirc; mor llygredig, fel y mae S. Paul yn gorchymmyn gwachelyd cwm|peini y fath ddynion, ac na wneler na bwytta nac yfed gyd &acirc; hwy. Ac er ei fod ef yn erchi i wraig Gri&s;tianogaidd nad ymadawo &acirc;'i g&wcirc;r, er ei fod ef
<PB N="182" REF="99">
yn anghredadwy, ac i was Chri&s;tianogaidd nad ymadawo &acirc;'i fei&s;tr, er ei fod yn anghredadwy ac yn genedl-ddyn: ac er ei fod ef felly yn goddef i Gri&s;tio~ gadw cymdeithas ag anghredadwy, etto mae efe yn gwahardd cadw cwmpeini gyd&acirc; 'r ymdaerwr a'r cwerylwr, ac na wneid na bwytta nac yfed gy|dag ef. Ac yn y chweched bennod o'r gyntaf at y Corinthiaid y mae efe yn dywedyd fel hyn, Na thwyller chwi, ni chaiff na godinebwyr, na delw|addolwyr, <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 6.</NOTE> na lladron, na chablwyr neu ddifenwyr feddiannu teyrnas Dduw. Mae 'n rhaid bod y bai yn fawr, a baro i'r t&acirc;d ddietifeddu ei f&acirc;b naturiol. A pha fodd nad yw difenwi a chablu yn ddamne|diccaf pechod, ac yntef yn peri i Dduw ein truga|roccaf a'n carediccaf d&acirc;d ein difuddio ni o fendige|dig deyrnas nef.</P>
<P>Yn erbyn y pechod arall, yr hwn yw talu &s;enn dros &s;enn, y mae Chri&s;t ei h&ucirc;n yn dywedyd, Yr y|dwyf yn dywedyd wrthych, na wrthwynebwch <NOTE PLACE="marg"><HI>Matt.</HI> 5. 39 44.</NOTE> ddr&wcirc;g, ond cerwch eich gelynion, bendithiwch y rhai a'ch melldithiant, gwnewch dda i'r rhai a'ch ca&s;&acirc;nt, a gweddiwch dros y rhai a wnel niwed i chwi ac a'ch erlidiant; fel y byddoch blant i'ch t&acirc;d yr hwn &s;ydd yn y nefoedd, canys mae ef yn goddef i'w haul godi ar y dr&wcirc;g a'r da, ac yn glawio ar y cy|fiawn a'r anghyfiawn. A 'r athrawiaeth ymma a ddy&s;codd Chri&s;t y cyttuna dy&s;ceidiaeth S. Paul, etholedig le&s;tr Duw, yr hwn ni orphwys yn ein hannog, ac yn ein galw, gan ddywedyd, Bendithi|wch y rhai fy yn eich ymlid, bendithiwch, meddaf, ac na felldithiwch, na thelwch i neb ddr&wcirc;g am ddr&wcirc;g: os bydd po&s;&s;ibl (hyd y mae ynochwi) by|ddwch <NOTE PLACE="marg"><HI>Rom.</HI> 12. 14. 17.</NOTE> heddychlon &acirc; phob d&ycirc;n.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<PB N="183" REF="99">
<HEAD>&para; Yr ail rhan o'r bregeth yn erbyn ymry&s;on.</HEAD>
<P>_FE ddango&s;wyd i chwi yn y bre|geth hon yn erbyn cynhennu ac ymry&s;on, pa anghyfadda&s;rwydd &s;ydd yn dyfod o hynny, yn enwe|dig pan fytho 'r ymry&s;on yn tyfu ynghylch ffydd a chrefydd: a pha fodd nad oes diwedd ar ymry&s;on ac anghyttundeb, pan nad ymroddo y naill i'r llall: a bod trwy hynny yn e&s;caulu&s;o ac yn torri 'r vndeb y mae Duw yn ei ofyn gan Gri&s;tiano|gion: a bod yr ymry&s;on hwn yn &s;efyll yn enwe|dig mewn dau beth, cwerylu yn danbaid, ac atte|bion atcas.</P>
<P>Yn awr chwi a gewch glywed geiriau S. Paul, yn dywedyd, Rai anwyl, nac ymddielwch, <NOTE PLACE="marg"><HI>Rom.</HI> 12. 19.</NOTE> ond rhowch le i ddigofaint; canys &s;crifennedig yw, I mi y mae dial, ac mi a'i talaf, medd yr Ar|glwydd. <NOTE PLACE="marg"><HI>Deut.</HI> 32. 35.</NOTE> Am hynny os dy elyn a newyna, portha ef; os &s;ycheda, dod iddo ddiod. Na orchfyger di gan ddrygioni, eithr gorchfyga ddrygioni trwy ddaioni. Geiriau S. Paul ydyw yr holl eiriau hyn. Onid fe alle ond odid y dywed y rhai &s;y yn llawn o falchedd, ac na allant oddef vn gair garw, A geblir fi, ac a &s;afaf fi fel g&wcirc;ydd nen yn|fyd a'm b&ycirc;s i'm genau? A fyddaf fi cyn ynfytted ac mor wirionffol a goddef i bawb ddywedyd a fynno amdanafi, a'm cablu fel y mynno, a bwrw ei holl wenwyn arnaf? Onid gweddus atteb ta|fodau dr&wcirc;g yn &ocirc;l eu geiriau? Os byddaf fi mor e&s;mwyth ac mor llednais, mi a chwanegaf atca&s;|rwydd
<PB N="184" REF="100">
fy-ngwrthwynebwr, ac a annogaf eraill i wnenthur y cyffelyb.</P>
<P>Y fath re&s;ymmau y maenthwy yn eu gwneu|thur (y rhai ni allant oddef dim) er amddiffyn eu hanoddefgarwch. Ac etto pe byddai obaith trwy atteb atca&punc;s iniawni atca&s;rwydd y d&ycirc;n atcas, fe fyddai lai o fai ar y neb a rodde atteb atcas, ond iddo wneuthur hynny nid o lid a chenfigen, ond o fryd a bwriad ar iniawni'r atcas a'r cenfigennus. Ond y neb ni allo wellhau bai d&ycirc;n arall, neu na allo ei wellhau heb ei fai ei hunan, gwell yw my|ned vn i golledigaeth n&acirc; dau.</P>
<P>Am hynny oni all ei lonyddu ef &acirc; geiriau tyner, na chanlyned mo hono &acirc; geiriau &s;erth angharia|dus. Os gall ei lonyddu ef wrth oddef, godde|fed, ac onis gall, gwell yw goddef dr&wcirc;g n&acirc; gw|neuthur dr&wcirc;g, gwell yw dywedyd da n&acirc; dywedyd dr&wcirc;g. O herwydd mae dywedyd da yn erbyn drwg yn dyfod o Y&s;pryd Duw: ond mae talu dr&wcirc;g ani ddr&wcirc;g yn dyfod o'r y&s;pryd dr&wcirc;g.</P>
<P>Nid yw 'r hwn ni allo dymmheru a llywodrae|thu ei anwydau ond gwan a dirym, tebyccah i wraig neu blentyn nag i &wcirc;r cr&ycirc;f. O herwydd gwir gadernid a gwroldeb yw gorchfygu llid, di|y&s;tyru camwedd a ffolineb dynion eraill.</P>
<P>Hefyd fe a wybydd pawb pan welont &wcirc;r yn di|y&s;tyru y camwedd a wn&ecirc;l ei elyn iddo, i'w elyn ef ddywcdyd neu wneuthur yr hyn a ddywad neu a wnaeth, yn ddiachos: ac yn y gwrthwyneb y mae 'r hwn a ddigio ac a ffrommo yn gwneuthur a|chos ei elyn yn well, ac yn rhoi achos i bawb i dy|bied fod y peth yn wir. Ac felly wrth fyned yng|hylch dial drwg, yr ydym yn dangos ein bod yn ddrygionus: ac wrth gei&s;io co&s;pi a dial ffolineb
<PB N="185" REF="100">
d&ycirc;n arall, yr ydym yn dyblu ac yn chwanegu ein ffolineb ein hunain.</P>
<P>Ond y mae gan y rhai gwrthgas lawer o <NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;cu&s;on i e&s;cu&s;o.</NOTE> e&s;cu&s;odion i e&s;cu&s;odi eu hanoddefgarwch. Nid yw fyngelyn i (meddant hwy) deilwng i dderbyn geiriau neu weithredoedd tirion, ac yntef mor llawn o genfigen ac atca&s;rwydd. Po an-nheilyn|ga fyddo efe, bodlonaf fydd Duw i tithau, a mwy fydd y gl&ocirc;d a rydd Chri&s;t i ti, er mwyn yr hwn y dylit ti dalu da am ddrwg, am iddo orchymmyn i ti, a haeddu hefyd arnat ti wneuthur felly.</P>
<P>Fc ddigiodd dy gymmydog dydi ond odid ar air; cofia dithau fynyched a thrymmed mewn geiriau a gweithredoedd y digiai&s;t di dy Arglwydd Dduw.</P>
<P>Pa beth oedd d&ycirc;n pan fu farw Chri&s;t dro&s;to ef? Ond ei elyn ef ydoedd, ac an-nheilwng o'i ewy|llys da ef a'i drugaredd? Felly &acirc; pha dirionder a dioddefgarwch y mae efe yn goddef ac yn dwyn gyd&acirc; thydi, er dy fod ti beunydd yn ei ddigio ef? Maddeu dithau i'th gymmydog gamwedd by|chan, fel y maddeuo Chri&s;t i titheu filoedd o gam|weddau, gan dy fod di yn pechu beunydd. O her|wydd os dydi a faddeu i'th frawd y camweddau a wnaeth &acirc; thi, fc fydd hynny arwydd ac argoel di|ogel y maddau Duw i tithau, yr hwn y mae pawb yn ddyledwyr iddo, ac y mae pawb yn pechu yn ei erbyn.</P>
<P>Pa fodd y mynnit ti fod Duw yn drugarog wr|thit ti, os tydi a fyddi greulon wrth dy frawd? Oni chlywi di ar dy galon wneuthur i'th gydym|maith yr hyn a wnaeth Duw i ti, yr hwn nid wyt ond gw&acirc;s iddo? Oni ddyle y naill bechadur faddeu i'r llall, a Chri&s;t yr hwn nid oedd bechadur yn gweddio ar ei d&acirc;d dros y rhai yn ddidrugaredd,
<PB N="186" REF="101">
ac yn drahaus a'i doda&s;ant ef i angau? Yr hwn pan ddirmygwyd ni ddirmygodd eilwaith, pan ddioddefodd yn gamweddus ni fygythiodd eithr <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Pet.</HI> 2. 23.</NOTE> rhoddodd y dial ar y neb &s;y yn barnu yn gyfiawn: a pha beth a wnai di yn ymffro&s;tio o'th ben, onid ymegnii ar fod yn y corph. Ni elli di fod yn aelod i Ghri&s;t, oni chanlyni di &ocirc;l troed Chri&s;t: yr hwn (fel y dywed y Prophwyd) a arweniwyd fel oen <NOTE PLACE="marg"><HI>E&s;.</HI> 53. 7.</NOTE> i'r lladdfa, fel dafad o flae~ y rhai a'i cneifiai y tawe, ac nid agorai ei enau i gablu, ond i weddio tros y rhai a'i croe&s;hoelient ef, gan ddywedyd, y T&acirc;d, maddeu iddynt o herwydd ni wyddant pa beth y maent yn ei wneuthur.</P>
<P>Y &s;iampl ymma, yn y man ar &ocirc;l Chri&s;t, a ganly|nodd Stephan, ac yn ei &ocirc;l yntef Paul, Pan y'n <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 23. <HI>Act.</HI> 7. 60. 1. <HI>Cor.</HI> 4. 12, 13.</NOTE> difenwer, medd ef, yr ydym yn bendithio, pan y'n herlidier yr ydym yn goddef, pan y'n ceblir yr y|dym yn gweddio. Fel hyn yr addy&s;codd Paul yr hyn a arferodd, ac yr arferodd yr hyn a addy&s;codd. <NOTE PLACE="marg"><HI>Rom.</HI> 12. 14.</NOTE> Bendithiwch (medd ef) y rhai &s;y yn eich ymlid, bendithiwch, meddaf, ac na felldithiwch.</P>
<P>Ai peth mawr i ti ddywedyd yn d&ecirc;g wrth dy wrthwynebwr, a Chri&s;t yn gorchymmyn i ti w|neuthur daioni iddo. Ni chablodd Dafydd pan ddifenwodd Simei ef, ond dywedyd yn oddefgar, <NOTE PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">. <HI>Sam.</HI> 16. 12.</NOTE> Gedwch iddo, a melldithied, ond odid yr Ar|glwydd a ddyry i mi ddaioni am ei felldith ef.</P>
<P>Mae 'r hi&s;toriau yn llawn o &s;iamplau am rai o'r cenhedloedd anghredadwy, y rhai a gymmc|ra&s;ant yn e&s;mwyth eiriau diy&s;tyr, trahaus, a gweithredoedd traws, camweddus.</P>
<P>Ac a gaiff y cenhedloedd anghredadwy hynny ein blaenori ni mewn goddefgarwch, y rhai ydym yn proffe&s;&s;u Chri&s;t, dy&s;cawdwr a &s;iampl pob di|oddefgarwch?
<PB N="187" REF="101">
Ly&s;ander pan ddifenwai vn ef a'i gablu, ni chyffroe ronyn, ond dywedyd, Cerdda, cerdda, dos a dywed yn fy erbyn gymmaint ac a fynnych, a chyn fynyched ac y mynnych, ac na &acirc;d ddim heb ddywedyd, os gelli di felly <NOTE N="*" PLACE="marg">Arloe&s;i.</NOTE> arllwys y pethau dr&wcirc;g hynny allan o honot, o 'r rhai y mae yn debyg dy fod ti yn llawn: llawer a ddywe|dant yn ddr&wcirc;g ambawb, ei&s;iau medru dywedyd yn dda am neb. Dyna 'r modd yr ymgadwodd y gwr doeth hwnnw rhag y geiriau trahaus a ddy|wedpwyd wrtho, gan wneuthur cyfrif eu bod hwy yn dyfod oddiwrth glefyd naturiol ei wrth|wynebwr.</P>
<P>Pericles pan y difenwodd rhyw gablwr ac ym|&s;ennwr ef, nid attebodd ef vn gair, ond myned i ryw <NOTE N="*" PLACE="marg">Dreiglfa.</NOTE> rodfa ddirgel: a thu &acirc;'r n&ocirc;s wrth fyned ad|ref, yr ym&s;ennwr hwnnw a'i canlynodd ef ac a'i difenwodd fwyfwy, wrth weled fod y llall yn ei ddiy&s;tyru: ac wedi ei ddyfod ef hyd at ei borth ef, a hi yn nos tywyll, Pericles a archodd i vn o'i wei&s;ion oleu canwyll, a hebrwng yr ym&s;ennwr adref i'w d&ycirc; ei h&ucirc;n. Ni oddefodd ef yn vnig yr ymdaerwr ymma yn e&s;mwyth, ond hefyd talu da am ddrwg, a hynny i'w elyn.</P>
<P>Ond yw gywilydd i ni fy 'n proffe&s;&s;u Chri&s;t, fod yn waeth n&acirc; 'r cenhedloedd anghredadwy, a hyn|ny mewn peth a berthyn at ffydd a chrefydd Gri&s;t? A annog philo&s;ophyddiaeth fwy arnynt hwy, nag a annog gair Duw arnom ni? A weithia rhe&s;wn naturiol fwy ynddynt hwy, nag a wna gwir greddyf ynom ni? A dywy&s;a doethineb d&ycirc;n hwynt hwy i 'r peth nis gall yr athrawiaeth nefol ein tywys ni? Pa ddallineb, pa gyndynrwydd, apha ymfydrwydd yw hyn?</P>
<P><PB N="188" REF="102">
Pericles pan annogwyd ef i ddigofaint &acirc; llaw|er o eiriau chwerwon atcas, nid attebodd ef vn gair. Ond os cyffroir ni &acirc;'r gair lleiaf, pa f&ycirc;d a wnawn ni? Pa fodd y ffrommwn ni, y gwyll|tiwn ni, y ffu&s;twn ni ein traed wrth y llawr, ac y rhythwn lygaid fel dynion ynfyd? Fe a wna llawer d&ycirc;n ddefnydd mawr o beth gwael dibris, ac o wreichionen y gair lleiaf y cynner t&acirc;n mawr, pan gymmerer pob peth yn y rhan waethaf.</P>
<P>Ond pa faint gwell, a thebyccach i &s;iampl ac athrawiaeth Chri&s;t, fyddai wneuthur o fai mawr yn ein cymmydog, fai bychan, gan ymre&s;ymmu ynom ein hunain fel hyn, Fe a ddywedodd y gei|riau hyn am danafi, ond yn ei lid a'i frydaniaeth y dywad ef hwynt, neu y ddiod a'u dywad hwynt ac nid efe, neu efe a'u dywad hwy wrth archiad vn arall, neu fe a'u dywad hwy ei&s;ieu gwybod y gwirionedd, neu fe a'u dywad hwy nid yn fy er|byn i, ond yn erbyn y cyfryw vn ac y tybiodd ef fy mod i.</P>
<P>Ond am ddywedyd dr&wcirc;g, pwy bynnag &s;ydd yn barod i ddywedyd drwg am eraill, holed ef ei hu|nan yn gyntaf, beth yw ef ai bod yn ddifai ac yn l&acirc;n oddiwrth y bai y mae efe yn ei weled mewn d&ycirc;n arall, ai nad yw. O herwydd mae 'n gywi|lydd i dd&ycirc;n feio ar arall, a bod yn euog o 'r vn bai ei hun, neu o fai a fytho mwy. Mae 'n gywilydd i dd&ycirc;n dall alw d&ycirc;n arall yn ddall, a mwy cywi|lydd i vn a f&ocirc; cwbl ddall alw y coegddall yn lly|gatgam: Canys hyn yw gweled brycheuyn yn llygad arall, ac heb weled y traw&s;t yn ei lygad ei hun.</P>
<P>Y&s;tyried hefyd am y neb a arfero ddywedyd drwg, y dywedir fynychaf ddr&wcirc;g am dano yntef.</P>
<P><PB N="189" REF="102">
Yneb a ddywetto yr hyn a fynno, er ei foddlo|ni ei hunan, a gaiff glywed yr hyn ni fynnai, er ei anfoddloni.</P>
<P>Cofied hefyd yr ymadrodd ymma, Y gorfydd <NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 12. 36.</NOTE> arnom roddi cyfrif am bob gair ofer. Pa fodd gan hynny na orfydd arnom roddi cyfrif o'n gei|riau llymmion, chwerwon, cynnhennus, y rhai a gyffroant ein brawd i ddigllonedd a thor-cari|ad? Ac am attebion atcas, er maint y'n cyffroer ni trwy ddr&wcirc;g eiriau rhai eraill, etto ni ddyl&ecirc;m ni ganlyn eu hafrywiogrwydd hwynt drwy ddr&wcirc;g attebion, os nyni a y&s;tyriwn mai m&acirc;th ar ynfydrwydd a gwallgof yw digllonedd, a bod yr hwn &s;y ddig, tros hynny o am&s;er allan o'i bwyll. Am hynny gwacheled rhag iddo ddywedyd yn ei ymfydrwydd, y peth a orfydd arno ar &ocirc;l hynny e|difaru am dano.</P>
<P>A'r neb a ymddiffynno nad yw digllonedd yn ynfydrwydd, ond bod gantho re&s;wm pan fytho diccaf, ymre&s;ymmed ag ef ei hun pan fytho dig: yr ydwyfi yn awr wedi fy-nghyffroi a'm digio, mi a fyddaf yn y man o feddwl arall: pa ham gan hynny y dywedaf yn awr yn fy-niglonedd y peth ar &ocirc;l hyn, er i mi ewylly&s;io, ni allaf ei newid? Paham y gwnaf &s;innau ddim yn awr, a minnau allan o'm c&ocirc;f, am yr hyn pan ddelwyf eilwaith attaf fy h&ucirc;n, y byddaf trwm a thri&s;t? Pa ham na ddichon rhe&s;wm, paham na ddichon duwiol|deb, pa ham na ddichon Chri&s;t ei hunan gael hyn|ny yn awr ar fy llaw i, yr hyn o 'r diwedd a gaiff am&s;er gennif?</P>
<P>Os gelwir vn yn odinebwr, yn occrwr, yn fe|ddwyn, neu ar enw cywilyddus arall, y&s;tyried yn ddifrif pa vn yw hynny ai gwir ai celwydd: os
<PB N="190" REF="103">
gwir, gwellhaed ei feiau, fel na allo ei wrthwy|nebwr gael acho&s;ion ar &ocirc;l hynny i <NOTE N="*" PLACE="marg">Edliw.</NOTE> ddannod iddo y fath feiau: os ar gam y dywedir hynny arno, y&s;tyried pa vn a wnaeth ef ai rhoddi acho&s;ion i dy|bied y fath bethau am dano, ai nas rhoddes: ac felly y gall dorri ymmaith y <NOTE N="*" PLACE="marg">dyb.</NOTE> dybygaeth honno, o'r hon y mae 'r <NOTE N="*" PLACE="marg">Sclawndr.</NOTE> enllib ymma yn tyfu, a byw yn <NOTE N="*" PLACE="marg">ddie&s;ceu|lu&s;ach.</NOTE> wageloccah mewn pethau eraill.</P>
<P>Ac wrth ein harfer ein hunain yn y modd hyn, ni allwn ni gaeleniwed yn y byd, ond yn hytrach lles mawr oddiwrth geryddau ac <NOTE N="*" PLACE="marg">Sclawndy|rau.</NOTE> enllibiau ein gelyn. O herwydd fe ddichon trahau&s;dra gelyn fod yn llymmach y&s;pardun i'n cymmell ni i we|llhau ein bywyd, n&acirc; rhybyddiau tyner ein care|digion.</P>
<P>Philip brenhin Macedonia, pan geblid ef gan bennaduriaid dinas Athen, a ddiolchodd iddynt yn fawr, am ddarfod ei wellhau ef oddiwrthynt yn ei eiriau a'i weithredoedd: o herwydd yr ydwyf yn myfyrio, eb efe, yn fy-ngeiriau a'm gweithre|doedd, ar ei gwneuthur hwy yn gelwyddog.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>&para; Y drydedd ran o'r bregeth yn erbyn ymry&s;on.</HEAD>
<P>_CHwi a glyw&s;och yn y rhan ddiwe|thaf o'r bregeth yn erbyn cynnen ac ac ymry&s;on, pa fodd y gallwn atteb i'r rhai &s;y yn ymddiffyn eu geiriau afrywiog mewn ymry|&s;on, ac a ddialant &acirc; geiriau y dr&wcirc;g a wnelo eraill iddynt: ac yn ddi|wethaf, pa fodd y mae i ni yn &ocirc;l ewyllys Duw ein trefnu ein hunain a pha beth &s;y raid i ni ei y&s;tyried
<PB N="191" REF="103">
tuag attynt hwythau, pan y'n cyffroer &acirc; geiriau tanbaid i gynnen ac ymry&s;on.</P>
<P>Yn awr, i fyned ym-mlaen yn yr vn peth, chwi a gewch wybod y ffordd i orfod ac i orchfygu eich gwrthwynebwr a'ch gelyn. Dymma'r ffordd o|rau i dd&ycirc;n i orfod ei wrthwynebwr, byw felly, fel y ty&s;tiolaetho pawb ac &s;ydd yn adnabod ei hone|&s;trwydd ef, fod yn ei <NOTE N="*" PLACE="marg">Sclawndyre.</NOTE>  enllibio ef yn ddiachos. Os bydd y bai a haerir arno, o'r fath ac y b&ocirc; rhaid iddo atteb, er mwyn ymddiffyn ei hone&s;trwydd, atte|bed yn e&s;mwyth ac yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Araf.</NOTE>  arafaidd, yn y modd ym|ma, fod yn haeru y beiau hynny arno ef yn gam|weddus.</P>
<P>O herwydd gwir yw yr hyn a ddywaid y gwr doeth, Atteb araf a ddettr&ycirc; lid, ond gair garw a <NOTE PLACE="marg"><HI>Dihar.</HI> 15. 1.</NOTE> gyffry ddigofaint. Atteb afrywiog Nabal a gy|ffr&ocirc;dd <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Sam.</HI> 25. 13.</NOTE> Ddafydd i ddial creulon, ond geiriau tyner Abigail a ddiffoddodd y t&acirc;n eilwaith, oedd o'r blaen yn fflammychu yn anial.</P>
<P>Ac nid oes <NOTE N="*" PLACE="marg">Rhwymedi.</NOTE>  cyferbyn well yn erbyn tafodau dr&wcirc;g, na 'n harfogi ein hunain a goddefgarwch, llaryaidd-dra a di&s;tawrwydd, rhag wrth amlhau geiriau a'n gelyn, ein gwneuthur ni mor ddr&wcirc;g ac yntef.</P>
<P>Ond fe alle y go&s;ode y rhai ni allant oddef vn gair dr&wcirc;g, yn lle e&s;cus dro&s;tynt eu hunain, yr hyn &s;ydd &s;crifennedig, Yr hwn a e&s;ceulu&s;o ei enw <NOTE PLACE="marg"><HI>Diarh.</HI> 26. 5.</NOTE> da &s;ydd greulon. Ac eilwaith, Atteb yr ynfyd fel yr haeddo ei ynfydrwydd. Ac er i'n Iachaw|dwr Chri&s;t am ryw bethau a ddywedid am da|no, dewi a &s;&ocirc;n: etto fe a attebodd rai yn ddifrif. Fe a glywodd rai yn ei alw yn Samaritan, yn fab y &s;aer, yn gyfeddachwr gwin, ac nid attebodd ddim: ond pan glywodd ef bwynt yn dywedyd,
<PB N="192" REF="104">
mae cythraul gennitti, fe a attebodd yn ddifrif. <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 7. 20.</NOTE></P>
<P>Gwir yw fod amfer i atteb yr ynfyd yn &ocirc;l ei yn|fydrwydd, rhag iddo fod yn ddoeth yn ei olwg ei hun: ac weithiau nid yw iawn atteb yr ynfyd yn &ocirc;l ei ynfydrwydd, rhac myned o'r doeth yn gyffe|lyb i'r ynfyd.</P>
<P>Pan fo'r cywilydd a'r &s;yrh&acirc;d a wnaer &acirc; ni yn gy&s;&s;ylltedig &acirc; pherigl i lawer o ddynion, yna anghenrhaid yw bod yn ebrwydd ac yn barod i atteb. O herwydd yr ydym yn darllen i lawer o w&ycirc;r duwiol mewn z&ecirc;l dda, wrtheb ac atteb tyran|niaid creulo~ a gwyr drw&punc;g, yn danbaid ac yn chwe|rw. Etto nid oedd y geiriau llymion hyn yn dy|fod o ddigofaint, llid, cen&s;igen a chwant ymddial, ond o wir chwant i'w dwyn hwy i adnabod gwi|rionedd Duw, ac i'w tynnu oddiwrth eu hannu|wiol fywyd, trwy geryddfa ac argyoeddfa ddifri lemdo&s;t.</P>
<P>Yn y z&ecirc;l hon y galwodd Ioan fedyddiwr y Pha|ri&s;aeaid <NOTE PLACE="marg"><HI>Matt.</HI> 3. 7.</NOTE> yn genhedlaeth gwiberod, ac y galwodd S. Pauly Galathiaid yn angall, a'r Cretiaid yn <NOTE PLACE="marg"><HI>Gal.</HI> 3. 1.</NOTE> gelwyddog, drwg fwy&s;tfilod, boliau gorddiog: ac y galwodd ef y gau-apo&s;tolion yn g&wcirc;n, ac yn <NOTE PLACE="marg"><HI>Tit.</HI> 1. 12.</NOTE> ddrwgweithredwyr. <NOTE PLACE="marg"><HI>Phil.</HI> 3. 2.</NOTE></P>
<P>Ac y mae ei z&ecirc;l ef yn dduwiol, yn ddiargyoedd, ac wedi ei phrofi yn eglur wrth &s;iampl Chri&s;t, yr hwn er ei fod ef yn ffr&wcirc;d ac yn ffynnon pob llary|eidd-dra, tynerwch ac arafwch, etto fe a alwodd y Phari&s;aeaid a'r Scrifennyddion gwrthny&s;&s;ig yn <NOTE PLACE="marg"><HI>Matt.</HI> 23. 11. <HI>V.</HI> 24. <HI>v.</HI> 27.</NOTE> dywy&s;ogion deillion, yn feddau gwedy eu gwyn|galchu, yn hypocritiaid, yn &s;eirph, yn hiliogaeth gwiberod, yn genhedlaeth felldigedig ddr&wcirc;g. He|fyd fe a geryddodd Petr yn do&s;t, gan ddywedyd, <NOTE PLACE="marg"><HI>Matt.</HI> 16. 23.</NOTE> D&ocirc;s yn fy &ocirc;l Sathan.</P>
<P><PB N="193" REF="104">
Y mae S. Paul hefyd yn ceryddu Elymas y &s;wynwr, gan ddywedyd, Oh vn llawn o bob di|chell, <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 13. 10.</NOTE> a phob drygwaith, mab diafol, a gelyn pob cyfiawnder, yr hwn ni pheidi &acirc; g&wcirc;yro iniawn ffyrdd yr Arglwydd, yn awr wele mae llaw 'r Ar|glwydd arnat, a thi a fyddi ddall heb weled yr haul dros am&s;er.</P>
<P>Ac mae S. Petr yn argyoeddi Ananias yn ga|led iawn, gan ddywedyd, Ananias, paham y llan|wodd <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 5. 3.</NOTE> Sathan dy galon, i beri i ti ddywedyd cel|wydd wrth yr Y&s;pryd gl&acirc;n.</P>
<P>Fe fu y z&ecirc;l hon mor wre&s;og mewn llawer o w&ycirc;r da, hyd oni chyffr&ocirc;dd hi hwynt nid yn vnig i ddy|wedyd geiriau llymdo&s;t, chwerwon; ond i wneu|thur llawer o bethau hefyd, a dybyge rai eu bod yn greulon, ond mewn gwirionedd ydynt yn gyfi|awn, yn gariadus ac yn dduwiol: am na wnaeth|pwyd hwynt o lid, o genfigen neu chwant ymry|&s;on, ond o feddwl gwre&s;og i ogoneddu Duw a cho&s;pi pechod, gan y rhai a alwyd i'r &s;wydd honno.</P>
<P>O herwydd y z&ecirc;l hon yr ymlidiodd ein Iachaw|dwr <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 2. 14.</NOTE> Chri&s;t &acirc; fflangell neu chwip, y prynwyr a'r gwerthwyr allan o'r deml. O herwydd y z&ecirc;l hon y torrodd Mo&s;es y ddwy l&ecirc;ch a dderbynia&s;ai ef gan yr Arglwydd, pan welodd ef blant yr I&s;rael <NOTE PLACE="marg"><HI>Exo</HI> 32. <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">9. <HI>Ver&s;.</HI> 28.</NOTE> yn dawn&s;io ger bron y llo, fe a'i torrodd ef yn ddry|lliau ac a barodd ladd o'i bobl ei hu~ dair mil o wyr. <NOTE PLACE="marg">Nid ydyw y fi am <GAP DESC="illegible" EXTENT="5 words"> ond i'<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> rh<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">i a <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">|&s;odwyd mewn &s;wydd ac aw<GAP DESC="illegible" EXTENT="3 letters">|dod.</NOTE> Yn y z&ecirc;l hon y gwanodd Phinees mab Eleazar, &acirc;' gwaywffon trwyddynt Zimri a Cho&s;bi, pan ddaliodd hwynt mewn godineb.</P>
<P>I ddychwelyd gan hynny at eiriau ymry&s;on|gar, <NOTE PLACE="marg"><HI>Num.</HI> 25. 8.</NOTE> yn enwedig ynghylch ffydd a chrefydd, a gair Duw (yr hwn a ddylid ei arfer mewn llednei&s;rw|ydd, &s;obredd a diweirdeb) fe a ddylid &s;ynneid yn
<PB N="194" REF="105" MS="y">
dda ar eiriau S. Iaco, a'u cofio, lle mae fe yn dy|wedyd mai o ymry&s;on y t&ycirc;f pob drygioni. A'r bren|hin <NOTE PLACE="marg"><HI>Iac.</HI> 3. 16.</NOTE> doeth Salomon a ddywaid hefyd, Anrhydedd yw i wr beidio ag ymry&s;on, ond pob ffol a fyn ym|myrraeth. <NOTE PLACE="marg"><HI>Diarh.</HI> 20. 3.</NOTE></P>
<P>Ac o herwydd bod y bai hwn yn ddrwg ar les pob cyfeillach a chyffredinwolrwydd, yr ydys ym|mhob dinas hydrefn yn co&s;pi cyffredin ym&s;en|wyr ac ymdaeriaid &acirc; rhyw go&s;pedigaeth gy|hoedd, megis trwy eu go&s;od ar &s;t&ocirc;l-drochi, ar y pilwri ueu 'r cyfrw.</P>
<P>Ac ni haeddant hwy fyw mewn gwl&acirc;d, y rhai, hyd y gallant, &s;ydd trwy ym&s;ennu ac ymry&s;on, yn aflonyddu heddwch a thangnheddyf y wl&acirc;d. Ac o ba le y daw y cynhennau, yr ymry&s;onau, a'r anghyfundebau ymma, ond o falchedd a gw&acirc;g-o|goniant. Ymo&s;tyngwn gan hynny, tan alluog <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Pet.</HI> 5. 6.</NOTE> law Dduw, yr hwn a addawodd edrych ar o&s;tyn|geiddrwydd y rhai o y&s;pryd i&s;el. Osydym ni Gri|&s;tianogion <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 1. 48.</NOTE> llonydd, da, ymddango&s;ed hynny yn ein geiriau a'n tafodau.</P>
<P>Os ymwrthoda&s;om ni &acirc; diafol, nac arferwn mwy dafodau dieflig. Yr hwn a fu ym&s;ennwr ac ymdaerwr, bydded bellach gynghorwr araf. Yr hwn a fu enllibiwr cenfigennus, bydded bellach ddiddanudd cariadus. Yr hwn a fu w&acirc;g-ym&s;en|nwr, bydded bellach athro y&s;prydol. Yr hwn a gamarferodd ei dafod yn melldithio, bellach iawn|arfered ef yn bendithio. Yr hwn a gamarferodd ei dafod yn dywedyd dr&wcirc;g, bellach iawnarfered ef yn dywedyd daioni.</P>
<P>Bwriwch ymmaith oddiwrthych bob llid, ym|ry&s;on a chabledd. Os gellwch ac os bydd po&s;&s;ibl, na ddigiwch mewn modd yn y b&ycirc;d. Ond os chwi
<PB N="195" REF="105" MS="y">
ni ellwch fod yn ddiangol oddiwrth y gwyniau hyn, etto tymmherwch a ffrwynwch hwy fel na allont eich cyffroi i ymry&s;on ac ym&s;ennu. Os cy|ffroir chwi &acirc; dr&wcirc;g eiriau, ymarfogwch &acirc; dioddef|garwch, tiriondeb a di&s;tawrwydd, naill ai trwy fod heb ddywedyd dim, ai trwy fod yn arafaidd, yn llaryaidd, ac yn fwynaidd wrth atteb.</P>
<P>Gorchfyga dy wrthwynebwr &acirc; chymmwyna|&s;au ac &acirc; thiriondeb. Ac vwch law pob peth ce|dwch vndeb a thangnheddyf: ac na fyddwch dor|wyr heddwch ond gwneuthurwyr heddwch. Ac yno yn ddiammau fe a ganiatt&acirc; awdur pob didda|nwch a heddwch, i ni heddwch cydwybod, a'r fath gydgordiad a chyttundeb, megis ag vn genau ac vn meddwl y gogoneddom Dduw T&acirc;d ein harglwydd Ie&s;u Ghri&s;t, i'r hwn y byddo pob gogoniant yr awr hon ac yn dragywydd. Amen.</P>
</DIV3>
</DIV2>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="section">
<PB REF="106" MS="y">
<PB N="1" REF="106">
<HEAD>&para; Yr ail rhan o Lyfr yr Ho|miliau neu'r Pregethau.</HEAD>
<DIV2 TYPE="sermon">
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>&para; Pregeth am iawn arfer eglwys neu deml Dduw a'r parch &s;ydd ddyledus iddi.</HEAD>
<P>_MAe 'n ymddangos llaw|er iawn o bobl yn yr am&s;er hyn e&s;caelu&s;rw|ydd a gwall mawr am fyned i'r eglwys i wa|&s;anaethu Duw eu tad nefol yno, yn ol eu rhwymediccaf ddyly|ed: ac hefyd ymddygi|ad anweddaidd ano|&s;tyngedig llawer o ddynion yn yr am&s;er y byddont gwedy ymgynull: ac am y dichon yn gyfi|awn gyfodi ofn digofaint Duw a'i <NOTE N="*" PLACE="marg">Ar&s;wydus erchyll.</NOTE> echrydus blaau &s;ydd vwch ein pennau am ein beiau trym|mion yn hyn o beth, ymhlith llawer a mawr be|chodau, y rhai yr ydym yn eu gwneuthur bob dydd a phob awr ger bron yr Arglwydd.</P>
<P><PB N="2" REF="107">
Am hynny er mwyn cyflawni dlyed ein cydwy|bodau, a diangc oddiwrth yr <NOTE N="*" PLACE="marg">Perigl.</NOTE> enbeidrwydd, cy|fredinol a'r plaau &s;ydd vwch ein pennau, y&s;tyriwn pa beth a ellir i ddywedyd allan o &s;anctaidd lyfr Duw am hyn o beth.</P>
<P>Ar yr hyn beth y dei&s;yfaf arnoch wrando 'n ddie&s;caelus, am ei fod yn beth pwy&s;ig ac yn per|thyn i chwi oll. Er na ellir cynwys tragwyddol ac anymgyffred fawrhydi Duw, Arglwydd nef a dayar, yr hwn y mae ei or&s;eddfaingc yn y nef, a'r ddaear yn faingc i'w draed, mewn temlau neu dai a wnaer &acirc; dwylo, megis mewn trigfau a allant dderbyn neu gynnwys ei fawrhydi ef, me|gis y dango&s;wyd yn eglur trwy y Prophwyd E|&s;aias, a thrwy athrawaeth S. Stephan a S. <NOTE PLACE="marg"><HI>E&s;al.</HI> 66. 1. <HI>Act.</HI> 7 48.</NOTE> Pawl yngweithredoedd yr Apo&s;tolion. Ac lle mae y brenhin Salomon yr hwn a adailadodd i'r Ar|glwydd y deml brydferthaf ac a fu er ioed, yn dy|wedyd, Pwy a all adail ty addas teilwng iddo ef? <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 17. 24.</NOTE> Os y nefoedd a nefoedd y nefoedd ni chynhwy|&s;ant ef, llai o lawer y ty yr hwn a adeiledais i? Ac mae fe yn cyfaddef etto ym-mhellach, Pa beth <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Bren.</HI> 8. 27. 2. <HI>Cro.</HI> 2. 6.</NOTE> ydwyfi fal y gallwn adailadu ty itio Arglwydd? Ond etto er mwyn hyn y gwneuthpwyd ef, iti wrando gweddi a go&s;tyngeiddiaf ddei&s;yfiad dy was.</P>
<P>Pellach o lawer ydyw ein eglwy&s;i ni oddiwrth fod yn drigfau addas i dderbyn anfe&s;urol fawr|hydi Duw.</P>
<P>Ac yn wir godidawgaf ac y&s;py&s;awl demlau Duw, yn y rhai y mae fe yn ymhoffi fwyaf, ac yn chwennych trigo ac aros ynddynt, yw cyrph a meddyliau gwir Gri&s;tionogion a dewi&s;ol bobl Dduw, yn ol athrawaeth y &s;anctaidd Scrythur,
<PB N="3" REF="107">
addango&s;tr yn yr Epi&s;tol cyntaf at y Corinthiaid. Oni wyddoch, medd yr Apo&s;tol, mai teml Dduw <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 3. 16, 17</NOTE> ydych, a bod Y&s;pryd Duw yn aros ynoch? Os llygra neb deml Dduw Duw a lygra hwnnw, canys &s;anctaidd yw teml Dduw, yr hon ydych chwi. Ac ailwaith yn yr vn Epi&s;tol, Oni wyddoch <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 6. 19.</NOTE> chwi fod eich cyrph yn deml i'r Y&s;pryd glan y|noch, yr hwn yr ydych yn ei gael gan Dduw, ac nad ydych yn eiddochwi eich hunain, canys er gwerth y prynwyd chwi, gan hynny gogone|ddwch Dduw yn eich corph ac yn eich y&s;pryd y rhai ydynt eiddo Duw.</P>
<P>Ac am hynny fal y dywaid ein Iachawdwr Chri&s;t yn Efengyl S. Ioan, Maent hwy yn a|ddoli Duw Dad yn inion, y rhai a'i addolant ef mewn Y&s;pryd a gwirionedd pa le bynnac y gw|nelont hynny. O herwydd y fath addolwyr y mae Duw Dad yn edrych am danynt. Duw &s;ydd Y|&s;pryd <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 4. 24.</NOTE> a'r &s;awl a'i haddolant ef rhaid yw iddynt ei addoli ef mewn Y&s;pryd a gwirionedd, medd ein Iachawdwr Chri&s;t.</P>
<P>Etto er hyn mae 'r eglwys neu 'r deml ddefny|ddiol yn lle gwedy ei o&s;od a'i appwyntio wrth ar|fer a &s;iamplau gwa&s;tadol yr h&ecirc;n De&s;tament a'r newydd, i bobl Dduw i ymgynull iddo, i wran|do &s;anctaidd air Duw, i alw ar ei &s;anctaidd enw ef, i roi diolch iddo am ei aneirif a'i an-nhrae|thawl ddoniau y rhai a roddodd ef ini, ac yn ddy|ledus ac yn gywir i wa&s;anaethu ei &s;anctaidd Sa|cramentau ef, wrth wneuthur a chyflawni yr hyn bethau y &s;aif gwir ac iniawn addoliad Duw, a &s;onia&s;om o'r blaen am dano. A'r eglwys neu 'r deml hon a elwir yn &s;crythyrau yr h&ecirc;n De&s;tament a'r Te&s;tament newydd yn d&ycirc; neu deml yr Ar|glwydd,
<PB N="4" REF="108">
o herwydd yr enwedigawl wa&s;anaeth a wna ei bobl i'w fawrhydi ef yno, a ffrwythlon bre&s;enolder ei nefol ras ef, &acirc;'r hwn trwy ei &s;anc|taidd air y cyny&s;caedda ef ei bobl a fyddont gwedy ymgynull yno.</P>
<P>Ac i'r t&ycirc; a'r deml Dduw hynny y mae pawb o'r gwir dduwiolion yn rhwymedig i ddyfod bob am&s;er yn ddyfal, trwy gyffredinol drefn, oni rwy|&s;trir hwy trwy glefyd neu ryw achos anghenrhei|diol arall. Ac fe ddlyei bawb ac a arferant o ddy|fod yno, ymddwyn yn llonydd ac yn o&s;tyngedig, gan wneuthur eu rhwymedig ddlyed a'u gwa&s;a|naeth i'r holl-alluog Dduw ynghynnulleidfa ei &s;aint.</P>
<P>Yr holl bethau hyn a ellir eu pro&s;i yn eglur trwy &s;anctaidd air Duw, fal yr agorir yn oleu ar ol hyn. Ac mi a ddango&s;af wrth yr &s;crythurau fod yn ei alw ef (fal y mae fe yn wir) yn d&ycirc; Dduw, ac yn deml yr Arglwydd. Pwy bynnag a dyngo <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 18. 10.</NOTE> i'r deml &s;ydd yn tyngu iddi ac i'r hwn &s;ydd yn pre&s;|wylio ynddi, hynny yw Duw Dad: yr hyn y mae <NOTE PLACE="marg"><HI>Matth.</HI> 23. 21.</NOTE> fe yn ei ddangos yn eglur yn Efengyl S. Ioan, <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 2. 16.</NOTE> gan ddywedyd, na wnewch d&ycirc; fy-nhad yn d&ycirc; mar|chnad. Ac mae'r Prophwyd Dafydd yn dywedyd yn llyfr y P&s;almau, Minnau a ddauaf i'th d&ycirc; di <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 5. 7.</NOTE> yn amlder dy drugaredd ac a addolaf tu a'th deml &s;anctaidd yn dy ofn di. Ac fe a elwir mewn anei|rif fannau o'r Scrythur l&acirc;n yn d&ycirc; Dduw neu d&ycirc; yr Arglwydd, yn enwedig yn y Prophwydi a llyfr y P&s;almau. Weithiau y gelwir yn babell yr Ar|glwydd, <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 132. 7.</NOTE> weithiau yn gy&s;&s;egrfa, hynny yw t&ycirc; neu fangre &s;anctaidd yr Arglwydd. Ac hi a elwir he|fyd <NOTE PLACE="marg"><HI>Exod.</HI> 7. <HI>Leu.</HI> 19. 30. 1. <HI>Bren.</HI> 8. 63.</NOTE> yn d&ycirc; gweddi, megis y geilw Salomon hi, yr hwn a adailadodd deml Dduw yn Ieru&s;alem, yn
<PB N="5" REF="108">
d&ycirc; yr Arglwydd yn yr hwn y gelwid ar enw'r Ar|glwydd. Ac E&s;aias yn yr 56. bennod, fy-nh&ycirc; fi a el|wir <NOTE PLACE="marg"><HI>E&s;ai.</HI> 56. 7.</NOTE> yn d&ycirc; gweddi i'r holl bobloedd. Yr hwn dert y mae 'n Iachawdwr Chri&s;t yn &s;on am dano yn y Te&s;tament newydd fal y mae 'n eglur yn-nhri o'r <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 21. 13. <HI>Marc.</HI> 11. 17. <HI>Luc.</HI> 19. 46.</NOTE> efangylwyr, ac yn-nammeg y Phari&s;ei a'r Pub|lican a aethant i weddio, yn yr hon ddammeg mae 'n Iachawdwr Chri&s;t yn dywedyd eu myned hwy <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 18. 10.</NOTE> i'r deml i weddio. Ac fe wa&s;anaethai Anna y we|ddw a'r Brophwydes &s;anctaidd honno yr Ar|glwydd <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 2. 37.</NOTE> yn y deml, mewn ympryd a gweddi nos adydd. Ac yr ydys yn &s;tori yr Actau yn &s;on fyned Petr ac Ioan i fynu i'r deml ar yr awr weddi. Ac <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 3. 1.</NOTE> fel yr ydoedd S. Paul yn y deml yn Ieru&s;alem yn gweddio fe gymmerwyd i fynu yn yr y&s;pryd ac <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 22. 18.</NOTE> fe a welodd Ie&s;u yn dywedyd wrtho.</P>
<P>Ac megis ym-mhob lle addas y gall y duwiol arfer gweddi ddirgel nailltuol: felly diammau yw mai 'r Eglwys yw 'r lle dyledus go&s;odedig i weddi gyhoedd gyffredinol. Ac bellach mai hwn yw 'r lle i roddi diolch i'r Arglwydd am ei aneirif a'i an-nhraethawl ddoniau a r&ocirc;dd ef ini, mae 'n eglur ddigon yn-niwedd Efengyl S. Luc, ac yn|nechrau <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 14. 53. <HI>Act.</HI> 2. 46.</NOTE> &s;tori 'r Actau, lle mae 'n &s;crifennedig, Yn ol e&s;cynniad yr Arglwydd, barhau o'r Apo&s;to|lion a'r Di&s;cyblon yn gytun beunydd yn y deml, gan glodfori a bendithio Duw yn wa&s;tad.</P>
<P>Ac fe fanegir hefyd yn yr Epi&s;tol cyntaf at y Co|rinthiaid mai 'r eglwys yw 'r lle go&s;odedig i arfer <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 11. 18, 22.</NOTE> y Sacram&eacute;ntau. Mae bellach yn rhaid ini ddan|gos mai 'r Eglwys, neu 'r deml yw 'r lle y dylyid darllen a dy&s;cu bywiol air Duw, ac nid dychym|mygion dynion, a bod y bobl yn rhwymedig i ddy|fod yno yn ddie&s;caelus, a ellir ei brofi wrth yr
<PB N="6" REF="109">
Scrythyrau fal y dango&s;ir ar ol hyn. Yr ydyin yn darllen yn hi&s;tori Actau 'r Apo&s;tolion i Pawl a Barnabas bregethu gair Duw yn-nhemlau 'r Iddewon yn Salamis. A phan ddaethant i An|tiochia hwy a aethant i mewn i'r Synagog neu 'r Eglwys ar y dydd Sabaoth, ac a ei&s;tedda&s;ant: ac <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 13. 14.</NOTE> yn ol llith o'r ddeddf a'r prophwydi, rheolwyr y Synagog a anfona&s;ont attynt gan ddywedyd, hawyr frodyr, os oes gennych air o gyngor i'r bobl, traethwch. Yna Pawl a gyfododd i fynu a chan amneidio &acirc;'i law am o&s;teg a ddywedodd, O wyr o I&s;rael a'r &s;awl &s;ydd yn ofni Duw, gw|randewch. Ac felly fe a bregethodd bregeth o'r Scrythyrau iddynt, megis y dango&s;ir yn halaeth yno.</P>
<P>Ac yn y ddwyfed bennod ar bymtheg o'r vn hi|&s;tori y ty&s;tiolaethir pa fodd y pregethodd Pawl Chri&s;t allan o'r Scrythur yn The&s;&s;alonica. Ac yn <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 17. 22. <HI>Act.</HI> 15. 21.</NOTE> y 15. bennod y dywaid Iaco 'r Apo&s;tol yn y Cyngor a'r gynnulleidfa &s;a~ctaidd o'i gyd-apo&s;tolion, mae i Moe&s;es ym-mhob dinas er yr h&ecirc;n am&s;eroedd rai a'i pregethant ef yn y Synagogau a'r eglwy&s;ydd, lle darllenir ef bob Sabaoth.</P>
<P>Fal hyn y gwelwch wrth y lleoedd hyn, arfer darllein 'r h&ecirc;n de&s;tament ymmhlith yr Iddewon yn eu &s;ynagogau bob dydd Sabaoth, ac y gwnaid pregethau yn arferedig ar y dydd hwnnw.</P>
<P>Pa faint cymhe&s;urach gan hynny yw darllen ac agoryd Scrythyrau Duw ac yn enwedig efen|gylein Iachawdwr Chri&s;t ini &s;ydd Gri&s;tionogion, yn ein eglwy&s;ydd, yn hytrach am fod ein Iachaw|dwr Chri&s;t a'i Apo&s;tolion yn foddlon i'r arfer dduwiolaf anghenrheitiaf honno, ac yn ei cha|darnhau hi trwy eu &s;amplau eu hunain?</P>
<P><PB N="7" REF="109">
Mae 'n &s;crifennedig mewn llawer lle o hi&s;tori&punc; au 'r <NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 4. 23. <HI>Mar.</HI> 1. 14. <HI>Luc.</HI> 4. 14. <HI>Math.</HI> 12. 9. 20. <HI>v.</HI> 9. <HI>Mar.</HI> 6. 2. <HI>Luc.</HI> 13. 10.</NOTE> efengyl i'r Ie&s;u fyned o amgylch holl Gali|laea a dy&s;cy yn eu Synagogau hwy, a phregethu efengyl y deyrnas. Yn yr hyn leoedd y go&s;odir allan yn oleu ei fawr ddiwydrwydd ef yn gwa&s;ta|dol bregethu a dy&s;cu y bobl.</P>
<P>Yr ydych yn darllen yn S. Luc ddyfod o'r Ie&s;u <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 4. 6. <HI>Luc.</HI> 19. 47.</NOTE> i'r deml yn ol ei arfer, pa fodd y rhodd wyd iddo lyfr y Prophwyd E&s;aias, pa fodd y darllenodd ef dext ynddo ac y gwnaeth ar hwnnw bregeth. Ac yn y 19. bennod y dango&s;ir ei fod ef yn dy&s;cu beu|nydd yn y deml. Ac yn yr 8. o Ioan y dywedir ddy|fod <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 8. 2.</NOTE> o'r Ie&s;u yn forau i'r deml a dyfod o'r holl bobl atto e&s; ac iddo yntef ei&s;tedd a'u dy&s;cu hwy. Ac yn y 18. o Efengyl Ioan mae Chri&s;t yn te&s;tiolaethu <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 18. 10.</NOTE> gerbron yr arch-offeiriaid iddo ef ddywedyd ar gy|hoedd wrth y byd, a'i fod ef yn athrawiaethu yn wa&s;tadol yn y Synagog ac yn y deml, lle y cyrchai yr holl Iddewon, ac na ddywedodd ef ddim yn guddiedig. Ac yn S. Luc yr Ie&s;u a ddy&s;codd yn y <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 21. 37, 38.</NOTE> deml a'r holl bobl a ddauent y borau atto ef i'w glyweb yn y deml.</P>
<P>Ymma y gwelwch ddiwydrwydd ein Iachaw|dwr yn dy&s;cu gair Duw yn y deml beunydd, yn en wedig ar y dyddiau Sabaoth, apharodrwydd y bobl hefyd yn dyfod ynghyd, a hynny yn forau ddydd i'r deml i wrando arno.</P>
<P>Yr vn fath &s;iampl o ddiwydrwydd yn pregethu gair Duw yn y deml a gewch chwi yn yr Apo&s;to|lion, a'r bobl yn dyfod attynt Act. 5. A'r Apo&s;to|lion <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 5. <HI>v.</HI> 21.</NOTE> er darfod eu chwippo a'u fflangellu hwy y dydd o'r blaen, ac er darfod i'r Archoffeiriaid or|chymmyn iddynt na phregethent in wy yn enw 'r Ie&s;u, etto hwy a ddaethant drannoeth yn forau
<PB N="8" REF="110">
i'r deml, ac ni phaidia&s;an a dy&s;cu a chyhoeddi Ie&s;u <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 13. 26. 18. <HI>a'r</HI> 15. 35. <HI>a'r</HI> 17. 3.</NOTE> Gri&s;t. Ac mewn llawer o leoedd eraill o hi&s;tori 'r Actau y cewch yr vn fath ddiwydrwydd yn yr Apo|&s;tolion i ddy&s;cu ac yn y bobl i ddyfod i'r deml i wrando gair Duw. Ac fe a de&s;tiolaethir yn y ben|nod gyntaf o Luc pan ydoedd Zachari y &s;anctaidd offeiriad a th&acirc;d Ioan fedyddiwr yn aberthu o fewn y deml, fod yr holl bobl yn &s;efyll oddiallan yn gweddio dros hir am&s;er. Cyfryw ydoedd eu gwr&ecirc;s hwy a'u z&ecirc;l yr am&s;er hynny. Ac yn yrail o Luc y dango&s;ir pa daithiau a &s;iwrneiau a gymmerai <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 1. 10.</NOTE> gwyr, gwragedd a phlant i ddyfod i'r deml i wa&s;a|nauthu 'r Arglwydd yno ar yr wyl: ond yn enwe|dig &s;iampl Io&s;eph a'r fendigaid forwyn fair mam ein Iachawdwr Ie&s;u Gri&s;t, a &s;iampl ein Iachaw|dwr Chri&s;t ei hunan ac ef etto 'n blentyn, &s;iamplau y rhai &s;ydd wiw ini eu canlyn; Megis, pe cyffely|bem ni ein e&s;caelu&s;rwydd i ddyfod i d&ycirc; yr Arglw|ydd i'w wa&s;anaethu ef yno, a die&s;caelu&s;rwydd yr Iddewon y rhai a ddoent bennydd yn forau iawn <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 2. 42.</NOTE> i'r deml, weithiau trwy deithiau hirion, a phan na weddai y lliaws yn y deml, fe ddango&s;ir y z&ecirc;l wre&s;|&s;og oedd yndynt wrth eu gwaith yn hir aros allan i weddio. Ni a allwn yn gyfiawn yn y gyffelyba|eth hon ddamnio 'n diogi a'n e&s;caelu&s;der, ie a'n di|y&s;tyrwch goleu yn dyfod i dy yr Arglwydd mor anfynych, ac yntef cyn ne&s;ed attom, ie a phrin dy|fod iddo vn am&s;er.</P>
<P>Mor bell yw llawer o honom ni oddiwrth ddy|fod yn forau ddydd, neu hir aros oddiallan, ac y diy&s;tyrwn ddyfod oddifewn i'r deml. Ac etto cas gennym glywed enw 'r Iddewon megis pobl ddrwg annuwiol. Ond yr wyfi yn ofni yn hyn o beth ein bod ni yn waeth o lawer n&acirc; 'r Iddewon,
<PB N="9" REF="110">
ac y cyfodant hwy ddydd y farn i'n damnedigaeth ni, y rhai os cyffelybir ni iddynt, ydym yn dangos y fath ddiogi a dibri&s;rwydd am ddyfod i d&ycirc; yr Ar|glwydd i'w wa&s;anaethu ef yno yn ol ein rhwyme|dig ddlyed.</P>
<P>Ac heblaw <NOTE N="*" PLACE="marg">Erchyll.</NOTE>  echrydus ofn barn Duw yn y dydd diwethaf, ni ddiangwn ni yn y bywyd hwn rhag ei law drom a'i ddial ef, am ddibri&s;o a diy&s;tyru t&ycirc; yr Arglwydd, a'i ddyledus wa&s;anaeth ef yntho, me|gis y mae 'r Arglwydd ei hunan yn bygwth yn y bennod gyntaf o brophwydoliaeth Aggeus yn y <NOTE PLACE="marg"><HI>Aggeus</HI> 1. 9. 10.</NOTE> modd hyn, Am fod, medd ef, fy-nh&ycirc; i yn anghyfan|nedd a chwithau yn rhedeg bawb i'w d&ycirc; ei hun: am hynny y gwaharddwyd i'r nefoedd wlitho ar|noch, ac y gwaharddwyd i'r ddaear ddwyn ffrw|yth: gelwais hefyd am &s;ychder ar y ddaear, ac ar y mynyddoedd ac ar yr &ycirc;d, ac ar y gwin, ac ar yr olew ac ar yr hyn a dd&wcirc;g y ddaear allan, ar dd&ycirc;n hefyd ac ar amfail, ac ar holl lafur dwylo d&ycirc;n.</P>
<P>Mele, os byddwn ni mor fydol ac nad gwaeth gennym am dragwyddol farnedigaethau Duw, y rhai etto ydynt <NOTE N="*" PLACE="marg">Erchyllaf.</NOTE>  echrydu&s;af ac ar&s;wydu&s;af oll, ni ddiangwn ni rhag co&s;pedigaeth Duw yn y byd hwn trwy &s;ychder a newyn, a thrwy dynnu oddi|wrthym bob budd a dawn bydol, am y rhai yr y|dym ni megis gw&ycirc;r bydol yn gofalu ac yn pryderu fwyaf.</P>
<P>Ond o'r gwrthwyneb pe gwellaem ni y bai, yr e&s;caelu&s;dra, y diogi, a'r diy&s;tyrwch ymma ar d&ycirc; yr Arglwydd a'i ddyledus wa&s;anaeth ef yno, ac yn ddiwyd ymarfer o ddyfod yngh&ycirc;d yno i wa&s;ana|ethu 'r Arglwydd yn vn ac yn gyttun, mewn &s;anc|teiddr wydd a chyfiawnder ger ei fron ef, mae ini addewidion o ddonian nefol a bydol.</P>
<P><PB N="10" REF="111">
Pa le bynnag, medd ein Iachawdwr, y bytho dau neu dri gwedy ymgynull ynghyd yn fy enw fi <NOTE PLACE="marg"><HI>Matth.</HI> 18. 20.</NOTE> myfi a fyddaf yn ei my&s;c hwy. Pa beth a ddicho~ bod mor fendigaid a chael ein Iachawdwr Chri&s;t i'n my&s;c? a pha beth a ddichon bod mor annedwydd ac mor eniweidiol a gyrru ein Iachawdwr Chri&s;t o'n my&s;c, a chynnwys lle i'n h&ecirc;n angheuol elyn ni ac yntef, yr h&ecirc;n ddraig, y &s;arph &s;athan diawl, yn ein plith.</P>
<P>Mae yn &s;crifennedig yn yr ail o Luc gwedi i <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 20. 46.</NOTE> fair fam Chri&s;t ac i Io&s;eph ei ymofyn ef yn hir, a phan na fedrent ei gael ef yn vn lle, hyd oni thybi|ent ei golli ef, y modd yn y diwedd y caw&s;ant ef yn y deml yn ei&s;tedd ym-m&ycirc;&s;c y doctoriaid.</P>
<P>Felly os bydd arnom ei&s;iau Chri&s;t Ie&s;u yr hwn yw Iachawdwr ein heneidiau a'n cyrph, ni chy|farfyddwn ddim ag ef yn y farchnad, neu yn y dad|leudy, llai o lawer yn y dafarn ym-mhlith cwmp|niwyr neu gyfeillion da (fal y gelwir hwy) mor <NOTE N="*" PLACE="marg">Fuan.</NOTE> ebrwydd ac y cyhyrddwn ag ef yn y deml yn-nh&ycirc; yr Arglwydd, ym-m&ycirc;&s;g dy&s;cawdwyr a phregeth|wyr ei air, lle mae ef i'w gael yn ddiau.</P>
<P>Ac am ddoniau bydol mae gennym addewid ein Iawchawdwr Chri&s;t, Ceifiwch, medd ef, yn gyntaf deyrnas Dduw a'i gyfiawnder a'r holl be|thau <NOTE PLACE="marg"><HI>Matth.</HI> 6. 33.</NOTE> byn a roddir i chwi yn ychwaneg.</P>
<P>Fal hyn y dango&s;a&s;om trwy air Duw yn y rhan gyntaf o'r traethawd ymma mai t&ycirc; yr Arglwydd y dyw'r deml neu'r Eglwys, am fod yn arfer yno o wa&s;anaethu Duw, &s;ef gwrando a dy&s;cu ei &s;an|taidd air ef, galw ar ei &s;antaidd enw ef, a rhoddi diolch iddo am ei fawr a'i aneirif drugaredd, a mi|ni&s;tro ei Sacramentau ef yn ddyledus.</P>
<P>Fe a ddango&s;wyd hefyd trwy yr Scrythyrau y
<PB N="11" REF="111">
dylai yr holl dduwiol gri&s;tionogion yn w&ycirc;r ac yn wragedd ar am&s;eroedd go&s;odedig ddyfod yn ddi|wyd i d&ycirc; 'r Arglwydd i' w wa&s;anaethu a 'i folian|nu ef yno, megis y mae ef teilyngaf a ninnau rh wymediccaf: i'r hwn y bytho holl anrhydedd a gogoniant yn oes oe&s;oedd. Amen.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>&para; Yr ail rhan o'r bregeth am iawn arfer yr Eglwys.</HEAD>
<P>_FE a ddango&s;wyd yn y rhan gyn|taf o'r bregeth hon trwy air Duw mai t&ycirc; yr Arglwydd yw 'r deml neu 'r Eglwys, am fod yn arfer o wa&s;anaethu 'r Arglwydd yno, hynny yw dy&s;cu a gwrando et &s;antaidd air ef, galw ar ei &s;an|taidd enw ef, rhoddi diolch iddo am ei fawr a'i aneirif ddoniau, a dyledus fini&s;trio ei Sacramen|tau.</P>
<P>Ac fe a ddango&s;wyd ei&s;ioes trwy 'r &s;crythyrau y dylyem ni yr holl dduwiol Gri&s;tionogion ar am&s;erau go&s;odedig yn ddiwyd ymarfer o ddyfod i d&ycirc; 'r Arglwydd i'w wa&s;anaethu ac i'w ogone|ddu ef yno, megis y mae ef teilyngaf a ninnau rhwymediccaf.</P>
<P>Mae yn aros bellach yn yr ail rhan o 'r bregeth am iawn arfer teml Dduw, bod dangos hefyd trwy air Duw &acirc; pha lonyddwch a di&s;tawrwydd a pharch a go&s;tyngeiddrwydd y dyle y rhai a ddelo i d&ycirc; Dduw ymddwyn ac ymarwedd. Digon o addy&s;c ini i wybod <NOTE N="*" PLACE="marg">Ddaied.</NOTE> gy&s;tal y gweddai i ni Gri&s;tio|nogion arfer yn barchedig yr Eglwys a th&ycirc; &s;an|ctaidd ein gweddiau, ped y&s;tyriem ym-mha fawr
<PB N="12" REF="112">
barch ac amrhydedd yr oedd eu teml gan yr I|ddewon yn yr h&ecirc;n gyfraith, fel y gwelir drwy lawer o leoedd o 'r rhai y dewi&s;&s;af i chwi am|bell vn.</P>
<P>Yr ydys yn rhoi yn erbyn ein Iachawdwr Chri&s;t garbron barnwr bydol yn Efengyl Mathew trwy ddau gau dy&s;t fegis peth yn haeddu angau, <NOTE PLACE="marg"><HI>Matt.</HI> 26. 61.</NOTE> iddo ddywedyd y gallei ef ddi&s;trywio teml Dduw a'i hadeiladu mewn tri diwrnod, heb ddim am|mau os hwy a ellent beri i'r bobl gredu iddo ddy|wedyd dim yn erbyn anrhydedd a mawrhydi yr deml, y byddai ef yngolwg pawb yn haeddu an|gau.</P>
<P>Ac yn yr 21. o'r Actau pan gafodd yr Iddewon <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 21. 28.</NOTE> S. Paul yn y deml, hwy a roe&s;ant ddwylo ar|naw gan lefain, hawyr o Ifrael cynorthwywch, dymma yr dyn &s;ydd yn dy&s;cu ym-mhob man yn er|byn y bobl a'r gyfreith a'r lle ymma: hefyd mae fe wedi dwyn Groegiaid i mewn i'r deml i halogi y lle hwn.</P>
<P>Gwelwch fel y tybygent mai yr vn fath fai oedd ddywedyd yn erbyn teml Dduw a dywedyd yn erbyn cyfraith Dduw, a pha fodd y barnent yn gyfaddas na chaffai neb ddyfod i deml Dduw ond rhai duwiol a gwir addolwyr Duw.</P>
<P>Yr vn peth y mae Tertullus yr areithiwr <NOTE N="*" PLACE="marg">Ffraeth.</NOTE> hy|awdl  hwnnw a'r Iddewon<NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 24. 6.</NOTE> yn ei ddodi yn erbyn Paul ger bron barnwr bydol megis peth yn ha|eddu angau, iddo gei&s;io halogi teml Dduw. A phan dderbyniodd yr arch-offeiriaid eilwaith y drylliau arian o law Iudas hwy a ddyweda&s;ant, <NOTE PLACE="marg"><HI>Matth.</HI> 27. 6.</NOTE> nid cyfreithlon ini eu bwrw hwynt i'r Corban, yr hwn oedd dry&s;ord&ycirc; 'r deml, o herwydd mai gwerth gwaed ydynt.</P>
<P><PB N="13" REF="112">
Megis na ellent aros nid yn vnig ddyfod vn d&ycirc;n aflan ond hefyd ddyfod vn peth marw, yr hwn a fernid yn aflan, i mewn i'r deml nac i vn lle a berthynai atti.</P>
<P>Ac i'r deall hyn y dylid cymmeryd yr hyn a ddy|waid S. Pawl, pa gytundeb &s;ydd rhwng cyfi|awnder <NOTE PLACE="marg">2. <HI>Cor.</HI> 6. 14.</NOTE> ac anghyflawnder? a ph&acirc; gyfeillach &s;ydd rhwng goleuni a thywyllwch? a pha gy&s;ondeb &s;ydd rhwng Chri&s;t a Belial? neu pa ran &s;ydd i'r credadwy ac i'r anghredadwy? a pha gydfod &s;ydd rhwng teml Dduw ac eulynnod?</P>
<P>Yr hyn eiriau er bod yn eu deall yn bennaf am deml calon y duwiol, etto o herwydd bod yn cym|meryd y gyffelybiaeth a <NOTE N="*" PLACE="marg">Sum.</NOTE> &s;yrth y rhe&s;wn oddiwrth y deml ddefnyddiol, mae yn canlyn na ddylid go|ddef dim anuwioldeb, yn enwedig o ddelwau neu elynnod, o fewn Teml Dduw, yr hon yw 'r lle i addoli Duw, ac am hynny nid gwell y gellir eu goddef hwy i aros yno nag y dichon goleuni gy|tuno &acirc; thywyllwch neu Gri&s;t a Belial: o her|wydd bod gwir addoliad Duw ac addoliad del|wau mor wrthwynebus i'w gilydd ac a all fod.</P>
<P>Ac mae eu go&s;od hwy i fynydd yn y lle y byddir yn addoli yn achos mawr o'u haddoli hwyntau.</P>
<P>Ond i ddychwelyd at y parch a roe 'r Iddew|on i'w teml, chwi a ddywedwch eu bod hwy yn ei hanrhydedduhi yn ormod ac yn goelfucheddol, gan lefain, Teml yr Arglwydd, Teml yr Ar|glwydd, a'u bywyd hwy er hynny yn ddrwg dros ben, ac am hynny yr argyhoeddir hwy yn gyfi|awn gan Ieremi Prophwyd yr Arglwydd. <NOTE PLACE="marg"><HI>Iere.</HI> 7. 4.</NOTE></P>
<P>Gwir yw eu bod hwy yn ymroi yn goelfuche|ddol i anrhydeddu eu teml, ond mi a fynwn na byddem ni yn rhy fyrr yn rhoi dyledus barch i d&ycirc;
<PB N="14" REF="113">
yr Arglwydd gymmaint ac yr el&s;ent hwythau yn rhybell.</P>
<P>Ac os ceryddodd y Prophwyd hwy yn gy&s;ion, gwrandewch pa beth y mae 'r Arglwydd yn ei ofyn ar ein dwylo ninnau, fel y gallom wybod pa vn a wnawn ai bod yn feius ai nad ydym. Mae yn &s;crifennedig yn y 4. bennod o Lyfr y Prege|thwr gwilia ar dy droed pan fythech yn myned i <NOTE PLACE="marg"><HI>Eccle&s;.</HI> 4. 17.</NOTE> d&ycirc; Dduw a bydd barottach i wrando nag i roi aberth ffyliaid, canys ni wyddont hwy eu bod yn gwneuthur drygioni. Na fydd ry ebrwydd o'th enau, ac na fydded dy galon ry fywiog i draethu <NOTE PLACE="marg"><HI>Preg.</HI> 5. 1.</NOTE> dim ger bron Duw. Canys Duw &s;ydd yn y ne|foedd a thithau &s;ydd ar y ddayar, ac am hynny bydded dy eiriau yn anaml.</P>
<P>Y&s;tyriwch fy-ngharedigion pa lonyddwch mewn ymddygiad ac ymarweddiad, pa ddi&s;taw|rwydd geiriau ac ymadroddion &s;y ddyledus yn|nh&ycirc; Dduw, o herwydd felly y mae fe yn galw yr Eglwys. Edrychwch ydynt hwy yn gwilied ar eu traed fal y rhybyddir hwy ymma, y rhai ni pheidiant &acirc;'u hanweddaidd dreiglo a rhodio i fy|nu ac i fy|nu ac i waered ar h&ycirc;d ac ar draws yr Eglwys, gan ddangos arwydd eglur fychaned gantynt am Ddum ac am yr holl w&ycirc;r da &s;ydd bre&s;enol yno.</P>
<P>A pha wilied y maent hwy ar eu tafodau a'u hymadroddion, y rhai nid yn vnig a ddywedant eiriau yn fywiog ac yn ebrwydd ger bron yr Ar|glwydd, yr hyn yr ydys ymma yn ei wahardd iddynt, ond hefyd weithiau dywedyd yn frwnt, yn gybyddus ac yn annuwiol, gan chwedleua am bethau ni b&ocirc;nt ond braidd one&s;t na gweddaidd i'w dywedyd mewn tafarn, yn-nh&ycirc; yr Arglwydd, heb y&s;tyried ond rhyfychan eu bod hwy ger bron
<PB N="15" REF="113">
Duw yr hwn &s;ydd yn aros yn y nefoedd, fal y my|negir ymma, lle nid ydynt ond pryfed yn ymlu&s;go ymma ar y ddayar wrth ei dragwyddol fawrhydi ef, ac yn meddwl yn llai o lawer y gorfydd ar|nynt ar y dydd mawr roddi cyfrif am bob gair ofer ac a ddyweda&s;ant hwy er ioed pa le bynnag y dy|weda&s;ant, <NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 12. 36.</NOTE> mwy o lawer am eiriau bryntion, a|flan, drwg a dyweder yn-nh&ycirc; 'r Arglwydd, er di|anrhydeddu ei fawrhydi ef, a rhwy&s;tr a thram|gwydd i bawb a'u clywant.</P>
<P>Ac yn wir, am y dyrfa a'r lliaws werin, fe a ddarparwyd y deml iddynt hwy i fod yn wran|daw&ycirc;r ac nid yn &s;iaradw&ycirc;r, os y&s;tyriwn fod yno yn arfer ddarllen a dy&s;cu gair Duw, yr hwn y maent yn rhwymedig i'w wrando yn ddie&s;ceu|lus, yn barchus ac yn ddi&s;taw, a hefyd yn adrodd gweddiau cyffredinol a rhoddi diolch gan y gwe|nidawg cyffredinawl yn enw yr bobl a'r holl dyrfa bre&s;ennol, &acirc;'r hyn, gan wrandaw yn ba|rodol y dylent gytuno gan dywedyd, Amen, megis y dyweid S. Paul at y Corinthiaid, ac <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 14. 16.</NOTE> mewn man arall, Gan roddi gogoniant i Dduw ag vn tafod ac ag vn Y&s;pryd; yr hyn ni ddichon bod pan fytho pob g&wcirc;r a gwraig yn <NOTE N="*" PLACE="marg">llunio.</NOTE> rhithio de|fo&s;iwn neilltuol iddo ei hun, yn gweddio o'r neill|du; vn yn gofyn, arall yn roddi diolch, arall yn darllen athrawiaeth, heb ofalu am wrando ar we|ddi gyffredinol y gwenidawg.</P>
<P>Ac mae yr vn S. Paul at y Corinthiaid yn dy&s;|cu pa barch a ddylid ei arfer wrth fini&s;trio 'r Sa|cramentau yn y deml, gan geryddu y rhai a'i har|ferent yn amharchus. Onid oes gennych dai i <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 11.</NOTE> fwyta ac y yfed ynddynt? ai dirmygu yr ydych yr Eglwys a chynnulleidfa Dduw? ac a ydych chwi
<PB N="16" REF="114">
yn gwradwyddo y rhai nid oes genthynt? pa beth a ddywedaf wrthych? a ganmolaf chwi yn hyn? na chanmolaf.</P>
<P>Ac nid ydyw Duw yn gofyn yn vnig y parch hwn oddiallan mewn ymddygiad a di&s;tawrwydd yn ei d&ycirc;, ond pob go&s;tyngeiddrwydd oddifewn mewn glanhad meddyliau ein calonnau, gan fy|gwth drwy y Prophwyd O&s;ee, Am ddrygioni eu <NOTE PLACE="marg"><HI>O&s;ea.</HI> 9. 30.</NOTE> gweithredoedd y bwrid hwynt allan o'i d&ycirc; ef. Trwy yr hyn yr arwyddoceir eu tragwyddol da|fliad hwy allan o'r t&ycirc; a'r dyrnas nefoedd, yr hyn &s;ydd erchyll aruthrol.</P>
<P>Ac am hynny y dywaid Duw yn Leuiticus, Perchwch fy-nghy&s;egrfa, canys yr Arglwydd y|dwyfi. <NOTE PLACE="marg"><HI>Leu.</HI> 19. 30.</NOTE> Ac am hynny y dywaid y Prophwyd Da|fydd. Mi a ddeuaf i'th d&ycirc; di yn amlder dy druga|redd, ac a addolaf yn dy deml &s;antaidd yn dy ofn di: gan ddangos pa barch a go&s;tyngeiddrwydd a ddylae fod ym meddyliau dynion dwiol yn-nh&ycirc; yr Arglwydd.</P>
<P>Ac i ddangos peth i chwi oblegid y peth hyn allan o'r Te&s;tament newydd, ym-mha barch y myn Duw gadw ei d&ycirc; a'i deml a hynny drwy &s;i|ampl ein Iachawdwr Chri&s;t, yr hon trwy re&s;&s;wm da a ddylae fod yn bwy&s;ig ac yn gyfrifawl ei aw|durdod gyd&acirc; phob Cri&s;tion da. Mae yn &s;crifen|nedig ym-mhob vn o'r pedwar Efangylwr megis <NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 21. 12. <HI>Mar.</HI> 11. 15. <HI>Luc.</HI> 19&punc; 45. <HI>Ioan.</HI> 2. 15.</NOTE> peth godidawg yn heuddu ty&s;tioleth llawer o dy|&s;tion &s;antaidd, am ein Iachawdwr Ie&s;u Gri&s;t yr Arglwydd trugarog tirion hwnnw yr hwn o ble|gid ei o&s;tyngeiddrwydd a gyffelybir i ddafad yr hon a oddef yn ddi&s;taw gneifio ei chnu oddi-arni, ac i'r oen yr hwn yn ddiwrthwyneb a arweinid i'r lladdfa, er iddo roddi ei gorph i'r c&ucirc;rwyr a'i <NOTE PLACE="marg"><HI>E&s;ai.</HI> 53. 7. <HI>Act.</HI> 8 32.</NOTE>
<PB N="17" REF="114">
gernau i'r cernodwyr, er nad attebod i't rhai a'i dirmygent ac ni thr&ocirc;dd ei wyneb oddiwrth wrad|wydd a phoeredd, ac er iddo yn &ocirc;l ei &s;iampl ei hun <NOTE PLACE="marg"><HI>E&s;a.</HI> 5. 6. <HI>Mat.</HI> 5. 36.</NOTE> roddi i'w ddi&s;cyblon orchymmynion o oddefga|rwch ac addfwyndra, etto pan welodd ef an|nhrefnu, anharddu a halogi y deml &s;antaidd t&ycirc; ei D&acirc;d nefol, fe a arferodd do&s;trwydd a llymdra mawr, fe a ymchwelodd fyrddau y newidwyr arian ac a daflodd i lawr feingciau y rhai oedd yn gwerthu colommennod, fe a wnaeth fflangell o reffynnau ac a fflangellodd ac a chwipiodd ym|maith y melldigedig gamarferwyr a'r halogwyr hynny ar deml Dduw, gan ddywedyd, T&ycirc; gwe|ddi y gelwir t&ycirc; fy-nhad, ond chwi a'i gwnaethoch yn ogof lladron.</P>
<P>Ac yn yr ail o Ioan, Na wnewch d&ycirc; fy-nh&acirc;d yn <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 2. 16.</NOTE> d&ycirc; marchnad. O herwydd megis y mae ef yn d&ycirc; i Dduw pan wneler gwa&s;anaeth i Dduw yn ddy|ledus yntho, felly pan fythom ni yn annuwiol yn ei gamarfer a'n hannuwiol ym&s;iarad am farge|nion cybyddus, yr ydym yn ei wneuthur yn d&ycirc; marchnad ac yn ogof lladron.</P>
<P>Ie a'r fath barch a fynnai Gri&s;t ei fod i'r deml, <NOTE PLACE="marg"><HI>Mar.</HI> 11. 16.</NOTE> na allai fe arhos gweled cymmaint a dwyn lle&s;tr trwyddi. Ac fal y dywedpwyd o'r blaen allan o &s;aint Luc, pan na fedrid cael Gri&s;t yn vnlle arall ar y cei&s;id ef, ond yn vnig yn y deml, ym-mhlith y doctoriaid; ac yn awr mae fe yn dangos ei allu a'i awdurdod, nid mewn ce&s;tyll neu frenhindai ym-hlith milwyr, ond yn y deml. Chwi a ellwch weled wrth hyn ym-mhale y gellir cyfarfod gyn|taf &acirc;'i deyrnas y&s;prydol ef, yr hon y mae yn dy|wedyd nad yw o'r byd hwn, ac ym-mhale y gellir ei hadnabod hi yn orau o leoedd yr holl fyd.</P>
<P><PB N="18" REF="115">
Ac yn ol'&s;iampl ein Iachawdwr Chri&s;t, yn y brif-Eglwys gynt yr hon oedd &s;anteiddiolaf a duwio|laf oll, ac yn yr hon yr arferid dyledus lywodra|eth a tho&s;t inio wndeb yn erbyn pob rhai drygio|nus, ni ddioddefid pechaduriaid cyhoedd i ddyfod i d&ycirc; 'r Arglwydd, ac ni dderbynid hwy i weddiau cyffredinawl nac i arfer y &s;antaidd &s;acramentau gyd&acirc; gwir Gri&s;tianogion eraill nes iddynt wneu|thur penyd cyhoedd ger bron yr holl Eglwys.</P>
<P>Ac nid oeddid yn gwneuthur hynny yn vnig i'r rhai i&s;elradd, ond hefyd i'r cyfoethogion, i'r pen|defigion a'r galluogion, ie i Theodo&s;ius yr ym-me|rodr mawr galluog hwnnw, yr hwn am iddo wneuthur lladdfa greulon fe a geryddodd Am|bros E&s;cob <HI>Mediolanum</HI> ef yn do&s;t, ac a e&s;cymynodd hefyd yr ym-merodr hwnw, ac a'i dug ef i benyd cyhoedd.</P>
<P>A phwy bynag oedd wedi eu troi heibio ac me|gis eu deol o d&ycirc; yr Arglwydd, hwy a gyfrifid oll (megis yn wir y maent hwy) yn ddynion gwedy eu gwahanu a'u do&s;parthu oddiwrth Eglwys Ghri&s;t, ac mewn cyflwr tra enbaid, ac fel y dywaid Pawl, gwedi eu rhoddi i &s;athan y diafol dros <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 5. 5.</NOTE> am&s;er: ac fe a ochelid eu cymdeithas hwy gan yr holl wyr a g&wcirc;ragedd duwiol, hyd oni ddarffai eu cymmodi hwy trwy edifeirwch a chyhoedd be|nyd. Cyfryw oedd anrhydedd t&ycirc; 'r Arglwydd ynghalonau dynion, a'i barch oddi allan hefyd yn yr am&s;eroedd hyny, ac mor ofnadwy oedd gau d&ycirc;n allan o'r Eglwys a th&ycirc; 'r Arglwydd yn y dy|ddiau hynny pan oedd grefydd yn bur ac yn anlly|gredig a heb fod mor llygredig ac yn hwyr o am&s;er.</P>
<P>Ac etto yr ydym ni wrth ein neilltuo 'n hunain allan o d&ycirc; 'r Arglwydd, o'n gwirfodd yn ein e&s;cy|muno
<PB N="19" REF="115">
'n hunain, neu yn ein anghyfaillachu yn hunain o'r Eglwys ac o geifeillach &s;aint Duw: neu gwedy dyfod yno yr ydym ni trwy ein anwe|ddaidd a'n amharchus ymddygiad, trwy ynfyd ac am-mhwyllus, ie ac aflan a drygionus feddyliau a geiriau ger bron yr Arglwydd Dduw, yn dian|rhydeddu Duw ac yn am-mherchi yn aruthr ei &s;anctaidd d&ycirc; ef, Eglwys Duw, a'i &s;anctaidd enw a'i fawrhydi ef, i fawr <NOTE N="*" PLACE="marg">Berigl.</NOTE> enbeidrwydd ein eneidiau, ie a'n ficor ddamnedigaeth hefyd os ni nid etifar&punc; hawn yn ebrwydd ac yn ddifrif am y drygioni ymma.</P>
<P>Fal hyn y clyw&s;och, fyngharedigion, allan o air Duw pa barch &s;ydd ddyledus i fanctaidd d&ycirc; 'r Ar|giwydd, fal y dlye yr holl dduwiolion yn ddie&s;cae|lus, ar yr am&s;er go&s;odedig ymarfer ddyfod yno: fal y dlyent ymddwyn yno mewn go&s;tyngeiddrw|ydd a pharch ger bron yr Arglwydd: pa blagau a cho&s;pedigaethau bydol, a thragwyddol y mae 'r Arglwydd yn ei &s;anctaidd air yn eu bygwth ar y rhai a fythont yn e&s;caelu&s;o dyfod i'w &s;anctaidd d&ycirc; ef, a'r rhai gwed&ycirc; eu dyfod yno, ydynt yn ym|ddwyn yn ano&s;tyngedig, naill ai mewn gweithred ai mewn geiriau.</P>
<P>Am hynny os chwennychwn gael tywydd <NOTE N="*" PLACE="marg">Ardymhe|rus.</NOTE> tym-mherus, ac felly mwynhau ffrwythau y ddayar: os ni a ddymunwn ddiangc oddiwrth &s;ychder ac anffrwythlonrwydd, &s;yched a newyn, a'r plagau eraill a fygythir ar bawb ac a redant i'w tai eu hunain, neu i'r tafarnau, ac a adawant d&ycirc; yr Arglwydd yn w&acirc;g ac yn anghyfanedd: os c&acirc;s gennym ein fflangellu a'n chwippio, nid &acirc; fflangellau neu chwippiau a wnair o reffynnau, allan o'r deml ddefnyddiol yn vnig, megis y gw|naeth
<PB N="20" REF="116">
ein Iachawdwr Chri&s;t i halogwyr t&ycirc; Dduw yn Ieru&s;alem, ond ein ffu&s;to he&s;yd a'n gyrru allan o dragwyddol deml a th&ycirc; 'r Arglwydd, yr hon yw ei deyrnas nefol ef, &acirc; gwialen hayarn tragwyddol ddamnedigaeth, a'n taflu i'r tywyllwch eithaf, lle bydd wylofain ac y&s;cyrnygu dannedd: os bydd ar|nom ofn ac os cas gennym hyn, megis y mae ini achos mawr, gwellhawn ninnau ein e&s;caelu&s;rw|ydd a'n diy&s;tyrwch am ddyfod i d&ycirc; yr Arglwydd, a'n ham-mharchus ymddygiad yn-nh&ycirc; yr Ar|glwydd, a chan ddyfod yno yngh&ycirc;d yn ddie&s;caulus, gwrandawn yno yn barchus &s;anctaidd air yr Ar|glwydd, gan alw ar &s;anctaidd enw 'r Arglwydd, gan roddi i'r Arglwydd ddiolch &acirc;'n holl galon|nau, am ei aml an nhraethawl ddoniau, y rhai y mae fe bob dydd a phob awr yn eu rhoddi ini, a chan gyfrannu a derbyn ei &s;anctaidd Sacramen|tau yn barchus, a gwa&s;anaethu'r Arglwydd yn ei d&ycirc; &s;anctaidd, fel y gwedde i wei&s;ion yr Arglwydd, mewn &s;ancteiddrwydd ac vniondeb ger ei fron ef holl ddyddiau 'n heinioes.</P>
<P>Ac yno y byddwn &s;iccr yn ol y bywyd hwn, o orphywys yn ei &s;anctaidd fynydd ef a thrigo yn ei babell, yno i foliannu ac i fawrhau ei &s;anctaidd enw ef ynghynulleidfa ei &s;aint ef, yn &s;anctaidd d&ycirc; ei drag wyddol deyrnas nefol ef, yr hon a brynodd ef ini trwy angau a thy walltiad gwerthfawr waed ei f&acirc;d ein Iachawdwr Ie&s;u Gri&s;t, i'r hwn <NOTE PLACE="marg"><HI>Ephe.</HI> 3. 18.</NOTE> gyd&acirc; 'r T&acirc;d a'r Y&s;pryd gl&acirc;n, vn tragwyddol fawrhydi Duw, y bytho holl anrhydedd, gogoni|ant, moliant a diolch yn oes oe&s;oedd. Amen.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="sermon">
<DIV3 TYPE="part">
<PB N="21" REF="116">
<HEAD>&para; Pregeth yn erbyn enbei|drwydd addoliad eulynod, neu ddelw-addoliad, a rhy ofer drw&s;io Eglwy&s;ydd.</HEAD>
<P><HI>Y rhan gyntaf.</HI></P>
<P>_FE a ddango&s;wyd i chwi ym-mha byngciau y mae gwir harddwch ac addurn Eglwys neu deml Dduw yn &s;efyll yn y ddwy ho|mili ddiwethaf, y rhai a ddango|&s;ant iawn arfer teml neu d&ycirc; Dduw, a'r dyledus barch y mae 'r holl Gri&s;tionogawl bobl yn rhwymedig i'w roddi iddo: &s;yrth a chynhwy&s;iad y rhai, yw, bod Eglwys neu d&ycirc; Dduw gwedi i'r &s;anctaidd Scrythyrau ei o&s;od yn lle, yr hwn y dylid darllen, dy&s;cu a gwran|do gair Duw ynddo, a galw ar enw Duw trwy weddiau cyffredinol, rhoddi diolch i'w fawrhydi ef am ei aneirif a'i an-nhraethawl ddoniau y rhai a roddodd ef ini, a mini&s;tro ei &s;anctaidd Sacra|mentau ef yn ddyledus, ac yn barchus: ac am hyn|ny y dlyei bawb o'r gwir dduwiolion, yn ddiwyd, ar yr am&s;eroedd go&s;odedig, ddyfod yngh&ycirc;d i'r E|glwys, ac ymarwedd ac ymddwyn yno 'n bar|chus ger bron yr Arglwydd: a bod yn galw yr Eglwys hon (yr hon a arfer duwiol wei&s;ion yr Arglwydd yngwir wa&s;anaeth yr Arglwydd am ffrwythlon bre&s;enolrwydd rh&acirc;d Duw, &acirc;'r hwn, y mae fe trwy ei &s;anctaidd air a'i adde widion yn cynny&s;caeddu ei bobl a fyddant yno yn bre&s;ennol gwedy ymgynull, er mwynhau doniau bydol
<PB N="22" REF="117">
anghenrheidiol ini, a holl roddion nefol a thrag|wyddol fywyd) yngair Duw (megis yn wir y mae hi) yn deml yr Arglwydd ac yn d&ycirc; Dduw, ac am hynny fod yn cynnhyrfu ei wir barch ef ynghalon|nau 'r duwiol wrth y&s;tyriaid y gwir harddwch ymma ar d&ycirc; Dduw, ac nid wrth vn ceremoni o|ddi-allan neu drw&s;iad gwerthfawr gw&ycirc;ch ar d&ycirc; neu deml yr Arglwydd.</P>
<P>Yn erbyn yr a thrawaeth eglur hon o'r Scry|thyrau, ac yn erbyn arfer y brif-eglwys gynt, yr hon oedd bur a dilwgr ac yn erbyn meddwl a barn h&ecirc;n ddoctoriaid dy&s;cedig duwiol yr Eglwys, fal y dango&s;ir ar ol hyn, fe ddug llygredigaeth y dy|ddiau diwethaf ymma i mewn i'r Eglwys anei|rif liaws o ddelwau, ac a drw&s;ient y rhai hynny a rhannau eraill o'r deml hefyd, ag aur ac arian, ac a'u peintia&s;ont a lliwiau, a'u go&s;oda&s;ont allan a main ac a pherlau, a'u dillada&s;ont &acirc; &s;idan ac a dillad gwerthfawr, gan feddwl a dychymmig yn anghywir, mai hynny oedd yr odidawgafdrw&s;iad neu harddwch ac addurn ar deml neu d&ycirc; Dduw, ac y cyffroid yr holl bobl yn gynt i 'w ddyledus berchi ef, os byddai bob cornel o hono yn wych ac yn di&s;cleirio ag aur, a main gwerth-fawr. Er na alla&s;ant hwy yn wir trwy 'r fath ddelwau, a'r fath wych drw&s;io a'r y deml, wneuthur lles yn y byd i'r &s;ynhwyrol deallus: ond hwy a ddryga&s;ont yn fawr wrth hyn y diddrwg angall, gan roddi i|ddynt achos i wneuthur <NOTE N="*" PLACE="marg">Erchyll.</NOTE>  echrydys ddelwaddoli|ad: a'r cybyddion wrth yr vn achos megis yn a|ddoli, ac oddifewn yn gwir addoli nid yn vnig y delwau, ond eu defnydd hwy hefyd, yr aur a'r ari|an, fal y gelwir y bai hynny yn yr Scrythyr l&acirc;n yn hytrach nag vn bai arall, yn eulyn-addoliad <NOTE PLACE="marg"><HI>Ephe.</HI> 5. <HI>Colo&s;s.</HI> 2.</NOTE>
<PB N="23" REF="117">
neu ddelw-addoliad. Yn erbyn y camarferon diffaith a'r mawr anferthwch hwn mi a ddango|&s;af i chwi yn gyntaf awdurdod &s;anctaidd air Duw, cy&s;tadl o'r h&ecirc;n de&s;tament a'r newydd.</P>
<P>Ac yn ail de&s;tiolaeth y &s;anctaidd a'r h&ecirc;n dadau dy&s;cedig, a'r doctoriaid alla~ o'u &s;crifennadau hwy eu hunain a h&ecirc;n &s;toriau eglwy&s;ig fal y galloch ar vnwaith wybod eu meddwl hwy, ac hefyd ddeall pa fath harddwch oedd yn y temlau yn y brif-e|glwys gynt yn yr am&s;eroedd puraf a dilygraf.</P>
<P>Yn drydydd yr argyhoeddir ac yr attebir y rhe|&s;ymmau a'r dadleuau a wnair i amddiffyn delw|au ac eilynod ac anrhe&s;ymmol drw&s;io temlau ac eglwy&s;ydd, ag aur ac arian a thly&s;&s;au ac &acirc; main gwerthfawr ac felly cau ar y cwbl.</P>
<P>Ond rhag i neb trwy airiau neu enwau gyme|ryd achos i ammau, fe dybygwyd fod yn orau ddangos yn gyntaf dim, er ein bod ni yn arfer yn ein ymadroddion arferedig o alw diwgad neu lun dynnion neu bethau eraill yn ddelwau, ac nid yn eilynnod: etto fod yr Scrythyr l&acirc;n yn arfer y ddau air hyn, delwau ac eulynod, am yr vn peth bob am&s;er yn ddiwahaniaeth. Maent hwy yn airiau o iaithiau a llei&s;iau amryw, ond yn vn mewn y&s;tyr a deall yn yr &s;crythyrau. Y naill a dynnir o'r gair Groeg <HI>Eidolon</HI> eilyn, ar llall o'r gair lladin <HI>Imago</HI> delw, ac felly pob vn o'r ddau a ar|ferir ynghymraeg wrth gyfiaithu 'r &s;crythyrau yn ddiwahaniaeth, megis yr arfere y deg-a-thri|ugain yn eu cyfiaithiad Groeg <HI>Eidola,</HI> a S. Ierom yn yr vn lleoedd <HI>Simulachra,</HI> ynghymraeg delwau.</P>
<P>A'r peth y mae Ioan yn ei alw yn y Te&s;tament newydd <HI>Eidolon,</HI> mae S. Ierom yn ei gyfiaithu <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 5 21.</NOTE> <HI>Simulachrum</HI> megis ym-mhob lle arall o'r Scry|thyr
<PB N="24" REF="118">
y mae fe 'n arfer o wneuthur. A hefyd Ter|tulian h&ecirc;n Ddoctor dy&s;cedig iawn yn y ddwy <NOTE PLACE="marg">Lib. de Coro. mil.</NOTE> iaith, Groeg a Lladin, wrth gyfiaithu y lle hwn o S. Ioan, Gwagelwch eulynod, hynny yw medd Tertulian, y delwau eu hunain: ar geiriau lla|din y mae ef yn eu harfer ydynt <HI>effigies ac Imago,</HI> hynny yw delw.</P>
<P>Ac am hynny yn y traethawd hwn nid gwaeth pa vn o'r ddau air a arferom ni, neu os arferwn hwy ill dau gan eu bod hwy ill dau (er nad ydynt yn y iaith gymraeg, etto) yn yr &s;crythyrau yn ar|wyddocau yr vn peth.</P>
<P>Ac er bod cyn hyn i ryw lygaid deillion, yn ddi|chellgar gei&s;io eu gwneuthur hwy yn airiau o y&s;tyr gwahanol, ac arwyddoc&acirc;d do&s;parthedig mewn materion ffydd a chrefydd, ac am hynny iddynt arfer enwi y lluniau a'r diwgadau a'r cyff|elybiaethau a o&s;odid i fynu gan y cenhedloedd yn eu temlau neu mewn lleoedd eraill i'w haddoli, yn Eulyn neu Idol; ond y llun a o&s;odir i fynydd yn yr Egiwys yr hwn yw 'r lle i addoli a alwant hwy yn ddelw: megis pe byddai yn yr Scrythyr l&acirc;n wahaniaeth mewn y&s;tyr a deall rhwng y ddau air ymma, eulyn, a delw, y rhai fal y dywedpwyd o'r blaen a wahanir yn vnic mewn llais ac iaith, ac ydynt yn &s;iccr mewn y&s;tyr a gwirionedd yr vn peth, yn enwedig yn yr Scrythyrau a materion ffydd a chrefyd.</P>
<P>Ac fe arferwyd o addoli ein delwau ni ac yr y|dys etto yn ei haddoli, ac os goddefir hwy yn gy|hoeddus yn yr egiwy&s;ydd a'r temlau hwy a addo|lir byth, ac felly fe wnair delwaddoliad iddynt, megis y dango&s;ir ac y profir yn halaeth yn y rhan ddiwethaf o'r bregeth hon.</P>
<P><PB N="25" REF="118">
Am hynny nid ydyw ein delwau ni, &s;ydd yn y temlau a'r eglwy&s;ydd, ddim amgen nag eulynod, neu Idolau, i'r rhai y gwnaethpwyd eulyn-addo|liad ac y gwnair fyth.</P>
<P>Ac yn gyntaf mae &s;crythyrau 'r h&ecirc;n De&s;tament gan ddamnio a ffieiddio pob eulyn-addoliad, neu addoliad delwau, a'r eulynod a'r delwau eu hu|nain hefyd, yn enwedig mewn temlau; mor aml ac mor halaeth ac y byddai waith anniben, ni ellid ei gynwys mewn llyfr o faint bychan gyfrif yr holl leoedd a berthynant at hyn o beth. O her|wydd wedy darfod i Dduw ddewis vn bobl neill|tuol yn vnic iddo ei hun, o blith yr holl genhedlo|edd eraill, y rhai nid adwaene~t Dduw, ond a addo|lent ddelwau a gaudduwiau, fe a rodd iddynt or|deiniaethau a chyfraithiau i'w cadw ac i'w cyn|nal: ond ni roddodd ef i'w bobl hynny gyfraithiau difrifach nac eglurach am ddim arall nag a ro|ddod ef am ei wir addoliad ei hun, ac am ymwa|chelyd ac ymgadw rhag eulynod, delwau a delw|addoliad, am fod y delwaddoliad hynny yn wrthwynebu&s;&s;af peth ac a ddichon bod i'w iawn addoliad ef a'i wir ogoniant, yn hytrach nag vn drygioni arall: ac am ei fod ef yn gwybod hybly|gedd a pharodrwydd llygredig naws dyn i'r bai cas ffiaidd hwnnw.</P>
<P>O'r cyfraithiau a'r ordeiniaethau hynny a ro|ddodd Duw i'w bobl ynghylch y peth hyn, mi a adroddaf i 'wch rai o'r rhai enweddiccaf i'r def|nydd hyn&punc; fal y galloch wrth y rhai hynny farnu am y llaill. Mae y bedwaredd bennod o lyfr Deu|teronomium yn hynod, ac hi a haeddai ei hy&s;tyried yn ddie&s;caelus, ac mae 'n dechreu fal hyn, Bellach gan hynny o I&s;rael gwrando ar y deddfau a'r
<PB N="26" REF="119">
barnedigaethau y rhai yr ydwyf yn eu dy&s;cu i chwi i'w gwneuthur, fal y byddoch byw ac yr e|loch ac y gore&s;cynnoch y wlad yr hon y mae 'r Ar|glwydd Dduw eich tadau yn ei rhoddi i chwi, na <NOTE PLACE="marg"><HI>Deut.</HI> 4. 1.</NOTE> chwanegwch at y gair hwn yr ydwyf yn ei roddi i chwi, ac na laihewch ddim o hanaw ef, gan ga|dw gorchymmynion yr Arglwydd eich Duw y rhai yr ydwyf yn eu rhoddi i chwi.</P>
<P>Ac yn y mann ar ol hynny mae fe yn adrodd yr vn gairiau dair gwaith neu bedair, cyn ei ddy|fod ef at y peth y mae ef yn enwedig yn eu rhyby|ddio hwy am dano, megis mewn rhag-ddywediad i wneuthur iddynt y&s;tyried yn wagelu&s;ach, Go|chel arnad (medd ef) a chadw dy enaid yn ddyfal rhag anghofio o honoti y pethau y rhai a welodd dy lygaid, a chilio o honynt allan o'th galon di holl ddyddiau dy einioes: ond y&s;py&s;a hwynt i'th blant <NOTE PLACE="marg"><HI>Ver&s;.</HI> 9. <HI>Ver&s;.</HI> 12.</NOTE> ac i blant dy blant. Ac yn y man ar ol hynny, A'r Arglwydd a lefarodd wrthych o genol y t&acirc;n, a chwithau nid oeddych yn gweled llun dim heb law llais. Ac etto yn y man, Gwiliwch gan hynny <NOTE PLACE="marg"><HI>Ver&s;.</HI> 15.</NOTE> yn ddyfal ar eich eneidiau, o blegid ni wel&s;och ddim llun yn y dydd y llafarodd yr Arglwydd wr|thych yn Horeb o ganol y t&acirc;n, rhag ymlygru o ho|noch <NOTE PLACE="marg"><HI>Ver&s;.</HI> 16.</NOTE> a gwneuthur i'wch ddelw gerfiedig, cyffely|brwydd vn ddelw, llun gwryw neu fenyw, llun vn anifail yr hwn &s;ydd a'r y ddayar llun aderyn a&s;cellog yr hwn a eheda yn yr awyr, llun vn ym|lu&s;ciad ar y ddayar, llun py&s;codyn ar y &s;ydd yn y dyfroedd tan y ddayar: hefyd rhag derchafu o honot dy lygaid tua 'r nefoedd, a gweled yr haul a'r lleuad a'r &s;er, &s;ef holl lu 'r nefoedd, ac iti trwy gam&s;ynniaeth ymgrymmu iddynt a'u haddoli hwynt, y rhai a rannodd yr Arglwydd dy Dduw
<PB N="27" REF="119">
i'r holl bobloedd dan y nefoedd.</P>
<P>Ac ail waith, Gochelwch ac ymgedwch arnoch rhag i'wch angofio cyfammod yr Arglwydd eich duw yr hwn a ammododd ef &acirc; chwi, a gwneuthur o honoch i chwi ddelw gerfiedig, llun dim oll ac a waharddodd yr Arglwydd dy Dduw i ti, o her|wydd yr Arglwydd dy Dduw &s;ydd d&acirc;n yf&s;ol, a Duw eiddigus; pan genhedloch feibion ac wyri|on a heneiddio o honoch yn y wlad ac ymlygru o honoch a gwneuthur o honoch ddelw gerfiedig, llun dim, fal y gwneloch ddryganniaeth yng|olwg yr Arglwydd dy Dduw i'w ddigio ef: galw 'r ydwyf yn dy&s;tion yn eich erbyn chwi nefoedd a dayar, gan ddarfod y derfydd am danoch yn fuan oddiar y tir yr hwn yr ydych yn myned dros yr Iorddonen i'w ore&s;gyn; nid y&s;tynnwch ddyddiau ynddo, Canys gan eich difa y'ch difeir, a'r Ar|glwydd ach gwa&s;cara chwi ym-mhlith y boblo|edd, a chwi a denir yn ddynion anaml ymhlith y cenhedloedd, y rhai y dwg yr Arglwyd chwi at|tynt, ac yno y gwa&s;anaethwch dduwiau o waith dwylo dyn, &s;ef pren a maen y rhai ni welant ac ni chlywant, ni fwytant ac nid aroglant, &amp;c.</P>
<P>Pennod odidawg ydyw honn ac nid ydyw yn &s;on haechen am ddim ond y peth hyn. Ond o her|wydd bod yn rhy hir &s;crifenu'r cwbl, myfi a ddewi|&s;ais i'wch ryw brif-byngriau o honi.</P>
<P>Yn gyntaf mor ddifrif ac mor fynych y mae ef yn galw ar nynt i wilied dan b&ocirc;en ei heneidiau ar y peth y mae yn ei orchymmyn iddynt.</P>
<P>Yn ail pa fodd y mae ef yn ei gwahardd drwy h&icirc;r a chyhoeddus gyfrif o'r holl bethau yn y nef, yn y ddaiar, yn y dwfr, na bo gwneuthyr delw neu lun dim yn y byd.</P>
<P><PB N="28" REF="120">
Yn drydedd pa go&s;pedigeth erchyll a pha ddi|ny&s;tr, gan alw n&ecirc;f a daiar yn dy&s;tion, y mae ef yn ei gyhoeddi ac yn bygwth ei ddwyn arnynt hwy ar eu plant a'u heppil, os hwy yn erbyn y gorchy|myn hwn a wnaent neu a addolent vn ddelw neu lun, yr hyn a waharddod ef mor galed iddynt. A phan gwympa&s;ant hwy i wneuthur ac i addoli delwau, er y gorchymmyn caled hwn, mewn rhan o achos parodrwydd llygredig anian d&ycirc;n, ac mewn rhan am fod y cenhedloedd a'r paganiaid oedd yn trigo o'u hamgylch ac oedd yn addoli delwae, yn rhoddi acho&s;ion i ddynt, fe a ddug Duw arnynt yn ol ei air yr holl bl&acirc;u a'r rai y bygythia&s;e hwynt, megis y mae yn eglur yn helaeth yn llyfrau y brenhinoedd a'r croniglau, a llawer o leoedd hy|nod eraill or h&ecirc;n de&s;tament y &s;ydd yn gyfun &acirc; hyn. Dewt. 27. melldigedig yw 'r gwr yr hwn a wnelo <NOTE PLACE="marg"><HI>Deut.</HI> 27. 15.</NOTE> ddelw gerfiedig, neu ddelw doddedig &s;ef ffieidd-dra i'r Arglwydd gwaith dwylo 'r &s;aer ac a 'i gy&s;odo mewn lle dirgel a'r holl bobl a'i hattebant ac a ddywedant, Amen.</P>
<P>Darllenwch y drydedd ar bedwaredd benod ar ddeg o lyfr y doethineb ynghylch eulynnod a del|wau pa <NOTE PLACE="marg"><HI>Doeth.</HI> 13. &amp; 14.</NOTE> fodd yr ydys yn eu gwneuthur hwy, yn eu go&s;od hwy i fynydd, yn galw arnynt ac yn offrwm iddynt, a pha fodd y mae fe yn canmol y pren &acirc;'r hwn y gwnaid y crogpren megis dedwydd wrth y pren yr hwn y gwneir y ddelw ag ef, yn y geiriau hyn, Bendigedig medd ef yw 'r pren trwy o'r hwn y daw cyfiawnder, hwnnw yw y crogbren, ond melldigedig yw y ddelw a llaw'r hwn a'i gwnelo, o herwydd yr hyn a wnaed yngh&ycirc;d &acirc;'r hwn a'i gwnaeth a gy&s;tuddir, &amp;c.</P>
<P>Ac yn y man mae ef yn dangos fod y pethau
<PB N="29" REF="120">
oedd ddaionus greaduriaid Duw o'r blaen (me|gis coed neu gerrig) pan newidier hwy a'u llunio yn ddelwae i 'w haddoli yn myned yn ffiaidd ger bron Duw ac yn dramgwydd i eneidiau dynion ac yn fagl i draed y rhai angall. A phaham? Canys dechreuad godineb oedd ddychymmygu delwau, a'u caffaeliad hwynt oedd lygredigaeth buchedd, o herwydd nid oeddynt o'r dechreuad, ac ni by|ddant yn dragywydd. Cyflawnder a &s;eguryd d&ycirc;n a'u dychymygodd hwy yn y byd, ac am hynny y bydd eu diwedd yn fyr, ac felly hyd ddiwedd y ben|nod, yn cynwys y pyngciau ymma, pa fodd y dy|chymygwyd delwau yn y cyntaf, ac yr offrym|mwyd iddynt, pa fodd y &s;icrhawyd drwy ddefodau anra&s;lon, a pha fodd y cym-mhellodd tyranniaid creulon rai i'w haddoli hwynt, pa fodd y twyllir y gwirion a'r gyffredin bobl trwy gyfarwyddyd a chywreinrwydd y crefftwr a thegwch y ddelw i'w hanrhydeddu hi, ac felly i gyfeliorni oddiwrth adnabyddieth Dduw, a llawer o afradau eraill, ac a ddaw oddiwrth ddelwau.</P>
<P>Ac yn lle crynhodeb ar y cwbl mae fe yn dywe|dyd mai achos a dechreuad a diwedd pob drygioni yw anrhydeddu ffiaidd ddelwau, a bod y rhai a'u haddolant hwy naill ai allan o'u pwyll ai yn wae|thaf dynion ac all fod. Gwyl ac edrych yn ddyfal ar yr holl bennod tro&s;ti, o herwydd hi a d&acirc;l ei hy|&s;tyried, yn enwedig yr hyn a &s;crifennir am dwy|llo y gwirion a'r bobl gyffredinol angall drwy eulynod a delwau, yr hyn a adroddir ddwy|waith neu dair rhag ei hangofio.</P>
<P>Ac yn y bennod ne&s;&s;af y cewch y geiriau hyn, Golwg llun gwedi ei fritho ag am ryw liwiau &s;y'n peri chwant ar rai angall i ddymuno dieneidiol <NOTE PLACE="marg"><HI>Doeth.</HI> 15. 5.</NOTE>
<PB N="30" REF="121">
lun delw farwol i'w hoffi, ac i goelio'r fath bethau. Eithr am y rhai a'u gwnant, a'u coeliant, a'u dy|munant, a'u gwa&s;anaethant, y maent oll yn hoffi pethau drygionus.</P>
<P>Mae y prophwyd yn llawer lle yn llyfr y P&s;al|meu yn melldithio anrhydeddwyr delwau, Gw|radwydder pawb ar a wa&s;anaethant ddelw ger|fiedig a'r rhai a orfoleddant mewn eulynnod, y <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 97. 7. <HI>P&s;al.</HI> 115. 8. <HI>P&s;al.</HI> 135. 18.</NOTE> rhai a'u gwn&acirc;nt y &s;ydd fel hwyntau a phob vn a ymddiriedo ynddynt. Ac ym-mhrophwydolieth E&s;ai y dywaid yr Arglwydd, Myfi ydwyf yr Ar|glwydd, <NOTE PLACE="marg"><HI>E&s;.</HI> 42. 8.</NOTE> dymma fy enw, a 'm gogoniant ni ro|ddaf i arall, na 'm mawl i ddelw ger&s;iedig. Ac yn y man, Troer yn eu hol a llwyr-wradwydder y rhai a ymddiriedant mewn delw gerfiedig, y rhai a ddywedant wrth y ddelw dawdd, chwi y|dych ein duwiau ni. Ac yn y 40. bennod gwedi iddo o&s;od allan anymgyffred fawrhydi Duw, mae fe yn gofyn, I bwy gan hyny y cyffelybwch Dduw? a pha ddelw a o&s;odwch i fynu iddo? a lu|nia y &s;aer gerfiedig ddelw, ac a oreura yr euryrh hi ag aur, ac a dawdd ef gadwyni o arian, ac a dde|wis hwn &s;ydd arno ei&s;ieu offrwm bren heb bydru? a gais ef &s;aer cywraint i baratoi cerfddelw hefyd? <NOTE PLACE="marg"><HI>E&s;.</HI> 40. 18.</NOTE> Ac yn ol hyn y mae fe 'n gweiddi, Oni wyddoch, oni chlyw&s;och, oni fynegwyd ichwi o'r dechreuad; ac felly mae yn dangos drwy wneuthurdeb y byd, a thrwy faint y gwaith, y gallant ddeall fod mawrhydi Duw, creawdwr a gwneuthurwr y cwbl oll, yn fwy, nac y gellid na'i bortreio, na'i o|&s;od alla~ drwy vn ddelw neu gyffelybiaeth gorpho|rol. Ac heblaw y pregethiad hynn, yr ydys ynghy|fraith Dduw ei hun, yr hon fel y dywaid yr Scry|thyr a &s;crifenodd Duw &acirc;'i f&ycirc;s ei hun, a hynny yn
<PB N="31" REF="121">
y llech gyntaf yn y dechreuad, nid yn vnig yn a|drodd yn fyr yr athrawieth hon yn erbyn delwau, ond yn ei go&s;od hi allan ac yn ei phregethu yn he|laeth, a hynny, gyd&acirc; chyhoeddiad di&s;tryw i'r &s;awl <NOTE PLACE="marg"><HI>Exod.</HI> 20. 4, 5.</NOTE> a ddiy&s;tyrant, ac a dorrant y gyfraith hon, a'u hep|pil ar ei hol hwy.</P>
<P>A rhag na y&s;tyrier arno ac na chofier, yr ydys yn ei &s;crifenu nid mewn vn man ond mewn llaw|er o leoedd yngair Duw, megis trwy ei ddarllen a'i glywed yn fynych y gallem yn y diwedd ei ddy&s;|cu <NOTE PLACE="marg"><HI>Leu.</HI> 19. 4. <HI>Deut.</HI> 5. 8, 9.</NOTE> a'i gofio, fal yr ydych hefyd yn clywed darllen beunydd yn yr Eglwys, Duw a lefarodd y geiriau hynn ac a ddywad, myfi yw yr Arglwydd dy Dduw, na fydded itti dduwiau eraill onid myfi. Na wna i ti dy hun ddelw gerfiedig na llun dim ac y &s;ydd yn y nefoedd vchod neu yn y ddaiar i&s;&s;od nac yn y dwfr dan y ddaiar, na o&s;twng iddynt ac na a|ddola hwynt, o herwydd myfi yr Arglwydd dy Dduw, wyf Dduw eiddigus, yn ymweled &acirc; phe|chodau y tadau ar y plant hyd y drydedd a'r bed|waredd genhedlaeth o'r rhai a'm ca&s;ant, ac yn gwneuthur trugaredd i filoedd o'r rhai a'm ca|rant ac a gadwant fyng-orchymmynion.</P>
<P>Er hynny i gyd ni allodd na godidawgrwydd y lle hwn, ac yntef yn ddechreuad cyfraith yr Ar|glwydd cariadus, wneuthur i ni ei y&s;tyried, na'r mynegiad golau wrth gyfrif pob rhyw luniau, beri i ni ei ddeall; na'r &s;on am dano mor fynych mewn cynnifer o leoedd, na'i ddarllen a'i glywed ef mor fynych, wneuthur i ni ei gofio ef; nac ofn yr erchyll go&s;pedigaeth arnom ni, a'n plant, a'n heppil ar ein hol, ein hofn-ni rhag ei dro&s;eddu ef; na maint y gwobr ini a'n plant ar ein hol, ein cy|ffroi i vfyddhau ac i gadw y fawr gyfraith hon
<PB N="32" REF="122">
eiddo yr Arglywdd: ond megis pe bua&s;ai gwedi ei &s;crifenu mewn rhyw gornel, ac heb ei chyhoeddi yn helaeth ond gwedi ei thwt&s;io yn fyr ag yn dy|wyll: megis pe bua&s;id heb gy&s;&s;ylltu ag hi vn go&s;pe|digaeth i'r tro&s;eddwyr, nac vn gwobr i'r vfyddion, Megis gwyr deillion heb gydnabyddieth ac heb ddeall, megis anifeiliaid anrhe&s;ymmol heb ofn co&s;p na gobaith am wobr, ni a leiha&s;om ac a ddi|anrhydedda&s;&s;om vchel fawrhydi y bywiol Dduw, trwy waeledd a <NOTE PLACE="marg">Salwineb.</NOTE> * &s;alwedd amryw a bagad o ddelwau o goed, cerrig a mettelau meirwon.</P>
<P>Ac megis na ellir traethu ac adrodd mawrhydi Duw yr hwn a wrthoda&s;om ac a ddianrhydedda|&s;om ni, na'n pechod a 'n tro&s;eddau ninau am hyn|ny yn erbyn i fawrhydi ef: felly y traethwyd yn he|laeth yn yr y&s;crythur lan waeledd a gwendid a ffolineb dychymygiaeth delwau, trwy 'r rhai y dianrhydedda&s;o~ ni ef, yn enwedig yn y P&s;almau, llyfr y doethineb, y Prophwyd E&s;aias, Ezechiel a Barwc, ond yn enwedigol yn y lleoedd, a'r pen|nodau ymma, P&s;al. 115. 45. &amp;c. 135. 15. E&s;ai 40. 18. 44. 9&punc; Ezechiel 6. 4. 6. Doeth. 13. 14, 15. Barwc o'r 3. hyd y diwedd. Yr hyn leoedd fel yr ydwyf yn eich annog i'w darllen yn fynych ac yn ddyfal, felly y maent yn rhy h&icirc;r ar hyn o am&s;er i'w hadrodd mewn homili. Er hynny mi a dynnaf i'wch ryw brif-nodau byrrion er dangos beth y maent yn ei ddywedyd am ddelwau ac eulynod.</P>
<P>Yn gyntaf yr ydys yn eu gwneuthur hwy a dry|lliau bach o goed a cherrig neu fettel ac er mwyn hynny ni allant fod yn gyffelybieth i anfeidrol fawrhydi Duw, gor&s;eddfanigc yr hwn yw yr nef a'r ddaiar yn faingc i'w draed.</P>
<P>Yn ail maent hwy yn feirw, a llygaid iddynt ac
<PB N="33" REF="122">
heb weled, a dwylo iddynt ac heb deimlaw, traed heb gerdded &amp;c. ac am hyny ni allant fod yn gyffe|lybiaethau addas i'r bywiol Dduw.</P>
<P>Yn drydedd, nid oes ynddynt allu i wneuthur lles nac afles i neb o'r byd er bod gan rai honynt fwyall, gan rai gleddyf a chan rai waywffon yn eu dwylaw, etto mae 'r lladron yn dyfod i'w tem|lau ac yn eu hy&s;peilio hwy, ac ni allant vnwaith y&s;cog i'w hymddiffyn eu hunain rhag y lladron: ie a phe byddai eu temlau neu eu heglwy&s;ydd yn cymeryd t&acirc;n er i'w hoffeiried allel diange a'u ca|dw eu hunain, etto ni allant hwy y&s;cog ond aros megis cyffion meirw (megis y maent hwy) i'w llo&s;gi, ac am hynny ni allant fod yn arwyddion cymhe&s;&s;ur o'r Duw mawr galluog, yr hwn yn vnig a all gadw ei wei&s;ion a di&s;trywio ei elynion yn dragwyddol, yr ydys yn trw&s;&s;io yn wych mewn aur ac arian a cherig gwerthfawr ddelwau gwyr a gwragedd megis llangce&s;au neu fachgene&s;au drythyll a fytho'n hoffi gwychder, y rhai, meddy Prophwyd Barwch, y mae cariadon iddynt, ac <NOTE PLACE="marg"><HI>Baruch.</HI> 6. 8.</NOTE> er mwyn hynny ni allant ddy&s;cu i ni na 'n gwra|gedd na 'n merched, na &s;obrwydd na llednei&s;rw|ydd na diwairdeb.</P>
<P>Ac er bod yn awr yu eu galw hwy yn llyfrau gwyr ll&ycirc;g, etto ni a welwn na allant ddangos vn wers dda nac am Dduw nac am dduwioldeb, ond pob am-mryfy&s;&s;edd ac anwiredd. Am hynny fal y mae Duw yn ei air yn gwahardd gwneuthur a go&s;&s;od i fynu na delwau nac elynnod, felly y mae ef yn gorchymmyn tynnu i lawr, dryllio a di&s;trywio y rhai a gaffont gwedy eu go&s;&s;od i fynu.</P>
<P>Mae yn &s;crifennedig yn llyfr y nifeiri nad oes eulyn yn Iacob na delw yn I&s;rael, a bod yr Ar|glwydd
<PB N="34" REF="123">
Dduw gyd&acirc; ei bobl. Yno y&s;tyriwch nad oes gan y gwir I&s;raelieid, hynny yw gwir bobl Dduw, ddelwau yn eu my&s;g, ond bod Duw gyd&acirc; hwy, ac am hynny na all eu gelynion niwed iddynt, fal y mae yn eglur wrth yr hyn a ganlyn yn y bennod honno.</P>
<P>Ac fal hyn y dywaid yr Arglwydd yn Deutero|nomium am ddelwau a o&s;odwyd i fynu ei&s;oes, di|ny&s;trwch eu hallorau a thorrwch eu colofnau <NOTE PLACE="marg"><HI>Deut.</HI> 7. 5.</NOTE> hwynt, cwympwch eu llwynau a llo&s;gwch eu delwau cerfiedig hwynt yn y tan, o herwydd pobl &s;antaidd i'r Arglwydd ydych chwi. Ac fe a ail draethir yr vn peth etto yn ddifrifach yn y ddeu|ddegfed bennodo'r vn llyfr. Yna y&s;tyriwch beth a ddylei bobl Dduw ei wneuthur i ddelwau lle y cyhyrddont &acirc; hwy.</P>
<P>Ond rhag i wyr di&s;wyddau yn rhith di&s;try wio delwau wneuthur terfy&s;c yn y wlad, rhaid yw cofio ynwa&s;tad fod inia wnh&acirc;d y fath anferch wch cyffredinol yn perthyn yn vnig i ly wiavod wyr a'r rhai &s;ydd mewn awdurdod, ac nid i wyr di&s;wy|ddau, ac am hynny yr ydys yn canmol yn fawr dros ben A&s;a, Ezechias, Io&s;aphat a Io&s;ias, daio|nus <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Reg.</HI> 15. 11. 2. <HI>Par.</HI> 14, 15. &amp; 24. 31.</NOTE> frenhinoedd Iuda, am dorri i lawr a diny|&s;trio a llorau Idolau, a delwau. Ac mae 'r Scry|thyr yn manegi iddynt wneuthur y peth oedd ini|on, yn enwedig yn hynny o beth, gerbron yr Ar|glwydd.</P>
<P>Ac o'r gwrthwyneb yr ydys yn adrodd trwy air Duw i Ieroboam, Ahab, Ioas, a thy wy&s;ogion eraill y rhai naill ai a o&s;odo&s;ant i fynydd, ai yntau a oddefa&s;ant heb eu tynnu i lawr a'u di&s;trywio, allorau a delwau yn eu plith, wneuthur yn ddrwg yngolwg yr Arglwydd.</P>
<P><PB N="35" REF="123">
Ac os bydd neb yn erbyn gorchymmyn yr Ar|glwydd yn mynnu go&s;&s;od i fynu allorau neu ddel|wau neu eu goddef yn eu plith heb ddini&s;trio, mae yr Arglwydd ei hunan yn bygwth yn llyfr y Rhifedi, a thrwy ei Brophwydi &s;antaidd, Eze|chiel, Michaeas, a Barwch, y daw ef ei hun i'w tynnu hwy i lawr, a pha fodd y chwala y co&s;pa ac y difa ef y bobl a'u go&s;odant i fynydd, neu a odde|fant allorau delwau ac Idolau heb eu diny&s;tro.</P>
<P>Mae ef yn cyhoeddi trwy 'r Prophwyd Eze|chiel yn y modd ymma, wele fi (ie) myfi yn dwyn cleddyf arnoch ac mi a ddiny&s;triaf eich vchelfeudd, eich allorau hefyd a ddifwynir, a'ch haul-ddelwau a ddryllir, a chwympaf eich archolledigion o flaen eich eulynnod&punc; a rhoddaf gelanedd meibion I&s;ra|el <NOTE PLACE="marg"><HI>Eze.</HI> 6. 4, 5, 6.</NOTE> ger bron eu heulynod, a thannaf eich e&s;cyrn o flaen eich allorau yn eich holl drigfeudd, eich di|na&s;oedd a anrheithir, eich vchelfannau a ddifwy|nir, fal yr anrheithir ac y difwynir eich allorau ac y torrir ac y peidio eich eulynod, ac y torrir ym|maith eich haul-ddelwau ac y deleir eich gwei|thredoedd: yr archolledig hefyd a &s;&ycirc;rth yn eich m&ycirc;&s;c fal y gwypoch mai myfi ydwyf yr Arglwydd. Ac felly hyd ddiwedd y bennod, yr hyn a d&acirc;l ei ddarllen yn ddyfal, y difethir y rhai agos &acirc;'r cle|ddyf, y rhai pell &acirc;'r <NOTE N="*" PLACE="marg">Nodau.</NOTE> cowyn, y rhai a gilient i'r ce|&s;tyll, neu 'r anialwch &acirc; newyn, ac os diangai neb, ydygid hwy yn garcharorion i gaethiwed.</P>
<P>Megis felly pe byddai amledd neu eglurder y lleoedd yn abl i wneuthur ini ddeall, neu pe ga|llai y gorchymmyn caled y mae Duw yn ei roi yn y lleoedd hynny ein cyffroi ni i y&s;tyrio, neu pe by|ddai y plaau a'r co&s;pedigaethau creulon a'r <NOTE N="*" PLACE="marg">Erchyll.</NOTE> e|chrydus ddini&s;tr a fygythir i'r cyfryw addolwyr
<PB N="36" REF="124">
belwau neu eulynod, i'r rhai a'u go&s;odant hwy i fynydd neu a'u maenteiniant hwy, yn gallel ma|gu yn ein calonnau ni ddim ofn, ni a adawen vn|waith ac a ym wrthodem &aacute;'r drygioni hyn, gan ei fod yngolwg yr Arglwydd yn gymmaint tro&s;edd <NOTE PLACE="marg"><HI>Ruf.</HI> 15. 4.</NOTE> a ffiaithbeth. Fe a ellid adrodd aneirif leoedd hae|chen allan o'r h&ecirc;n De&s;tament ynghylch hyn o beth, ond gwa&s;anaethed yr ambell rai hyn dros y cwblar hyn o ennyd.</P>
<P>Chwi a ddy wedwch ond odid fod y pethau hyn yn perthyn at yr Iddewon, a pha beth &s;ydd ini a wnelom a hwynt? Yn wir ni pherthynant ddim llai attom ni 'r Chri&s;tionogion nag attynt hwy|thau. O herwydd os pobl Dduw ydym ni pa fodd na perthyn gair a chyfraith Duw attom ni? Mae S. Paul wrth adrodd vn lle o 'r h&ecirc;n De&s;tament yn rhoi 'r vn farn am gwbl o &s;crythyrau 'r h&ecirc;n De&s;tament yn gyffredinol, cy&s;tadl ac am y lle hwn, gan ddywedyd: Y pethau a &s;crifennwyd ym|laen llaw (hynny yw yn yr h&ecirc;n De&s;tament) a &s;crifennwyd er addy&s;c ini. Yr hyn &s;ydd wir yn enwedig am y cyfryw &s;crythyrau o'r h&ecirc;n De&s;ta|ment ac a gynhwy&s;ant yndynt anghyfnewidiol gyfraithiau ac ordeiniaethau Duw: y rhai ni ddy|lid eu newid vn am&s;er, ac ni ddylei vn d&ycirc;n nac vn oes, nac vn genedl anvfyddhau iddynt. Cyfryw yw 'r lleoedd oll a adroddwyd o'r blaen. Er hynny er eich bodloni chwi ym-mhellach am hyn o beth yn ol fy addewid, mifi a <NOTE N="*" PLACE="marg">Brwfaf.</NOTE> brofaf yn ddiogel yr a|thrawaeth hon yn erbyn delwau ac eulynod, a'n dlyed ninnau o'u plegid hwy allan o &s;crythyrau y Te&s;tament newydd, ac Efengyl ein Iachawdwr Chri&s;t.</P>
<P>Ac yn gyntaf mae &s;crythyrau 'r Te&s;tament ne|wydd
<PB N="37" REF="124">
yn &s;on yn llawen mewn amrafael fannau, megis dawn a rhodd odidawg Duw, eu bod hwy y rhai a dderbynia&s;ant ffydd Gri&s;t, gwedy eu troi <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 14. 15, 17, 29. <HI>Ruf.</HI> 11. 12. 1. <HI>Cor.</HI> 12. 2. <HI>Gal.</HI> 4 8.</NOTE> oddiwrth ddelwau mudion meirwon at y gwir a'r bywiol Dduw yr hwn &s;ydd fendigedig yn oes oe&s;oedd, yn enwedig yn y lle oedd hyn y 14. a'r 17. o Actau neu weithredoedd yr Apo&s;tolion: 11. at y Rufeiniaid, y 12. o'r Epi&s;tol cyntaf at y Corinthi|aid. Galath. 4. 1. The&s;&s;alon. 1. Ac yn gyffelyb y mae Y&s;pryd Duw yn &s;crythyrau y Te&s;tament newydd yn ffeieiddio ac yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Traga&s;h<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">.</NOTE> dygyn ga&s;hau ac yn gwahardd eulynod neu ddelwau a'u haddoliad, fal y mae yn eglur wrth y lleoedd hyn, a llawer eraill megis yn y 7. a'r 15. o&punc; Actau 'r Apo&s;tolion a'r cyntaf at y <NOTE PLACE="marg"><HI>Act&punc;</HI> 7. 41. <HI>a'r.</HI> 15. 29. <HI>Ruf.</HI> 1. 26.</NOTE> Rufeiniaid, lle y cyhoeddir plagau ofnadwy delw|addolwyr, y rhai a rodd Duw i fynydd i wyniau gwarthus, ac i wneuthur pob aflendid affiaidd|bethau, y rhai ni ddleid eu henwi, megis yn gyn|nefin yr &acirc; goddineb Y&s;prydol a chnawdol ill dau yngh&ycirc;d.</P>
<P>Yn y cyntaf at y Corinthiaid a'r bummed ben|nod y'n gwaharddir ni i gadw cyfeillach nac i fwyta nac i yfed gyd&acirc; 'r rhai a elwir yn frodyr, neu yn Gri&s;tionogion, ac ydynt yn addoli delwau. Yn <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 5. <HI>Gal.</HI> 5. 20.</NOTE> y 5. at y Galath. yr ydys yn cyfrif delw-addoliad ym-mhlith gweithredoedd y cnawd; ac yn y cyn|taf at y Corinth. a'r 10. yr ydys yn ei alw ef yn wa|&s;anaeth <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 10. 14.</NOTE> cythreuliaid ac yn bygwth y dini&s;trir y rhai a'i harferant. Ac yn y chweched bennod o'r vn Epi&s;tol, ac yn y bummed at y Galathiaid y cy|hoeddir na ddaw y fath ddelw addolwyr byth i deyrnas nef. Ac mewn llawer o leoedd eraill y <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 6. 9. <HI>Gal.</HI> 5. 20, 21.</NOTE> bygythir y daw llid Duw ar bawb o'r fath ddyn|nion. Ac am hynny y mae Ioan yn ei Epi&s;tol 1.
<PB N="38" REF="125">
yn ein hannog ni megis plant anwyl i wachelyd delwau. Ac mae S. Paul yn ein rhybyddio i wa|chelyd <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Ioan.</HI> 21. 1. <HI>Cor.</HI> 10. 14.</NOTE> addoli delwau os byddwn call, hynny yw os gofalwn am ein Iechydwriaeth ac os ofnwn ddini&s;tr, os gofalwn am deyrnas Dduw a bywyd tragwyddol, os ofnwn lid Duw a thragwyddol ddamnedigaeth.</P>
<P>O herwydd nid yw bo&s;&s;ibl ini fod yn addolwyr delwau ac yn wir wei&s;ion Duw, fal y dengys S. Paul yn yr ail at y Corinthiaid, a'r 6. Bennod, <NOTE PLACE="marg">2. <HI>Cor.</HI> 6. 16.</NOTE> ganddywedyd yn oleu na ddichon bod mwy cy&s;|&s;ondeb na chymdeithas rhwng teml Duw, y rhai ydyw gwir Gri&s;tionogion, a delwau, nag &s;ydd rhwng cy&s;iawnder ac anghy&s;iawnder, goleuni <NOTE PLACE="marg">2. <HI>Cor.</HI> 6. 14.</NOTE> a thywyllwch, rhwng y credadwy a'r anghredad|wy, rhwng Chri&s;t a'r diawl. Yr hwn le fydd yn profi na ddlyem ni addoli delwau, na'u mynnu yn ein temlau, rhag ofn eu haddoli hwynt, er eu bod o hanynt eu hunain yn ddieniwed. O her|wydd &s;anctaidd deml Dduw a bywiol ddelw Dduw y&wcirc; 'r Chri&s;tion, fal y mae 'r lle hwnnw yn dangos yn eglur i'r &s;awl a'i darllenont ac a'i y&s;ty|riantef yn dda.</P>
<P>A lle 'r oedd yr holl dduwiolion yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Traga&s;hau.</NOTE> dygyn ga|&s;hau penlinio, addoli neu offrwm iddynt eu hu|nain, pan oeddynt fyw yn y byd, o herwydd bod hynny yn anrhydedd dyledus i Dduw yn vnic, fal y dango&s;ir yn Actau 'r Apo&s;tolion yn S. Petr yrhwn a waharddodd hynny i Cornelius, ac yn S. Pawl a Barnabas a wahardda&s;ant yr vn peth i ddina&s;wyr Ly&s;tra. Etto yr ydym ni megis dynnion ynfyd, yn arfer o gwympo i lawr ym|mlaen eulynod a delwae meirwon Petr a Pawl, <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 10. 26. <HI>Act.</HI> 14. 15.</NOTE> ac yn rhoddi i goed a cherrig yr anrhydedd a dyby|gent
<PB N="39" REF="125">
hwy <NOTE N="*" PLACE="marg">Nad oedd iawn.</NOTE>  fod yn ffiaidd ei roddi iddynt eu hu|nain,  pan oeddynt fyw.</P>
<P>Ac fe a wrthododd daionus Angel Duw, fal y mae 'n eglur yn llyfr gweledigaeth Ioan benlinio iddo, pan gynnygodd Ioan yr anrhydedd hwnnw <NOTE PLACE="marg"><HI>Gwel.</HI> 19. 10.</NOTE> iddo. Gwachel, medd yr Angel, wneuthur hynny, o herwydd dy gydwa&s;anaethwr di wyfi.</P>
<P>Ond nid yw 'r drwg angel &s;athan yn chweny|chu dim yn gymmaint a chael penlinio iddo, a thrwy hynny ar vnwaith y&s;peilio Duw o'i ddy|ledus anrhydedd a dwyn damnedigaeth ar y rhai a o&s;tyngont mor i&s;&s;el iddo, fal y gwelir yn hi&s;tori 'r efengyl mewn llawer lle. Ie fe gynnygodd i'n <NOTE PLACE="marg"><HI>Ma<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">th.</HI> 4. 9, 10.</NOTE> Iachawdwr Chri&s;t bob golud bydol os efe a ben|linie i lawr a'i addoli ef. Ond mae 'n Iachaw|dwr <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 4. 6, 7. 8.</NOTE> Chri&s;t yn argyoeddi Sathan trwy 'r Scry|thyrau gan ddywedyd, yr Arglwydd dy Dduw a addoli, ac ef yn vnic a wa&s;anaethi.</P>
<P>Ond yr ydym ni wrth beidio ac addoli a gwa&s;a|naethu Duw yn vnic, fal y mae 'r Scrythyr yn ein dy&s;cu ni, a thrwy addoli delwau yn erbyn yr Scrythyrau, yn tynnu &s;athan attom, ac yn barod heb vn gwobr i ganlyn ei ddei&s;yfiad ef, ie yn gynt nac y ffaelo gennym, ni a gynnygwn iddo ef roddi|on ac aberthau er derbyn ein gwa&s;anaeth.</P>
<P>Ond canlynwn frodyr yn hytrach gyngor dai|onus Angel Duw, o flaen cyngor dichellgar &s;a|than, yr angel drygionus a'r h&ecirc;n &s;arph, yr hwn yn ol y balchedd trwy 'r hwn y cwympodd ar y cyn|taf, &s;ydd yn cei&s;io fyth trwy 'r fath gy&s;&s;egr-ladrad ddifuddio Duw, yr hwn y mae ef yn cenfigennu wrtho, o'i ddyledus anrhydedd, ac o herwydd fod ei wyneb ef ei hunan yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Anferth.</NOTE>  erchyll ac yn ofnadwy, mae fe 'n cei&s;io dwyn anrhydedd Duw atto ei
<PB N="40" REF="126">
hun, trwy gyfryngiad coed a cherrig, a'n gwneu|thur ni gyd&acirc; hynny yn elynion i Dduw ac yn erfynwyr ac yn gaethwei&s;ion iddo ei hun, ac yn y diwedd i dynnu arnom yn lle gwobr ddini&s;tr a damnedigaeth tragwyddol.</P>
<P>Gan hynny vwchlaw pob peth os ydym yn ty|biaid ein bod yn wir Gri&s;tionogion (fal y 'n henwir ni) credwn y gair, vfyddhawn y gyfraith, canlynwn athrawaeth a &s;iampl ein Iachawdwr a'n mei&s;tr Chri&s;t: trown heibio hudoliaeth &s;athan, &s;y 'n cei&s;io ein hudo i wa&s;anaethu eulynod ac a|ddoli delwau, yn ol y gwirionedd a ddango&s;wyd ac a addy&s;cwyd allan o de&s;tament ac efengyl ein dy&s;cawdwr a'n hathro nefol Ie&s;u Gri&s;t: yr hwn &s;ydd Dduw bendigedig yn dragywydd, Amen.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>&para; Yr ail rhan o'r bregeth yn erbyn enbeidrwydd delw-addoliad.</HEAD>
<P>_CHwi a glyw&s;och, fyngharedigion, yn y rhan gyntaf o'r bregeth hon yn erbyn delwau ac eulynod, yn erbyn eulyn-addoliad a delwa|ddoliad, athrawaeth gair Duw, a dynnwyd allan o Scrythyrau 'r h&ecirc;n de&s;tament a'r te&s;tament newydd, gwedy ei gadarnhau trwy &s;iampl yr A|po&s;tolion a Chri&s;t ei hunan. Yn awr er nad ydyw ein Iachawdwr Chri&s;t yn derbyn nac yn rhaid iddo wrth dy&s;tiolaeth dyn, ac er nad rhaid i'r hyn a gadarnhair vnwaith trwy &s;iccrwydd ei wirio|nedd ef, ddim chawneg &s;iccrwydd gan athrawaeth ac &s;crifenadau dyn, mwy nac y mae 'n rhaid i'r haul gannaid ar hanner dydd wrth oleu canwyll
<PB N="41" REF="126">
fach i droi tywyllwch heibio ac i chwanegu ei o|leuni: etto er eich bodloni chwi ym-mhellach fe ddango&s;ir i chwi yn yr ail rhan hon, megis yr a|ddawyd yn y dechreuad, fod yr h&ecirc;n dadau &s;a~ctaidd, a'r hen athrawon dy&s;cedig yn credu ac yn dy&s;cu yr athrawaeth hon, ynghylch gwahardd delwau a'u haddoliad, (yr hon a dynnwyd allan o Scry|thyrau 'r h&ecirc;n dadau &s;anctaidd or h&ecirc;n de&s;tament a'r te&s;tament newydd) a bod y brif-eglwys gynt yr hon oedd buraf ac an-llygrediccaf yn ei chynwys ac yn ei derbyn. A hynny a ddango&s;ir allan o &s;crife|nadau 'r h&ecirc;n athrawon &s;anctaidd hynny, ac allan o'r hen hi&s;toriau eglwy&s;ig a berthynan iddynt.</P>
<P>Mae Tertulian h&ecirc;n &s;crifennydd ac athro o'r E|glwys, yr hwn oedd yn y byd ynghylchwyth-iga|in <NOTE PLACE="marg">Libro contra coronandi morem.</NOTE> mlynedd yn ol dioddeifaint ein Iachawdwr Chri&s;t, mewn llawer o leoedd, ond yn enwedig yn y llyfr a &s;crifennodd ef yn erbyn y modd yr arferid o goroni: ac mewn traethawd bychan arall, yr hwn y mae fe yn ei enwi, Coron y milwr, yn llym ac yn ddifrifol yn &s;crifennu yn erbyn delwau neu eulynod ac yn eu <NOTE N="*" PLACE="marg">Goganu.</NOTE>  dychanu. </P>
<P>Ac a'r airiau Ioan Sant yn ei epi&s;tol cyntaf <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Ioan.</HI> 5. 21.</NOTE> a'r bummed bennod: mae 'n dywedyd yn y modd ymma, mae Ioan &s;ant gan gwbl y&s;tyriaid y peth hyn yn dywedyd yn y modd ymma, fymhlant by|chain ymgedwch oddiwrth ddelwau neu euly|nod: nid ydyw fe yn dywedyd yn awr ymgedwch oddiwrth ddelw-addoliad, megis oddiwrth eu gwa&s;anaeth hwy a'u haddoliad, onid oddiwrth y delwau a'r eulynod eu hunain, hynny yw oddi|wrth eu llun a'u cyffelybiaeth. O herwydd peth annheilwng yw i ddelw Duw byw fyned yn llun delw farw.</P>
<P><PB N="42" REF="127">
Onid ydych chwi yn tybaid fod y rhai fy yn go|&s;od delwau ac eulynod mewn eglwy&s;ydd a them|lau, ie ac yn eu dodi mewn <NOTE N="*" PLACE="marg">Ci&s;tau.</NOTE>  pallau vwchben bord yr Arglwydd, megis o lwyr feddwl eu haddoli a'u anrhydeddu hwy, yn y&s;tyried yn dda gyngor S. Ioan a Thertulian? O herwydd pa vn yw go&s;od i fynu ddelwau ac eiddolau yn y modd hynny, ai ymgadw oddiwrthynt ai yntau eu derbyn a'u co|fleidio?</P>
<P>Mae Clemens yn dywedyd yn ei lyfr at Iaco brawd yr Arglwydd; Pa beth a ddichon bod mor <NOTE PLACE="marg"><HI>Clem. li.</HI> 5. <HI>ad Iacob fratrem Domini.</HI></NOTE> ddrwg, ac mor anniolch-gar, a derbyn dawn gan Dduw, a rhoddi diolch am dano i goed a cherrig? Am hynny dihunwch, a deallwch eich Iechyd, o herwydd nid rhaid i Dduw wrth vn d&ycirc;n, nid yw yn gofyn dim ac ni ddryga dim ef: Ond nyni yw y rhai yr ydys yn eu cymmorth, neu eu drygu, am ein bod yn ddiolchgar i Dduw neu yn anddi|olchgar.</P>
<P>Mae Origen yn ei lyfr yn erbyn Cel&s;us yn dy|wedyd fal hyn, Mae Chri&s;tionogion, ac Iddewon pan glywont y geiriau hyn o'r gyfraith, Ti a ofni yr Arglywydd dy Dduw, ac na wna ddelw, nid yn vnic yn ffieiddio temlau, allorau, a delwau 'r duwi|au, ond os bydd rhaid hwy a fyddant feirw 'n gynt nag yr halogont eu hunain ag vn annuwioldeb. Ac yn y man ar ol hynny fe a ddywaid, fe daflwyd ym - mhell ac a waharddwyd cerfwr eulynod a gwneuthurwr delwau allan o wlad yr Iddewon, rhag iddynt gael achos i wneuthur delwau, y rhai a allai dynnu rhyw ddynion ffoliaid oddiwrth Dduw, a throi llygaid eu heneidiau i edrych ar be|thau dayarol.</P>
<P>Ac mewn man arall o'r vn llyfr, nid yw, medd ef,
<PB N="43" REF="127">
ddoli delwau 'n vnic yn beth ynfyd gwallgofus, onid hefyd dwyn gyd&acirc; hynny heb gymeryd arnom ei weled. Fe ddichon d&ycirc;n adnabod Duw a'i vnic fab wrth y rhai a gaw&s;ont y fath r&acirc;d gan Dduw, ac y gelwid hwy yn dduwiau: ond nid po&s;&s;ibl i neb wrth addoli delwau gael dim gwybodaeth am Dduw.</P>
<P>Mae 'r geiriau hyn gan Athana&s;ius yn ei lyfr yn erbyn y cenhedloedd, Dywedant attolwg pa fodd yr adwaenir Duw wrth ddelw? oni bydd hynny trwy ddefnydd y ddelw, yno ni bydd rhaid wrth vn llun na diwgad, o herwydd i Dduw ymddan|gos ym-mhob creadur defnyddiol, y rhai a dy&s;tio|laethant ei ogoniant ef. Yn awr os dywedant mai trwy 'r pethau byw eu hunain y rhai y mae 'r delwau 'n dangos eu llun, o herwydd yn &s;iccr fe adnabyddid gogoniant Duw yn eglurach o law|er o'i ddangos trwy greaduriaid rhe&s;ymmol na thrwy ddelwau meirwon anghy ffroedig. Ac am hynny pan ydych yn cerfio neu yn peintio delwau, er mwyn adnabod Duw wrthynt, yn wir, yn wir, yr ydych yn gwneuthur peth an-nheilwng anweddaid. Ac fe a ddywaid mewn lle arall o'r vn llyfr, Ni ddaeth dychymmyg delwau o ddaio|ni, ond o ddrwg, a pha beth bynnag y &s;ydd iddo ddechrau drwg, ni ellir mewn dim ei farnu yn dda, am ei fod yn ddrwg hollawl. Hyd yn hyn y clyw|&s;och Athana&s;ius h&ecirc;n Athro ac e&s;cob dy&s;cedig &s;anc|taidd, yr hwn &s;ydd yn barnu am ddelwau, fod ei dechreuad a'u diwedd, a chwbl o honynt yn ddrwg.</P>
<P>Mae gan Lactantius hefyd h&ecirc;n &s;crifennydd <NOTE PLACE="marg"><HI>Lib.</HI> 2. <HI>cap.</HI> 16.</NOTE> dy&s;cedig, yn ei lyfr am ddechreuad amryfy&s;edd, y geiriau hyn, Mae Duw oddiar ddyn, ac ni o&s;od|wyd
<PB N="44" REF="128">
ef i&s;od, ond rhaid yw ei gei&s;io ef yn y wlad vchaf. Am hynny diammau nad oes crefydd lle mae delw. O herwydd os yw ffydd a chrefydd mewn pethau duwiol, ac nad oes duwioldeb ond mewn pethau nefol, y mae delwau heb na ffydd na chrefydd ynddynt. Dymma airian Lactanti|us, yr hwn oedd er ys mwy n&acirc; thrychant ar ddeg o flynyddoedd, ac o fewn trychant mlynedd ar ol ein Iachawdwr Chri&s;t.</P>
<P>Mae gan Cyrillus hen Ddoctor &s;anctaidd, ar Efengyl Ioan &s;ant y gairiau hyn, fe ymadawodd llawer &acirc;'r creawdwr ac a addola&s;ont y creadur, ac ni chywilyddia&s;ant ddywedyd wrth bren ti yw fy-nh&acirc;d, ac wrth garreg ti a'm cenhedlai&s;t i. O herwydd llawer ie haychen y cwbl oll (&ocirc;ch gan alar) a gwympa&s;ant i'r fath ffolineb ac y rhoe&s;ant ogoniant y duwdod i bethau heb na &s;ynwyr na theimlad ynddynt.</P>
<P>Mae Epiphanius e&s;cob Salamis yn Cyprus, gwr &s;anctaidd dy&s;cedig, yr hwn oedd fyw yn am|&s;er yr Ymherodr Theodo&s;ius, ynghylch trychant mlynedd a deg a phedwar vgain yn ol e&s;cynniad ein Iachawdwr Chri&s;t, yn &s;crifennu fal hyn at Ioan Patriarch Ieru&s;alem, Mi aethym, medd Epiphanius, i mewn i ryw Eglwysi weddio, yno y cefais liain ynghrog yn-nrws yr Eglwys, ac ar|no gwedi ei beintio megis delw Ghri&s;t neu ryw &s;ant, (o herwydd nid ydwyf yn cofio 'n dda llun pwy ydoedd) am hynny pan welais lun dyn, gwe|dy ei grogi yn Eglwys Ghri&s;t, yn erbyn awdur|dod yr Scrythyrau mi a'i torrais, ac a gyngho|rais geidwaid yr Eglwys ar iddynt <NOTE N="*" PLACE="marg">Amdoi.</NOTE> amwi&s;co gwr tlawd a fua&s;e farw, yn y lliain hwnnw, a'i gladdu.</P>
<P><PB N="45" REF="128">
Ac yn ol hyn mae 'r vn Epiphanius, gan ddan|fon lliain arall heb ei beintio, yn lle yr hwn a do|ra&s;&s;ai, at y Patriarch hwnnw, yn &s;crifennu fal hyn, perwch, adolwg, i henuria'd y lle hwnnw, dderbyn y lliain hwn yr ydwyf yn ei ddanfon gy|d&acirc; 'r gennad ymma, a gorchymmynnwch iddynt o hyn allan nad arferont mwy grogi y fath liain paentiedig yn Eglwys Gri&s;t yngwrthwyneb i'n crefydd ni. O herwydd gweddus yn hytrach yw i'ch daioni chwi, gymmeryd y gofal hwn, ar i chwi dynnu ymmaith bob <NOTE N="*" PLACE="marg">Trangwydd.</NOTE> petru&s;der &s;ydd an|weddus i Eglwys Ghri&s;t, ac yn drangwydd i'r bobl a roddwyd yn eich cadwedigaeth chwi.</P>
<P>Ac fe a gyfiaithodd S. Ierom ei hun y llythyr hwn i'r iaith ladin, megis peth yn haeddu ei ddarllen gan lawer. Ac er mwyn i chwi wybod fod yr e&s;cob dy&s;cedig &s;anctaidd hwn Epiphanius mewn cymmeriad mawr gan S. Ierom, ac er mwyn hynny iddo gyfiaithu y llythyr hwn megis &s;crifen fawr ei hawdurdod, Gwra~dewch pa de&s;tio|laeth y mae S. Ierom yn ei roddi iddo mewn lle arall, yn ei draethawd yn erbyn amryfy&s;edd Ioan E&s;cob Ieru&s;alem, lle mae gantho y geiriau hyn, Mae iti, medd ef, Epiphanius Bab ar gyhoedd <NOTE PLACE="marg">Pob e&s;cob a elwid yr am|&s;cr hynny yn Bab.</NOTE> yn ei lythyrau yn dy alw di yn heretic. Yn &s;iccr nid ydwyd &wcirc;r i'th roi o'i flaen ef, nac am oedran, nac am ddy&s;c, nac am dduwioldeb bywyd, nac wrth dy&s;tiolaeth yr holl fyd. Ac yn y mann ar ol hynny yn yr vn traethawd, medd S. Ierom, Yr ydoedd E&s;cob Epiphanius yn y fath barch ac anrhydedd, na chyffyrddodd Valens yr Ymherodr yr herlidiwr creulon, ag ef. O herwydd yr ydoedd y tywy&s;ogi|on oedd hereticiaid, yn tybaid fod yn gywilydd iddynt erlid y fath &wcirc;r godidawg.</P>
<P><PB N="46" REF="129">
Ac yr ydys yn yr hi&s;tori eglwy&s;ig dair-rhan, yn y nawfed llyfr a'r 48. bennod yn ty&s;tiolaethu i <NOTE PLACE="marg"><HI>Tripart. hi&s;t. lib.</HI> 9. <HI>cap.</HI> 48.</NOTE> Epiphanius ac yntef yn fyw, wneuthur llawer o wrthiau, ac yn ol ei farw ef fod cythreuliaid gwe|dy eu bwrw allan wrth ei fedd ef yn llefain ac yn rhuo. Fal hyn y gwelwch pa awdurdod y mae S. Ierom a'r h&ecirc;n hi&s;tori honno yn ei rhoddi i'r E&s;cob &s;anctaidd dy&s;cedig Epiphanius, barn yr hwn am ddelwau mewn eglwy&s;yddd a themlau, a hwy yr am&s;er hynny yn dechreu lledrad-ymlu&s;|cio iddynt, a d&acirc;l ei y&s;tyriaid.</P>
<P>Yn gyntaf, mae fe 'n barnu fod yn wrthwyneb i Gri&s;tionogawl grefydd ac awdurdod yr Scrythy|tau, fod delwau yn Eglwys Gri&s;t.</P>
<P>Yn ail fe a daflodd nid yn vnic ddelwau cerfie|dig a thoddedig, ond rhai peintiedig hefyd allan o Eglwys Gri&s;t.</P>
<P>Yn drydydd nad oedd fatter gantho pa vn a fy|ddai ai delw Chri&s;t, ai delw vn &s;ant arall, ond os delw a fyddai, ni oddefai ddim o honi yn yr E|glwys.</P>
<P>Yn bedwerydd, ni &s;ymmudodd ef hi yn vnic allan o'r Eglwys ond ei dryllio hefyd &acirc; z&ecirc;l gadarn wre&s;&s;og, a pheri amwi&s;co corph marw a'i gladdu ynddi, gan farnu nad ydoedd hi yn weddus i w|neuthyd dim o honi onid i bydru yn y ddaear, gan ganlyn yn hyn o beth &s;ampl y brenin daionus E|zechias, yr hwn a dorrodd y &s;arph bres yn ddrylli|au, ac a'i llo&s;codd hi yn lludw, am fod yn gwneu|thur delw-addoliad iddi.</P>
<P>Yn ddiwethaf oll mae Epiphanius yn dangos fod yn ddlyed ar e&s;cobion gwialiadwrus &s;ynneid na bydder yn goddef vn ddelw yn yr Eglwys, am eu bod yn achos petru&s;der a thrangwydd i'r bobl
<PB N="47" REF="129">
a roddwyd yn eu cadwedigaeth hwy. Ac o her|wydd na &s;crifennodd S. Ierom yr hwn a gyfiai|thiodd yr Epi&s;tol hwnnw, nac awdyrau yr h&ecirc;n hi&s;tori eglwy&s;ig dair-rhan (y rhai fal y dango&s;|wyd a ganmolant Epiphanius yn fawr) nac vn e&s;cob duwiol dy&s;cedig arall cyn yr am&s;er hynny nac ennyd ar ol hynny, ddim yn erbyn barn Epi|phanius ynghylch delwau: eglur yw, na chyn hwy&s;a&s;id yn y dyddiau hynny, yr hyn oedd yn|ghylch pedwar cant o flynyddoedd ar ol Chri&s;t, ac nad arferid dim delwau yn gyhoeddus yn E|glwys Ghri&s;t, yr hon oedd yr am&s;er hynny anlly|grediccach a phurach o lawer nac yw hi yn awr.</P>
<P>Ac lle ddechreuai ddelwau yr am&s;er hynny ledrad ymlu&s;cio 'n ddirgel o dai gw&ycirc;r i'r eglwy&s;ydd, a hynny yn gyntaf gwedy eu peintio ar lieiniau a pharwydydd, panwele 'r e&s;cobion gwialiadwrus duwiol hwynt, hwy a'u tynnent ymmaith megis pethau anghyfraithlon gwrthwynebus i ffydd a chrefydd Ghri&s;t, fal y gwnaeth Epiphanius ymma.</P>
<P>A barn yr hwn y mae yn cordio ac yn cyttuno, nid yn vnic S. Ierom cyfiaithydd ei Epi&s;tol ef, ac &s;crifennydd yr hi&s;tori dair-rhan, ond hefyd yr holl e&s;cobion, ac y&s;colheigion dy&s;cedig duwiol, ie a'r holl Eglwys yn yr am&s;er hynny, ac er am&s;er ein Iachawdwr Chri&s;t dros bedwar cant oflynydd|oedd.</P>
<P>Fe &s;crifennwyd hyn yn halaeth am Epiphani|us, am fod ymddiffynwyr delwau yn yr am&s;er ymma wrth weled ei gwa&s;cu mor galed trwy e|glur draethawd a gweithred Epiphanius, E&s;cob a doctor o 'r fath henaint, yn ymegnio ym-mhob ffordd (ond yn ofer yn erbyn y gwirionedd) naill
<PB N="48" REF="130">
ai i brofi nad ydoedd yr epi&s;tol hyn o waith Epipha|nius, na 'r cyfiaithiad o waith Ierom: ac os y|dynt meddant, nid mawr y grym, o herwydd, me|ddant, Iddew oedd yr Epiphanius hwn, a chwe|dy ei droi i ffydd Chri&s;t, a'i wneuthur yn e&s;cob, fe a gadwodd yn ei feddwl y ca&s;ineb oedd gantho pan ydoedd yn Iddew yn erbyn delwau, ac felly fe a &s;crifennodd yn eu herbyn, megis Iddew, ac nid megis Chri&s;tion. Oh ddigywilydd-dra Iddew|aidd a chenfigen y cyfryw dychymmygwyr: nhwy addlyent brofi ac nid dywedyd yn vnic mai Iddew oedd Epiphanius.</P>
<P>Hefyd am y rhe&s;wn y maent yn ei wneuthur ni a 'i derbyniwn ef yn llawen, o herwydd oni ddlyid cynnwys barn Epiphanius yn erbyn delwau, am ei fod gwedy ei eni o Iddew gelyn i ddelwau, y rhai &s;ydd elynion Duw gwedy ei droi i ffydd Gri&s;t, yno y canlyn na ddylai vn yma|drodd na gair yn yr h&ecirc;n ddoctoriaid, a'r tadau ac &s;ydd o blaid delwau, fod mewn dim awdurdod, o herwydd fod y rhan fwyaf o &s;crifennyddion dy&s;|cedig yr Eglwys gynt, megis Tertulian, Cypri|an, Ambros, Au&s;tin, a rhifedi anerif eraill yn ba|ganiaid, y rhai oeddynt yn ffafrio ac yn addoli delwau, gwedy eu troii ffydd Gri&s;t, ac felly fe allai iddynt oddef rhyw beth i lithro o'u pennau ym|mhlaid delwau, megis cenhedloedd, ac nid megis Chri&s;tionogion.</P>
<P>Fal hyn y mae Eu&s;ebius yn ei hi&s;tori eglwy&s;ig a S. Ierom yn dywedyd yn oleu, mai oddiwrth y cenhedloed y daeth delwau gyntaf attom ni y Chri&s;tionogion, mwy o lawer y canlyn fod holl &s;othach y babaidd Eglwys yn amddiffyn delwau i'w cyfrif o awdurdod bychan, neu heb ddim aw|durdod.
<PB N="49" REF="130">
O herwydd nad yw rhyfedd fod y rhai a ddygwyd i fynydd o'u mebyd ym-mhlith delwau, ac a yfa&s;ont ddelw-addoliaeth agos gyd&acirc; llaeth eu mammau, yn dala gyd&acirc; delwau, ac yn dywe|dyd ac yn &s;crifennu yn eu plaid hwy.</P>
<P>Ond yn wir ni ddyleid y&s;tyriaid gymmaint pa vn a'i vn gwedi ei droi i ffydd Gri&s;t o Iddew neu o genhedl-dd&ycirc;n a fyddai 'r &s;crifennydd, er ei gredu neu ei anghredu, ond mor gytun neu anghytun &acirc; gair Duw y mae fe 'n &s;crifennu. A pha beth y mae gair Duw yn ei ddywedyd am ddelwau, neu eulynod, a'u haddoliad, chwi a glyw&s;och yn ha|laeth, yn y rhan gyntaf o'r bregeth hon.</P>
<P>Mae S. Ambros yn ei draethawd am farwo|laeth yr Ymherodr Theodo&s;ius yn dywedyd fal|hyn, fe gafas Helen y groes a'r tieitl arni, hi addo|lodd y brenin yn ddiau ac nid y pren (o herwydd cy|feiliorn y cenhedloedd ydoedd hynny, ac oferedd yr annuwiol) ond hi addolodd yr hwn a grogafid ar y groes, enw yr hwn a'i deitloedd yn &s;crifene|dig arni, &amp;c.</P>
<P>Edrychwch weithred yr Ym-herodres &s;ancta|iadd, a barn S. Ambros oll yngh&ycirc;d: yr oeddynt hwy yn tybied mai cyfeiliorn y cenhedloedd, ac o|feredd yr annuwiol, oedd addoli 'r groes, ar yr hon y gollynga&s;id gwerthfawroccaf waed ein Ia|chawdwr Chri&s;t: ninnau a gwympwn i lawr ger bron pob dryll croes o goed, yr hwn nid yw onid delw 'r groes honno.</P>
<P>Mae S. Aw&s;tin y dy&s;cediccaf o'r holl h&ecirc;n athra|wo~ yn dywedid yn 44. Epi&s;tol at Maximus, Gwy|byddwch nad oes vn o'r Chri&s;tionogion catholic i'r rhai y mae Eglwys yn eich tref chwi yn addoli neb marw nao vn peth a wnaeth Duw megis
<PB N="50" REF="131">
Duw&punc; Y&s;tyriwch wrth airi au Aw&s;tin, nad ydyw y rhai a addolant bethau meirwon neu greaduri|aid yn Gri&s;tionogion catholic. Mae 'r vn S. Aw|&s;tin yn dangos yn y 22. Llyfr o ddinas Duw a'r 10. bennod, na ddylaid adeiladu na themlau nac eglwy&s;ydd i ferthyron neu &s;aint, ond i Dduw yn vnic, ac na ddyleid appoyntio offeiriaid i ferthyro~ neu &s;aint onid i Dduw yn vnic. Mae gan yr vn Aw&s;tin yn ei lyfr o arferon yr Eglwys gatholic, y gairiau hyn, Mi a wnn fod llawer yn addoli be|ddau a lluniau, mi a wn fod llawer yn cwmpnio yn afradlon a'r feddau 'r meirwon, a chan roddi eu bwyd i gyrph meirwon, ydynt yn eu claddu eu hunain ar y rhai a gladdwyd, ac yn bwrw eu glo|ddineb a'u meddwdod ar eu ffydd a'u crefydd. We|lwch, mae fe 'n cyfrif addoli beddau'r &s;aint a'u llu|niau, yn gy&s;tadl crefydd a meddwdod a gloddineb, ac nid yn well. Mae S. Aw&s;tin yn fodlon iawn i Marcus Varro, yr hwn a ddywad fod crefydd yn buraf oll heb ddelwau. Ac fe ddywaid ei hun fod mwy o rym mewn delwau i wyrdroi enaid anne|dwydd, nag i'w ddy&s;cu a'i gyfarwyddo: ac fe a ddy|waid ymhellach fod pob plencyn, ie pob anifail yn gwybod, nad yw yr hyn y maent yn ei weled ddim yn Dduw: pa ham gan hynny y mae 'r Y&s;pryd gl&acirc;n yn ein rhybyddio ni mor fynych am y peth y mae pawb yn ei wybod? I'r hyn beth mae S. Aw|&s;tin ei hunyn atteb fal hyn: O herwydd, medd ef, pan o&s;odir delwau mewn temlau, a phan ddodir hwy mewn vwchelder anrhydeddus, a phan de|chreuer eu haddoli hwy, yno y mae gwyniau en|baid amryfy&s;edd yn magu. Dymma farn S. Aw|&s;tin <NOTE PLACE="marg"><HI>De ciuitate Dei. In P&s;al.</HI> 36. <HI>&amp;</HI> 113.</NOTE> am ddelwau mewn eglwy&s;ydd, eu bod hwy yn y man yr magu amryfy&s;edd a delw-addoliad.</P>
<P><PB N="51" REF="131">
Fe fyddai ry hir adrodd yr holl leoedd eraill a ellid eu dangos allan o'r hen ddoctoriaid, yn er|byn delwau a delw-addoliad. Am hyn ni a ymfod|lonwn &acirc;'r ambell vn ymma ar hyn o am&s;er.</P>
<P>Bellach am hi&s;toriau eglwy&s;ig mewn hyn o beth, fel y galloch wybod paham, pa bryd, a chan bwy yr arferwyd delwau gyntaf yn ddirgel, ac ar ol hynny nid yn vnic eu derbyn i eglwy&s;ydd a themlau Chri&s;tionogawl, ond yn y diwedd eu ha|ddoli hefyd, a pha fodd y gwaharddwyd, y dywe|dwyd ac y &s;afwyd yn eu herbyn gan e&s;cobion du|wiol, doctoriaid dy&s;cedig, a chan dywy&s;ogio~ Chri|&s;tionogaidd, mi a gynullaf yn fyrr &s;tori gryno, o'r hyn a &s;crifennwyd yn halaeth, mewn llawer o le|oedd, gan lawer o h&ecirc;n &s;crifenyddion a hi&s;toriawyr yn hyn o beth.</P>
<P>Megis y bu i'r Iddewon er bod ganthynt or|chymmyn Duw yn oleu ac yn eglur na byddai i|ddynt wneuthur nac addoli delw, megis y dan|go&s;wyd o'r blaen yn halaeth, gwympo er hynny wrth &s;iampl y cenhedloedd a'r bobloedd a drigent o'u hamgulch i wneuthur delwau ac i'w haddoli hwynt, ac felly i wneuthur ffiaiddiaf ddelwaddo|liad: am yr hyn y mae Duw trwy ei brophwydi &s;anctaidd yn eu ceryddu ac yn eu bygwth hwy yn do&s;t, ac yn ol hynny a gyflawnodd ei fygythau hynny gan eu co&s;pi hwy yn d&ocirc;&s;t, fal y dango&s;wyd vchod: felly gwedy troi rhai o'r Chri&s;tionogion yn yr h&ecirc;n am&s;eroed oddiwrth addoliad delwau a gaudduwiau, at y gwir Dduw byw a'n Iachaw|dwr Ie&s;u Gri&s;t, o z&ecirc;l ddall ddiwybod, ac megis gwyrgwedy ymarfer delwau yn hir o am&s;er, hwy beintia&s;ont ac a gerfia&s;ont ddelwau o'n Iachaw|dwr Chri&s;t, Mair ei fam ef, a'i Apo&s;tolion, dan dy|bied
<PB N="52" REF="132">
fod hyn yn bwngc o ddiolchgarwch a chare|digrwydd tuag at y rhai y derbynia&s;&s;ent hwy wir wybodaeth am Dduw, ac athrawaeth yr e|fengil ganthynt.</P>
<P>Ond ni ddaethe y lluniau a'r delwau hyn etto i'r eglwy&s;ydd, ac ni addo~lwyd hwy dros hir am&s;er ar ol hynny.</P>
<P>Ac rhag i chwi dybied fymod i yn dywedyd hyn a'm pen fy hun yn vnic, heb awdurdod gennyf, mi a o&s;odaf dro&s;of Eu&s;ebius e&s;cob Ce&s;area yr awdur hynaf o'r hi&s;tori eglwy&s;ig, yr hwn oedd fyw yng|ghylch y 330. flwyddyn o oedran yr Arglwydd, yn n&ycirc;ddiau Con&s;tantinus fawr a Chon&s;tantius ei fab ef, Ymherodron, yn y 7. lyfr o'i &s;tori eglwy|&s;ig, a'r bedwaredd bennod a'r ddeg, a S. Ierom ar y 10. bennod o brophwydoliaeth Ieremi, y rhai a ddywedant ill dau yn eglur, i amryfy&s;edd am ddelwau (o herwydd felly y mae S. Ierom yn ei alw) ddyfod i mewn at y Chri&s;tionogion oddiwrth y cenhedloedd, trwy ddefod ac arfer baganaidd.</P>
<P>Mae Eu&s;ebius yn dangos y modd a'r achos, ga~ ddywedyd, nid rhyfedd a hwyntau o'r blaen yn genhedloedd, gwedy iddynt gredu iddynt offrwm hynny ein Iachawdwr Chri&s;t, am y donniau a dderbyna&s;ent gantho, ie (medd ef) ac yr ydym yn gweled yn awr fod yn gwneuthur delwau Petr a Phawl a'n Iachawdwr Chri&s;t ei hun gwedy eu peintio mewn tablennau, yr hwn yr ydwyf yn ty|bied ddarfod ei gadw a'i gynnal megis peth di|drwg trwy arfer baganaidd. O herwydd felly yr arfer ai y cenhedloedd o anrhydeddu y rhai a dy|bygent eu bod yn haeddu anrhydedd, o herwydd y dylaid cadw rhyw arwyddion am hen wyr, o a|chos fod caffadwriaeth y rhai olaf yn arwydd o
<PB N="53" REF="132">
anrhydedd y rhai a fu o'r blaen, ac o gariad y rhai a ddel a'r ol.</P>
<P>Hyd hyn yr adroddais airiau Eu&s;ebius, ac yno y&s;tyriwch fod S. Ierom ac yntef yn hyn o beth yn cytuno, ddyfod y delwau ymma i blith Chri&s;tiono|gion gan rai oedd o'r blaen yn Baganiaid, ac a ar|fera&s;ent ddelwau, a chwedi eu troi i ffydd Gri&s;t a gadwa&s;ant weddillion o'u paganeidd-dra heb ei gwbl lanhau: o herwydd mae S. Ierom yn ei a|lw ef yn eglur yn gyfeilioru ac amryfy&s;edd.</P>
<P>Yr vn fath &s;ampl a welwn ni yn Actau 'r Apo|&s;tolion <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 15. 1.</NOTE> am yr Iddewon, y rhai yn ol eu troi at Gri&s;t a fynna&s;ent ddwyn i mewn yr enwaediad, (yr hwn a arfera&s;ent hwy yn hir,) gyd&acirc; hwy i ffydd a chrefydd Chri&s;t: gyd&acirc; 'r rhai y bu ar yr Apo&s;toli|on, yn en wedig S. Pawl, waith mawr i attal hyn|ny o beth.</P>
<P>Ond am yr enwadiad yr ydoedd llai rhyfeddod, am ei ddyfod ef i mewn yn gyntaf trwy orchym|myn Duw. Ond fe ddichon dyn ryfeddu 'n gyfi|on o blegid delwau, pa fodd y daethont hwy i mewn, mor inion yn erbyn &s;anctaidd air Duw a'i orchymmyn cyhoedd. Ond nid oeddid etto'n amfer Eu&s;ebius yn addoli delwau, nac yn eu go&s;od yn gyhoeddus mewn eglwy&s;ydd a themlau, a'r rhai a'u cadwent hwy yn ddirgel, a gyfeiliornent nid o genfigen, ond o ryw z&ecirc;l.</P>
<P>Ond yn ol hynny hwy a ymlu&s;ca&s;ont o dai dir|gel i eglwy&s;ydd, ac felly a faga&s;ont yn gyntaf go|elfuchedd, ac yn ddiwethaf ddelw-addoliad ym|mhlith Chri&s;tionogion, fal y cair gweled ar ol hyn.</P>
<P>Yn am&s;er yr Ymherodron Theodofius a Mar|tian, y rhai a deyrna&s;ent ynghylch y 460. o oedran yr Arglwydd, ac er ys 1140. mlynedd pan oedd
<PB N="54" REF="133">
pobl y ddinas Nola vnwaith yn y flwyddyn yn ca|dwdydd ganedigaeth S. Phelix yn y deml ac yn arfer o gwmpnio yno yn halaeth, fe a barodd Pon|tius Paulinus e&s;cob Nola beintio parwydydd y deml ag hi&s;toriau a dynna&s;id allan o'r h&ecirc;n de&s;ta|ment, fal y gallai'r bobl wrth weled ac wrth y&s;ty|ried y lluniau hynny, ymgadw'n well oddiwrth loddineb ac oferdraul.</P>
<P>Ynghylch yr am&s;er hynny y mae Aurelius Pru|dentius bardd Chri&s;tionogawl di&s;cedig yn mane|gi iddo fe weled mewn eglwys gwedy ei pheintio hi&s;tori dioddefaint S. Ca&s;&s;ian, merthyr a mei&s;tr y&s;col, yr hwn a ladda&s;ei ei y&s;colheigion ei hun yn greulon annial &acirc; mil o glwyfau gan ei frathu ef &acirc;'u pinniau &s;crifennu o bres, ar orchymmyn y ty|rant, medd Prudentius. Ac fal dymma'r peinti|adau cyntaf mewn eglwy&s;ydd ac &s;ydd hynod am eu henaint. Ac felly wrth y &s;iampl hyn y daeth peintio, ac ar ol hynny delwau o goed a cherig a defnyddion eraill, i eglwy&s;ydd Chri&s;tionogawl.</P>
<P>Yn awr os y&s;tyriwch y dechreuad ymma, nid y|dyw dynnion mor barod i addoli llun ar bared neu mewn ffene&s;tr a delw frai&s;c orauraid, wedy ei thrw&s;io &acirc; cherig gwerthfawr. Ac mae mewn cy|flawn &s;tori gwedy ei pheintio, ac actau a gweithre|doedd llawer o ddynnion, ac ond odid &s;umm yr Stori gwedy &s;crifennu wrthi, ddefnydd arall am|gen nag &s;ydd mewn eulyn, neu ddelw fud, a fytho 'n &s;efyll wrthi ei hun, ond wrth ddy&s;cu trwy hi&s;to|riau peintiedig, fe ddaethpwyd bob ychydig i ddelw-addoliaeth. Yr hyn beth pan ddeallodd gwyr duwiol (megis ymmerodron ac e&s;cobion dy&s;cedig eraill) hwy a orchymmynna&s;ont nad ar|ferid y fath luniau, delwau ac Idolau mwy.</P>
<P><PB N="55" REF="133">
Ac er dangos hynny i chwi mi a ddechreuaf ar ordeiniaeth yr h&ecirc;n ymherodron Chri&s;tionogawl Valens a Theodo&s;ius yr ail, y rhai a deyrna&s;a|&s;ant ynghylch pedwar cant mlynedd yn ol e&s;cyn|niad ein Iachawdwr Chri&s;t, y rhai a wahardda&s;a~t wneuthur na pheintio delwau, na lluniau 'n ddir|gel: o blegid &s;iccr yw nad oedd dim o honynt etto yn gyhoeddus yn yr eglwy&s;ydd yr am&s;er hynny.</P>
<P>Mae 'r Ymmerodron ymma yn &s;crifennu yn y modd hyn, Valens a Theodo&s;ius yr Ymmero|dron at bennaeth y llu, Am fod gennym ofal ar faenteinio crefydd Dduw vwchlaw pob peth, ni chaniatawn i neb, o&s;od allan, gerfio, neu beintio delw ein Iachawdwr Chri&s;t, mewn lliwiau, mewn cerrig, nac vn defnydd arall: ond pa le byn|nac y cyhwrdder ag ef, yr ydym yn gorchymmyn ei dynny ef ymmaith, a cho&s;pi pawb yn galed ac a amcanant wneuthur dim yn erbyn yr ordei|niaeth a'r gorchymmyn ymma. Mae 'r ordeini|aeth hon yn &s;crifennedig yn y llyfr a a elwir <HI>libri Augu&s;tales</HI> y rhai a ga&s;clodd Tribunianus, Ba&s;i|lides, Theophilus, Dio&s;corus a Satyra, gwyr o awdurdod a dy&s;c fawr, ar orchymmyn yr Ymme|rodr Iu&s;tinian, ac mae Petrus Erinius gwr dy&s;|cedig godidawg yn &s;on am yr ordeiniaeth hon yn y nawfed bennod o'i nawfed llyfr yr hwn y mae 'n ei enwi <HI>De hone&s;ta di&s;ciplina,</HI> hynny yw, am ddy&s;ceidiaeth hone&s;t. Ymma y gellwch weled pa beth a ordeiniodd tywy&s;ogion Chri&s;tionogaidd o'r am&s;eroedd henaf yn erbyn delwau, y rhai yr amfer hynny a ddechreua&s;ant ymlu&s;co i blith Chri&s;tionogion. O herwydd &s;iccr yw dros am&s;er trychant o flynyddoedd a rhagor yn ol dioddefaint ein Iachawdwr Chri&s;t, a chyn i'r Ymmerodron
<PB N="56" REF="134">
&s;a~ctaidd ymma deyrna&s;u, nid oedd dim delwau yn gyhoedd mewn eglwy&s;ydd neu demlau. Pa fodd y gorfoledde y delw-addolwyr pe byddai ganthynt gymmaint awdurdod a hynafiaeth dros ddelwau ac &s;ydd ymma yn eu herbyn hwy?</P>
<P>Am ben ennyd fychan ar ol hyn fe dorrodd y Go|thiaid, Vandaliaid, Huniaid a chenhedloedd far|baraidd annuwiol eraill i mewn i'r Ital, ac i bob rhan o wledydd gorllewin Ewrop, a lluoedd mawrion grymmus, ac a anrheithia&s;ont bob lle, a ddini&s;tra&s;ont ddina&s;oedd, ac a lo&s;ca&s;ant y llyfrau, fal y lleihawyd ac y lle&s;cawyd gwir grefydd yn amgen nag y credaiddyn. Ac felly ga~ fod E&s;cobion y dyddiau diwethaf hynny, yn llai eu dy&s;c, ac yn|ghenol rhyfeloedd yn gofalu llai na 'r e&s;cobion o'r blaen am hynny o beth, trwy anwybodaeth gair Duw, ac e&s;ceulu&s;dra 'r e&s;cobion ac yn enwe|dig o herwydd bod tywy&s;ogion diwybod heb eu dy&s;cu yn iawn yn-gwir grefydd, yn rheoli, fe a ddaeth delwau i Eglwys Gri&s;t yn y rhan orllewin honno, lle rheole y bobl farbaraidd hynny, nid yn vnig mewn lluniau gwedi eu peintio, ond gwe|di eu gweithio mewn cerrig, coed, neu fettel, a'r fath ddefnydd; ac ni o&s;&s;odwyd hwynt i fynydd yn vnic ond fe ddechreuwyd eu haddoli hefyd.</P>
<P>Pan welodd Serenus gwr di&s;cedig duwiol E&s;|cob Ma&s;&s;il y dref bennaf o Galia Narbonen&s;is, (yr hyn a elwir yn awr prouin&s;) yr hwn oedd yn|ghylch cwechcant o flynyddoedd yn oll ein Ia|chawdwr Chri&s;t, y bobl trwy achos delwau yn cwympo i ffieidiaf ddelw-addoliad; fe a dorrodd yn ddrylliau holl ddalwau Chri&s;t a'i &s;aint y rhai oeddynt yn y ddinas honno, ac am hynny yr ach|wynwyd arno wrth Gregori E&s;cob Rufain, y
<PB N="57" REF="134">
cyntaf o'r enw hwnnw: yr hwn oedd yr E&s;cob dy&s;|cedig cyntaf ac a oddefodd o&s;od delwau yn gyho|edd mewn eglwy&s;ydd, er dim ac a ellir ei wybod trwy vn &s;crifen na h&ecirc;n hi&s;tori. Ac ar y Gregori hwn y mae 'r holl addolwyr delwau y dydd he|ddyw yn go&s;od &s;ail eu hymddiffynfa.</P>
<P>Ond megis ac y mae pob peth ac &s;ydd ar fai, o ddechreuad a ellid ei oddef wedi tyfu waethwa|eth, nes eu myned o'r diwedd yn anrhaith oddef: felly yr aeth delwau.</P>
<P>Yn gyntaf fe arferodd dynnion hi&s;toriau neill|tuol gwedy eu peintio mewn llechau, lliainiau a pharwydydd. Yn ol hynny delwau brei&s;con, gwychion, yn ddirgel yn eu tai eu hunain.</P>
<P>A chwedy hynny y dechreuodd lluniau yn gyn|taf, ac yn eu hol hwy delwau brei&s;con gwychion ymlu&s;co i eglwy&s;ydd, er bod gw&ycirc;r dy&s;cedig duwiol yn dywedyd yn eu herhyn hwy.</P>
<P>Yno trwy arfer, yr ymddiffynnwyd yn gyho|edd, y gallent hwy fod mewn eglwy&s;ydd, etto fe waharddwyd eu haddoli hwy.</P>
<P>O'r meddwl ymma yr ydoedd Gregori ei hun, fal y mae 'n eglur wrth lythyr y Gregori hwnnw at Serenus e&s;cob Ma&s;&s;il, yr hwn a enwed o'r blae~, yr hwn lythyr a ellir ei gael yn llyfr llythyrau Gregori neu 'r regi&s;ter yn y ddegfed ran o'r ped|werydd llythyr, lle mae fe 'ndywedyd y gairiau hyn, Yr ydym yn canmol ddarfod iti wahardd addoli delwau, ond yr ydym ni yn anghanmol iti eu torri hwy. O blegid vn peth yw addoli'r llun, peth arall wrth lun yr hi&s;tori yno, yw dy&s;cu pa beth &s;ydd i'w addoli. O achos, y peth yw 'r Scru|thyr i'r rhai a ddarllenant, hynny y mae 'r llun yn ei gyflawni i'r anny&s;cedig wrth edrych arno, &amp;c.</P>
<P><PB N="58" REF="135">
Ac yn ol ychydig o airiau, Am hynny ni ddyla&s;id torri y peth a o&s;odwyd yn yr Eglwys, nid i'w a|ddoli, ond i addy&s;cu meddyliau 'r diwybod. Ac ychydig bach ar ol hynny ailwaith, fal hyn y dyla|&s;ech ddywedyd, os mynnwch gael delwau yn yr eglwys er mwyn yr addy&s;c y gwnaethpwyd hwy gynt, yr ydwyf yn goddef eu gwneuthur a'u cadw hwy, a'u dangos hwy, ac nad gweledigaeth yr hi|&s;tori yr hon a hy&s;py&s;a 'r llun, ond yr addoliad yr hwn a roddir yn anweddus i'r llun, &s;ydd yn eich anfodloni: ac nid gwahardd y neb a fynnent wneuthur delwau, ond gwachelyd ym-mhob ffordd addoli delw.</P>
<P>Wrth yr ymadroddion hyn a dynnwyd ymma ac accw allan o lythyr Gregori at Serenus (o ble|gid fe fyddai ry-hir adrodd y cwbl) y gellwch ddeall hyd ym-mhale yr ydoedd y peth hyn gwedy tyfu chwechcant o flynyddoedd ar ol Chri&s;t, fod yn y gorllewin (o blegid nid oeddynt etto mor ba|rod yn Eglwys y dwyrain) yn maenteinio fod delwau neu luniau yn yr Eglwys, ond bod yn gwahardd yn hollol eu haddoli hwy. Ac chwi ellwch weled hefyd gan nad oes vn &s;ail am addoli delwau yn &s;crifennad Gregori, ond ei fod yn eu da~|nio hwy yn hollol, fod y rhai a addolant ddelwau yn go&s;od Gregori dro&s;tynt yn anghyfiawn. A hefyd oni chyfarwydda delwau yn yr Eglwys ddynion, megis y tebyg Gregori, ond yn hytrach eu dallu hwy, yno y canlyn na ddlyei ddelwau fod yn yr Eglwys, a hynny wrth ei farn ef, yr hwn a fynnai eu go&s;od hwy yno 'n vnic fal y gallent ddy&s;|cu yr anwybodus.</P>
<P>Am hynny os dango&s;ir addoli gynt, a bod etto 'n addoli delwau, a hefyd nad ydynt yn dy&s;cu
<PB N="59" REF="135">
dim ond amryfy&s;edd a chelwyddau (yr hyn trwy ras Duw a wnair ar ol hyn) yr ydwyf yn gobei|thio wrth farn Gregori ei hun y gorchfygir holl ddelwau a delw-addolwyr. Ond yr am&s;er hyn|ny yr ydoedd awdurdod Gregori cymmaint yn yr Eglwys orllewin, megis trwy ei annogaeth ef y go&s;ode dynnion ddelwau ym-mhob lle. Ond nid ydoedd eu &s;ynhwyrau hwy cy&s;tadl ac y me|drent y&s;tyriaid paham y mynnai efe eu dodi hwy i fynydd, ond hwy a gwympa&s;ont oll yn gadau (trwy eu haddoli hwy) i ddelw-addoliad, yr hwn beth (nid heb achos da) a ofnodd E&s;cob Serenus a ddigwydde.</P>
<P>Yn awr pe bua&s;ai farn Serenus yr hwn a dy|byge fod yn weddus dini&s;tr delwau, yn cym|meryd lle, fe fua&s;id wedi dini&s;tr delw-addoliad hefyd; o blegid i'r hyn nid ydyw ni wna neb ddelw-addoliad. Ond pa ddi&s;tryw ar grefydd, a pha flinder a ganlynodd ar holl gred, o farn Gre|gori, yr hwn a fynnai oddef delwau mewn eglw|&s;ydd, ond dangos na ddlyid eu haddoli hwy, fe a ddango&s;odd am&s;er ei&s;oes i'n mawr niwed ni a'n tri&s;twch. Yn gyntaf yn y &s;chi&s;m a'r ymry&s;on a fu rhwng yr Eglwys ddwyrain a'r eglwys orllewin ynghylch delwau.</P>
<P>Yn ail yn rhanniad yr Ymmerodraeth yn ddwy-ran, o achos delwau, i fawr wanh&acirc;d holl Gred, trwy 'r hyn yn ddiwethaf oll y canlynodd llwyr ddini&s;tr crefydd Gri&s;tionogol, a'r Ymme|rodraeth ardderchawg yngwlad Roeg, ac yn yr holl ddwy-rain, a chynnydd gau-grefydd Maho|met, a chreulon lywodraeth a theyrna&s;iad y Sa|ra&s;eniaid, a'r Twrciaid y rhai &s;ydd yn awr vwch ein pennau ninnau &s;ydd yn trigo yn y gollewin,
<PB N="60" REF="136">
yn barod am bob achos i ddyfod am ein pennau. A'r achos o hyn oll yw ein delwau, a'n delw-addoliad yn eu haddoli hwy.</P>
<P>Ond yn awr gwrandewch orphen yr hi&s;tori, yn yr hon yr ydwyf yn canlyn fwyaf hi&s;toriau <HI>Paulus</HI> <NOTE PLACE="marg"><HI>Eutropius de rebus Rom.</HI> 23.</NOTE> <HI>Diaconus,</HI> ac eraill a gyd&s;ylldir gydag <HI>Eutropius</HI> h&ecirc;n &s;crifennydd. O achos er bod rhai o'r &s;crifen|nyddion ymma yn mawrhau delwau, etto maent hwy yn oleu ac yn halaeth yn canlyn hi&s;tori yr am|&s;eroedd hynny. Y rhai y mae Bapti&s;t Platina he|fyd yn hi&s;tori y pabiaid, ac ym-mywyd Con&s;tantin a Gregori dau o E&s;cobion Rufain, a lleoedd eraill <NOTE PLACE="marg"><HI>Platina ni vitis Con|&s;tantini &amp; Greg.</HI> 2.</NOTE> (lle mae fe 'n &s;on am y peth hyn) yn eu canlyn yn enwedig.</P>
<P>Yn ol am&s;er Gregori fe alwodd Con&s;tantin e&s;|cob Rufain gym-manfa o e&s;cobion yr eglwys or|llewin, ac a gondemnodd Philippicus Ymmerodr y pryd hwnnw a Ioan e&s;cob Con&s;tantinoplo he|re&s;i y Monothelitiaid, a hynny yn wir nid heb a|chos, ond yn gyfiawn iawn. Wedy iddo wneuthur felly trwy gyfundeb y gwyr dy&s;cedig oedd yn ei gylch ef, fe barodd yr vn Con&s;tantin E&s;cob Ru|fain beintio lluniau yr h&ecirc;n dadau, a fua&s;e yn y chwe Chyngor y mae pawb yn eu cynwys ac yn eu derbyn, a'u go&s;od yn y mynediad i mewn i E|glwys S. Petr yn Rufain.</P>
<P>Pan wybu y Groegiaid hyn, hwy a ddechreua|&s;ant ymddadleu ac ymre&s;ymmu ynghylch del|wau, &acirc;'r lladin wyr, ac a ddalia&s;ant na ddlyai del|wau gael lle yn Eglwys Chri&s;t, a'r lladinwyr a ddalia&s;ant y gwrthwyneb, ac a daraw&s;ant ym|mlhaid y delwau. Felly ar yr ymry&s;&s;on hyn yng|hylch delwau y cwympodd eglwy&s;ydd y dwy|rain, ac eglwy&s;ydd y gorllewin, a hwy yn cytuno
<PB N="61" REF="136">
yn ddrwg o'r blaen, i lwyr elynniaeth, ac byth ni chymmodwyd rhynghynt.</P>
<P>Ond yn hyn o am&s;er y gorchymmynnodd Phi|lippicus ac Arthenius neu Ana&s;ta&s;ius yr Ymme|rodron dynnu delwau a lluniau i lawr, au' crafu allan o bob lle yn eu teyrna&s;oedd hwy.</P>
<P>Yn eu hol hwy y daeth Theodo&s;ius y trydydd, efe a barodd beintio ailwaith y lluniau a anffur|fia&s;id, a'u go&s;od eilwaith yn eu lle, ond ni theyrna|&s;odd y Theodo&s;ius hwnnwond vn flwyddyn.</P>
<P>Ar ei ol ef y daeth Leo y 3. o'r enw hwnnw yr hwn oedd Syriad o anedigaeth, gwr call iawn, duwiol, trugarog, a thywy&s;og gwrol. Fe barodd y Leo hwn trwy gyhoeddiad dynnu i lawr ac an|ffurfo 'r holl ddelwau a o&s;oda&s;id yn yr Eglwys i'w addoli, ac fe orchmynnodd yn enwedig i E&s;|cob Rufain wneuthur felly, ac yn yr ennyd hynny fe barodd gynull yr holl ddelwau oedd yn y ddi|nas Ymmerodraidd Con&s;tantinopol, a'u go&s;od yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Bentwr.</NOTE> grug ynghenol y ddinas, a'u llo&s;ci yno yn lludw yn gyhoedd: ac a wyngalchodd ac a grafodd ym|maith bob lluniau a beintia&s;id ar barwydydd temlau, ac a go&s;podd yn do&s;t lawer o ymddiffyn wyr delwau.</P>
<P>A phan ddywedai rai am hynny ei fod efyn dy|rant, fe attebodd, o bawb oll fod yn eu co&s;pi hwy yn gyfiawnaf, y rhai nid addole~t Dduw yn iawn, ac ni o falent am fawrhydi'r Ymmerodr a'i aw|durdod, ond a wrth ryfelent yn gynfigennus yn erbyn cyfraithiau lle&s;ol iachus.</P>
<P>Pan glywodd Gregori y trydydd o'r enw hwn|nw E&s;cob Rufain, weithredoedd yr Ymmerodr yn Grecia ynghylch delwau, fe a gynnullodd Gyngor o e&s;cobion Itali yn ei erbyn ef, ac a wnaeth yno
<PB N="62" REF="137">
ordeiniaethau o ran delwau, ac am roddi mwy o barch ac anrhydedd iddynt nag a roddid o'r blaen, ac felly fe a gyffr&ocirc;dd yr Italiaid i godi ac i wrth|rhyfelu yn erbyn yr Ymmerodr, a hynny yn gyn|taf yn Rafenna. Ac fal y te&s;tiolaetha A&s;purgen&s;is ac Antonius E&s;cob Ffloren&s;, fe a barodd i Rufain a holl Itali o'r lleiafballu o'u vfydd-dod a'u teyrn|ged i'r Ymmerodr. Ac felly fe a fainteiniodd eu delw-addoliad hwy trwy fr&acirc;d a gwrthrhyfel. Yr hon &s;iampwl a ganlynodd E&s;cobion Rufain yn wa&s;tadol ac a aethont trwyodd yn ddigo~ traw&s;ion.</P>
<P>Yn ol y Leo hynny yr hwn a deyrna&s;odd 34. mlynedd y canlynodd ei fab ef Con&s;tantin y pum|med, yr hwn yn ol &s;iampl ei dad a gadwodd ddel|wau allan o'r temlau. A chan fod y Cyngor a gy|nulla&s;ai Gregori yn Itali o rhan delwau yn er|byn ei dad ef yn ei gyffroi ef, fe a gynullodd yntef Gyngor o holl wyr dy&s;cedig ac e&s;cobion A&s;ia, a Grecia, er bod rhai yn go&s;od y Cyngor hwn yn am&s;er ddiwethaf Leo I&s;auricus ei dad ef.</P>
<P>Yn y gynnulleidfa fawr hon, hwy a ei&s;tedda&s;ant mewn cyngor o'r bedwaredd o Idiau Chwefror, hyd y chweched o Idiau Aw&s;t, ac a wnaethant ynghylch arfer delwau yr ordeiniaeth hon, nid cy|fraithlon i neb a gredant yn nuw trwy Ie&s;u Gri&s;t o&s;od delwau y creawdwr, na'r creadur, yn eu tem|lau i'w haddoli: ond yn hytrarch y dlyeid wrth gy|fraith Dduw, a rhag trangwydd, dynnu pob delwau allan o'r Eglwys. Ac fe gyflawnwyd yr ordeiniaeth hon ymmhob man lle ceffid delwau yn A&s;ia neu yn Grecia.</P>
<P>Ac fe ddanfonodd yr Ymmerodr y gyfraith hon a wnaethai'r Cyngor yn Con&s;tantinopol at Pawl e&s;cob Rufain, ac a orchymynnodd iddo fwrw 'r
<PB N="63" REF="137">
holl ddelwau allan o'r eglwy&s;i: ac yntef gan ym|ddiried ynghyfeillach Pipin tywy&s;og cadarn, a wrthododd wneuthur hynny. Ac efe ac Stepha|nas y trydydd yr hwn a'i canlynodd ef, a gynnu|lla&s;ant Gyngor arall yn Itali o ran delwau, ac a gondemnia&s;ont yr Ymmerodr a'r Cyngor o Gon|&s;tantinopol o here&s;i, ac a wnaethant ordeiniaeth fod delwau &s;anctaidd Chri&s;t fal y galwent hwy, a'r fendigaid forwyn, a &s;aint eraill yn wir yn haeddu anrhydedd ac addoliad.</P>
<P>Yn ol marw Co~&s;tantin y teyrna&s;odd Leo y ped|werydd ei fab ef, yr hwn a briododd wraig o ddi|nas Athen a'i henw Theodora, yr hon hefyd a el|wid Hyrene, o'r hon y bu iddo fab a enwid Con|&s;tantin y chweched, ac ef a fu farw a'i fab etto 'n ieuangc ac a adawodd lywodraeth yr Ymherodra|eth a rheolaeth ei fab ieuangc i'w wraig Hyrene. Y pethau hyn a wnaethpwyd yn yr Eglwys yng|hylch y 760. flwyddyn o oedran yr Arglwydd.</P>
<P>Y&s;tyriwch ymma attolwg yn yr &s;tori hon, nad oedd delwau yn gyhoedd yn eglwy&s;ydd A&s;ia a Gre|cia, dros &s;aithcant o flynyddodd. Ac nid oes am|mau nad oedd yr eglwy&s;ydd ne&s;af at am&s;er yr Apo|&s;tolion yn buraf oll.</P>
<P>Y&s;tyriwch hefyd yn-nechreu yr ymry&s;on ynghylch delwau na bu o chwech o'r Ymme|rodron Chri&s;tionogaidd, y rhai oedd yn llywo|draethwyr vchaf, i'r rhai y dylyeid Vfyddhau wrth gyfraith Duw, onid vn yn vnic &s;ef Theo|do&s;ius, yr hwn ni theyrna&s;od onid vn flwyddyn, yn dala oblaid delwau. Fe a gondemniodd yr holl Ymherodron eraill hwy, a holl wyr dy&s;cedig ac e&s;cobion Eglwys y dwyrain, a hynny gwedy ymgynnull yngh&ycirc;d mewn Cyngorau, heblaw
<PB N="64" REF="138">
y ddau Ymerodr a enwa&s;om ni orblaen, Valens a Theodo&s;ius yr ail, y rhai oedd yn h&icirc;r cyn yr am&s;er hynny, ac a wahardda&s;ant yn galed na wnaid dim delwau.</P>
<P>Ac ar ol hyn yn gyffredinol y dini&s;tre holl Ym|merodron Grecia (oddiethr Theodo&s;ius yn vnic) bob delwau yn wa&s;tadol.</P>
<P>Yn awr o'r gwrthwyneb y&s;tyriwch mai e&s;cobi|on Rufain y rhai nid oeddynt lywiawdwyr gwe|dy i Dduw eu appoyntio, ond yn vnic yn eu he&s;co|biathau hunain, ond eu bod yn cymmeryd arnynt awdurdod tywy&s;ogion, yn erbyn gair Duw, oedd yn ymddiffyn delwau yn erbyn gair Duw, ac yn cyffroi terfy&s;c a gwrthryfel, ac yn gweitho brad bob am&s;er yn erbyn eu pennaethiaid goruchaf, yngwrthwyneb i gyfraith Duw, ac ordeiniae|thau pob cyfraithiau dynawl, gan fod nid yn vnic yn elynion i Dduw, ond yn wrthrhyfelwyr ac yn fradwyr hefyd yn erbyn eu tywy&s;ogion. Dymma 'r rhai cyntaf a ddyga&s;ant delwau yn gyhoedd i'r eglwy&s;ydd, dymma 'r rhai &s;ydd yn eu hymddiffyn hwy yn yr eglwy&s;ydd, a dymma 'r modd y dar fu iddynt eu hymddiffyn hwy, hynny yw trwy ddir|gel gydfwriadau, brad a gwrthrhyfel yn erbyn Duw au tywy&s;ogion.</P>
<P>Ond i fyned yn ein blaen yn yr hi&s;tori'r hon &s;ydd wiw ei gwybod. Ym-mabolaeth Con&s;tantin y chweched, Hyrene yr ymmerodres ei fam ef yn|llaw yr hon yr ydoedd llywodraeth ymmerodra|eth, a arweinid fwyaf gan gyngor E&s;cob Theodor, a Thara&s;ius patriarch Con&s;tantinopol, y rhai oe|dynt yn gweithio ac yn dala yn dynn gydag E&s;cob Rufain, i fainteinio delwau: wrth gyngor ac ei|riol y rhai hynny hi a barodd yn annuwiol iawn,
<PB N="65" REF="138">
geibio y fynydd gorph ei thad yn y gyfraith Con|&s;tantin y pummed, ac a orchmynnodd ei lo&s;ci ef yn gyhoedd, a thaflu ei ludw ef i'r m&ocirc;r. Yr hon &s;iampl fal y mae 'r &s;on diammau, a arfera&s;id ar gyrph ty|wy&s;ogion yn ein ham&s;er ninnau, pe bua&s;ai aw|durdod y tadau &s;anctaidd hynny yn parhau ronyn bach yn hwy yn ein my&s;c ni.</P>
<P>Yr achos paham y gwnaeth yr Ymmeredores Hyrene hynny &acirc;i th&acirc;d yn y gyfraith, oedd am iddo ac yntef yn fyw, ddini&s;tr delwau, a dwyn ymmaith drw&s;iadau gwerthfawr yr eglwy&s;ydd, gan ddywe|dyd fod Chri&s;t (temlau yr hwn oeddynt) yn fodlon gantho dlodi, ac nid tly&s;&s;au a meini gwerthfawr.</P>
<P>Yn ol hynny fe alwodd yr Hyrene honno, ar an|nogaeth Adrian e&s;cob Rufain a Phawl Patri|arch Con&s;tantinopol a Thara&s;ius yr hwn a'i can|lynodd ef, Gyngor o E&s;cobion A&s;ia a Grecia ynni|nas Nicaea, ac yno gan fod cenhadon E&s;cob Ru|fain yn bennaduriaid o'r Cyngor, ac yn trefnu pob peth megis y mynnent, fe a gondemnwyd y Cyn|gor a gynnulla&s;id o'r blaen yn am&s;er Con&s;tantin y pummed, ac a ordeinia&s;e yn erbyn delwau ar eu dini&s;trio hwy, megis Cyngor a chynnulleidfa he|reticciaidd, ac a wnaed ordeiniaeth ar o&s;od i fy|nydd ddelwau yn holl eglw&s;ydd Grecia, a rhoddi anrhydedd ac addoliad hefyd i'r delwau hynny. Ac felly yr Ymerodres honno heb arbed <NOTE N="*" PLACE="marg">Diwallrwydd</NOTE> dyfalwch yn y byd i o&s;od delwau i fynydd, na cho&s;t i'w trw|&s;io hwy 'n yr holl eglwy&s;ydd, a wnaeth Con&s;tanti|nopol mewn am&s;er byrr yn gyffelyb i Rufain ei hun am ddelwau.</P>
<P>Ac ymma y gwelwch ddigwyddo 'r hyn a of|nodd E&s;cob Serenus, ac a waharddodd Gregori y cyntaf yn ofer, hynny yw na addolid delwau
<PB N="66" REF="139">
mewn vn modd. O blegid yn awr nid ydyw yn v|nic yr an-ny&s;cedig angall, y rhai yn enwedig y mae 'r Scrythyr yn dangos fod delwau yn faglau iddynt, ond yr E&s;cobion a'r dy&s;cedig hefyd yn cw|ympo i ddelw-addoliad trwy achos delwau, ie ac i wneuthur cyfraithiau ac ordeiniaethau i'w ma|enteinio hwy. Mor anhawdd yw, ie ac mor am|mho&s;&s;ibl bod delwau yn gyhoedd mewn eglwy|&s;ydd a themlau nymor amfer heb ddelw-addo|liad, megis mewn ychydig mwy n&acirc; chan mlynedd rhwng Gregori y cyntaf, yr hwn a waharddodd yn galed addoli delwau, a Gregori y trydydd a Phaul a Leo 'r trydydd E&s;cobion Rufain, a 'r Cyngor hwn &s;ydd yn gorchymyn ac yn ordeinio addoli delwau, fal y mae 'n eglur yn ymddangos.</P>
<P>Yn awr pan ddaeth Con&s;tantin ieuangc yr Ymmerodr ynghylch vgain mlwydd o oedran, fe aeth beunydd leilei ei gymmeriad. O achos fe a'i per&s;wadodd rhai oedd ynghylch ei fam ef hi, fod Duw gwedy ei hordeinio hi ei hunan i deyr|na&s;u yn vnic, heb ei m&acirc;b gyd&acirc; hi. Yr hyn pan gredodd y wraig vchel-fryd honno, hi a ddifuddi|odd ei Mab o'i Ymmerodaidd fraint, ac a gym|mhellodd yr holl filwyr, a'r penaethiaid i dyngu na oddefent hwy ei m&acirc;b hi Con&s;tantin i deyrna&s;u yn ei bywyd hi.</P>
<P>Gwedy i'r tywy&s;og ieuangc gyffro o herwydd yr an-nheilyngdod hyn, fe a ore&s;cynnodd lywo|draeth yr ymmerodraeth i'w law ei hu~ trwy rym|arfau, a chwedy ei ddwyn i fynydd mewn gwir grefydd yn am&s;er ei dad, pan welodd ofergoel ei fam Hyrene, a'r delw-addoliad a wnaid i ddelwau, fe daflod i lawr ac a friwodd, ac a lo&s;codd yr holl ddelwau a o&s;oda&s;e ei fam i fynydd.</P>
<P><PB N="67" REF="139">
Ond yn ol ychydig o flynyddoedd, a Hyrene gwedy ei derbyn i ffafor ei mab ailwaith, gwedi iddi ei annog ef i dynnu llygaid ei ewythr Nice|phorus, a thorri tafodau ei bedwar ewythr eraill, a gwrthod ei wraig, trwy 'r hyn y dygodd hi ef mewn ca&s;ineb gyd&acirc; ei ddeiliaid: weithian er mwyn dangos nad oedd hi gwedy newid, ond yr vn wraig ac ydoedd hi pan geibia&s;ai hi gorph ei thad yn y gyfraith ai lo&s;ci, ac y byddai hi mor na|turiol man, ac y bua&s;ai hi merch yn y gyfraith garedig, pan welodd hi ei mab yr Ymmerodr yn dini&s;tr beunydd y delwau a garai hi yn gym|maint ac a o&s;oda&s;ai hi i fynydd trwy gymmaint c&ocirc;&s;t, trwy nerth rhyw gyfeillion da hi a ddi&s;wydd|odd ei m&acirc;b o'i Ymmerodraeth, ac yn gyntaf, me|gis mam fwyn garedig, hi a dynnodd ei ddau ly|gad ef ac a'i taflod ef i garchar, ac yn ol llawer o boenedigaethau a'i lladdodd ef ag angau creulon.</P>
<P>Mae 'n &s;crifennedig yn yr hi&s;tori a gy&s;&s;illtir ac Eutropius, i'r haul dywyllu 'n rhyfedd ac yn of|nadwy dros ddau ddiwarnod ar bymtheg, a bod pawb yn dywedyd i'r haul golli ei oleu am aru|thredd gweithred greulon an-naturiol Hyrene, a thynnu allan lygaid yr Ymmerodr. Ond yn &s;iccr ewyllys Duw oedd arwyddocau wrth dywylliad yr haul, i ba dywyllwch a dallineb o anwybod a delw-addoliad, y cwympai holl Gred o achos delwau, ac a tywyllid ac a duid eglur haul ei drag|wyddol wirionedd ef a goleini ei &s;anctaidd air ef trwy niwl a thywyllwch cymylau traddodiadau dynion, megis trwy lawer o ddayar grynfau a ddigwydda&s;ent ynghylch yr am&s;er hwnnw, yr ar|wyddocaodd Duw y &s;iglid ac yr y&s;cydwid ynaruthr e&s;mwyth &s;tat gwir grefydd, trwy ddelw-addoliad.</P>
<P><PB N="68" REF="140">
Ac ymma y gwelwch mor ra&s;&s;ol a rhinweddol arglwyddes oedd yr Hyrene honno, mor garedig nith oedd hi i ewythredd ei g&wcirc;r, mor garedig mam yn y gyfraith i wraig ei mab, mor garedig merch i'w th&acirc;d yn y gyfraith, mor naturiol mam i'w m&acirc;b ei hun, a pha bennaethes ddewr-wych a ga|fas E&s;cob Rhufain o honi i o&s;od i fynydd ac i fa|entaeinio ei eulynod a'i ddelwau. Yn wir ni alla|&s;ent byth gael gweddu&s;ach ymddiffynnydd i'r fath beth, n&acirc; 'r Hyrene ymma, Vchelfryd yr hon a'i chwant teyrna&s;u ni allid ei ddigoni; yr hon yr oedd ei bradau, a weithiai ac a fyfyriai hi yn wa|&s;tad, yn dra ffiaidd, yr hon yr aeth ei han-nuwiol ai han-naturiol greulondeb tuhwnt i Medea a Phrogne, y rhai y rhoes eu llofruddiaithiau <NOTE N="*" PLACE="marg">Erchyll.</NOTE> e|chrydus ddefnydd, i'r bairdd i &s;cifennu tragediau aruthrol. Ac etto mae rhai o'r &s;crifennydion a &s;crifenna&s;ant yr holl <NOTE N="*" PLACE="marg">Echrydus.</NOTE> erchyll anwireddau ymma, o herwydd y cariad oedd ganthynt at ddelwau, y rhai yr ydoedd hi yn ei maenteinio, yn ei chanmol hi, megis ymmerodes dduwiol a ddanfona&s;id oddiwrth Dduw. Or cyfryw yw dallineb coelfu|chedd, ac ofergoel, o caiff vnwaith feddiant ar feddwl dyn, ac y cyhoedda feiai tywy&s;ogion drwg, ac a'u canmol hwy hefyd.</P>
<P>Ond ychydig ar ol hynny y drwgdybiodd tywy|&s;ogion ac Arglwyddi Gr&eogon;cia Hyrene, ac a honna|font arni fwriadu cei&s;io &s;ymmud yr Ymmerodra|eth at Charles brenin y Ffranconiaid, ac amcanu priodas ddirgel rhwngthi ei hun &acirc;'r brenin hwn|nw: gwedy gwneuthur hynny yn gyhoedd arni, hi a ddi&s;wyddwyd ailwaith gan yr Arglwyddi hynny, ac a ddifuddiwyd o'r Ymmerodraeth ac a
<PB N="69" REF="140">
<NOTE N="*" PLACE="marg">Deolwyd, aethwladwyd.</NOTE> afwladwyd i yn ys Le&s;bos, ac yno y diweddodd hi ei bywyd drygionus.</P>
<P>Yr hyd yr oeddid yn gweithio y tragediau ym|ma yngwlad Groeg ynghylch delwau, fe a dde|chreuwyd cyffroi yr vn que&s;tiwn yngh&ycirc;lch arfer delwau mewn eglwy&s;ydd yn Spaen hefyd. Ac yn Eliberi dinas ardderchog a elwir yn awr Garnat y ca&s;clwyd Cyngor o E&s;cobion Hi&s;paen a gwyr dy&s;cedig eraill, a chwedy iddynt hir <NOTE N="*" PLACE="marg">Ymmadrodd</NOTE> draethu ac ymgynghori yngh&ycirc;lch y peth hwnnw, fe a gyt|tnnwyd o'r diwedd gan yr holl Gyngor yn y modd ymma, yn yr articul 36.</P>
<P>Yr ydym ni yn tybied na ddylei fod lluniau mewn eglwy&s;ydd, rhag ofn bod pointio yr hyn a addolir neu a a'nrhydeddir, ar bared. Ac fal hyn yr &s;crifennir yn y 41. Canon o'r Cyngor hwnnw, Ni a wel&s;om fod yn dda rhybyddio 'r ffyddloniaid gymmaint ac y mae ynddynt, na oddefont ddim delwau yn eu tai, ond os bydd arnynt ofn gor|threch eu gwa&s;anaeth-ddynion ar y lleiaf ym|gadwant hwy yn bur oddiwrth ddelwau, ac os gwnant amgen, na chyfrifer hwy o'r Eglwys.</P>
<P>Y&s;tyriwch adolwg ymma, fod holl wlad fawr yn-nhuedd y gorllewin a dehau Ewrop, nes i Ru|fain o lawer ei go&s;odiad nag i Gr&eogon;cia yn cyfuno &acirc;'r Groegwyr yn erbyn delwau, ac nad ydynt yn eu gwahardd hwy yn vnic mewn eglwy&s;ydd, ond mewn tai dirgel hefyd, ac yn e&s;cymuno y rhai a wnant y gwrthwyneb.</P>
<P>Ac fe wnaeth Cyngor arall hefyd yr hwn a el|wir Cyngor Toletum y ddau-ddegfed, ordeinh&acirc;d a chyfraith yn erbyn delwau a delw-addolwyr. Ond pan wybu e&s;cob Rufain a'i blaid i'r Cyngor hwn o Spaen yn Eliberi wneuthur y fath gy|fraith
<PB N="70" REF="141">
yn erbyn delwau, hwy ofna&s;ant yr ordei|niai yr holl Germaniaid hefyd yn erbyn delwau, ac y gwrthodent hwy: ac a feddyla&s;ont ragflaenu hynny, a thrwy gyfundeb a nerth tywy&s;og y Ffra~|coniaid, yr hwn oedd fwyaf ei gadernid yn-nhu|edd y gorllewin, a gynulla&s;ant Gyngor o Germa|niaid yn Ffrancfford, ac yno hwy a bara&s;ant gon|demnio y Cyngor a fua&s;e yn Spaen yn erbyn delwau, ar enw Here&s;i Ffelix (o blegid mai Ffelix E&s;cob Aquitania oedd bennaf yn y Cyngor hwn|nw) ac a gaw&s;ant yno dderbyn Actau yr ail Cyn|gor o Nicaea, a ga&s;cle&s;id trwy waith Hyrene yr Ym|merodes &s;ainctaidd honno (am yr hon y clyw&s;och chwi &s;&ocirc;n) a barn E&s;cob Rufain o blaid delwau.</P>
<P>O herwydd yn gyffelyb i hyn y mae y papi&s;tiaid yn adrodd hi&s;tori Cyngor Ffrancfford. Er hynny mae llyfr Charles Mayn a &s;crifennodd ef ei hun, (fal y dengis y teitl) yr hwn &s;ydd yn awr gwedy ei brintio ac yn gyffredin ynnwylaw pawb, yn dan|gos fod barn y tywy&s;og hwnnw a holl Gyngor Ffrancfford hefyd yn erbyn delwau, ac yn erbyn yr ail Cyngor o Nicaea, yr hwn a gynulla&s;ai Hy|rene o blaid delwau, ac yn galw y Cyngor hwn|nw yn Gyngor rhyfygus, ffol, annuwiol. Ac mae fe'n dangos ddarfod cynull y gynulleidfa ho~no yn Ffrancfford yn vniawn yn erbyn Cyngor Nicaea a'i amryfy&s;edd.</P>
<P>Fal y mae 'n rhaid canlyn naill ai bod dau Gyn|gor yn Ffrancfford, yn am&s;er yr vn tywy&s;og, y naill yn erbyn y llall, yr hyn ni ellir ei ddangos wrth vn hi&s;tori, ai yntae ddarfod i'r pabiaid a'r papi&s;tiaid, yn ol eu harfer, lygru yn gwilyddus actau y Cyngor hwnnw, megis yr arferant hwy wneuthur nid yn vnic &acirc; Chyngorau, ond ag hi&s;to|riau
<PB N="71" REF="141">
ac &s;crifennadau 'r hen ddoctoriaid hefyd, gan eu hanghy wiro, a'u llygru hwy, er maenteinio eu defnyddion a'u bwriadau drwg eu hunain, fal y daeth i oleuni yn hwyr o am&s;er, ac fal y mae yn ymddangos fwyfwy beunydd yn ein dyddiau ni. Bydded dychmygus rodd Con&s;tantin, a'r bwriad hynod hwnnw ar anghywiro y Cyngor cyntaf o Nicaea, am bennaduriaeth y Pab, yr hyn a amca|nodd y P&acirc;b yn am&s;er S. Aw&s;tin yn dy&s;tiolaeth o hyn. Yr hyn fwriad a gwblhae&s;id yr am&s;er hynny oni bua&s;e i ddiwydrwydd a mawr ddoethineb S. Aw&s;tin, ac E&s;cobion dy&s;cedig duwiol eraill o A|ffrica, &s;efyll yn erbyn hynny ai rwy&s;tro.</P>
<P>Yn awr i ddyfod tuag at ddiwedd yr hi&s;tori hon ac i adrodd i chwi y peth pennaf a ddigwyddodd o fainteinio delwau, lle yr ydoedd er am&s;er Con|&s;tantin fawr, hyd y dydd hwnnw yr holl awdurdod ymmerodrol, a rheolaeth dywy&s;ogol ymmero|draeth Rhufain, yn aros yn wa&s;tadol yn-ghyfi|awnder a meddiant yr ymmerodwyr y rhai yr oedd eu trigfa a'u ymmerodrol ei&s;teddfa yn Con|&s;tantinopol y ddinas frenhinawl.</P>
<P>Pan welodd Leo 'r trydydd, E&s;cob Rhufain yr am&s;er hwnnw, Ymmerodron y Groegiaid wedi ymroi yn gymmaint yn erbyn ei dduwiau ef o aur, ac arian, coed a cherrig, ac am fod gantho fre|nin Frainct a elwid Charls, gwr mawr ei allu yn y gorllewin, yn hyblyg wrth ei ewyllys, ac am a|cho&s;ion a geir eu gweled ar ol hyn: mewn lliw o fod gwyr Con&s;tantinopol dan felltith a reg y pab o blegid delwau, ac am hynny yn annheilwng i fod yn ymmerodron, nac i lywodraethu, ac o her|wydd hefyd nad oedd Ymmerodron Grecia gan eu bod mor bell, mor barod wrth <NOTE N="*" PLACE="marg">Emmaid.</NOTE>  amnaid i'w ym|ddiffyn
<PB N="72" REF="142">
ef yn erbyn ei elynion y Lumbardiaid, ac eraill oeddynt yn ymry&s;on ag ef: fe aeth y Leo ym|ma meddaf ynghylch peth rhyfedd anferth, na chlywad &s;on er ioed o'r blaen am y fath, a pheth o eofnder a rhyfyg anghredadwy: o herwydd wrth ei babaidd awdurdod fe a &s;ymmudodd lywodra|eth yr Ymmerodr oddiwrth y Groegiaid, ac a'i rhoddodd i Charles fawr brenin y Francod, a hyn|ny trwy gyfundeb yr Hyrene a ddyweda&s;om ni o'r blaen, ymmerodes Grecia, yr hon hefyd a fw|riadodd i chyd&s;ylltu ei hun mewn priodas &acirc;'r Charles hwnnw: am yr hyn achos yr <NOTE N="*" PLACE="marg">A fwladodd. deolodd.</NOTE> aethwla|dodd ac y di&s;wyddodd Arglwyddi Grecia hi, megis vn a fradychy&s;ai yr ymmerodraeth fal y clyw&s;och chwi o'r blaen.</P>
<P>Ac yn ol di&s;wyddo yr Hyrene honno, y dewi&s;odd tywy&s;ogion Grecia, trwy gyfundeb cyffredin, me|gis yr arferent yn wa&s;tad, ac a wnaethont Ym|merodr a'i enw Nicaephorus, yr hwn ni chydna|byddai E&s;cob Rufain na gwyr y gorllewin yn Ymmerodr arnynt, o herwydd yr oeddent ei&s;ioes gwedy dewis arall, ac felly y daeth dau Ymme|rodr: a'r ymmerodraeth yr hon oedd vn o'r blaen a rannwyd yn ddwy ran o achos delwau a'u haddo|liad, megis yn yr h&ecirc;n am&s;er y rhannwyd brenhi|niaeth yr I&s;raeliaid o blegid y cyffelyb achos, yn am&s;er Rehoboam. Ac felly gwedi i E&s;cob Rufain &s;iccrhau tuag atto gariad Charles trwy y modd ymma, fe dderchafwyd yn rhyfedd mewn gallu ac awdurdod, ac a wnai yn holl Eglwys y gorllewin, yn enwedig yn Itali, y peth a fynnai, yn yr arta|loedd hynny y go&s;odwyd delwau i fynydd, yr har|ddwyd ac yr addolwyd hwy gan bawb oll.</P>
<P>Ond nid oeddid mor barod yn go&s;od delwau i
<PB N="73" REF="142">
fynydd, nac yn eu hanrhydeddu yn gymmaint yn Itali a'r gorllewin, nad oedd Nic&eogon;phorus Ymme|rodr Con&s;tantinopol, a'r rhai a ddaethont ar ei ol ef Scauratius, ar ddau Michael, Leo, Theophi|lus, ac ymmerodron eraill a'u canlynent hwy|thau yn ymmerodraeth Grecia, yn eu tynnu hwy i lawr, yn eu briwo, yn eu llo&s;ci, ac yn eu dini&s;tr hwy cy gynted. A phan fynna&s;ai ymmerodr Theo|dorus ynghyngor Lions gyfuno ag E&s;cob Ru|fain, a go&s;od delwau i fynydd, fe a ddifeddiannwyd o'i ymmerodraeth gan oreugwyr Grecia, ac a dde|wi&s;wyd arall yn ei le fe: ac felly fe gyfododd eiddi|gedd, gwg, ca&s;ineb, a gelynniaeth rhwng Chri|&s;tionogion ac ymmerodraethau y gorllewin, a'r dwyrain, yr hwn ni allwyd byth oi ddiffod na'i he|ddychu. Megis pan ryfelodd y Sara&s;eniaid gyn|taf, a'r Twrciaid a'r ol hynny, yn erbyn y Chri&s;tio|nogion, ni chynorthwye y naill ran o Gred ddim o'r llall. O blegid hyn yn y diwedd fe gollwyd ymmerodraeth y Groegiaid, a Chon&s;tantinopol yr ymmerodraidd ddinas, ac a ddaethont i ddwylo yr anghredadwy, y rhai yn awr a ore&s;nena&s;ant y rhan fwyaf o holl Gred, a chwedy meddiannu mwy n&acirc; hanner Hungari, yr hon &s;ydd ran o ym|merodraeth y gorllewin, maent hwy vwch yn pennau ninnau, i fawr enbeidrwydd a pherigl holl Gred.</P>
<P>Fal hyn y gwelwn pa f&ocirc;r o flinderau ac aflwydd a ddug maeinteiniaeth delwau gyd&acirc; hi, pa rwy|giad anferth rhwng yr Eglwys orllewin a'r E|glwys ddwyrain, pa ga&s;ineb rhwng y naill Gri|&s;tion a'r llall, Cyngor yn erbyn Cyngor, Eglwys yn erbyn Eglwys, Chri&s;tionogion yn erbyn Chri|&s;tionogion, tywy&s;ogion yn erbyn tywy&s;ogion,
<PB N="74" REF="143">
gwrthrhyfelau, bradau, lladdiadau an-naturiol creulon, y ferch yn peri ceibio i fynydd gorph yn Ymmerodr ei th&acirc;d a'i lo&s;ci, y fam o gariad ar ei delwau yn lladd ei mab ei hun, ac yntef yn Ym|merodr: yn ddiwethaf gwahanu, yr ymmerodra|eth a Chred yn ddwy ran, nes i'r anghredadwy y Sara&s;eniaid a'r Twrciaid gelynion cyffredinol y ddwy ran, orchfygu ie dini&s;tr a daro&s;twng yn greulon y naill rhan, holl ymmerodraeth Grecia, A&s;ia leiaf, Thracia, Macedonia, Epirus, a llawer o wledydd eraill, ac o daleithiau mawrion gwy|chion, a gore&s;cyn rhan fawr o'r ymmerodraeth a|rall: a dodi'r cyfan mewn ofn anfeidrol, ac en|beidrwydd ofnadwy anferth.</P>
<P>O blegid nid heb acho&s;ion mawr yr ofnir rhag megis y rhannwyd ac y drylliwyd ymmerodra|eth Rhufain am ddelw-addoliad, fal y rhannwyd teyrnas I&s;rael gynt, am yr vn fath ddelw-addo|liad: felly cwympo o'r cyffelyb go&s;p, am y cyffelyb fai arnom ninnau, ac a gwympodd ar yr Iddew|on: hynny yw rhag i'r tyrant creulon gelyn ein gwledydd ni a'n crefydd y Twrc, trwy gyfiawn ddial Duw ein lladd ni 'r Chri&s;tionogion, a'n dwyn i gaethiwed, fal y lladdodd ac a caeth glu|dodd brenhiniodd yr A&s;&s;iriaid a'r Babiloniaid yr I&s;raeliaid, a rhag dwyn ymmerodraeth Rufain a gwir grefydd, dan draed yn llwyr, megis y dygwyd teyrnas yr I&s;raeliaid a gwir greddyf Dduw, at yr hyn a mae 'r peth ei&s;oes fal y dango&s;ais o'n rhan ni yn gogwyddo 'n annial: gan fod ei&s;oes y rhan fwyaf o holl Gred mewn llai n&acirc; thrychant o &s;lynyddoedd gwedy ei dwyn i flin gaethiwed a cha|ethglud dan y Twrc: ac ardderchog ymmerodra|eth Grecia gwedy ei hymchwelyd yn llwyr. Ond
<PB N="75" REF="143">
pe bua&s;ei 'r Chri&s;tio nogion heb ymrannu fal hyn ynghylch delwau, ac yn dala ynghyd, ni alla&s;e 'r anghredadwy a drwg greaduriaid, fal hyn lwy|ddo 'n erbyn Cred, a'r holl flinderau a'r aflwydd hyn a ddaeth arnom o blegid ein galluog dduwiau o aur ac arian, coed a cherrig, yn nerth ac ymddi|ffyn y rhai a hwythau heb allel eu cynnorthwyo eu hunain, yr ymddirieda&s;on ni, hyd oni ortrech|odd ein gelynnion anghredadwy ni a'n gore&s;cyn agos yn gwbl.</P>
<P>Gobrwy cyfion i bawb ac a ymadawant &acirc;'r ga|lluog bywiol Dduw, Arglwydd y lluoedd, ac a ymo&s;tyngant, ac a roddant yr anrhydedd &s;ydd ddy|ledus iddo ef, i goed a cherrig meirwon, y rhai y mae llygaid iddynt ac ni welant, traed ac ni cher|ddant, &amp;c. ac &s;ydd felltigedig gan Dduw, ynghyd &acirc;'r rhai a'u gwnant, a'r rhai a ymddiredont ynddynt.</P>
<P>Fal hyn y dealla&s;och, fyngharedigion yn ein Iachawdwr Chri&s;t, wrth farn h&ecirc;n ddy&s;cedig a du|wiol athrawion yr Eglwys, a thrwy h&ecirc;n hi&s;to|riau eglwy&s;ig yn cyfuno &acirc; gwirionedd gair Duw, a dynnwyd allan o'r hen De&s;tament a'r Te&s;ta|ment newydd fod yn yr hen Eglwys gynt yr hon oedd buraf a dilygraf oll, yn gwachelyd, yn ca|&s;hau, ac yn ffieiddio delwau, a delw-addoliad, megis pethau ffiaidd gwrthwyneb i wir Gri&s;tio|nogawl grefydd, a phan ddechreuodd delwau ym|lu&s;co i'r Eglwys, fod E&s;cobion, athrawion ac y&s;|colheigion dy&s;cedig duwiol, yn dywedyd ac yn &s;crifennu yn eu herbyn hwy, a bod Cynghorau cyfain o E&s;cobion a gwyr dy&s;cedig gwedy ymgyn|null yngh&ycirc;d yn eu condemnio hwy, ie a darfod i lawer o Ymmerodron ac E&s;cobion Chri&s;tiono|gawl,
<PB N="76" REF="144">
e'r es rhagor i &s;aithcant ac wythcant o fly|nyddodd ddifwyno, a dryllio, a di&s;trywio delwau: ac am hynny nid er ys ychydig ddyddiau (megis y mynne rhai i chwi gredu) y dechrauwyd dywe|dyd ac &s;crifennu yn erbyn delwau a delwaddoliad.</P>
<P>Yn ddiwethaf chwi a glyw&s;och pa ddialedd a pha flinder ac aflwydd a gwympodd o achos del|wau ar holl Gred heblaw colled aneirif o enei|diau yr hyn &s;ydd <NOTE N="*" PLACE="marg">Echry&s;lonaf.</NOTE> echrydu&s;af oll. Attolygwn am hynny ar Dduw ar ini gan gymeryd rhybidd gan ei &s;anctaidd air ef, yr hwn &s;ydd yn gwahardd pob delw-addoliad, a chan &s;crifennadau h&ecirc;n athraw|on duwiol, ac hi&s;toriau eglwy&s;ig, a &s;crifennwyd ac a gadwyd trwy ordeinad Duw, er ein rhyby|ddio ni i wachelyd delwaddoliad ac i ddiangc rhag y go&s;p ar plaau bydol a thragwyddol a fygythir am hynny. Yr hyn beth Duw ein Tad nefol a'i canniatao ini, er mwyn ein vnic Iachawdwr a'n cyfryngwr Ie&s;u Gri&s;t, Amen.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>&para; Y drydedd ran o'r bregeth yn er|byn delwau a'u haddoliad, yn yr hon y cyn|hwy&s;ir atteb i'r rhe&s;ymmau dewi&s;af y rhai a ar|ferir ei faenteinio delwau, yr hon ran a ddichon wa&s;anauthu i gyfarwyddo curadiaid eu hu|nain a gwyr deallus.</HEAD>
<P>_YN awr chwi a glyw&s;och mor oleu ac mor ddifrifol, a hynny mewn llawer o leoedd y mae gair Duw yn dywe|dyd, nid yn vnic yn erbyn delw-addo|liad, ond yn erbyn delwau hefyd: fy meddwl am hyn yn wa&s;tad yw, cy belled ac y'n
<PB N="77" REF="144">
cyffroir ac y'n annogir trwyddynt i'w haddoli hwy, ac nid megis pe gwaharddid hwy yn hollol yn y Te&s;tament newydd, heb y fath acho&s;ion ac enbeidrwydd: chwi a glyw&s;och hefyd allan o'r hi|&s;toriau eglwy&s;ig ddechreuad, cynnydd a rhwydd|deb delw-addoliad trwy ddelwau: a'r mawr ym|ry&s;on a fu yn eglwys Gri&s;t yn eu cylch hwy, i fawr drallod a cholled holl Gred. Chwi a glyw&s;och he|fyd ymadroddion yr h&ecirc;n dadau a'r athrawion a'r e&s;cobion dy&s;cedig duwiol, y rhai a dynnwyd o'u &s;crifennadau hwy eu hunain, yn erbyn delwau a delw-addoliad.</P>
<P>Mae etto yn ol fod i ni atteb ac argyoeddi y rhe|&s;ymmau a wnair ym-mhlaid delwau, a'u gor|modd beintio a'u goreuro a'u trw&s;io hwy, ac Eg|lwy&s;ydd a themlau hefyd, yr hyn a wnair o ran, trwy ddodi y lleodd a o&s;odwyd o'r blaen at eu rhe|&s;ymmau hwy: ac o ran wrth eu hatteb mewn moddion eraill. Yr hon ran &s;ydd iddi y trydydd lle yn y traethawd hwn, am na all y cyffredin bobl ddeall y pethau hyn yn dda, ac na ellir atteb rhe|&s;ymmau y rhai &s;ydd yn maenteinio delwau, heb ormod flinder a phoen, oni byddir yn gwybod y traethawd aeth o'r blaen.</P>
<P>Ac er bod yn ail &s;&ocirc;n ymma am bethau a &s;oniwyd o'r blaen am danynt, etto nid ydyw yr ail adrodd hyn yn ofer, ond gan mwyaf yn anghenrhaid, am na all yr anny&s;cedig ddeall yn amgen pa fodd yr ydys yn agweddu y lleoedd hynny yn erbyn rhe|&s;ymmau y rhai &s;ydd yn ymddiffyn delwau, a'r rhai oni bai hynny y gellid eu twyllo.</P>
<P>Yn gyntaf mae y rhai &s;ydd yn ymddiffyn del|wau yn dywedyd am yr holl gyfraithau, gwahar|ddiadau a'r melldithion yr ydym ni yn eu rhoi
<PB N="78" REF="145">
dro&s;om allan o'r Scrythyrau &s;anctaidd, ac o yma|droddion y doctoriaid yn erbyn delwau, a'u haddo|liad, eu bod hwy yn perthyn yn vnic i eulynod i Cenhedloedd a'r Paganiaid, Megis delw Iupi|ter, Mars, Mercuri a'r cyfryw rai, ac nid i ddel|wau Duw, Chri&s;t a'i &s;aint. Ond fe a ddango&s;ir allan o air Duw, acymadroddion yr h&ecirc;n ddocto|riaid, a barn yr h&ecirc;n Eglwys gynt, fod yn gwa|hardd pob delwau cy&s;tadl a delwau ac eulynod y cenhedloedd, a'u bod hwy yn anghyfraithlon, yn enwedig mewn eglwy&s;ydd a themlau.</P>
<P>Ac yn gyntaf hyn a wrth-attebir allan o air Duw, fod yr Scrythyrau 'n gwahardd yn oleu, ac yn condemnio 'n eglur, ddelwau y Tad, y Mab, a'r Y&s;pryd glan, yn gy&s;tadl yn neilltuol: a delwau 'r drindod, y rhai oedd gennym ym|mhob Eglwys, megis y mae 'n eglur wrth y lle|oedd &s;ydd yn canlyn, Ni Wel&s;och vn llun yn y dydd y llafarodd yr Arglwydd wrthych yn Horeb o ge|nol <NOTE PLACE="marg"><HI>Dewt.</HI> 4. 15, 16.</NOTE> y t&acirc;n, onid y llais neu 'r llafer&ycirc;dd, rhag ym|lygru o honoch a'ch twyllo a gwneuthur o ha|noch ddelw gerfiedig, neu lun neu gyffelybrw|ydd, &amp;c. fal y dango&s;wyd o'r blaen yn halaeth yn y rhan gyntaf o'r traethawd hwn yn erbyn del|wau. Ac am hynny yn yr h&ecirc;n gyfraith yr ydoedd cenol y drugareddfa yr hon a arwiddocai ei&s;tedd|faingc Duw, yn w&acirc;g heb ddim ynddi, rhag i neb <NOTE PLACE="marg"><HI>Exod.</HI> 25. 29. <HI>E&s;ai.</HI> 40. 18, 19, 20, <HI>&amp;c.</HI></NOTE> gymmeryd achos i wneuthur llun neu gyffelyba|eth o hono ef.</P>
<P>Gwedy i E&s;ai o&s;od allan anymgyffred fawrhy|di Duw: Mae 'n gof&ycirc;n, i bwy am hynny y cyffe|lybwch Dduw? a pha ddelw a o&s;odwch iddo? a lunia 'r &s;aer gerf-ddelw? a oreura 'r eurych hi, ag aur, ac a dawdd ef gadwyni o arian? ac a ddewis,
<PB N="79" REF="145">
yr hwn fytho arno ei&s;iau aberth bren heb bydru, a gais ef &s;aer cywraint i baratoi cerf-ddelw, fal y gallo yntef o&s;od rhyw beth i fynydd? Ac ar ol hyn|ny mae fe 'n gwaiddi, O ddynnion blin oni wy|ddoch, oni chlywch oni fanegwyd i chwi o'r de|chreuad, oni ddeallwch &s;eiliad y ddaer? fal trwy fawredd y gwaith y gallent ddeall fod mawrhy|di Duw gwneuthurwr a chreawdwr y cwbl oll, yn fwy nag y gallid ei amlygu a'i o&s;od allan mewn delw neu gyffelybaeth gorphorol. Hyd hyn y clyw&s;och airiau y Prophwyd E&s;ai, yr hwn nid y|dyw o'r 44. hyd y 49. yn ymadrodd am ddim am|gen haechen. Ac mae S. Pawl yn Actau 'r Apo|&s;tolion <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 17. 29.</NOTE> yn dangos yn oleu na ellir gwneuthur cyffelybaeth o Dduw nag mewn aur, nag mewn arian, nag mewn maen, nag mewn defnydd arall.</P>
<P>Wrth y lleoedd hyn a llawer o leoedd eraill o'r Scrythyrau, y mae 'n eglur na ddylid ac na ellir gweuthur i Dduw vn ddelw. O herwydd pa fodd y gellir arwyddocau llun Duw, yr hwn &s;ydd buraf Y&s;pryd, yr hwn ni welodd neb erioed mewn cyffelybaeth gorphorol weledig? Pa fodd y gellir dangos mewn delw fechan fawrhydi a mawredd Duw yr hwn ni ddichon meddwl dyn ei amgy|ffryd, llai o lawer y gellir ei gynwys a &s;ynwyr? Pa fodd y deng&ycirc;s delw farw, fud, lun y bywiol Dduw? Pa fodd y dichon delw, yr hon gwedy iddi gwympo ni ddichon gyfodi ailwaith, na chyn|northwyo ei chyfeillion, na drygu ei gelynnion, o&s;od allan y cadarnaf a'r galluoccaf Dduw, yr hwn yn vnic a ddichon obrwyo y &s;awl a garo, a dini&s;trio ei elynion yn dragwyddol? Fe a ddichon dyn am hyn waiddi yn gyfiawn gyd&acirc; 'r prophwyd Habacuc, Na rydd y cyfryw ddelw ddy&s;c, ac nad <NOTE PLACE="marg"><HI>Habac.</HI> 2. 18, 19.</NOTE>
<PB N="80" REF="146">
ydyw onid athro celwydd. Am hynny y rhai a wnaethant ddelw i Dduw i'w anrhydeddu, a'i dianrhydedda&s;ant ef yn ddirfawr, ac a leihau&s;ant ei fawrhydi ef, a wnaethont gam &acirc;'i ogoniant ef, ac a anghywira&s;ant ei wirionedd ef. Ac am hynny y dywaid yr Apo&s;tol S. Pawl am y rhai a wnae|thant gyffelybaeth neu ddelw i Dduw, megis gwr Marwol mewn llun ar goed, cerrig, neu ryw ddefnydd arall, eu bod yn troi gwirionedd Duw yn gelwydd. O herwydd hwy a dybyga&s;ont nad <NOTE PLACE="marg"><HI>Ruf.</HI> 1. 25.</NOTE> oedd y ddelw mwy yr hyn ydoedd hi o'r blaen, hynny yw pren neu garreg, ac a dybia&s;ant ei bod yn beth nad ydoedd, hynny yw yn Dduw, neu yn ddelw Dduw.</P>
<P>Am hyn nid yw delw a wnair i Dduw, yn v|nic yn gelwydd ond yn gelwydd dauddyblyg. Ond diafol &s;ydd gelwyddog ac yn dad celwyddau, ac am hyn y delwau celwyddog a wnair i Dduw i'w fawr ddianrhydedd ef, ac enbeidrwydd i'w <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioh.</HI> 8. 44.</NOTE> bobl ef, oddiwrth ddiafol y daethant.</P>
<P>Am hynny yr argyoeddir hwy o ffolineb ac an|nuwioldeb, am eu bod yn gwneuthur delwau i Dduw neu i'r drindod, o herwydd na ddylid ac na ellir gwneuthur llun Duw megis y mae 'n eglur wrth yr Scrythyrau a rhe&s;wn da, ie o anghre|diniaeth y mae gwneuthur llun neu ddelw yn dyfod, gan dybied nad ydyw Duw yn bre&s;ennol, oni chair rhyw arwydd neu ddelw o hono: fal y mae 'n eglur wrth yr Hebraeaid yn yr amalwch, y rhai a wnaent i Aaron wneuthur iddynt dduw|iau, y rhai a allent eu gweled yn myned o 'u blaen.</P>
<P>Ond maent yn dadleu gan fod rhyw ddango|&s;iadau a phortreiadau am Dduw, megis yn ei|&s;tedd
<PB N="81" REF="146">
a'r or&s;eddfaingc vehel, yn &s;crifennadau E&s;ai|as a Daniel, Paham gan hynny (meddant hwy) na ddichon peintiwr yn yr vn modd o&s;od allan Dduw Dad mewn lliwiau i'w weled megis bar|nwr yn ei&s;tedd a'r ei or&s;eddfaingc, fal yr ydys yn ei bartreio ef yn i Prophwydi, gan nad oes ond y|chydig wahaniaeth rhwng Scrythyr neu &s;crifen a pheintiad?</P>
<P>Yn gyntaf fe a ellir atteb, nad yr vn yw 'r pe|thau a waharddodd Duw megis peintio lluni|au Duw, a'r pethau y mae Duw yn eu goddef megis portreiadau a arfere y Prophwydi ac ni ddylai, ac ni ddichon rhe&s;wn dyn er tecced y bo 'n ymddangos ortrechu yn erbyn cyhoeddus air Duw a'i &s;tatutau (fal y gellir eu galw hwy.) Hefyd er bod yn yr Scrythyrau ryw bortreiadau o Dduw, etto os darllenwch beth yn eich blaen, y maent yn eu egluro ac yn dadguddio eu hunain, gan ddangos fod Duw yn Y&s;pryd pur anfeidrol anfe&s;uredig, anymgyffryd yr hwn &s;ydd yn cyflaw|ni nef a dayar, a'r cwbl oll ac nid ydyw 'r llun yn cyflawni na nef na dayar, nac yn dangos beth y mae yn ei arwyddocau, ond yn hytrach darffo iddo o&s;od allan Dduw mewn cyffelybaeth gor|phorol, mae fe 'n gadel d&ycirc;n ar hynny, ac yn ei ddwyn ef yn hawdd i here&s;i yr Anthropomor|phitiaid, ac i feddwl fod gan Dduw draed a dwy|lo, a'i fod ef yn ei&s;tedd megis d&ycirc;n, yr hyn pwy bynnac a'i gwnelo, medd S. Aw&s;tin yn ei Lyfr <HI>De Fide &amp; Symbolo, Cap.</HI> 7. Mae fe 'n cwympo yn llwyr gwbl i'r annuwioldeb yr hwn y mae 'r Apo&s;tol yn ei ffieiddio yn y rhai a droe&s;ant ogo|niant <NOTE PLACE="marg"><HI>Ruf.</HI> 1. 23.</NOTE> yr anllygredig Dduw, i gyffelybaeth dyn llygredig.</P>
<P><PB N="82" REF="147">
O herwydd annuwioldeb yw i Gri&s;tion o&s;od i fynydd y fath ddelw i Dduw mewn teml, a mwy o annuwioldeb o lawer yw go&s;od y fath ddelw yn ei galon trwy gredu ynddi. Ond i hyn y maent yn atteb, y gellir wrth y rhe&s;wn hwn wneuthur de|lw Gri&s;t, am iddo ef gymeryd cnawd arno, a my|ned yn ddyn. Da fyddai pa cydnabyddent yn gyn|taf iddent wneuthur hyd yn hyn yn drwg, wrth wneuthur a maenteinio delwau Duw Dad, a'r Drindod ymmhob lle, am yr hyn y argyoeddwyd hwy yn gwbl trwy rym gair Duw a rhe&s;wn da, ac yno ymddadleu am ddelwau eraill.</P>
<P>Yn awram eu dadl hwy y gellir gwneuthur de|lw Gri&s;t, mae 'r atteb yn hawdd. O blegid yngair Duw a Chri&s;tionogawl grefydd, ni ofynnir yn v|nic a ellir gwneuthur rhyw beth ai na ellir, ond hefyd pa vn a wna ai bod yn gyfraithlon ac yn gy|fun &acirc; gair Duw ai nad yw. O herwydd fe a ellir gwneuthur ac yr ydys beunydd yn gwneuthur pob annuwioldeb, ac etto ni ddylid ei wneuthur. A geiriau y rhe&s;ymmau a o&s;odwyd o'r blaen allan o'r &s;crythyrau yw, na ddylid ac na ellir gwneu|thur delwau Duw. Ac am hynny, nid ydyw ddim amgen ddadleu y gellir gwneuthur lluni|au Chri&s;t, heb brofi hefyd y dylid eu gwneuthur hwy, ond dywedyd rhyw beth rhag tewi a&s;on, ac er hynny bod heb ddywedyd dim i'r defnydd.</P>
<P>Ac etto mae 'n eglur na ellir gwneuthur i Gri&s;t vn ddelw ond delw gelwyddog, megis y gei|lw 'r Scrythur yn hy&s;py&s;ol ddelwau yn gelwy|ddau, <NOTE PLACE="marg"><HI>Ruf.</HI> 1. 23.</NOTE> o blegid mae Chri&s;t yn Dduw ac yn ddyn, am hynny gan na ellir gwneuthur vn ddelw i Dduw, yr hon yw 'r rhan odidawgaf, ar gain y gelwir hi yn ddelw Gri&s;t. Am hynny nid ydyw
<PB N="83" REF="147">
delw Gri&s;t yn vnic yn ddyffygiol ond yn gelwy|ddog hefyd, ie yn gelwyddau. Yr vn rhe&s;wn a wa&s;anautha yn erbyn delwau y &s;aint y rhai ni ellir wrth vn ddelw arwyddocau eu heneidiau, yr hon yw y rhan odidawgaf o hanynt. Am hynny nid ydynt hwy ddelwau y &s;aint y rhai y mae eu heneidiau yn teyrna&s;u mewn llawenydd gyd&acirc; Duw, ond lluniau cyrph y &s;aint, y rhai &s;ydd etto yn pydru yn y beddau.</P>
<P>Hefyd ni ellir gwneuthur yn awr vn ddelw o gorph ein Iachawdwr Chri&s;t, o herwydd nas gwyddys yn awr pa lun neu ddiwgad oedd arno ef. Ac hefyd mae yn Grecia ac yn Rufain, ac yn lleoedd eraill, lawer o ddelwan Chri&s;t, ac etto heb vn o hanynt yn debyg i'w gilydd, ac etto fe a ddy|wedir mai bywiol a gwir ddelw Gri&s;t yw pob vn o hanynt, yr hyn ni ddichon bod. Am hynny er cynted y gwnelir delw Gri&s;t, yr am&s;er hynny y gwnair celwydd o hono ef, yr hyn a waharddir trwy air Duw.</P>
<P>Hyn hefyd &s;ydd wir am ddelwau 'r &s;aint oll, o herwydd ni wyddys pa lun neu ddiwgad oedd ar y &s;aint. Am hynny o herwydd y dylaid &s;eilio cre|fydd a'r y gwirionedd, ac na ellir gwneuthur del|wau heb gelwyddau, ni ddylid gwneuthur delwau na'u go&s;od i vn arfer o grefydd mewn eglwy&s;ydd a themlau, lleoedd a o&s;odwyd yn briodol i wir gre|fydd a gwa&s;anaeth Duw. A hynny a ddywedwyd ynghylch na ellir gwneuthur vn wir ddelw, nac o Dduw, nac o Gri&s;t, nac o'r &s;aint y chwaith, trwy 'r hyn yr argyoeddir hefyd yr hyn a ddywedant hwy, mai llyfrau gwyr llyg yw delwau.</P>
<P>O herwydd eglur yw wrth yr hyn a ddywe|dwyd, nad ydynt yn dangos nac yn dy&s;cu ini am
<PB N="84" REF="148">
Dduw, am Gri&s;t nac am y &s;aint ond celwydd, ac amryfy&s;edd. Am hynny naill au nid ydynt hwy lyfrau, neu os llyfrau ydynt, llyfran geu celwy|ddog ydynt, a dy&s;cawdwyr pob cyfeiliorn.</P>
<P>Yn awr pe byddid yn addef neu yn canniatau, y gellid gwneuthur delw Gri&s;t yn gywir, etto mae 'n angyfraithlon i gwneuthur hi neu wneuthur delw vn o'r &s;aint, yn enwedig i'w go&s;od mewn temlau neu eglwyfydd, i fawr ac i anwacheladwy enbeidrwydd delwaddoliad, fal y pro&s;ir ar ol hyn.</P>
<P>Ac yn gyntaf o blegid delw Gri&s;t, pe medrid ei gwneuthur hi yn gywir, etto fod yn anghyfraith|lon ei go&s;od hi yngyhoedd mewn eglwy&s;ydd, mae lle godidawg yn Ireneus yr hwn a argyoeddodd yr Hereticciaid a elwid Gno&s;tici, am eu bod yn dwyn gyd &acirc; hwynt ddelw Gri&s;t, yr hon a wnelfid yn gywir yn ol ei wedd a'i wynepryd ef ei hun, yn am&s;er Pilat (fal y dywedent hwy) ac am hynny a ddyleid gwneuthur mwy cyfrif o honi nag o'r del|wau celwyddog oedd yn ein my&s;e ni iddo. Ac fe arferau 'r <HI>Gno&s;tici</HI> hynny o&s;od coronau ar ben y <NOTE PLACE="marg"><HI>Li.</HI> 1. <HI>c.</HI> 4.</NOTE> ddelw honno, er mwyn dangos eu cariad iddi.</P>
<P>Ond i fyned at air Duw: onid ydyw adolwg, airiau 'r Scrythyr yn oleu, Gwachell rhag dy dwyllo gan wneuthur iti dy hun (hynny yw tu ag at grefydd) vn ddelw gerfiedig, na llun dim, &amp;c. A melltigedig yw yr hwn a wnelo ddelw gerfie|dig, <NOTE PLACE="marg"><HI>Leuit.</HI> 26. 1. <HI>Deut.</HI> 4. 8. <HI>Deut.</HI> 27. 15.</NOTE> neu ddelw doddedig, &s;ef ffiaidd-beth i'r Ar|glwydd, &amp;c. Ac onid cyffelyb yw 'n delwau ni? Onid ydyw ein delwau ni i Gri&s;t ac i'r &s;aint gwe|dy eu cerfo neu eu toddi? onid ydynt gyffelyba|eth gwyr neu wragedd? mae 'n dda na chanlyna|&s;om ni y cenhedloedd a gwneuthur delwau ani|feiliaid, py&s;cod a phryfed. Ac etto fe a ddygwyd
<PB N="85" REF="148">
llun ceffyl a delw 'r a&s;&s;en y marchogodd Chri&s;t ar ni i'r eglwy&s;ydd ac i'r temlau, mewn llawer lle.</P>
<P>Ac onid ydyw hyn a &s;crifennir ynnechreuad &s;an|cteiddiaf gyfraith yr Arglwydd, ac a ddarllenir i chwi beunydd yn eglur ddigo~, na wna lun dim ac y &s;ydd yn y nef vchod, nac yn y ddaear i&s;od, nac yn y dwfr dan y ddaear. A alla&s;id gwahardd neu ddy|wedyd dim mwy n&acirc; hyn, nac am y rhywiau del|wau, y rhai &s;ydd naill ai gwedy eu cerfio, ai gwedy eu toddi, ai mewn vn modd arall yn gyffelybiae|thau? neu am y pethau y gwaharddir gwneu|thur delwau o honynt? Onid ydyw pop peth ac y &s;ydd, naill ai yn y nef, ai yn y ddaear, ai yn y dwfr dan y ddayar? Ac onid ydyw delwau Gri&s;t a'i &s;aint yn lluniau, naill ai pethau yn y nef, ai yn y ddayar, ai yn y dwfr? Os arho&s;ant yn yr atteb aeth o'r blaen, fod y gwaharddiadau hyn yn per|thyn at eulynod y Paganiaid, ac nid at ein del|wau ni, fe argyoeddwyd yr atteb hynny ei&s;oes ynghylch delw Dduw a'r Drindod yn halaeth, ac ynghylch delw Ghri&s;t hefyd gan <HI>Irencus.</HI></P>
<P>Ac mae 'n amlwg ym-mhellach wrth farn yr h&ecirc;n brif-Eglwys gynt fod yn rhaid deall cyfraith Dduw yn erbyn pob delwau mewn temlau ac E|glwy&s;ydd, ie yn erbyn delwau Chri&s;t a'i &s;aint. Ac <NOTE PLACE="marg"><HI>Awg. li.</HI> 4. <HI>c.</HI> 3. <HI>de ciuitate Dei. Idem In P&s;al.</HI> 36. <HI>&amp;</HI> 113.</NOTE> fe farnodd Epiphanius wrth dorri 'r lliain pein|tiedig yn yr hwn yr ydoedd llun Chri&s;t, neu ryw &s;ant, gan ddywedyd fod yn erbyn ein crefydd ni oddef yn y deml neu 'r Eglwys y fath ddelw (fal y dango&s;wyd o'r blaen yn halaeth) na waharddodd gair Duw a'n crefydd ni eulynod y cenhloededd yn vnic, ond delw Ghri&s;t a'i &s;aint hefyd.</P>
<P>Ac mae <HI>Lactantius</HI> gan ddy wedyd fod yn &s;iccr na ddichon bod gwir grefydd lle bytho llun neu dde|lw
<PB N="86" REF="149">
(fal y manegwyd o'r blaen) yn barnu, fod yn gwahardd pob delwau a llunniau yn gy&s;tadl ac eulynod y cenhedloedd, ac oni bai hynny ni bua|&s;ai fe 'n dywedyd ac yn cyhoeddi amdanynt mor gyffredinol. Ac mae S. Au&s;tin, fal y dywedais, yn canmol <HI>Marcus Varro</HI> am iddo ddywedyd fod cre|fydd yn buraf oll h&ecirc;b ddelwau. Ac mae fe 'n dy|wedyd ei hun fod mwy o rym mewn delwau i w&ycirc;r-droi enaid annedwydd, nac i'w ddy&s;cu a'i gy|farwyddo. Ac mae 'n dywedyd ym-mhellach y g&wcirc;yr pob plentyn, ie a phob anifail, nad Duw yw 'r hwn y mae fe yn ei weled. Paham, medd ef, gan hynny y mae 'r Y&s;pryd gl&acirc;n yn ein rhybyddio ni mor fynych am yr hyn y mae pawb yn ei wybod? I hynny y mae S. Aw&s;tin yn atteb fal hyn, O herwydd, medd ef, pan o&s;odir delwau mewn tem|lau, ac mewn vwchder anrhydeddus, a phan de|chrauer vnwaith eu haddoli hwy: yno, yn y man y megir gwyniau enbaid <NOTE N="*" PLACE="marg">Cam&s;ynnaeth</NOTE> cyfeiliorn. </P>
<P>Dymma farn S. Aw&s;tin am ddelwau mewn eglwy&s;ydd, eu bod hwy yn y man yn magu cam|&s;ynniaeth a delwaddoliad. Mae 'r holl Ymmero|dron Chri&s;tionogaidd, yr E&s;cobion dy&s;cedig a holl wyr dy&s;cedig A&s;ia, a Grecia, ac Spaen, gwedy ymgynnull mewn Cynghorau yngho&s;tantino|pol, ac Hi&s;paen, er ys &s;aithcant ac er ys wythcant o flynyddoedd ac ychwaneg, gan gondemnio a di|ni&s;trio holl ddelwau Chri&s;t a 'i &s;aint a o&s;oda&s;e y Chri&s;tionogion i fynydd, yn ty&s;tiolaethu eu bod hwy yn deall fod gair Duw yn gwahardd ein del|wau ni, cy&s;tadl ac eulynod y cenhedloedd.</P>
<P>Ac fal yr &s;crifennir yn llyfr y doethineb 14. nad oedd delwau o'r dechrauad, ac na pharh&acirc;nt hwy <NOTE PLACE="marg"><HI>Doeth.</HI> 14.</NOTE> hyd y diwedd: felly nid oedd ddelwau yn y dechre|auad
<PB N="87" REF="149">
yn yr h&ecirc;n brif-eglwys gynt, a Duw a gani|atao allu eu dini&s;tr hwy yn y diwedd. O herwydd yr oeddid yn achwyn ac yn cwyno yn fawr ar yr <NOTE PLACE="marg"><HI>Orig contr. Cellum. Arnob. lib.</HI> 4. <HI>&amp;</HI> 8. <HI>Cypri. contra Demearium.</HI></NOTE> h&ecirc;n Gri&s;tionogion o'r brif-Eglwys gynt, nad oedd ganthynt na delwau nac allorau, megis y ty&s;tio|lae tha Origen, Cyprian ac Arnobius.</P>
<P>Paham am hynny meddwch chwi nad oeddynt hwy yn cytuno &acirc; 'r cenhedloedd am wneuthur delwau, ond o ei&s;iau delwau goddef eu digofaint hwy, pe bua&s;ent hwy yn tybied fod yn gy|fraithlon wrth air Duw gadw delwau? Mae 'n eglur gan hynny eu bod hwy yn tybied fod pob ryw ddelwau yn anghyfraithlon yn eglwys neu deml Dduw, ac am hynny nad oedd ganthynt hwy vn ddelw, er bod y cenhedloedd yn anfodlon iawn iddynt am hynny, gan ganlyn y rheol hon, Rhaid yw bodloni Duw yn fwy na dynnion.</P>
<P>Ac mae Zephirus, yn ei nodau ar ymddiffynni|ad <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 5. 29.</NOTE> Tertulian, yn cynull mai oer a fua&s;ai ei holl annogaethau difrifol ef, oni byddai ein bod ni yn gwybod hyn dros y cwbl oll, fod Chri&s;tionogio~ yn ei am&s;er ef yn ca&s;hau delwau, a'u hardd-drw&s;iad yn fwyaf dynnion yn y byd. Ac mae <HI>Iren&eogon;us</HI> fal y clyw&s;och chwi yn ceryddu yr Hereticciaid a elwid <HI>Gno&s;tici,</HI> am eu bod yn dwyn delwau Chri&s;t gyd&acirc; hwy. Ac am hyn nid oedd gan yr h&ecirc;n brif-Eglwys gynt (yr hon yn enwedig a ddylid ei chanlyn me|gis yr &acirc;nllygrediccaf, a'r buraf oll) nac eulynod y cenhedloedd, na dim delwau eraill, am fod gair Duw yn eu gwahardd hwy yn hollol. Ac fal hyn y dango&s;wyd trwy air Duw, ymadroddion yr h&ecirc;n a thrawon, a barn y brif-Eglwys yr hon oedd buraf a dilygraf oll, fod pob delwau cy&s;tadl ein delwau ni, ac eulynod y cenhedloedd yn wahar|ddedig
<PB N="88" REF="150">
trwy air Duw, ac am hynny yn anghy|fraithlon, ac yn enwedig mewn eglwy&s;ydd a themlau.</P>
<P>Bellach os ciliant, yn ol eu harfer, at yr atteb hwn, nad ydyw gair Duw yn gwahardd yn ho|llol wneuthur pob delwau, ond yn gwahardd eu gwneuthur i'w addoli, ac am hynny y dichon fod gennym ddelwau, trwy na addolom hwy, o her|wydd nad ydynt onid megis pethau didddrwg didda, y rhai a ellir eu harfer yn ddaionus, neu yn ddrygionus. Yr hyn ond odid oedd barn Dama&s;|cen <NOTE PLACE="marg"><HI>Dama&s;e. lib.</HI> 4. <HI>de orthodox fide. cap.</HI> 17. <HI>Greg. epi&s;t. ad Serenum Ma&s;&s;il.</HI></NOTE> a Gregori y cyntaf, fal y dywedwyd o'r blaen. A dymma vn o 'u hymddiffynniadau gorau hwy am faenteinio delwau, ac a roe&s;ant dro&s;tynt er yn am&s;er Gregori y cyntaf.</P>
<P>Difai yr ydym gwedy dyfod at eu hail ymddi|ffyn hwy, yr hon o ran ni byddai fawr waeth gen|nym er ei chaniatai, o herwydd nid ydym ni nac mor goelfucheddol nac mor gyndyn ac y ca&s;haom flodau a weithier mewn carpedau, ac mewn bre|thynnau, ac mewn arras, neu luniau tywy&s;ogi|on gwedy eu printio a'u hargraffu ar eu harian bath, yr hyn pan welodd Chri&s;t yn arian - fath Rhufein, nid ydym yn darllen iddo feio arni. Ac nid ydym yn condemnio celfyddydau peintio, a gwneuthuriad delwau megis pethau annuwiol o hanynt eu hunain: ond ni a allem gyfaddef a|chaniatau iddynt y gellir goddef delwau y rhai nid arferir mewn crefydd, neu yn hytrach mewn ofer|goel, y rhai nid addolir, ac nid oes tybygaeth neu enbeidrwydd yr addolir hwy. Ond nid po&s;&s;ibl allel go&s;od delwau 'n gyhoedd mewn temlau heb enbeidrwydd eu haddoli, am hynny ni ddylid eu goddef yn gyhoedd mewn temlau neu eglwy&s;ydd.</P>
<P><PB N="89" REF="150">
Ac am hynny nid oedd gan yr Iddewon, i'r rhai y rhoddwyd y gyfraith hon gyntaf, yr hon, am nad oedd yn gyfraith cermonial, onid moe&s;awl, &s;ydd yn ein rhwymo ni cy&s;tadl a hwyntau, fal y mae 'r holl ddoctoriaid yn ei deongl hi; Nid oedd gan yr Iddewon, meddaf, gan y rhai y dylyai fod gwir y&s;tyr a meddwl cyfraith Dduw, yr hon a roddwyd iddynt mor briodol, yn y dechrauad ddim delwau yn eu temlau yn gyhoedd, megis y dywed Ori|genes a Io&s;ephus yn halaeth. Ac yn ol adferaeth y deml ni chytunent hwy mewn modd yn y byd &acirc; Herod, Pilat na Petronius i o&s;od yn vnic ddelw|au <NOTE PLACE="marg"><HI>Orig. contra Cel&s;. lib.</HI> 4. <HI>Io&s;. ant. li.</HI> 17. <HI>cap</HI> 8. <HI>lib.</HI> 18. <HI>c.</HI> 5. <HI>lib.</HI> 18. 15.</NOTE> yn y deml yn Ieru&s;alem, er nad oeddid yn cei|&s;io ganthynt eu haddoli hwy. Ond hwy a gynni|gent eu hunain yn gynt i angau nag y cyfunent vnwaith ar o&s;od delwau ynnheml Dduw, ac ni oddefent vn gwneuthurwr delwau yn eu plith. Ac mae Origen yn rhoi y rhe&s;wn hwn yn y chwa|neg, rhag tynnu eu meddyliau hwy oddiwrth Dduw i <NOTE N="*" PLACE="marg">Hylldremmu.</NOTE> lygadrythu ar bethau dayarol.</P>
<P>Ac yr ydys yn eu canmol hwy yn fawr am eu z&ecirc;l ddifrifol i faenteinio gwir anrhydedd Duw a'i wir grefydd. A gwiryw naddaw na 'r Iddew|on na 'r Twrciaid (y rhai aga&s;h&acirc;nt ddelwau me|gis pethau gwedy eu gwahardd yn iniawn wrth air Duw) byth i wirionedd ein crefydd ni, yr hyd ybo main trangwydd delwau yn aros yn ein my&s;c ni, ac ar eu ffordd hwy.</P>
<P>Os go&s;odant yn ein herbyn y &s;arph bre&s;, yr hon y o&s;ododd Mo&s;es i fynydd, a delwau 'r cherubi|aid, neu ddelwau eraill oedd gan yr Iddewon yn eu teml, mae 'r atteb yn hawdd ddigon. Rhaid ini mewn crefydd vfyddhau i gyffredinol gyfraith Dduw, yr hon &s;ydd yn rhwymo pawb, ac nid can|lyn
<PB N="90" REF="151">
&s;iamplau neilltuol ganadiad, y rhai nid ydynt ymddiffyn ini. Os amgen ni a allem wrth yr vn rhe&s;wm dderbyn ailwaith yr enwaediad, aber|thau anifeiliaid, a deddfau eraill a odde&s;wyd i'r Iddewon. Ac ni all delwau y Caerubiaid y rhai a o&s;odid mewn lle dirgel, lle na allai neb ddyfod attynt, na'i gweled, fod yn &s;iampl ini i o&s;&s;od del|wau i fynydd yn gyhoedd mewn Temlau ac Eg|lwy&s;ydd. Ond i adel yr Iddewon heibio. Lle y dy|wedant y gellir goddef delwau mewn eglwy&s;ydd a themlau, megis pethau diddrwg didda, trwy na addoler hwynt. O'r gwrthwyneb yr ydym ninnau yn dywedyd nad ydyw delwau Duw, ein Iachawdwr Chri&s;t a'r Saint, y rhai a o&s;odir i fynydd, yn gyhoedd yn ein Temlau a'n Eglwy|&s;ydd ni, y rhai ydynt leoedd gwedy eu hordeinio i wa&s;anaethu Duw, nac yn bethau diddrwg di dda, nac yn bethau a ellid eu goddef, ond pethau yn erbyn cyfraith a gorchymmyn Duw, yn ol y cyfiaithiad hefyd y maent hwy eu hunain yn eu wneuthur.</P>
<P>Yn gyntaf fe addolwyd yr holl ddelwau a o&s;o|dwyd i fynydd yn gyhoedd gan y rhai gwirion an|ny&s;cedig yn y man a 'r ol eu go&s;od hwy i fynydd, ac mewn ychydig ennyd ar ol hynny, gan y rhai doeth a'r rhai dy&s;cedig hefyd.</P>
<P>Yn ail, am fod yn eu haddoli hwy mewn llawer o leoedd yn ein ham&s;er ni.</P>
<P>Yn drydedd am fod yn ammho&s;&s;ibl goddef del|wau Duw a Chri&s;t a'i &s;aint yn enwedig mewn eglwy&s;i, dros vn ennyd, heb eu haddoli hwy, ac na ellir gochelyd nac ymgadw rhag delwaddoliad (yr hwn &s;ydd ffieiddiaf peth ac a ddichon bod ger bron Duw) heb ddini&s;tr a di&s;triwio delwau, a
<PB N="91" REF="151">
lluniau mewn temlau ac egly&s;ydd. O herwydd bod delwaddoliad i ddelwau, yn enwedig mewn temlau ac eglwy&s;ydd, yn gy&s;&s;ylltyn diwahanedig (fal y dywedant) megis y mae delwau mewn e|glwy&s;ydd a delwaddoliad yn mynd yngh&ycirc;d, ac am hynny ni ellir ymgadw rhag y naill, oni ddi|ni&s;trir y llall, yn enwedig mewn lleoedd cyhoedd. Ac am hynny gwneuthuriad delwau yn enwedig i'w go&s;od mewn temlau ac eglwy&s;ydd, y lleoedd a nailltuwyd yn briodol i wa&s;anaeth Duw, nid yw ddim amgen n&acirc; 'u gwneuthur i arfer crefydd ac nid yw yn vnic yn erbyn y gorchymmyn hwn, Na wna vn rhyw ddelw, onid hefyd yn erbyn hwn, na o&s;twng iddynt ac na addola hwynt. O herwydd gwedy eu go&s;od i fynydd hwy a addo|lwyd a addolir yn awr, ac ar ol hyn hefyd.</P>
<P>Ac ymma y profir yn gwbl ac yn gyflawn y peth a <NOTE N="*" PLACE="marg">Y&s;onnwyd am dano.</NOTE>  grybwyllwyd yn-nechrau y traethawd hwn, hynny yw mai 'r vn fath bethau yw ein delwau ni ac eulynod y cenhedloedd, cy&s;tadl yn y pethau eu hunain ac yn hyn hefyd, am fod o'r blaen ynarfer, yr arferir yn awr, ie ac byth, o addoli ein delwau ni, yn yr vn agwedd ac yr addolwyd eulynod y cenhedloedd, yr hyd y goddefir hwy mewn temlau ac eglwy&s;ydd. O hyn y canlyn nad ydyw ein del|wau ni, na buont er ioed, ac na byddant byth, onid eulynod ffiaidd: ac am hynny nid pethau diddrwg didda ydynt. Aphob vn o'r pethau hyn a brofir mewn trefn, megis y canlyn ar ol hyn.</P>
<P>Ac yn gyntaf mai yr vn fath bethau yw ein del|wau ni, ac eulynod y cenhedloedd o hanynt eu hu|nain, mae 'n eglur ddigon, gan mai aur, arian neu ryw fettel arall, cerrig, coed, clai neu bridd yw defnydd ein delwau ni, megis yr oedd defnydd
<PB N="92" REF="152">
eulynod y cenhedloedd, ac felly gwedy eu toddi, neu eu bwrw, neu eu cerfio, neu eu naddu, neu eu llunio a'u ffurfio mewn rhyw ffordd arall, yn ol llun neu gyffelybiaeth g&wcirc;r neu wraig, Nid ydynt onid meirwon a mudion, gwaith dwylo dyn, a geneuau iddynt ac heb ddywedyd, llygaid ac heb weled, dwylo ac heb deimlo, traed ac heb gerdded: ac felly cy&s;tadl mewn defnydd ac mewn llun ma|ent yn gyffelyb yn hollol i eulynod y cenhenloedd, yn gymmaint a bod yr holl enwau a roddir i'r eu|lynod yn yr Scrythyrau, yn wir yn ein delwau ni. Ac am hynny nid oes ammau na chwymp y melldithion a gynhwy&s;ir yn yr Scrythyrau, ar wneuthur-wyr ac addolwyr pob vn o honynt.</P>
<P>Yn ail y profir fod yn eu addoli hwy yn ein ham|&s;er ni, yn yr vn modd ac agwedd, ac yr addolid eulynod y cenhedloedd gynt. Ac o herwydd bod delw-addoliad yn &s;efyll yn bennaf yn y meddwl, fe a brofir mai 'r vn fath d&ycirc;b a barn a fu, ac y &s;ydd gan ymddiffynwyr delwau yn ein ham&s;er ni, am y &s;aint y rhai y maent yn gwneuthur ac yn addoli eu delwau, ac oedd gan yr h&ecirc;n genhedloedd am eu duwiau. Ac ar ol hynny y dango&s;ir fod amddiffyn|wyr ac addolwyr delwau yn ein plith ni, yn arfer gynt ac etto, yr vn deddfau ac arferon o anrhy|deddu ac addoli delwau, ac a arferai y cenhedlo|edd ger bron eu heulynod. Ac am hynny eu bod hwy yn gwneuthur delw-addoliad cy&s;tadl oddi|fewn, ac oddiallan, fal yr oedd y cenhedloedd yr annuwiol ddelwaddolwyr hynny.</P>
<P>Ac ynghylch y rhan gyntaf am d&ycirc;b ddelw-addo|laidd ein amddiffynwyr delwau ni, Pa beth ado|lwg ydyw y fath &s;aintiau yn ein plith ni, i'r rhai yr ydym yn rhoddi ymdiffynniad rhyw wledydd,
<PB N="93" REF="152">
gan y&s;peilio Duw o'i anrhydedd, onid <HI>Dij tutela|res,</HI> gwarchad-dduwiau y cenhedloedd delw-addo|laidd? Cyfryw ac ydoedd <HI>Belus</HI> i'r Babiloniaid a'r A&s;&s;yriaid, <HI>O&s;iris</HI> ac <HI>I&s;is</HI> i'r Aiphtiaid, <HI>Vulcan</HI> i'r Lemniaid, ac eraill o'r fath hynny. Pa beth ydyw y Saint i'r rhai yr appoyntir cad wedigaeth rhyw ddina&s;&s;oedd, onid <HI>Dij pr&eogon;&s;ides,</HI> <NOTE N="*" PLACE="marg">Goruwch|dduwiau.</NOTE> rhag-dduwiau y delwaddolaidd Genhedloedd? Cyfryw ac ydoedd <HI>Apollo</HI> yn Delphos, <HI>Minerua</HI> yn Athen, <HI>Iuno</HI> yn Carthag, yn Rufain <HI>Quirinus?</HI> Pa beth yw 'r &s;aint i'r rhai yn wrthwyneb i arfer y brif-eglwys gynt, yr adailadir Temlau ac Eglwy&s;ydd, ac y cyfodir allorau, onid <HI>Dij Patroni,</HI> <NOTE N="*" PLACE="marg">Diffryd.</NOTE> differ-dduwiau y delw-addolaidd Genhedloedd? Cyfryw ac ydo|edd <HI>Iupiter</HI> yn y Capitol, <HI>Venus</HI> yn-nheml Pa|phus, <HI>Diana</HI> yn-nheml Ephe&s;us, a'r cyffelyb.</P>
<P>Och, &ocirc;ch, fe dybygid wrth ein t&ycirc;b ni a'n gwei|thred, na ddy&s;ca&s;om ni yn crefydd o air Duw ond oddiwrth feirdd y Paganiaid, y rhai a ddywedant, <HI>Exce&s;&s;ere omnes adytis ari&s;que relictis, Dij quibus im|perium hoc &s;teterat, &amp;c.</HI> y duwiau a gadwent ein teyrnas a ddifanna&s;ant, hwy a adaw&s;ont y Tem|lau, ac a wrthoda&s;ont yr allorau.</P>
<P>Ac lle mae i vn &s;ant lawer o ddelwau mewn llawer o leoedd, mae i'r &s;ant hwnnw lawer o en|wau, yn dybyccaf ac y ddichon bod i'r cenhedloedd. Pan glywoch &s;on am fair o Wal&s;ingam, Mair o Ip&s;wich, Mair o Wil&s;don, Mair o ben Rhys, Mair o Fargam a'r fath leoedd, pa beth yw hyn onid dynwared y Cenhedloedd delw-addolaidd? <HI>Diana Aegrotera, Diana Coryphoea, Diana Ephe&s;ia, &amp; Venus Cypria, Venus Paphia, Venus Gnidia.</HI> Trwy 'r hyn y meddyliant yn eglur fod i'r &s;aint er mwyn y delwau drigfae yn y lleoedd hynny, ie
<PB N="94" REF="153">
yn y delwau eu hunain, yr hyn yw gwreiddyn eu delw-addoliad hwy. O herwydd lle nad oes del|wau nid oes iddynt y fath gyfryngau.</P>
<P>Mae <HI>Terentius Varro</HI> 'n dangos fod trychant o <HI>Iupiterau</HI> yn ei amfer ef, ac nid anamlach oedd <HI>Ve|nus</HI> a <HI>Diana.</HI> Ac nid oedd gennym ninnau lai o rifedi o Gri&s;tophorau, arglwydde&s;au Mair, a <HI>Mair Fagdalen,</HI> a &s;aint eraill. Mae <HI>Oenomaus</HI> a <HI>He&s;iodus</HI> yn manegi fod yn eu ham&s;er hwy ddeg|mil ar vgain o dduwiau. Yr ydwyf yn tybied nad oedd llai o &s;aint gennym ninnau, i'r rhai y rho|ddwyd yr anrhydedd a ddylai Dduw ei gael. Ac nid y&s;peilia&s;ant yn vnic y gwir fywiol Dduw o'i anrhydedd dyledus mewn Temlau, dina&s;oedd, gwledydd a thiroedd, trwy 'r fath ddychymm ygi|on ac y gwnaeth y delw-addolaidd Genhedloedd hynny yn y blaen: ond mae ganthynt &s;aint naill|tuol hefyd i'r mor a'r dyfroedd, megis yr oedd gan y cenhedloedd dduwiau i'r mor ac i'r dyfroedd. Megis <HI>Neptun, Triton, Nereus, Ca&s;tor, Pollux, Ve|nus,</HI> a'r fath hynny, yn lle y rhai y daeth <HI>S. Chry|&s;o&s;tom, S. Clement,</HI> a llawer eraill, ond yn enwe|dig yr Arglwyddes fair, i'r hon y c&acirc;n y llongwyr <HI>Aue maris &s;tella,</HI> hanphych-well &s;eren y mor. Ac ni ddiangodd y t&acirc;n hefyd rhag eu dychmygion delw-addolaidd hwy, o blegid yn lle <HI>Vulcan</HI> a <HI>Ve&s;ta</HI> duwiau 'r t&acirc;n ym-mhlith y cenhedloedd, fe a o&s;ododd ein gwyr ni S. <HI>Agatha,</HI> ac y maent yn gwneuthur <NOTE N="*" PLACE="marg">Llythyrennau.</NOTE>  llythyrau ar ei dydd gwyl hi i ddiffod t&acirc;n &acirc; hwy. Mae gan bob celfyddyd a chan bob galwedigaeth ei &s;ant enwedigawl, megis Duw priodol. Mae gan Y&s;colheigion S. <HI>Nicholas,</HI> a S. <HI>Gregori,</HI> a chan beintwyr S. <HI>Luc,</HI> Ac nid oes ar filwyr ddiffyg eu <HI>Mars,</HI> nac ar gariadon eu <HI>Ve|nus</HI>
<PB N="95" REF="153">
ym-mhlith Chri&s;tionogion. Mae &s;ant neilltu|ol i bob clefyd, megis duwiau i'w iachau hwy. S. <HI>Roch</HI> a S. <HI>Anthoni</HI> i'r frech fawr. I'r <NOTE N="*" PLACE="marg">Y clwyf dig|wydd.</NOTE>  gloe|&s;ion S. <HI>Cornelius,</HI> ac ir ddannwydd S. <HI>Apolin,</HI> &amp;c. Ac nid oes ar anifeiliaid ei&s;iau duwiau gyd&acirc; ni, S. <HI>Loe</HI> yn cadw 'r ceffylau, S. <HI>Anthoni</HI> yw bugail y moch, &amp;c. A pha le y mae rhagluniaeth Duw a'u anrhydedd yn hynny o am&s;er? Yr hwn a ddywaid mi piau 'r nefoedd, mi piau 'r ddayar, yr holl fyd a chymmaint oll ac &s;ydd ynddo, myfi &s;ydd yn-rhoddi goruwchafiaeth ac yn gore&s;cyn, o hanofi y mae cyngor a chynhorthwy, &amp;c. oni by|ddafi yn cadw 'r ddinas, ofer y mae y gwilwyr yn ei chadw hi, yr Arglwydd a geidw dd&ycirc;n ac anifail. Ond ni adaw&s;om ni iddo na nef na dayar na dwfr, na glwad, na dinas, na heddwch na rhyfel i'w rheoli, a'u llywodraethu, na dynnion nac ani|feiliaid na chlefydon i'w iachau, fal y gallai wr duwiol weiddi mewn llid a z&ecirc;l, Oh nef, dayar a moroedd, i ba ynfydrwydd ac annuwioldeb yn er|byn Duw y cwympodd dynion? Pa ddiy&s;tyrwch y mae 'r creaduriaid yn ei wneuthur i'w creaw|dwr, a'u gwneuthurwr. Ac os weithiau y cofiwn Dduw, etto am ein bod ni yn ammau naill ai ei allu ef, ai ei ewyllys i gynorthwyo, yr ydym yn cy&s;&s;ylltu ag ef ryw gynorthwywr arall, megis pe byddai yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Nomen adie|ctiuum.</NOTE> Enw gwan: gan arfer y gairiau hyn, Y rhai ydynt yn dechreu dy&s;cu a ddywedant, Duw a S. <HI>Nicholas</HI> fytho cynorthwywr imi: wrth yr vn a fytho yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Di&s;trewi. ti&s;io.</NOTE> entrewi y dywedir Duw a &s;aint <HI>Ioan:</HI> wrth geffyl, Duw a S. <HI>Loy</HI> a'th gadwo di. Fal hyn yr ydym ni gwedy myned fal ceffyl a mul, yn y rhai nid oes dim deall: O blegid nid oes vn Duw onid vn yn vnic, yr hwn trwy ei allu a'i
<PB N="96" REF="154">
ddoethineb awnaeth bob peth, a thrwy ei rag-lu|niaeth &s;ydd yn eu llywodraethu hwy, a thrwy ei ddaioni yn eu maenteinio ac yn eu cadw hwy. O|nid ydyw pob peth yntho ef, o hano ef, a thrwy|ddo ef? Paham yr ydwyd yn troi oddiwrth y cre|awdwr at y creaduriaid? Arfer y cenhedloedd a'r delwaddolwyr yw hyn. Ond Chri&s;tion ydwyti, ac am hynny trwy Gri&s;t yn vnic y mae iti ddyfo|diad at Dduw D&acirc;d, a chynorthwy gantho fe yn vnic.</P>
<P>Nid ydys yn &s;crifennu hyn er gwradwydd i'r &s;aint eu hunain, y rhai oeddynt wir wa&s;anaeth|wyr Duw, ac a roe&s;ant bob anrhydedd iddo ef, heb gymmeryd dim anrhydedd iddynt eu hunain, y rhai hefyd ydynt eneidiau bendigedig gyd &acirc; Duw: Ond yn erbyn ein ffolineb a'n annuwiol|der ni, am ein bod yn gwneuthur o wei&s;ion cywir Duw, gaudduwiau, gan roddi iddynt hwy allu Duw, a'r anrhydedd &s;ydd ddyledus iddo ef yn v|nig. Ac am fod gennym y fath d&ycirc;b am allu a pha|rodol gynnorthwy y &s;aint, mae 'n holl <HI>Legend&eogon;,</HI> hymnau, canlyniadau a'n offerennau ni yn cyn|wys yndynt eu hi&s;toriau, eu canmolau a'u clod hwy a gweddiau arnynt, ie a phregethau hefyd am danynt, ac yn cynnwys eu clod hwy 'n hollol, gan o&s;od gair Duw heibio yn llwyr. A hynny yr ydym ni yn ei wneuthur yn gwbl i'r &s;aint yn gy|ffelyb ac y gwnai y cenhedloedd delw-addolaidd i'w gaudduwiau.</P>
<P>O blegid y fath opinionau y rhai oedd gan ddynnion am ddynnion marwol, er mor &s;anc|taidd oeddynt, yr &s;crifennodd yr h&ecirc;n dadau Chri|&s;tianogaidd yn erbyn gaudduwiau y cenhedloedd: ac fe a ddini&s;trodd tywy&s;ogion Chri&s;tionogawl
<PB N="97" REF="154">
eu delwau hwy, y rhai pe byddent byw yn awr a &s;crifennent yn ddiddau yn erbyn ein gauopinio|nau ni am y &s;aint, ac a ddini&s;trent eu delwau hwy hefyd. O herwydd eglur yw fod gan ein hamddiffynwyr delwau ni yr vn d&ycirc;b am y &s;aint, ac oedd gan y cenhedloedd gynt am eu gaudduw|iau, a hynny &s;ydd yn peri iddynt hwy wneuthur delwau iddynt, megis y gwnai y cenhedloedd i'w duwiau. Os dywedant nad ydynt yn gwneuthur &s;aint ond yn gyfryngwyr at Dduw, ac megis yn ddadleuwyr dro&s;tynt am y pethau y maent yn ei gei&s;io gan Dduw. Mae hynny yn inion yn ol ar|fer delwaddolwyr y cenhedloedd, yn eu gwneu|thur hwynt o &s;aint yn dduwiau y rhai a elwir <HI>Dij medioximi,</HI> i fod yn gyfryngwyr ac yn ddad|leuwyr, ac yn gynorthwywyr i Dduw, megis pe byddai fe heb glywed, neu rhag ei ddyffygio ef wrth wneuthur pob peth ei hunan. Felly y dy&s;|cai y cenhedloedd fod vn gallu goruwchaf yr hwn a weithiau trwy eraill megis cyfryngwyr, ac felly y gwnaent yr holl ddu&wcirc;iau yn ddaro&s;tynge|dig i'r dynghedfen: megis y mae <HI>Lucian</HI> yn dywe|dyd yn ei ymddiddanion, fod <HI>Neptun</HI> yn eiriol ar <HI>Mercuri</HI> gael o hono chwedlaua &acirc; <HI>Iupiter.</HI> Ac am hynny Yn hyn hefyd mae 'n eglur iawn fod ein ymddiffynwyr delwau ni yn vn mewn opinionau a delw-addolwyr y cenhedloedd.</P>
<P>Mae yn ol yn y drydedd ran, fod yr vn fath ce|remoniau a defodau ganthynt hwy, wrth addoli ac anrhydeddu delwau eu &s;aint, ac y arfer delw-addolwyr y cenhedloedd wrth anrhydeddu eu heulynod.</P>
<P>Yn gyntaf beth a feddylir wrth fod Chri&s;tiono|gion yn ol &s;iampl y cenhedloedd delw-addolwyr,
<PB N="98" REF="155">
yn mynd i bererindodau i ymweled &acirc; delwau, a hwyntau &acirc;'r cyffelyb ganthynt gartref, ond am eu bod yn tybied fod mwy o &s;ancteiddrwydd mewn rhai o'r delwau, nag mewn eraill, yn y modd yr ydoedd y delw-addolaidd genhedloedd yn tybied: yr hon yw 'r ffordd ne&s;af i'w dwyn hwy i ddelw-addoliad, wrth eu haddoli hwy, a hynny yn iniawn yn erbyn gair Duw, yr hwn a ddy|waid, <NOTE PLACE="marg"><HI>Amos</HI> 5. 4, 5.</NOTE> Cei&s;iwch fi a byw fyddwch, ac nac ymgei|&s;iwch a Bethel, ac nag ewch i Gilgal, ac na thra|mwywch i Beer&s;eba.</P>
<P>Ac yn erbyn y rhai oedd ac ofergoel ganthynt mewn &s;ancteiddrwydd y lle, megis pe clywid hwy yn gynt er mwyn y lle, gan ddywedyd, Yr oedd ein tadau 'n addoli ar y mynydd hwn, ac meddwch chwithau yn Ieru&s;alem y mae y lle y dylaid addoli. Fe a gyhoeddodd ein Iachawdwr Chri&s;t, Cred fi fod yr awr yn dyfod y pryd nad <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 4. 21, 13.</NOTE> addolwch y Tad yn y mynydd hwn, nac yn Ie|ru&s;alem, ond y gwir addolwyr a'i addolant y Tad mewn Y&s;pryd a gwirionedd. Ond yr ydys yn gwybod yn rhy dda fod wrth y fath bererin|dodau yn addoli yn fwy Arglwyddes <HI>Venus,</HI> a'i M&acirc;b <HI>Cupid,</HI> yn bechadurus yn y cnawd: nag yr addolid y Tad a'n Iachawdwr Ie&s;u Gri&s;t yn yr Y&s;pryd.</P>
<P>A chymhe&s;&s;ur iawn oedd (fal y dywaid Saint Pawl) i'r rhai a gwympa&s;ent i ddelw-addoliad yr hyn oedd odineb y&s;prydol, gwympo hefyd i <NOTE PLACE="marg"><HI>Ruf.</HI> 1. 26.</NOTE> oddineb cnawdol a phob aflendid, trwy iniawn farn Duw, yn eu rhoi hwy i fynydd i wyniau gwarthus.</P>
<P>Pa beth a feddylir wrthweled Chri&s;tionogion yn bennoethion ger bron delwau yn ol arfer de|lw-addolwyr
<PB N="99" REF="155">
y cenhedloedd? y rhai pe byddai yn|ddynt na &s;ynwyr na diolchgarwch a benlinient ger bron dynion, &s;aeri, <NOTE N="*" PLACE="marg">Go faint.</NOTE> gofion, <NOTE N="*" PLACE="marg">Saermaen.</NOTE> mae&s;wnnaid, toddwyr, ac eurychod eu gwneuthurwyr a'u llun|wyr hwy: trwy waith y rhai y caw&s;ont hwy yr anrhydedd hwy: y rhai oni bua&s;ai hynny y fua|&s;ent yn glampiau bryntion, anweddaidd o glai, neu bridd, neu yn ddrylliau o goed, cerrig, neu fettel, heb na llun na diwgad, ac felly heb na chymheriad nac anrhydedd: Megis y mae 'r eu|lyn hynny yn cyffe&s;&s;u ynghaniaid y bardd Paga|naidd gan ddywedyd. Vnwaith yr oeddwn yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Horotius.</NOTE> bren dibris ac fe a'm gwnaethpwyd yn awr yn Dduw.</P>
<P>Pa ynfydrwydd yw i ddyn yr hwn y mae rhe|&s;wn a bywyd, ymo&s;twng i ddelw farw ddi&s;yn|wyr, gwaith ei ddwylo ei hun? onid yw yr ym|grymmiad <NOTE PLACE="marg"><HI>Gene.</HI> 23. 7. <HI>a'r</HI> 33. 3.</NOTE> a'r penliniad hwn yn addoliad, yr hwn a waharddir mor ddifrif trwy air Duw. Gwy|bydded a chydnabydded y rhai a gwympant ger <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Bren.</HI> 1. 16.</NOTE> bron delwau 'r &s;aint, eu bod hwy yn rhoddi i gyffi|on a cherrig meirwon yr anrhydedd ni fynne y &s;aint eu hunain, Petr, Pawl a Barnabas, ei roi iddynt eu hunain, pan oeddynt fyw: a'r hwn y <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 10. 25. <HI>Act.</HI> 14. 1. 4. <HI>Gwel Ioan.</HI> 19. 10&punc;</NOTE> mae Angel Duw yn ei wahardd ei roddi iddo.</P>
<P>Ac os dywedant nad ydynt yn rhoddi yr anrhy|dedd hynny i'r ddelw, ond i'r &s;ant, yr hwn y mae hi yn ei ar wyddoccau, fe a ellir eu argyoeddi hwy o ffolineb, am gredu eu bod yn bodloni 'r &s;aint &acirc;'r anrhydedd hwnnw, yr hwn a ga&s;hant hwy megis y&s;pail o anrhydedd Duw. O herwidd nid ydynt hwy yn anwadal, ond yn awr gan fod ganthynt fwy o ddeall a gwre&s;occach gariad tuag at Dduw, mae 'n ga&s;&s;ach ganthynt ddwyn dyledus anrhy|dedd
<PB N="100" REF="156">
Duw oddiarno: ac yn awr pan ydynt me|gis angylion Duw, maent gyd ag angylion Duw 'n gwachelyd cymeryd iddynt eu hunain trwy gy&s;&s;egrledrad, yr anrhydedd &s;ydd ddyledus i Dduw.</P>
<P>Ac ymma hefyd yr argyoeddir eu hanwireddus gyfrannad hwy o anrhydedd i <HI>Latria</HI> a <HI>Dulia,</HI> lle y mae yn eglur na all &s;aint Duw oddef rhoddi na chynnyg iddynt gymmaint ac addoliad oddiallan. Ond mae Sathan gelyn Duw, gan drachwantu lledratta anrhydedd Duw oddiarno, yn chweny|chu yn fawr gael yr anrhydedd hwnnw iddo ei hun. Am hynny nid ydyw y rhai a roddant i'r creadur yr anrhydedd &s;ydd ddyledus i'r creawdwr, yn gwneuthur gwa&s;anaeth cymmeradwy gan neb o'r &s;aint, y rhai ydynt anwylion Duw; ond i Sathan gelyn tynghedig Marwol Duw a d&ycirc;n. Ac nid yw <NOTE N="*" PLACE="marg">Haeru.</NOTE>  honni a'r y &s;aint eu bod hwy yn chwe|nych y fath dduwiol anrhydedd ddim amgen ond eu cyffeithio hwy &acirc;'r gwarth a'r gwaradw|ydd ca&s;af a diawleiddiaf ac a ddichon bod: ac yn lle &s;aint gwneuthur o honynt ddiawliaid a chy|thraulaid, cynheddfau y rhai yw ymarddel eu hu|nain a'r anrhydedd &s;ydd ddyledus i Dduw yn v|nic. Ac hefyd lle maent yn dywedyd nad ydynt yn addoli y delwau, megis yr addole y cenhed|loedd eu heulynod, onid Duw a'i &s;aint y rhai y mae y delwau yn eu harwyddoccau, ac am hynny nad ydyw eu gorchwylion hwy ym-mlaen y del|wau, yn gyffelyb i eulyn-addoliad y cenhedloedd ger bron eu heulynod, Mae S. Aw&s;tin, Lactan|tius a Chlemens yn pro&s;i yn eglur eu bod hwy wrth yr atteb hwn yn vn yn hollol ac eulyn-addol wyr y cenhedloedd.</P>
<P>Mae 'r cenhedloedd a fynnant fod o'r grefydd
<PB N="101" REF="156">
buraf, medd S. Aw&s;tyn, yn dywedyd, nid ydym ni <NOTE PLACE="marg"><HI>Awgu&s;t. in P&s;al.</HI> 135.</NOTE> yn addoli 'r delwau, ond wrth y ddelw gorphorol yr ydym yn edrych ar arwyddion y pethau a ddly|em ni eu haddoli. Ac mae Lactantius yn dywe|dyd, <NOTE PLACE="marg"><HI>Lact. lib.</HI> 2. <HI>hi&s;t.</HI></NOTE> fe a ddywed y cenhedloedd, nid ydym ni yn ofni 'r delwau ond y rhai y gwnaed y delwau ar eu llun, yn enwau y rhai y cy&s;&s;egrwyd y delwau. hyd Hyn Lactantius.</P>
<P>Ac mae S. Clement yn dywedyd, mae 'r &s;arph <NOTE PLACE="marg">Lib&punc; 5. <HI>ad Ia|cobum Do|mini.</HI></NOTE> hon y diafol yn adrodd y geiriau hyn trwy enau rhyw wyr, Yr ydym yn addoli delwau gweledig er anrhydedd i'r anweledig Dduw. Yr hyn, medd ef, yn &s;iccr &s;ydd gelwydd goleu. Welwch eu bod hwy wrth arfer yr vne&s;cu&s;&s;on ac a o&s;ode y cenhedloedd dro&s;tynt, yn dangos eu bod hwythau yr vn fath a'r cenhedloedd mewn delw-addoliad. O her|wydd er yr e&s;cu&s;on hyn, mae &s;aint Aw&s;tin, Cle|mens a Lactantius, yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Profi.</NOTE>  prwfo eu bob hwy yn ddelwaddolwyr. Ac mae Clemens yn dywedyd, mai 'r &s;arph y diawl &s;ydd yn dodi 'r e&s;cu&s;on hyn yngeneuau delw-addolwyr. Ac mae 'r Scrythy|rau er yr e&s;cus hynny, yn dywedyd eu bod hwy yn addoli coed acherrig, fal y mae ein ymddiffynwyr delwau ninnau 'n gwneuthur. Ac o blegid hyn|ny y mae Ezechiel yn galw Duwiau yr A&s;&s;yriaid yn goed a cherrig, &ecirc;r nad oeddynt onid delwau eu duwiau hwy.</P>
<P>Felly yr ydys yn galw ein delwae Dduw, a'n delwau &s;aint ninnau ar enw Duw, a'i &s;aint, yn ol arfer y cenhedloedd.</P>
<P>Ac mae Clement yn dywedyd fal hyn yn yr vn llyfr, ni feiddiant roddi enw yr Ymmerodr i neb arall, o herwydd fe a go&s;pa ei dro&s;eddwr a'i fra|dychwr <NOTE PLACE="marg"><HI>Lib.</HI> 5. <HI>ad Ia|cobum Do|mini.</HI></NOTE> yn y man. Ond hwy a feiddiant roddi
<PB N="102" REF="157">
enw Duw i arall am ei fod ef er mwyn edifeir|wch yn goddef ei dro&s;eddwyr. Ac felly y mae 'n delwaddolwyr ninnau yn rhoddi enwau Duw a'i &s;aint a'r anrhydedd hefyd &s;ydd ddyledus i Dduw, i'w delwau, fal y rhoe eulyn - addolwyr y cenhed|loedd i'w eulynod.</P>
<P>Pa beth yw eu bod hwy fal y gwnaeth delwa|dolwyr y cenhedloedd yn ennynni canwyllau i'w delwau hanner dydd, neu am hanner nos, ond eu hanryddeddu hwy &acirc; hynny? O blegid, achos a|rall nid oes i wneuthur hynny. O herwydd byd y dydd nid rhaid wrthi: ond diaurheb o ynfydrw|ydd er ioed ydoedd, ennynnu canwyll am hanner dydd, a'r nos nid gwiw emynnu canwyll ger bron y dall: ac nid oes i Dduw nac angen nac anrhy|dedd o hynny.</P>
<P>Ond gwych yw 'r hyn a &s;crifennodd <HI>Lactanti|us</HI> er ys yngh ylch mil o flynyddoedd, am y fath en|nyn canwyllau, Ped edrychent hwy ar nefol oleu|ni 'r haul, medd ef, hwy ddeallent nad oedd rhaid i Dduw wrth eu canwyllau hwy, yr hwn i wa|&s;anaethu dyn a wnaeth y fath oleuni t&ecirc;g. Ac lle mae mewn angylch bach yr haul, yr hwn o ble|gid ei belled o ddiwrthym y dybygid nad yw fwy n&acirc; phen gwr, cymmaint o oleuni, nad yw go|lwg llygad d&ycirc;n yn abl i edrych arno; ond os e|drych dyn arno gan hyll dremmu ennyd yn ddian|wadal, <NOTE PLACE="marg"><HI>Lib.</HI> 6. <HI>In&s;titu. ca.</HI> 2.</NOTE> fe a dywyllir ac a ddellir ei lygaid ef a thy|wyllwch; Pa faint oleuni, pa faint eglurwch a dybygwch ei fod gyd &acirc; Dduw, gyd &acirc;'r hwn nid oes na nos na thywyllwch, &amp;c. Ac yn y mann ar ol hyn mae fe'n dywedyd, Am hynny a dybygid ei fod ef yn ei iawn g&ocirc;f yr hwn a offrwm oleu can|wyll g&wcirc;yr i roddwr y goleuni?</P>
<P><PB N="103" REF="157">
Mae fe 'n gofyn goleu arall oddiwrthym ni yr hwn nid yw fyglyd onid eglur a goleu, hynny yw goleuni 'r meddwl a 'r deall. Ac yn y man ar ol hynn y mae fe 'n dywedyd, Ond mae 'n anghen|rhaid i'w Duwiau hwy am eu bod yn ddayarol, wrth oleu, rhag iddynt aros mewn tywyllwch, y rhai y mae eu haddolwyr am nad ydynt yn deall vn peth nefol yn tynnu'r grefydd a arferant i wa|ered i'r ddayar, yn yr hon am ei bod yn dywyll wrth naturiaeth y mae yn rhaid wrth oleuni. Wrth hynny nid ydynt yn haeru fod gan eu du|wiau ddim deall nefol, ond y&s;tyr dayarol fal gan ddynnion. Ac am hynny y credant fod y pethau hynny yn anghenrheidiol iddynt ac yn he ffiawn ganthynt, megis y maent i ninnau, y rhai &s;ydd rhaid ini wrth fwyd pan fytho newyn arnom, ac wrth ddiod pan fythom &s;ychedig, ac wrth ddillad pan fythom anwydog, acwrth oleu canwyll i'n go|leuo gwedy machludo 'r haul.</P>
<P>Hyd hyn <HI>Lactantius,</HI> a llawer ychwaneg yr hyn a fyddai rhy hir ei &s;crifennu ynghylch enynnu can|wyllau mewn temlau gerbron eulynod neu ddel|wau er mwyn crefydd: trwy'r hyn yr ymddengys ynfydrwydd y pethau hyn, a'n bod ni hefyd mewn opiniwn a gorchwylion yn cyfuno 'n hollol a del|waddolwyr y cynhedloedd, yn ein canwyll gre|fydd. Pa beth yw eu bod hwy yn ol &s;iampl del|waddolwyr y cenhedloedd yn arogl-darthu ac yn offrwm aur i ddelwau, yn crogi bagleu, cadwy|nau, llongau coe&s;au, braichau a gwyr a gwragedd cyfain o g&wcirc;yr ger bron delwau, megis pe byddid yn ein gwared ni trwyddynt hwy neu'r &s;aint (fal y dywedant) oddiwrth gloffni, clefyd, caethiwed neu dorrad llongau.</P>
<P><PB N="104" REF="158">
Onid hyn yw <HI>Colere imagines,</HI> addoli delwau, yr hyn a waharddir mor ddifrif yngair Duw? Os gwadant hyn, darllenant yr 11. o'r Prophwyd Daniel, yr hwn a ddywaid am yr Anghri&s;t, Duw <NOTE PLACE="marg"><HI>Daniel</HI> 11. 38.</NOTE> yr hwn nid adwaenai ei dadau a ogonedda ef, ag aur ac arian ac &acirc; meini gwerthfawr, ac ag anwyl bethau eraill: a'r gair lladin yn y man hynny yw <HI>Colit.</HI> Yn yr ail o'r Croniclau yr ydys yn galw 'r holl ddeddfau a'r Ceremoniau oddi allan, megis <NOTE PLACE="marg">2. <HI>Cro.</HI> 29. 28.</NOTE> arogl darthu a'r fath bethau trwy y rhai yr an|rhydeddir Duw yn ei deml, <HI>Cultus:</HI> hynny yw, addoliad, yr hwn a waharddir yn galed trwy air Duw ei roddi i ddelwau. Onid ydyw yr holl hi|&s;toriau Eglwy&s;ig yn dangos i'n Merthyron &s;an|ctaidd ni yn gynt nag yr ymo&s;tyngent, y penlini|ent, neu yr offrymment ronyn o arogldarth ger bron delw, neu eulyn, oddef mil o rywiau angau <NOTE N="*" PLACE="marg">Erchyll.</NOTE> echrydus creulon? Ac er amled eu e&s;cu&s;on hwy, etto eglur yw fod yn gwneuthur yr holl bererin|dodan ymma, yn arogldarthu, yn ennyn canwy|llau, yn crogi baglau, cadwynau, llongau, brai|chiau, coe&s;au, gw&ycirc;r a gwragedd o g&wcirc;yr: yn pen|linio, yn cyfodi dwylo, a'r cwbl i'r delwau, o her|wydd lle nid oes delwau, neu lle ni b&ucirc;ont, a lle tynnmyd hwy ymmaith, nid ydys yn gwneuthur y fath bethau. Ond yr ydys yn awr, gwedy eu tynnu hwy ymmaith, yn gwrthod ac yn gadel yn w&acirc;g yr holl leoedd a fynnuch-gyrchid iddynt pan oedd delwau yno: ie yn awr maent yn ffieiddio ac yn ca&s;hau y lle yn farwol, yr hyn &s;ydd arwydd eg|lur eu bod hwy yn gwneuthur y peth a wnae|thant o'r blaen, er mwyn y delwau.</P>
<P>Am hynny pan welom wyr a gwragedd yn my|ned yn fagadau i bererindodau at eulynod, yn
<PB N="105" REF="158">
penlinio o'u blaen hwy, ac yn cyfodi dwylo ger eu bronnau hwy, yn go&s;od canwyllau ac yn arogl|darthu yn eu gwydd hwy, yn offrwm aur ac ari|an iddynt, yn crogi i fynu longau, baglau, cadwy|nau, gwyr a gwraged o g&wcirc;yr, ger eu bron hwy, gan haeru fod eu iechyd a'u cadwedigaeth yn dy|fod oddiwrthynt hwy, neu 'r &s;aint, y rhai y maent hwy yn eu harwyddoccau, fal y mynnent hwy i ni gredu: Pwy, pwy, meddaf, a ddichon ammau nad ydyw ein ymddiffynwyr delwau ni wrth gy|tuno a delw-addolwyr y cenhedloedd ym-mhob opinionau delwaddolaidd, delwau a ceremoniau oddi allan, yn cytuno a hwy hefyd mewn gwneu|thurdeb delw-addoliad ffiaiddiaf?</P>
<P>Ac ichwanegu yr ynfydrwydd hwn, yr adroddai, yr haerai, ac y gwa&s;carai ddynnion melldigedig, drwg, y rhai yr ydoedd y delwau hyn yn eu cadwe|digaeth, er mwyn cael mwy o fudd ac ennill, yn ol &s;iampl delwaddolwyr y cenhedloedd, trwy ai|riau celwyddog ac ofer chwedleu &s;crifennedig, lawer o wrthiau delwau, megis darfod danfon y ddelw honno trwy wrthiau o'r nef, megis <HI>Pala|dium</HI> neu <HI>Magna Diana Ephe&s;iorum:</HI> darfod cael delw ar<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ll yn rhyfedd yn y ddayar, fal y cafad pen y gwr yn y Capitol, neu ben y ceffyl yn Capua: darfod hebrwng rhyw ddelw arall gan angylion: dyfod o vn arall o bell o'r dwyrain i'r gorllewin, fal y &s;ymmudodd arglwyddes Ffortun i Rufain gynt: y cyfryw ddelw i'r arglwyddes fair a wna|eth S. Luc, yr hwn er mwyn hynny y wnaethont hwy o phy&s;igwr yn beintiwr: vn arall ni allai gant iau o ychen ei hy&s;cog, megis <HI>Bona dea,</HI> yr hon ni allai long ei dwyn: neu <HI>Iupiter Olympius,</HI> yr hwn a chwarddodd watwar am ben y crefftwyr a
<PB N="106" REF="159">
gei&s;ia&s;ant ei fymmud ef i Rufain: a rhai o honynt er eu bod yn gerrig, ac yn galed, a wyla&s;ant o wir dirionwch calon, a tho&s;turi: rhai a chwy&s;a&s;ant megis <HI>Ca&s;tor</HI> a <HI>Pholux</HI> wrth gynorthwyo y rhai a garent, mewn rhyfeloedd, megis y gwna maen <NOTE N="*" PLACE="marg">Marbl.</NOTE> mynor ar dywydd lled-wlyb: rhai o hanynt a ddyweda&s;ant yn rhyfeddach nag y dywad a&s;&s;en Balam yr hwn yr oedd bywyd ac anadlynddo: fe ddaeth y cryppul hwn a hwn ac a gyfarchodd i'r &s;aint o dderwen ymma, ac fe a iachawyd yn y man, ac edrychwch ar ei faglau ef: fe addunedodd hwn a hwn ar dywydd creulon a thyme&s;tl, addu|ned i &s;aint Chri&s;topher, ac &s;e a ddiangodd, gwe|lwch ymma ei long ef o g&wcirc;yr: fe ddiangodd hwn a hwn o garchar trwy nerth S. Leonard, gwe|lwch lle mae ei gadwynau ef. Ac anneirifo filo|edd o wyrthiau eraill a adroddid trwy 'r cyffelyb neu etto ddigywilyddiach gelwyddau.</P>
<P>Dymma fal y mae ein hymddiffyn wyr delwau ni yn rhoi o ddifrif i'w holl ddelwau yr holl wyr|thiau a ddychymmygodd y cenhedloedd am eu heulynnod hwythau.</P>
<P>A phe cydnabyddid ddarfod gwneuthur rhyw weithredoedd rhyfedd, lle mae delwau yn aros, trwy dwyll diafol, (o herwydd eglur yw mai cel|wyddau a ddychymmygid, a dichellgar hudolia|eth dynion oedd y rhan fwyaf) etto ni chanlyn o hynny y dylid eu hanrhydeddu hwy na 'u goddef, yn fwy nag y goddefodd Ezechias y &s;arph bres heb ddini&s;tr pan addolwyd hi, er ei go&s;od hi i fynu trwy orchymmyn Duw, a'i phrofi hefyd trwy wyrthiau cywir mawrion: o herwydd fe a ia|chawyd yn y man gynnifer ac a edrychodd arni: ac ni ddylei wyrthiau ein hannog ni i wneuthur
<PB N="107" REF="159">
yn erhyn gair Duw. O herwydd fe a ragryby|ddiodd yr Scrythyrau ni y bydd teyrnas Anghri&s;t galluog mewn gwyrthiau a rhyfeddodau, i ga|darn dwyllo 'r holl rai gwrthodedig.</P>
<P>Ond yn hyn y maent yn rhagori ar ynfydrwydd ac annuwioldeb y cenhedloedd, am eu bod yn an|rhydeddu ac yn addoli creiriau ac e&s;cyrn y &s;aint, y rhai &s;ydd yn dangos nad oeddynt hwy ond gw&ycirc;r marwol, a chwedi meirw, ac am hynny nad y|dyntddu wiau i'w haddoli: yr hyn beth ni chyd|nabydde y cenhedloedd am eu duwiau rhag y gwir gywilydd. Ond rhaid i ni gu&s;anu y creiriau hynny ac offrwm iddynt, yn enwedig ddie &s;ul y creiriau.</P>
<P>A phan fythom ni yn offrwm rhag i ni ddiffygio neu edifaru am ein traul, mae 'r mu&s;ic a'r gerdd yn ad&s;einio yn llawen tros holl am&s;er yr offry|miad, gan glodfori a galwar y &s;aint hynny y rhai y mae eu creiriau yno yn ein gwydd ni. Ie ac mae 'n rhaid cadw y dwfr yn yr hwn y gwlychwyd y ereiriau, megis peth &s;anctaidd ffrwythlon.</P>
<P>Ydyw hyn yn cytuno &acirc; S. Chry&s;o&s;tom yr hwn a &s;crifenna fal hyn am greiriau? Na wna gyfrif <NOTE PLACE="marg">Homil. de &s;eptem Ma|chabeis.</NOTE> o ludw cyrph y &s;aint, nac o weddillion eu cig hwy, a'u he&s;cyrn, y rhai a draulia mewn am&s;er: ond a|gor lygaid dy ffydd ac cdrych arnynt gwedy eu di|llatta &acirc; rhinweddau nefol, ac &acirc; rhad yr Y&s;pryd gl&acirc;n, yn di&s;cleirio &acirc; di&s;cleirdeb goleuni nefol. Ond yr oedd ein delw-addolwyr ni yn cael gor|mod ennill oddiwrth greiriau, a dwfr y creiriau, i ddilyn cyngor S. <HI>Chryfo&s;tom.</HI> Ac am fod creiri|au 'r &s;aint yn ennillfawr iddynt, nid oedd ond ambell le nad oeddynt gwedy darparu creiriau iddynt.</P>
<P>Ac er mwyn amlhau'r creiriau hynny, yr oedd
<PB N="108" REF="160">
i ryw &s;aint lawer o bennau&punc; vn mewn vn man, ac arall mewn mann arall: yr oedd i rai chwe braich a chwech ar vgain o fy&s;edd. Ac er i Gri&s;t ei hun ddwyn ei groes, etto pe byddai holl ddrylliau ei gweddillion hi gwedy eu cynull ynghyd, fe fyddai anhawdd iawn i'r llong fwyaf yn lloegr eu dwyn hwy: ac etto hwy a ddywedant fod y rhan fwyaf o honynt yn aros etto heb eu cael yn-nwylo 'r an|ghredadwy: am y rhai y maent yn gweddio ar eu paderau ar eu cael i'w dwylo, er mwyn y cyfryw ddefnyddion duwiol a hynny.</P>
<P>Ac nid oedd e&s;cyrn y &s;aint yn vnic, ond pob peth a berthyne iddynt, yn grair-weddill &s;anctaidd. Mewn rhyw leoedd maent yn cynnyg cleddyf, mewn rhyw le gwain, mewn rhyw le e&s;cid, mewn rhyw le cyfrwy a o&s;oda&s;id ar ryw geffyl &s;anctaidd: mewn rhyw le y glo ar y rhai a pob wyd S. <HI>Lawrens:</HI> mewn rhyw le cynffon yr a&s;&s;en, ar yr hon yr ei&s;tedde&s;ai ein Iachawdwr Chri&s;t Ie|&s;u a gynnygir i'w gu&s;anu, ac i offrwm iddo, yn lle crair-weddill. O blegid yn gynt nag y bai ei|&s;iau creiriau arnynt, hwy a gymmerent a&s;cwrn ceffyl yn lle braich morwyn, neu gynffon yr a&s;&s;en i'w cu&s;anu ac i offrwm iddynt, yn lle creiriau. O ddigywilydd-dra dynnion tra-digwilydd a ddy|chymmygant y pethau hyn? O ffoliaid difedr a chawciod ynfyd, ac anifeiliach n&acirc; chynffon yr a&s;&s;en yr hon a gu&s;anent, a gredent y pethau hyn. Yn awr Duw a drugarhao wrth y cyfryw Gri&s;tiono|gion truain gwirion, y rhai trwy dwyll a dichell y gwyr a ddyla&s;ent ddy&s;cu idd ynt ffordd y gwirio|nedd, a wnaethpwyd nid yn vnic yn waeth n&acirc; delw-addolwyr y cenhedloedd, ond heb fod ddim yn gallach n&acirc; 'r a&s;&s;ynnod, ceffylau a mulod yn y
<PB N="109" REF="160">
rhai nid oes deall.</P>
<P>O'r hyn a ddywetpwyd ei&s;oes y mae'n eglur nad yw ein ymddiffynwyr delwau ni yn gwneu|thur delwau yn vnic, ac yn eu go&s;od yn eu tenilau, megis y gwnai y cenhedloedd delw - addolaidd eu heulynod, ond bod ganthynt hefyd yr vn dde|lw - addolaidd opinionau am y &s;aint, i'r rhai a gwnaethont ddelwau, ac oedd gan y cenhedloedd delwaddolaidd am eu gaudduwiau: ac nad addo|la&s;ant hwy eu delwau yn vnic &acirc;'r vn ddeddfau, ar|feron, a Caeremoniau o fergoel a gogylcheddau fal y gwnai y cenhedloedd delw - addolaidd a 'u heulynod: ond mewn llawer o bethau hefyd a'u ragora&s;ont hwy ymhell ymhob annuwioldeb, ffolineb ac ynfydrwydd. Ac onid yw hyn ddigon i brofi eu bod hwy yn ddelw-addolwyr, hynny yw, yn addolwyr eulynod, wele chwi a gewch glywed eu cyffes gyhoedd hwy eu hunain.</P>
<P>Nid yd wyfi yn meddwl yn vnic ordeiniaethau r' ail Gyngor o Nicaea dan hyrene, na'r Cyngor yn Rufain dan Gregori y trydydd, yn y rhai y dy&s;|cant y dylaid addoli ac anrhydeddu delwau, fal y dango&s;wyd or blaen: etto maent hwy yn gwneu|thur hynny yn wachelog ac yn ofnus, wrth y rhyfygus a 'r hygabl gyhoeddiad eilyn-addoliad amlwg a wnair i ddelwau, a o&s;odwyd allan yn hwyr, ie yn ein dyddiau ni, pan ydyw goleuni gwirionedd gair Duw mor ddi&s;clair, megis vwchlaw eu holl ffiaiddiaf weithredoedd a'u &s;cri|fennadau, y rhyfeddai ddyn fwyaf am eu hannial anfeidrol ddigywilydd-dra a'u cywilyddus eondra hwy, na ddewi&s;ent iddynt eu hunain ryw am&s;er a fua&s;ai dywyllach i draethu eu herchyll gabledd, ond cymmeryd yn awr arnynt wyneb puttain,
<PB N="110" REF="161">
heb feddwl gwrido wrth o&s;od allan hoywder eu puteindra y&s;prydol.</P>
<P>Gwrandewch gabledd y tad parchus <HI>Iacobus Naclantus</HI> E&s;cob <HI>Clugium,</HI> a &s;crifennodd ef yn ei ddeongliad ar epi&s;tol S. Pawl at y Rufeiniaid y bennod gyntaf, yr hwn a brintiwyd yn hwyr yn Venis, a hynny a ddichon &s;efyll yn lle 'r cwbl: gei|riau yr hwn am addoliad delwau ydyw y rhai hyn yn lladin heb newid &s;illaf yndynt.</P>
<P><HI>Ergo non &s;olum fatendum e&s;t fideles in Eccle&s;ia a|dorare coram imagine, vt nonnulli ad cautelam fort&egrave; loquuntur, &s;ed &amp; adorare imagmem, &s;ine quo volueris &s;crupulo, quin &amp; eo illam venerantur cultu quo &amp; Prototypon eius, propter quod &s;i illud habet adorare latria &amp; illa latria: &s;i dulia &amp; hyperdulia, &amp; illa pariter eiu&s;modi cultu adoranda e&s;t.</HI></P>
<P>Y&s;tyr yr hyn yn y iaith Gamberaeg yw hyn, Am hynny y mae 'n rhaid cyffe&s;&s;u fod y ffyddloniaid yn yr Eglwys yn addoli nid yn vnig ger bron delw, (fal ond odid y dywaid rhai yn wachelog) ond eu bod hwy hefyd yn addoli 'r ddelw ei hun heb nac ammau na phetru&s;oer, ie maent yn addoli 'r dde|lw ar vn rhyw addoliad ac yr addolir ei <NOTE N="*" PLACE="marg">Prototupon cenddelw.</NOTE> &s;iampl cyntaf hi, hynny yw y peth y gwnaethpwyd hi ar ei lun, am hyn o dylyid addoli 'r peth ei hun yr hwn y gwnaethpwyd hi ar ei lun, ag addoliad llai neu fwy, fe ddylyeid addoli ac anrhydeddu y dde|lw hefyd ar vn fath anrhydedd. Hyd hyn y dywad <HI>Naclantus.</HI></P>
<P>Cablau yr hwn a argyoeddodd Gregori y cyn|taf, wrth awdurdod yr hwn y damned hwy i V|ffern, fal y twrddana ei ganlynwyr ef yn echrydus. O herwydd er bod Gregori yn goddef bod del|wau, etto mae fe 'n gwahardd eu haddoli hwy, ac
<PB N="111" REF="161">
yn canmol E&s;cob <HI>Serenus</HI> am wahardd eu haddoli hwy, ac &ycirc;n erchi iddo ddy&s;cu 'r bobl ymhob ffordd i wachelyd addoli vn ddelw.</P>
<P>Ond mae <HI>Naclantus</HI> yn chwythu allan ei ddir|mygus ddelw-addoliad, gan erchi addoli del|wau &acirc;'r rhyw vchaf ar addoliad, ac anrhydedd. Ac rhag diffyg awdurdod i'r ddy&s;ceidiaeth iachus hon: Mae fe yn ei gwreiddio hi ar awdurdod <HI>Ari|&s;totl</HI> yn ei lyfr o gy&s;cu a gwilio, fal y gellir ei weled gwedy ei nodi ar ledemyl y ddalen yn ei lyfr brith ef: digywilydd annuwioldeb yr hwn a 'i ddelw-addolaidd farn a o&s;odais i allan yn halaethach, fal y gallech chwi, fal y dywaid Virgil am Si|non, wrth vn adnabod yr holl ddelw-addolwyr, ac addolwyr eulynod, ac y galloch ddeall i ba ben yn y diwedd y dug goddef delwau yn gyhoedd mewn eglwy&s;ydd a themlau ni, gan gyffelybu am&s;ero|edd ac &s;crifennadau Gregori y contaf, a'n dyddiau ni, ac &acirc; chablau yr anifail hwn o Belial a elwir <HI>Naclantus.</HI></P>
<P>Am hynny fe a ddango&s;wyd ac a fanegwyd bellach trwy awdurdod yr h&ecirc;n dadau ac Ath|rawion duwiol, trwy gyhoeddus gyffes E&s;cobion gwedy ymgynull yngh&ycirc;d mewn Cynghorau, trwy arwyddion a rhe&s;ymmau, opinionau, actau a gweithredoedd ac anrhydedd delw-addolaidd a wnaethpwyd in delwau ni, a thrwy eu cyhoedd gyffes a'u hathrawaeth hwy eu hunain, y rhai a o&s;odwyd allan yn eu llyfrau printiedig hwy eu hunain: fod yn addoli 'r delwau gynt, bod fyth yn gyffredinol yn eu haddoli hwy, ie ac hefyd, os cre|dwn hwy, y dylyd eu haddoli hwy; myfi a wnaf allan o air Duw y ddadl gyffredinol hon, yn erbyn yr holl rai fy yn gwneuthur, yn go&s;od i fynu ac yn
<PB N="112" REF="162">
ymddiffyn delwau mewn lleoedd cyhoeddus.</P>
<P>Ac yn gyntaf my&s;i a ddechreuaf ar airiau ein Iachawdwr Chri&s;t, Gwae y dyn hwnnw o achos yr hwn y del rhwy&s;tran, pwy bynnac a rwy&s;tra vn o'r rhai bychain gweinion hyn a gredant yno <NOTE PLACE="marg"><HI>Matth.</HI> 18. 6, 7.</NOTE> fi, gwell oedd iddo pe crogid maen melin am ei wddf, a'i foddi yngwaelod y mor. Ac yn Dew|tronomi mae Duw ei hun yn cyhoeddi fod yn fell|digedig yr hwn a wnel i 'r dall fyned oddiar y <NOTE PLACE="marg"><HI>Deut.</HI> 27. 18.</NOTE> ffordd. Ac yn Leuiticus, Na ddod drangwydd o flaen y dall. Ond fe fu ddelwau mewn eglwy&s;ydd <NOTE PLACE="marg"><HI>Leuit.</HI> 19. 14.</NOTE> a themlau ac maent hwy etto, achwy a fyddant byth yr hyd yr arho&s;ant yno, yn rhwy&s;trau ac yn dra~gwyddau yn enwedig i'r bobl gyffredinol, wei|nion, wirion, ddeillion, yn twyllo eu calonnau hwy trwy gywrainrwydd y creftwr fal y ty&s;tiola|etha yr Scrythyrau mewn llawer man, ac felly <NOTE PLACE="marg"><HI>Doeth.</HI> 13. 14.</NOTE> yn eu dwyn hwy i ddelw-addoliad. Am hynny gwae'r hwn a wnelo, a'r hwn a o&s;odo i fynn, a'r hwn a ymddiffynno delwau mewn temlau ac e|glwy&s;ydd: o herwydd mae co&s;p &s;ydd fwy yn eu haros hwy nag angau 'r corph.</P>
<P>Os attebir y gellir tynnu ymmaith y rhwy&s;tr hwn trwy iawn athraweth a dyfal bregethiad gair Duw, a thrwy foddion eraill, ac nad ydyw delwau mewn eglwy&s;ydd a themlau, yn ddrwg hollol, ac o hanynt eu hunain, i bawb, er eu bod yn ddrwg i rai, ac am hynny y dlyeid dala fod eu goddef hwy yn yr Eglwys megis peth anghyfa|ddas enbaid, ac nid yn hallol megis peth anghy|ffraithlon, ac annuwiol.</P>
<P>Yno y canlyn y trydedd pwngc i'w brofi, a hwn yw ef. Nad ydyw bo&s;&s;ibl os goddefir delwau mewn eglwy&s;ydd a themlau, cadw 'r bobl rhag eu
<PB N="113" REF="162">
haddoli hwy, ac felly gwachelyd delw-addoliad, na thrwy bregethu gair Duw, nac mewn vn modd arall.</P>
<P>Ac yn gyntaf ynghylch pregethu gair Duw, pe canniataid, er goddef delwau mewn eglwy&s;ydd, etto y gallid ymgadw rhag delw-addoliaeth trwy gywir a dyfal bregethu gair Duw: yno y canlynai yn ddiammau y gallid cael gwir a chywir athra|waeth yn wa&s;tadol i aros ac i barhau, cy&s;tal a del|wau: ac felly pa le bynnac y cyfodid delw yn rhw|y&s;tr, yno hefyd wrth re&s;wn da y dylaid ac y ge|llid cael a maenteinio pregethwr duwiol da. O herwydd rhe&s;wn yw fod y rhybydd mor gyffredi|nol a 'r trangwydd, y rhymedi mor halaeth a 'r rhwy&s;tr, y feddyginaeth mor gyffredinol ar gwen|wyn: ond ni ddichon hyn fod, fal y mae rhe&s;wn ac addy&s;c am&s;er yn dangos; Am hyny ni ddichon pregethu gadw rhag delw-addoliad, yr hyd y go|ddefer delwau yn gyhoedd. O herwydd fe a ellir prynu delw yr hon a bery gan mlynedd er ychy|dig, ond ni ellir maenteinio pregethwr da yn wa&s;tad heb go&s;t fawr.</P>
<P>Hefyd os y tywy&s;og a'u goddef, fe fydd yn y man lawer iawn, ie aneirif o ddelwau: ond ni bu er+ioed ac ni bydd byth bregethwyr da ond yn ambell ac anaml wrth rhifedi 'r bobl &s;ydd i'w dy&s;cu. O+blegid mae ein Iachawdwr Chri&s;t yn dywedyd fod y cynhauaf yn fawr a 'r gweithwyr yn an|aml: yr hyn a fu ddigon gwir hyd yn hyn, ac a fydd hyd ddiwedd y byd: ac yn ein gwlad a'n ham&s;er ni mor wir, a phe byddid gwedy eu rhannu hwy, a|nodd fyddai gael vn i bob &s;ir.</P>
<P>Yn awr fe bregetha delwau eu hathrawaeth hwy yn wa&s;tad, i'r rhai a font yn edrych arnynt,
<PB N="114" REF="163">
hynny yw delw-addoliaeth: yr hwn bregethiad y mae dynion yn barodol iawn yn wa&s;tad, ac yn agweddu: yn annial i wrando arno, ac i'w goelio, megis y mae digonol brawf ymmhob cenhedla|eth ac oes. Ond mae 'n odid clywed gwir brege|thwr i attal yr enbeidrwydd hwn, yn rhyw le|oedd vnwaith mewn bwyddyn gyfan, nac mewn rhwy le vnwaith mewn &s;aith mlynedd, fal y ge|llir ei brofi yn eglur. Ac ni ellir yn ddi&s;yfyd ar vn bregeth ddiwreiddio 'n llwyr yr opiniwn drwg a wreiddiwyd ynghalon dyn dros hir am&s;er. Ac mae mor anaml y rhai &s;ydd yn agweddu i gredu a|thrawaeth iachus, ac y mae llawer, ie haychen y cwbl oll yn barod ac yn hyblyg i ofergoel a delw-addoliad: megis y mae yn amlwg fod yn an|hawdd, ie haechen yn ammho&s;&s;ibl cael ymwared a rhwymedi yn hyn o beth.</P>
<P>Hefyd nid yw amlwg wrth vn hi&s;tori greda|dwy, i gywir ac iniawn bregethi erioed barhau mewn vn lle vwchlaw can-mlywedd: ond mae 'n eglur i ddelwau, ofer-goel, a delw-addoliad barhau lawer cant o flynyddoedd. O blegid mae pob &s;crifennadau, ac addy&s;c am&s;er hefyd yn profi, fod pethau da yn myned bob ychydig waeth wa|eth, hyd oni ddifwyner hwy yn y diwedd yn ho|llol; ac o'r gwrthwyneb fod pethau drwg yn cy|nyddu fwyfwy, hyd oni ddelont i gwbl gyflawn|der ac annuwioldeb.</P>
<P>Ac nid rhaid ini fynd ymmhell i gei&s;io &s;amplau i brofi hyn; O herwydd fe aeth pregethiad gair Duw (yr hwn yn y dechreu oedd bur odidawg) bob ychydig mewn am&s;er yn ammhurach beu|nydd, ac yn ol hynny yn llygredig, ac yn ddiwe|thaf oll, fe a o&s;odwyd heibio 'n hollol, ac fe a ym|ly
<PB N="115" REF="163">
&s;codd i'w le ef bethau eraill, dychymygion dynnion.</P>
<P>Ac yn y gwrthwyneb ar y cyntaf fe benitiwyd delwau ymlhith Chri&s;tionogion, a hynny mewn &s;toriau cyfain, yn y rhai yr oedd peth arwyddoc&acirc;d: yn ol hynny y gwneuthpwyd hwy o goed, cerrig, pla&s;tr a mettel: ac yn gyntaf hwy a gedwid yn neilltuol, ynnhai gwyr neilltuol, ac ar ol hynny yr ymlu&s;ca&s;a~t i eglwy&s;ydd a themlau, ond yn gyn|taf trwy beintio, gwedy hynny yn gyrph brei&s;con: ac etto ar y cyntaf ni addolwyd hwy yn vn lle. Ond yn ol hynny ychydig fe ddechrauwyd eu ha|ddoli hwy gan yr anny&s;cedig, megis y mae 'n e|glur wrth yr epi&s;tol a &s;crifennodd Gregori E&s;cob Rufain y cyntaf o 'r enw hwnnw at Serenus E&s;cob Ma&s;&s;il. Or ddau E&s;cob hyn, Serenus a dorrodd y delwau ac a'u llo&s;codd hwy, am y delwa|ddoliaeth a wneaid iddynt: Gregori er ei fod yn tybied y gallid eu gado hwy i &s;efyll, etto fe farnodd mai peth ffiaidd oedd eu haddoli hwy, ac a dybi|odd, megis yr ydys yn awr yn dywedyd, y gallid rhwy&s;tro eu haddoli hwy wrth bregethu gair Duw, fal y mae fe 'n rhybyddio Serenus i gy|farwyddo 'r bobl, fal y manegir yn yr epi&s;tol hwnnw.</P>
<P>Ond pa vn ai opinion Gregori, ai barn <HI>Serenus</HI> oedd oreu yn hyn o beth, y&s;tyriwch chwi adolwg? o herwydd yn y mann fe argyoeddodd am&s;er opi|nion Gregori: o herwydd er bod Gregori yn &s;cri|fennu, ac eraill yn pregethu, etto yn y mann yn ol goddef delwau yn gyhoedd mewn temlau ac eglwy&s;ydd, fe gwympodd gwyr a gwragedd gwi|rion yn y mann yn gadau i'w haddoli hwy: ac yn y diwedd fe ddygwyd y dy&s;cedig hefyd ymmaith
<PB N="116" REF="164">
gyd &acirc;'r cyffredinol gyfeiliorn. megis gyd a&punc;'r ffrwd neu'r weilgi a'r cefullif gwyllt.</P>
<P>Ac yn ail Gyngor <HI>Nicaea</HI> fe a ordeiniodd y gwyr llen a'r e&s;cobion y dylaid addoli delwau, ac felly o achos y trangwyddau hyn y dallwyd yn y diwedd trwy hudolaeth delwau, nid yn vnic y gwirion a'r anny&s;cedig, ond y call a'r dy&s;cedig hefyd: nid yn vnic y bobl, ond yr E&s;cobion hefyd: nid y defaid yn vnic, ond y bugailiaid hefyd (y rhai a ddyla&s;ent fod yn dywy&s;ogion i'w tywys hwy i'r iniawn ffordd, ac yn oleini i oleuo mewn tywyllwch) megis ar|weiniaid deillion yn arwain y deillion, hyd oni chwympodd y ddau i bwll damnedig delw-addo|liaeth. Yn yr hwn yr arho&s;&s;odd yr holl fyd hyd ein hoes ni, dros &s;aithcant neu wythcant o flynyddo|edd, heb fod neb haechen yn dywedyd yn erbyn hynny. A dymma'r ffrwyth a dyfodd o ordeinhad Gregori: yr hwn afiwydd ni ddigwydda&s;ai byth pe bua&s;id yn cymmeryd ffordd E&s;cob Serenus, ac yn di&s;trywo ac yn dini&s;tr yr holl eulynod a'r del|wau: o herwydd nid addola neb y peth nid ydyw.</P>
<P>Ac fal hyn y gwelwch pa fodd a oddef delwau yn neilltuol y daethpwyd i'w go&s;od hwy i fynu mewn temlau ac eglwy&s;ydd yn gyhoedd, ac etto heb ddim drygioni ar y cyntaf (fal y tybiai wyr dy&s;cedig call) ac o'u goddef hwy yno yn vnic, yn y diwedd fe ddaethpwyd i'w haddoli hwy: yn gyntaf gan y bobl anny&s;cedig, y rhai yn anad neb fal y dywaid yr Scrythyr-l&acirc;n &s;ydd mewn <NOTE PLACE="marg"><HI>Doeth.</HI> 13. 14.</NOTE> enbeidrwydd ofergoel a delw-addoliad: ac yn ol hynny gan yr E&s;cobion, y dy&s;cedig a'r holl wyr llen eglwy&s;ig, megis y boddwyd ar vnwaith y cwbl oll, y gwyr llyg a'r gwyr llen, y dy&s;cedig a'r anny&s;cedig, yr holl oe&s;oedd, &s;ectau, a graddau,
<PB N="117" REF="164">
o wyr, o wragedd, ac o blant, o holl gred, (peth of|nadwy <NOTE N="*" PLACE="marg">Erchyll.</NOTE> echrydus i feddwl am dano) mewn ffia|idd ddelw-addoliaeth: yr hwn o bob bai arall &s;ydd ga&s;af gan Dduw, a chollediccaf i ddyn; a hynny dros wythcant o flynyddoedd ac ychwaneg.</P>
<P>Ac i'r diwedd hwn y daeth y dechreuad hwnnw o o&s;odiad delwau i fynu mewn Eglwy&s;ydd, yr hwn a farned y pryd hynny yn beth dieniwed, ond a aeth yn y diwedd nid yn vnic yn llawn eniwed, ond yn ddi&s;triw ac yn angheuol ddini&s;tr i holl greddyf ddaionus yn gyffredinol. Fal yr ydwyfi yn cau 'r cwbl fel hyn, megis y gall fod yn bo&s;&s;ibl mewn rhyw ddinas neu wlad fechan, fod delwau gwedy eu go&s;od mewn Temlau ac Eglwy&s;ydd, a gallel er hynny trwy ddifri a pharhaus bregethu gair Duw, a phur efengyl ein Iachawdwr Chri&s;t, gadw 'r bobl dros am&s;er byrr oddiwrth ddelw|addoliaeth: felly y mae 'n amho&s;&s;ibl fod delwau gwedy eu go&s;od i fynn ac yn cael eu goddef mewn Temlau ac Eglwy&s;ydd mewn gwledydd mawr, ac amho&s;&s;ipplach o lawer fod yn eu goddef hwy yn yr holl fyd dros am&s;er h&icirc;r, ac ymgadw rhag delw-addoliaeth.</P>
<P>Ac fe ofala y duwiol nid yn vnic am eu dinas a'u gwlad, ac iechydwriaeth gwyr o'u hoes eu hunain, ond hefyd am bob lle ac am&s;er, ac am ie|chydwriaeth gwyr o bob oes; yn enwedig ni o&s;o|dant hwy y tramgwyddau, a'r-maglau hynny dan draed gwledydd ac oe&s;oedd eraill, y rhai yr ydys yn gweled ei&s;oes eu bod yn ddi&s;tryw i'r holl fyd. Am hynny mi a wnaf gynull cyffredinol o'r cwbl oll a draethais hyd yn hyn.</P>
<P>Os bydd y trangwyddau&punc; a gwenwyn eneidi|an dynnion trwy o&s;od delwau i fynu, yn aml, ie
<PB N="118" REF="165">
yn anfeidrol os goddefir hwy: a'r rhybyddion yn erbyn y tramgwydd hynny, a'r ymwared yn erbyn y gwenwyn hynny trwy bregethu, yn ambell ac yn anaml, megis y dango&s;wyd ei&s;oes: os bydd hawdd go&s;od y tramgwyddau, a hawdd darparu y gwenwyn, a'r rhybyddion a'r ym wared yn anodd eu hadnabod a'u cael: os bydd y tramgwyddau 'n wa&s;tad yn gorwedd ar ein ffyrdd ni, a'r gwenwyn yn barod ger ein llaw ni ym-mhob man, a'r rhy|byddiau a'r ymwared heb eu rhoi ond yn &acirc;nfy|nych: ac os bydd pawb o hanynt eu hunain yn barottach i dramgwyddo nag i gymmeryd rhy|bydd, pawb yn barottach i &ycirc; fed y gwenwyn nag i brofi yr ymwared iachus, (fal y dango&s;wyd o'r blaen o ran, ac y dango&s;ir yn gyflawnach ar ol hyn) ac felly os bydd llawer yn yfed y gwenwyn yn wa&s;tadol ac yn ddwfn, a nymmor heb brofi yr ymwared onid weithiau, a hynny yn egwan: pa fodd na rwy&s;trir llawer o'r gweiniaid diegni? Ie pa fodd na thyrr llawer eu gyddfau trwy gwym|po? ac na wenwynir yn angheuol eneidiau aneirif o bobl? A pha fodd y dichon cariad Duw, neu ga|riad ein cymmydogion fod yn ein calonnau ni: oni thynnwn ymmaith a ni yn gallel, y fath dramgwyddau enbaid, a gwenwyn mor wen|wynllydd?</P>
<P>Pa beth a ddy&wcirc;edaf am y rhai a o&s;odant dram|gwyddau lle nad oedd yr vn o'r blaen, a maglau i draed, nag &ecirc; i eneidiau y rhai gwirion gweinion? ac a barant enbeidrwydd tragwyddol ddi&s;tryw i'r rhai y tywalltodd ein Iachawdwr Ie&s;u Gri&s;t ei werthfawr waed dro&s;tynt, lle bua&s;ai well na ddychmyga&s;id ac nad arfere&s;id er ioed celfyddy|dau peintio, pla&s;tro, cerfio, neu doddi, na dini&s;tr
<PB N="119" REF="165">
a cholli trwy achos delwau a llunniau vn o ha|nynt hwy, y rhai y mae eu eneidiau mor werth|fawr ger bron Duw. Fal hyn y dango&s;wyd nad yw bo&s;&s;ibl i bregethu allel cadw rhag delwaddo|liaeth, os go&s;odir delwau 'n gyhoedd mewn Eg|lwy&s;ydd a themlau.</P>
<P>Ac mor wir yw nad oes nac &s;crifennu yn erbyn delw-addoliaeth, na chynull cynghorau, na gw|neuthur ordeiniaethau yn y gwrthwyneb, na chyfraithiau caled chwaith, na chyhoeddiadau tywy&s;ogion ac Ymmerodron, na <NOTE N="*" PLACE="marg">Cho&s;p to&s;t.</NOTE> dygyn go&s;p, a phoenau creulon nac vn remedi ac a allwyd neu a ellir ei ddychymmyg yn abl i attal ac i gadw rhag delw-addoliaeth os go&s;odir neu os goddefir delw|au yn gyhoeddus.</P>
<P>O herwydd am &s;crifennu yn erbyn delwau a'r addoliad a wnair iddynt, fe adrodwyd i chwi yn yr ail rhan o'r traethawd hwn, lawer o leoedd allan o <HI>Tertulian, Origen, Lactantius, S. Aw&s;tin, E|piphanius, S. Ambros, Clemens,</HI> a llawer eraill o E&s;cobion &s;anctaidd dy&s;cedig ac athrawon yr Eg|lwys. Ac heblaw hyn mae 'r holl hi&s;toriau Eg|lwy&s;ig a llyfrau E&s;cobion ac athrawon dy&s;cedig &s;anctaidd eraill, yn llawn o &s;amplau ac ymadro|ddion godidawg yn erbyn delwau a'u haddolwyr. Ac megis yr &s;crifena&s;ant hwy yn ddifri iawn, felly yn eu ham&s;er y pregatha&s;ont hwy ac y dango&s;a|&s;ont yn bur ac yn ddie&s;caelys yn gyfunol a'u &s;iam|plau a'u &s;crifenadau.</P>
<P>O herwydd pregethwyr oedd e&s;cobion yr am&s;er|oedd hynny, ac hwy a welid yn funychaf ynghen|nadwri yr hwn a ddywaid&punc; ewch i'r holl f&ycirc;d, pre|gethwch i bawb yr Efengil; nag ynghennadwri a nega&s;eu tywy&s;ogion y byd hwn: ac fal yr oe|ddynt
<PB N="120" REF="166">
yn llawn z&ecirc;l a diwydrwydd, felly yr oeddynt o ddy&s;c a bywyd duwiol godidawg ac am bob vn o'r ddau mewn awdurdod a chymeriad mawr gy|da 'r bobl, ac felly yn applach ac yn debyccach i ber&s;wado 'r bobl, a'r bobl yn debyccach i'w credu hwyntau ac i ganlyn eu hathrawaeth.</P>
<P>Ond ni alle eu pregethau hwy ddim help, llai o lawer y gallai eu &s;crifennadau hwy y rhai ni ddawent i gydnabyddiaeth onid rhai o'r dy&s;cedig, mewn cyfflybaeth o'u gwa&s;tadol bregethau, o'r hyn y mae 'r holl dyrfa 'n gyfrannog.</P>
<P>Ac nid ydoedd yr hen dadau a'r E&s;cobion a'r doctoriaid yn pregethu ac yn &s;crifennu yn neill|tuol yn vnig, ond hwy a wnaethant yngh&ycirc;d hefyd gwedy ymgynull mewn rhifedi mawr, mewn cymmanfau a chynghorau, ordeiniaethau a chy|fraithiau eglwy&s;ig yn erbyn delwau a delw-addo|liad: ac ni wnaethont felly vnwaith neu ddwy, ond llawer o am&s;eroedd, ac mewn llawer o oe&s;o|edd ac o wledydd, a gynnulla&s;ont gymanfau a chyngorau ac a wnaethont ordeiniaethau to&s;t yn erbyn delwau a'u haddoli, megis y dango&s;wyd o'r blaen yn halaeth yn yr ail rhan o'r bregeth hon.</P>
<P>Ond nid oedd eu holl &s;crifennadau, eu prege|thau, a'u ymgynull mewn cynghorau, eu hordei|niadau a'u cyfraithiau, yn abl nac i dynnu delwau i lawr y rhai y gwnaid delw-addoliaeth iddynt, nac yn erbyn delw-addoliaeth yr hyd y &s;afe 'r del|wau. O herwydd fe a orchfygodd y llyfrau deilli|on a'r athrawon mudion hynny (delwau ac eu|lynod yr wyfyn eu feddwl) o herwydd llyfrau ac athrawon gwyr llyg y galwant hwy, gan ddan|gos a phregethu delw-addoliaeth trwy eu &s;cri|fennadau peintiedig a cherfiedig, yn erbyn eu holl
<PB N="121" REF="166">
lyfrau printiedig hwy a'u pregethu ar dafod la|ferydd.</P>
<P>Wele, oni allai bregethu ac &s;crifennu gadw dynnion rhag addoli delwau a delw-addoliaeth, oni allai ben a geiriau wneuthur hynny: chwi a dybygwch y gallai go&s;p a chleddyf ei wneuthur: fy meddwl yw y gallai dywy&s;ogion trwy gyfrai|thiau a cho&s;pedigaeth do&s;t, attal anffrwynedig chwant pawb i ddelwaddoliaeth, er go&s;od delwau i fynu a'u goddef hwy. Ond mae am&s;er gwedy dangos na ddichon hyn mwy help yn erbyn delw-addoliaeth nag &s;crifennu a phregethu.</P>
<P>O herwydd er i fwy nag wyth o Ymmerodron (awdurdod y rhai a ddylai fod fwyaf wrth gyf|raith Duw) o'r rhai y terna&s;odd chwech ol yn ol yn ne&s;&s;af iw gilidd, fal y manegwyd yn yr hi&s;to|riau o'r blaen, wneuthur cyfraithiau to&s;t a chy|hoeddiadau yn erbyn eilynod, ac eilyn-addoliaeth, delwau a delwaddoliad, gan o&s;od co&s;pedigae|thau trymmion, ie a phoen angau ar ymddiffyn|wyr delwau, ac ar eilyn-addolwyr ac addolwyr delwau: Etto ni alla&s;ont er hynny er ioed na chwbl ddini&s;tr delwau a o&s;oda&s;id vnwaith i fynu, na chadw dynnion rhag eu haddoli hwy gwedy eu go&s;od i fynu.</P>
<P>Pa beth a dybygwch chwi wrth hyn a ddig|wyddai pettai wyr dy&s;cedig yn dy&s;cu i'r bobl eu gwncuthur hwy, ac yn maenteinio eu go&s;od hwy i fynu, megis pethau anghenreidiol i wir grefydd? I ddibennu mae 'n ymddangos yn eglur wrth holl hy&s;toriau ac &s;crifennedau, ac wrth yr am&s;er|oedd aethont heibio, na ddichon na phregethu nac &s;crifennu, na chyfundeb y dy&s;cedig, nac awdur|dyd y duwiol, nac ordeiniaeth Cynghorau, na
<PB N="122" REF="167">
chyfraithiau tywy&s;ogion, na tho&s;t go&s;pedigaeth y tro&s;eddwyr yn hynny o beth, nac vn modd na remedi arall help yn erbyn eilynaddoliad, os go|ddefir delwau yn gyhoeddus. A gwir iawn y dy|wedir fod yr am&s;er aeth heibio 'n ddy&s;cawdr doe|thineb i ni &s;ydd yn dyfod ar ol.</P>
<P>Am hynny oni allae yr hen dadau E&s;cobion a doctoriad rhinwedu&s;af dy&s;cediccaf a die&s;caelu&s;af, a hwy haechen mewn rhifedi yn aneirif, wneu|thur dim yn yr am&s;eroedd aeth heibio, a'u holl &s;cri|fennadau, pregethau, poen, difritwch, awdurdod, cymynfau, a chyngorau, yn erbyn delwau a delw-addoliad, gwedy go&s;od delwau i fynu vnwaith: pa beth a allwn ni ei wneuthur y rhai nid ydym yn gyffelyb iddynt hwy, nac mewn dy&s;c, nac mewn diwydrwydd, nac mewn &s;ancteiddrwydd bywyd, nac mewn awdurdod, gan ein bod yn ddynnion dirmygus digymmeriad (fal y mae 'r byd yn awr yn myned) ac yn anaml mewn rhi|fedi ymmy&s;c cymmaint lliaws a chen&s;igen dyn|nion? pa beth meddaf allwn ni ei wneuthur neu ei gwblhau i attal eulyn-addoliad, neu addo|liad delwau, os goddefir hwy i &s;efyll yn gyhoe|ddus mewn Temlau ac Eglwy&s;ydd?</P>
<P>Ac oni alle gynifer o Ymmerodron galluog, trwy gyhoeddiadau a chyfraithiau mor do&s;t, trwy go&s;pedigaethau, a phoenau mor drymmion ac mor ddygyn, gadw 'r bobl rhag go&s;od i fynu ac addoli delwau, pa beth a ddigwydd, dybygwch chwi, pan fo dynnion yn eu canmol hwy megis llyfrau anghenreidiol gwyr llyg?</P>
<P>Dy&s;cwn ni am hynny yn y dyddiau diwethaf ymma, y wers hon gan hen henafiaeth, nad yw bo&s;&s;ibl dros vn am&s;er hir wahanu delw-addoliad
<PB N="123" REF="167">
oddiwrth ddelwau, onid megis cy&s;&s;yltyn diwaha|nedig, neu megis y canlyn y cy&s;cod y corph, pan fytho 'r haul yn ty wynnu felly y mae delw-addo|liad yn canlyn ac yn glynu wrth oddefiaeth del|wau'n gyhoedd mewn Temlau ac Eglwy&s;ydd. Ac yn ddiwethaf megis y dylaid ca&s;hau a gwache|lyd delw-addoliaeth, felly y dylaid hefyd dini&s;tr a dodi ymmaith ddelwau, y rhai ni allant fod yn hir heb ddelw-addoliad.</P>
<P>Heblaw addy&s;c a phrawf yr am&s;eroedd aeth heibio, mae naturiaeth a dechreuad delwau o ha|nynt eu hunain yn tynnu yn rhy nerthog i ddelw-addoliad, ac mae anian dynnion a'u paradrw|ydd yn gogwyddo mor drwm at ddelw-addoliad, nad yw bo&s;&s;ibl wahanu a do&s;parthu delwau oddi|wrthto, na chadw dynnion rhag delw-addoliad os goddefir delwau yn gyhoeddus.</P>
<P>Yr hyn yr ydwyf yn ei ddywedyd am annian a dechrauad delwau yw hyn, fal y mae eu dechrau|ad hwy yn ddrwg ac ni ddichon dim daioni ddy|fod o beth a fo a'i ddechreuad yn ddrwg, am eu bod hwy oll yn ddrwg fal y dywaid Athana&s;ius yn ei lyfr yn erbyn y cenhedloedd, a S. Ierom ar y chweched bennod o'r Proyhwyd Ieremi: Ac mae Eu&s;ebius yn ei &s;aithfed llyfr o'i hi&s;tori E|glwy&s;ig a'r ddaunawfed bennod yn dywedyd, megis y daethont hwy ar y cyntaf attom ni oddi|wrth y cenhedloedd (y rhai ydynt ddelw-addol|wyr) ac fal y bu dychmygu delwau yn ddechre|u&acirc;d goddineb y&s;prydol, fal y te&s;tiolaetha gair Duw, <HI>Doeth.</HI> 14. felly megis wrth naturiaeth ac yn anghenreidiol, y dych welant i'r dechrauad o'r hwn y daethont, ac y tynnant ni trwy drais i ddelw-addoliad, ffiaidd gan Dduw a phob dyn
<PB N="124" REF="168">
duwiol. Ac fe ddaeth dechreuad delwau a'u ha|ddoliad, megis y dywedir yn yr wythfed bennod o lyfr y doethineb, o gariad dall oedd gan y tad anneallus, gan lunio i 'w ddiddanwch ddelw ei fab a fua&s;ai farw, felly o'r diwedd y cwympodd dynnion i addoli delw yr hwn a wyddent ei fod wedy marw. Pa faint mwy y cwympe wyr a gwragedd i addoli delwau Duw D&acirc;d, ein Ia|chawdwr Chri&s;t, a'i &s;aint, os goddefir hwy i &s;efyll mewn eglwy&s;ydd a themlau yn gyhoeddus?</P>
<P>O herwydd po m wyaf o d&ycirc;b a fytho am fawr|hydi a &s;ancteiddrwydd y neb y gwnelir delw iddo, cyntaf y cwymp y bobl i addoli y ddelw hon|no. Am hynny y mae delwau Dduw, ein Ia|chawdwr Chri&s;t, y fendigaid forwyn fair, yr apo|&s;tolion, y merthyron ac eraill o'r rhai &s;anctaidd godidawg, yn beriglaf o gwbl rhag enbeidrwydd delwaddoliad, ac am hynny y dlyid gochelyd yn fwy rhag goddef yrvn o hanynt yn gyhoedd mewn temlau ac eglwy&s;ydd. O herwydd nid rhaid fawr ofni rhag cwympo neb i addoli delwau Annas, Caiphas, Pilat, neu Iudas fradwr, pe byddid yn eu go&s;od hwy i fynu: ond i'r llaill fe brwfwyd yn gyllawn ei&s;oes ddarfod gwneuthur delw-addo|liad, fod yn ei wneuthur etto, ac yn debyg y gw|nair yn wa&s;tadol.</P>
<P>Yn awr, fel y &s;onniwyd o'r blaen ac y dango&s;ir ymma yn halaeth, nid ydyw naturiaeth dyn yn tueddu yn amgenach i addoli delwau, os dichon ef eu cael hwy a'u gweled, nag y mae'n gogwyddo i oddineb a phuteindra ynghwmpniaeth putei|niaid. Ac megis na byddid ond ychydig nes er dy|wedyd wrth wr a fytho gwedy ymroi i chwan|tau'r cnawd, os bydd ef yn gweled puttain ddry|thyll,
<PB N="125" REF="168">
yn ei&s;tedd yn ei hymyl, ac yn ei bracheidio hi, Gwachel oddineb, fe farna Duw oddineb wyr a <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 6. 16. 1. <HI>The&s;s.</HI> 4. 3. <HI>Heb.</HI> 13. 4. 1. <HI>Ioan.</HI> 5. 21.</NOTE> phuteiniaid. O herwydd gwedy ei orchfygu ef a hudoliaeth y buttein, ni wna ef na roi clu&s;t, na &s;ynnaid ar y fath rybyddio~ duwiol, a chwedy ar ol hynny ei adel ef yn vnic gyda 'r buttain, ni all dim ganlyn onid brynti: felly os goddefwch ddodi i fynu delwau mewn temlau ac eglwy&s;ydd, ofer yr erchwch iddynt wachelyd delwau, fal y mae Ioan &s;ant yn erchi, a chilio oddiwrth ddelw-addolia|eth, fal y rhybyddia 'r holl &s;crythyrau ni: ofer y pregethwch ac y dango&s;wch iddynt yn erbyn de|lw-addoliad. O herwydd llaweroedd er hyn a gwympant i'w haddoli hwy, naill ai trwy anni|an y delwau ai trwy dueddiad eu hannian lygre|dig eu hunain.</P>
<P>Am hynny megis mai temptio Duw yw, i'r hwn a fytho yn gogwyddo at chwantau cnawdol, ei&s;tedd wrth glun puttain: felly hefyd nid yw go|&s;od delw i fynu yn y parodrwydd hyn &s;ydd mewn d&ycirc;n i ddelw-addoliad ddim onid temptio Duw.</P>
<P>Os dywaid neb nad ydyw y gyffelybaeth hon yn prufo dim, etto yr ydwyf yn dei&s;yf arnynt adel i air Duw o'r hwn y tynnwyd y gyffelylbaeth, bru|fo peth. Onid ydyw gair Duw yn galw delw-addoliaeth yn oddineb y&s;prydol? onid ydyw ef yn galw delw gwedy ei goreuro, yn buttain gwedy peintio ei hwyneb? onid ydyw y&s;prydol ddrygi|oni <NOTE PLACE="marg"><HI>Leuit.</HI> 17. 7. <HI>a'r</HI> 20. 5. <HI>Ruf</HI> 25. 5. <HI>Deu</HI> 31. 16. <HI>Baruc.</HI> 6.</NOTE> hudoliaeth delw, megis gwenniaith puttain drythyll? Onid ydyw gwyr a gwragedd mor ba|rodol i odineb y&s;prydol, hynny yw i ddelw-addo|liaeth, ac i odineb cnawdol? Os gwedir hyn pro|fed holl genhedlaethau y ddayar y rhai oll a fuont ddelw-addolwyr (fal y manegir ymmhob hi&s;tori)
<PB N="126" REF="169">
ei fod yn wir. Profed yr Iddewon, pobl Dduw, y rhai a rybyddiwyd mor fynych ac mor ddifrif, ac a fygythwyd mor ofnadwy ynghylch delwau a de|lw-addoliad, ac a go&s;pwyd mor do&s;t am ddelw-addoliad, ac er hynny a gwympa&s;ont atto, fod hyn yn wir: fal y dango&s;ir yn eglur ddigon yn holl lyfrau 'r h&ecirc;n De&s;tament, yn enwedig yn llyfrau y brenhinioedd, y croniclau a'r prophwdi. Pro|fed holl oe&s;oedd ac am&s;eroedd, dynnion o bob oes ac am&s;er, o bob gradd a galwedigaeth, gwyr call, gwyr dy&s;cedig, tywy&s;ogion, dynnion anny&s;ce|dig a chyffredin, fod hyn yn wir.</P>
<P>Os mynnwch gael &s;amplau am wyr call, cym|merwch yr Aiphtiaid a 'r Gymno&s;ophi&s;tiaid y gwyr callaf o'r byd, cymmerwch Salomon y gwr callaf oll. Am wyr dy&s;cedig, y Groegiaid, yn en|wedig yr Atheniaid, yn rhagori ar bob cenhedla|eth mewn ofergoel a delw-addoliad: megis y mae S. Pawl yn hi&s;tori Actau 'r Apo&s;tolion yn dywe|dyd am danynt. Am dywy&s;ogion a llywodraeth|wyr <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 17. 22, 23.</NOTE> cymmerwch y Rufeiniaid, y rhai oeddynt yn rheoli 'r cwbl. Brenin Salomon, a holl frenhi|nioedd <NOTE PLACE="marg"><HI>Ruf.</HI> 1.</NOTE> I&s;rael a Iuda ar ei ol ef, ond Dafydd, E|zechias, Io&s;ias ac vn neu ddau ychwaneg, yr holl rai hyn, meddaf, ac aneirif o wyr call dy&s;cedig, ty|wy&s;ogion, a llywiawdwyr y rhai oeddynt oll dde|lw-addolwyr, ydynt &s;iamplau i chwi i ddangos fod pob dyn a 'i duedd a 'i ogwydd at ddelw|addoliad.</P>
<P>Er fymod heb &s;on am aneirif liaws, a murdd o wirioniaid anny&s;cedig, y bobl ddiwybod ddifedr, y rhai a gyffelybir i fulod ac i geffylau, yn y rhai nid oes deall, y rhai yn enwedig y mae 'r Scry|thur yn rhagddangos ac yn rhagfanegi eu pe|rigl
<PB N="127" REF="169">
a'u henbeidrwydd i gwympo yn gadau idde|lw|addoliad, trwy achos delwau. Ac o ddywedyd gwir pa fodd y gall y bobl ddiddrwg, anny&s;cedig, ffoliaid, ddiangc rhag rhwydau a maglau euly|nod a delwau, yn y rhai y rhwydwyd ac y maglw|yd y rhai callaf a gorau eu dy&s;c?</P>
<P>Am hynny mae 'r ddadl yn dala y &s;ail ymma yn ddiogel, fod dynnion mor hyblyg o'u naws llygre|dig i wneuthur goddineb y&s;prydol, ac ydynt i wneuthur godineb cnawdol.</P>
<P>Yr hyn beth yr oedd doethineb Duw yn ei ragweled, ac am hynny at y gwaharddiad cyffre|dinol hwn, Na wna ddelwau na lluniau, fe a gy|&s;ylltodd achos, yr hon oedd yn &s;efyll ar lygredig anian dyn: rhag, medd ef, dy dwyllo drwy gam&s;yn|niaid ac iti eu hadoli hwy. Ac o'r &s;ail hwn, &s;ef <NOTE PLACE="marg"><HI>Dew.</HI> 4. 16.</NOTE> hyblygedd naturiaeth lygredig dyn yn gy&s;tadl i oddineb y&s;prydol, ac i oddineb cnawdol, y canlyn: megis y mae yn ddlyed ar bob llywiawdr duwiol a garo hone&s;trwydd ac a ga&s;hao buteindra, er mwyn gwachelyd godineb cnawdol, &s;ymmud ymmaith yr holl buteiniaid, a'r coegennod, yn en|wedig allan o'r lleoedd yr ydys yn eu drwgdybied yn gyhoeddus, y rhai yr arfer mur&s;ennod ddyfod iddynt: felly dlyed yr vn llywiawdr duwiol yw, yn &ocirc;l &s;amplau y duwiol frenhinioedd Ezechias a Io&s;ias, yrru ymmaith yr holl buteiniaid y&s;prydol (eulynod a delwau yr ydwyf yn ei feddwl) yn en|wedig allan o'r lleoedd drwgdybys, eglwy&s;ydd a|themlau, y rhai ydynt leoedd enbaid rhag gwneu|thur delw-addoliad i 'r delwau a o&s;odir yndynt, megis pe byddent yn y lle apoyntiedig, ac mewn vwchder anrhydedd ac addoliad, fal y dywaid S. <NOTE PLACE="marg"><HI>Aug. in P&s;al.</HI> 36. <HI>a'r</HI> 113. <HI>a lib.</HI> 4. <HI>de ciuit. Dei cap.</HI> 3.</NOTE> Aw&s;tin, lle y dylaid addoli yn vnic y bywiol Dduw
<PB N="128" REF="170">
ac nid coed a cherrig meirwon. Swydd llywi|awdwyr duwiol (meddaf) yw, yn yr vn modd &s;ym|mud delwau o'r eglwy&s;ydd a'r temlau, megis pu|teiniaid y&s;prydol allan o leoedd tybus, er gochelyd delw-addoliaeth, yr hwn &s;ydd odineb y&s;prydol.</P>
<P>Ac megis y byddai yn elyn i bob hone&s;trwydd yr hwn a ddygai buteiniaid a choegennod o'u cor|nelau dirgel i'r marchnadleoedd goleu, i drigo yno, ac i arfer eu marchnadaeth brwnt, felly y mae fe'n elyn i wir addoliad Duw, yr hwn a ddygo euly|nod a delwau i'r eglwys, t&ycirc; Dduw, i'w haddoli yno yn gyhoeddus, ac i y&s;peilio 'r Duw eiddigus o'i anrhydedd, yr hwn ni rydd ef i arall, nai ogo|niant i ddelwau cerfiedig, a'r hwn yr ymwrthodir yn gymmaint, ac y torrir rhwym cariad rhwng dyn ac ef yn gymmaint, trwy ddelw-addoliaeth, yr hwn yw goddineb y&s;prydol, ac y torrir cwlwm a rhwym priodas trwy odineb cnawdol. Cymme|rwch hyn oll yn lle celwydd, oni ddywaid gair Duw ei fod ef yn wir. Melldigedig, medd Duw <NOTE PLACE="marg"><HI>Deut.</HI> 27. 15.</NOTE> yn Dewt, yw 'r hwn a wnelo ddelw gerfiedig ac a'i go&s;odo hi mewn lle dirgel, a'r holl bobl a ddy|wedant, Amen.</P>
<P>Fal hyn y dywad Duw, o herwydd yr am&s;er hynny ni faiddiai neb feddu delwau, nau haddoli yn gyhoedd, ond mewn cornelai dirgel: ac lle mae 'r holl fyd yn deml halaeth i Dduw, pwy byn|nac mewn vn gornel o hono a y&s;peilio Dduw o'u ogoniant, ac a'i rhoddo i goed a cherrig, fe gyhoe|ddir hwnnw trwy air Duw yn felldigedig.</P>
<P>Yn awr pwy bynnac a ddygo 'r puteiniaid y&s;|prydol hyn o'u lloche&s;au dirgel i gyhoeddus e|glwy&s;ydd a themlau, fal y gallo gwyr a gwragedd wneuthur puteindra y&s;prydol yno yn gyhoeddus
<PB N="129" REF="170">
heb ddim cywilydd, yn ddiammau mae hwnnw gwedy i Dduw ei felldithio yn ddauddyblyg: a phob gwr a gwraig dda dduwiol a ddywedant Amen: a'u Hamen hwy a &s;ydd ffrwythlon. Ie mae hefyd vnfydrwydd yr holl fyd &s;ydd yn addef gwir grefydd Gri&s;t, yn awr er yn am&s;er llawer cant o flynyddoedd, ac hefyd llawer yn ein ham&s;er ni mewn cymmaint goleuni 'r efengyl, yn rhedeg yn dyrfau dros f&ocirc;r a th&icirc;r (gan golli eu ham&s;er, treulio a difa eu golud, ymddifadu eu gwragedd a'u plant, a'u tylwyth, a dodi eu cyrph a'u bywyd mewn enbeidrwydd) i Rufain, i Gompo&s;tela, i Ieru&s;alem ac i wledydd pell eraill, i ymweled &acirc; choed a cherrig mudion meirwon; mae hyn, me|ddaf, yn pruf&oacute; yn gwbl barodrwydd llygredig an|nian dyn, i gei&s;io eulynod a fyther gwedy eu go&s;od i fynu vn waith, ac i'w haddoli hwy.</P>
<P>Ac fal hyn y mae 'n eglur cy&s;tadl wrth ddechreu|ad a naturiaeth eulynod a delwau, ac wrth ba|rodrwydd a hyblygedd llygredig natur dyn i'w ha|ddoli hwy, na ellir na do&s;parthu delwau os go|&s;odir i fynu yn gyhoeddus, na chadw a chynnal dynnion os gwelant ddelwau gwedy eu go&s;od mewn temlau ac Eglwy&s;ydd, oddiwrth ddelw-addoliaeth.</P>
<P>Ac lle maent yn go&s;od dro&s;tynt ymmhellach, er darfod i'r bobl, tywy&s;ogion, gwyr call, a gwyr dy&s;cedig, yn yr h&ecirc;n am&s;eroedd, gwympo i ddelw-addoliad trwy acho&s;ion delwau, etto yn ein ham|&s;er ni nid ydyw y rhan fwyaf, yn enwedig y rhai dy&s;cedig call, a'r rhai mewn awdurdod, yn der|byn na drwg na thramgwydd oddiwrth ddelwau, nac yn rhedeg attynt i wledydd pell ac yn eu addo|li hwy: ac y gwyddont hwy yn ddifai pa beth yw
<PB N="130" REF="171">
eulyn neu ddelw, a pha fodd yr arferir hwy, ac y canlyn ar hyn nad ydyw delwau mewn eglwy|&s;ydd ond pethau diddrwg didda, y rai ni chamarfer rhai ddim o honynt: ac am hynny y gallant ddala yn gy&s;ion (megis y dechraua&s;ont ddodi dro&s;tynt ynnechreuad y rhan hon) nad yw yn anghy|fraithlon nac yn ddrygionus hollol, fod delwau mewn eglwy&s;ydd a themlau, er na thybygir fod hynny yn gyfaddas, rhag perigl i'r rhai difedr.</P>
<P>Yn erbyn hyn y gellir atteb ailwaith, fod Sa|lomon hefyd, y callaf o'r dynnion, yn gwybod yn dda iawn, pa beth oedd eulyn neu ddelw, a thros h&icirc;r ennyd na chafodd ef ei hunan ddim drwg oddi|wrthynt: ac fe a arfogodd eraill hefyd a'i &s;eri|fennadau duwiol yn erbyn eu henbeidrwydd hwy. Ac etto yn hyn pan oddefodd yr vn Salo|mon i'w buteiniaid drythyll ddwyn delwau i'w lys a'i bal&acirc;s, fe annogwyd gan buteiniad cnaw|dol, ac a yrrwyd gyda hynny i wneuthur godineb y&s;prydol i eulynod, ac o'r tywy&s;og duwiolaf a challaf fe aeth yn ffolaf ac yn annuwiolaf.</P>
<P>Gorau am hynny i'r callaf feddwl am y rhybydd <NOTE PLACE="marg"><HI>Eccl.</HI> 3 26.</NOTE> hwn, Yr hwn a hoffo berigl a <NOTE N="*" PLACE="marg">Ddifethir.</NOTE> ddifhair ag ef: A'r <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 10. 12.</NOTE> hwn y &s;ydd yn tybied ei fod yn &s;efyll &s;ynned na &s;yr|thio, Ac na o&s;oded trwy wybod ac yn ewylly&s;gar y fath faen tramgwydd i'w draed, ac i draed eraill hefyd, y rhai onid odid a'u dygant hwy yn y di|wedd i dorri eu <NOTE N="*" PLACE="marg">Gyddygau.</NOTE> gyddfau.</P>
<P>Fe wyddai y brenin daionus Ezechias yn ddi|fai ddigon nad ydoedd y &s;arph bres onid delw fa|rw, ac am hynny ni chafodd ef ei hun ddim ani|wed oddiwrthi trwy addoli iddi. Ai gadawodd ef hi am hynny i &s;efyll, am na chafodd ef ddim drwg o'i hachos hi? Naddo, ond ac ef yn frenin duwiol,
<PB N="131" REF="171">
ac am hynny yn gofalu am iechyd ei ddeiliaid tru|ain a dwylla&s;id gan y ddelw honno i wneuthur delwaddoliaeth iddi, ni thynnodd ef hi i lawr yn <NOTE PLACE="marg">2. <HI>Bren.</HI> 18. 4.</NOTE> vnic ond fe a'i torrodd hi yn ddrylliau. A hyn a wnaeth ef i'r ddelw honno a o&s;oda&s;id i fynu trwy orchymmyn Duw, yngwydd yr hon y gwnel&s;id gwrthiau mawr, megis yngwydd vn oedd ar|wydd o'n Iachawdwr Chri&s;t a ddawai, yr hwn a'n gwaredai ni oddiwrth frath angheuol yr h&ecirc;n &s;arph Sathan. Ac nid arbedodd ef hi nac er ei henaint, ai hoedran, yr hon a barhae&s;ai vwchlaw &s;aithcant o flynyddoedd, nac er i lawer o frenhino|edd duwiol da ei goddef hi ai chadw cyn ei am&s;er ef. Pa fodd, dybygwch chwi, y trw&s;iai y tywy&s;og duwiol hwnnw pe byddai fe byw yn awr, ein del|wau ni, y rhai a o&s;odwyd i fynu yn iniawn yn er|byn gorchymmyn Duw, ac heb fod yn arwyddi|on o ddim ond ffolineb, ac i ffoliad i edrych arnynt, nes eu bod hwy mor gall a'r cyffion y maent yn edrych arnynt, ac hyd oni chwympont i lawr me|gis hedyddion gwedy eu hofni, wrth lygadrythu arnynt, ac a hwy yn fyw eu hunain hwy a addo|lant bren neu garreg, aur neu arian marw: ac felly yr &acirc;nt yn ddelwaddolwyr ffiaidd melldigedig gan y bywiol Dduw, gan roddi yr anrhydedd &s;ydd ddyledus i'r hwn a'u gwnaeth hwy pan nad oe|ddynt ddim, ac i'n Iachawdwr Chri&s;t yr hwn a'u prynodd hwy gwedy eu colli, i ddelw farw fud, gwaith dwylo d&ycirc;n, yr hon ni wnaeth er ioed ac ni ddichon wneuthur dim dro&s;tynt byth: ie yr hon ni all na &s;ymmud nac y&s;cog, ac am hynny &s;ydd waeth n&acirc; phryfyn gwael yr hwn a all ymlu&s;co ac ym&s;ymmud.</P>
<P>Ni chafodd y brenin godidawg Io&s;ias ddim
<PB N="130" REF="172">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="131" REF="172">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="132" REF="173">
eniwed hefyd gan ddelwau ac eulynnod, o her|wydd fe wyddai yn ddifai pa beth oeddynt hwy, a adawodd ef o blegid ei wybodaeth ei hun, eu|lynnod a delwau i &s;efyll, chwaethach eu go&s;od hwy i fynu? oni chynnorthwyodd ef yn hytrach trwy ei wybyddiaeth a'i awdurdod, y rhai ni wy|ddent pa beth oeddynt hwy, gan dynnu ymmaith yn llwyr yr holl faini tramgwydd ac a allent fod yn acho&s;ion di&s;tryw i'w bobl a'i ddeiliaid ef? Ac o blegid bod rhai o honynt heb gael eniwed oddi|wrth ddelwau ac eulynod, a dorrant hwy am hynny gyfraith Dduw, Na wna iti dy hun lun dim, &amp;c. Hwy a allant re&s;ymmu yn gy&s;tadl fal hyn, O herwyd na hudwyd Moe&s;es gan ferch Iethro, na Boos gan Ruth, y rhai oeddynt ddieithriaid, y galle 'r holl Iddewon dorri cyffredinol gyfraith Dduw, yr hon &s;ydd yn gwahardd i'r bobl gy&s;&s;yll|tu eu plant &acirc; dieithriaid, rhag iddynt hudo eu plant hwy i beidio &acirc; chanlyn Duw.</P>
<P>Am hynny y rhai a re&s;ymmant fal hyn, er nad ydyw gyfaddas etto mae 'n gyfraithlon fod del|wau 'n gyhoeddus, ac ydynt yn prufo fod hynny yn gyfraithlon trwy ambell &s;iampl o wyr dichlyn dewi&s;ol: os dywedant hynny am bawb yn ddiwa|niaeth, yr hyn ni ddichon ond rhai ei gadw yn ddieniwed, ac yn ddidramgwydd, mae 'n debyg eu bod hwy yn cyfrif y cyffredin yn lle eneidiau di|bris (fal y dywaid hwnnw yn Virgil) am y rhai ni ddylai fod fawr gyfrif am eu colledigaeth neu eu cadwedigaeth y rhai er hyn y talodd Chri&s;t am danynt mor brid ac am y tywy&s;og galluoccaf, ca|llaf, a gorau ei ddy&s;c &s;ydd a'r y ddaear. Ac pwy bynnac a fynnont gymmeryd hyn yn gyffredinol yn ddidrwg, o blegid bod ambell vn heb gymme|ryd
<PB N="133" REF="173">
aniwed oddiwrtho, er bod heblaw y rhai hyn|ny rifedi aneirif yn myned i ddi&s;tryw, maent yn dangos nad ydynt yn gwneuthur ond ychydig wahaniaeth rhwng cyffredin Gri&s;tionogion ac anifeiliaid mudion, y rhai y maent mor ddiofal am eu peryglu.</P>
<P>Ac heblaw hyn os E&s;cobion, per&s;onaid, neu era|ill &s;ydd a chur eneidiau arnynt, a ymre&s;ymmant fal hyn, mae 'n gyfraithlon fod delwau yn gyho|eddus er nad ydyw yn gyfaddas; pa fath fugeili|aid y maent yn dangos eu bod i'w cynulleidfaon, y rhai a wthiant arnynt y peth y maent hwy yn ei addef nad ydyw yn gyfaddas iddynt, i lwyr ddi|ni&s;tr eneidiau y rhai a orchmynnwyd i'w cadwe|digaeth hwy, am y rhai y gorfydd arnynt roddi iniawn gyfrif ger bron tywy&s;og y bugeiliaid y dydd diwethaf? O herwydd nid ydyw yn vnic yn beth anghyfaddas, ond hefyd yn anghyfraithlon ac yn felldigedig, o&s;od o flaen y gweiniaid a'r rhai &s;ydd barod i gwympo o hanynt eu hunain, y fath fain tramgwydd. Am hyn, peth rhyfedd yw pa fodd y gallant alw delwau a o&s;odir i fynu mewn eglwy&s;ydd a Themlau, heb na budd nac elw oddi|wrthynt, ond perigl ac enbeidrwydd mawr, ie e|niwed a di&s;tryw i lawer, neu yn hytrach i aneirif o eneidiau, yn bethau diddrwg? Onid yw eu go&s;od hwy i fynu yn fagl i'r holl ddynnion ac yn demptio Duw?</P>
<P>Yr ydwyf yn deifif ar y rhe&s;ymwyr ymma alw i'w cof eu hordeiniaethau a'u deddfau arferedig eu hunain, trwy y rhai yr ordeinia&s;ont na ddarlle|nid yr Scrythyr (er i Dduw ei hun orchymmyn fod gwyr gwragedd a phlant yn ei gwybod hi) gan y bobl anny&s;cedig ac na byddent yn yr iaith gyffre|din,
<PB N="134" REF="174">
o herwydd (fal y dywedent hwy:) fod yn en|baid hyn, rhag iddynt ddwyn y bobl i amryfy&s;edd. <NOTE PLACE="marg"><HI>Dew.</HI> 31. 12.</NOTE></P>
<P>Ac ni waharddant hwy o&s;od delwau mewn e|glwy&s;ydd a Themlau, y rhai ni orchmynnir ond y waharddir hefyd gan Dduw yn galed: ond eu gado hwy yno yn wa&s;tad, ie a'u maenteinio hefyd, gan eu bod hwy yn dwyn y bobl nid yn vnic i en|beidrwydd, ond yn wir i amryfy&s;edd ffiaidd a de|lw-addoliad cas? Ac a gauir gair Duw, rhag fal y dywedant enbeidrwydd here&s;iau, er i Dduw or|chymmyn ei ddarllen ef i bawb, a bod pawb yn ei wybod ef? Ac a o&s;odir er hynny ddelwau i fynu? a oddefir hwy ac a faentaenir hwy mewn eglwy|&s;ydd a Themlau, er bod Duw yn eu gwahardd hwy, ac er maint enbeidrwydd delw-addoliad &s;ydd oddiwrthynt? Oh ddoethineb fydol gnaw|dol gwedy ymroi i faeinteinio dychymygion a thraddodiadau dynnion trwy re&s;ymmau cnaw|dol, a thrwy yr vn rhyw i ddiddymmu ac i wra|dwyddo &s;anctaidd ordeiniaethau, cyfraithiau ac anrhydedd y tragwyddol Dduw, yr hwn a anrhy|deddir ac a glodforir yn dragywydd. Amen.</P>
<P>Bellach mae 'n aros ini ynniwedd y traethawd hwn ddangos yn gy&s;tadl gamarferiad eglwy&s;ydd a Themlau, wrth eu trw&s;io a'u harddu hwy yn rhy werthfawr ac yn rhy wychion, ac hefyd trwy annuwiol beintio goreuro a dilladu delwau: ac felly y diweddir yr holl draethawd.</P>
<P>Nid oedd gan Gri&s;tionogion yn am&s;er Tertu|lian, drugain mlynedd a chant yn ol Chri&s;t, ddim Temlau, ond tai cy&s;fredin i'r rhai yr arferent fy|ned fynychaf yn ddirgel: A chyn ei amfer ef yr oe|ddynt <NOTE PLACE="marg"><HI>Tertul. apo|log.</HI> 139.</NOTE> mor bell oddiwrth fod ganthynt demlau gwedy eu trw&s;io 'n hardd, fal y gwnaethpwyd
<PB N="135" REF="174">
cyfraithiau yn am&s;er <HI>Antonius Verus</HI> a <HI>Chomodus</HI> yr Ymmerodron na byddai i Gri&s;tionogion fod yn drigolion mewn tai, na dyfod i gymanfau cy|ffredinol, nac ymddangos yn yr heolydd nac yn <NOTE PLACE="marg"><HI>Eu&s;eb. li.</HI> 5. <HI>cccl. hi&s;t.</HI></NOTE> vn lle ymmy&s;c pobl, ac os cyhuddid vnwaith eu bod hwy yn Gri&s;tionogion, na oddefid iddynt ddiangc mewn vn modd yn y byd, fal y gwnaeth|pwyd ac <HI>Apolonius</HI> &s;enadur pendefigaidd o Ru|fain, gwedy i'w gaethwas ef ei hun gyhuddo ei fod ef yn Gri&s;tion, ni allai fe ei wared ei hun rhag <NOTE PLACE="marg">Hyeronymus.</NOTE> angau, nac wrth yr ymddiffynniad yr hwn a &s;cri|fennodd ef yn ddy&s;cedig ac yn ymadroddus, ac a ddarllenwyd yn gyhoeddus yn y &s;eneddr, nac er ei fod ef yn ddina&s;ydd yn Rufain, nac o blegid gwae|ledd ac a'nghyfraithlonrwydd ei gyhuddwr, yr hwn oedd gaethwas iddo ef i hun, ac am hynny yn debyg o genfigen i lunio celwyddau yn erbyn ei arglwydd, na thrwy vn modd na chynhorthwy arall yn y byd, fal yr ydoedd yn gorfod ar Gri&s;tio|nogion drigo mewn ffauau a gogofau, mor bell o|eddynt hwy yr am&s;er hwnnw oddiwrth fod gan|thynt demlau cyhoeddus, gwedy eu trw&s;io a'u harddu fal y maent yn awr.</P>
<P>Yr hyn a adroddir ymma i argyoeddi celwyddau digywilydd y rhai a ddywedant y fath chwedlau peintiedig t&ecirc;g am y deml wych odidawg oedd gan S. Petr, Linus, Cletus a'r deg ar vgain o E&s;co|bion eraill ar eu hol h wy, yn Rufain, hyd yn am|&s;er yr Ymmerodr Con&s;tantin, a'r hon oedd gan S. Policarp yn A&s;ia, a'r hon oedd gan Irenaeus yn Ffrainc, er mwyn gallu wrth y fath gelwy|ddau yn wrthwyneb i'r holl hen hi&s;toriau cywir, faenteinio gormod goreurad a thegwch ar dem|lau ac Eglwy&s;ydd, yn y dyddiau hyn: yn yr hyn y
<PB N="136" REF="175">
maent yn dodi haychen holl &s;um a &s;yrth ein cre|fydd ni, ond fe a ennillodd yr am&s;er hynny y byd i Gri&s;tionogaeth, nid wrth deg oreuro a pheintio temlau y Chri&s;tionogion, y rhai nid oedd ond yn brin tai ganthynt i drigo ynddynt: ond trwy ddu|wiol ac megis goreurog feddyliau a ffydd gadarn, y rhai ym-mhob adfyd ac erlid, oeddynt yn cy&s;&s;e&s;u gwirionedd ein crefydd ni.</P>
<P>Ac yn ol yr am&s;er hyn ynghyhoeddiaid Maxi|mian a Chon&s;tantinus Ymmerodron y galwyd y lle yr oedd Chri&s;tionogion yn arfer o ddyfod i weddi gyffredin, yn ymgynullfau. Ac yn llythyr yr Ymmerodr Galerius Maximinus y gelwir hwy <HI>Oratoria, dominica,</HI> hynny yw lleoedd gwedy <NOTE PLACE="marg"><HI>Eu&s;eb. cap.</HI> 19. <HI>lib.</HI> 9. <HI>cap.</HI> 9.</NOTE> eu cy&s;&s;egru i wa&s;anaeth yr Arglwydd. Ac ymma ar y ffordd y gallwn weled nad oedd yn yr am&s;er|oedd hynny, nac Eglwy&s;ydd na themlau gwedy eu cyfodi i vn &s;ant, ond i Dduw ei hun, fal y mae S. Aw&s;tin yn adrodd hefyd gan ddywedyd, Nid <NOTE PLACE="marg"><HI>De ciuita. Dei lib.</HI> 8. <HI>cap.</HI> 1.</NOTE> ydym yn gwneuthur dim temlau i ferthyron. Ac mae Eu&s;ebius yntef yn galw Eglwy&s;ydd yn dai gweddi, ac yn dangos fod pawb yn am&s;er Con|&s;tantin yr Ymmerodr yn llawennychu fod yn lle yr ymgynnull-fannau i&s;&s;el, y rhai a ddini&s;tra&s;&s;e tyroniaid, yn adail temlau vchel.</P>
<P>Welwch hyd am&s;er Con&s;tantin dros gwedy try|chant mlynedd yn ol ein Iachawdwr Chri&s;t, pan oedd ffydd a chrefydd Chri&s;t buraf ac yn wir oreu|raid, nad oedd gan Gri&s;tionogion ond cynulleid|fannau i&s;&s;el, gwael, a thai gweddi bychain, ie go|gofau dan y ddayar, a elwir Crypt&eogon;, lle rhag ofn erlid yr ymgynulla&s;ont hwy yngh&ycirc;d yn ddirgel. Arwydd o'r hyn &s;ydd yn aros etto yn y gogofau y rhai &s;ydd etto dan eglwy&s;ydd, i ddwyn ar g&ocirc;f ini
<PB N="137" REF="175">
hen &s;tat a chyflwr y brif-eglwys gyntaf, ym|mlaen am&s;er Con&s;tantin, lle yn am&s;er Con&s;tan|tin ac ar ei ol ef yr adailadwyd temlau mawrion, gwych, t&ecirc;g i'r Chri&s;tionogion, y rhai a elwid Ba&s;i|licae: naill ai am fod Groegwyr yn galw pob lle t&ecirc;g mawr Ba&s;ilicas: ai am fod yn gwa&s;anaethu ynddynt y tragwyddol frenin goruchel Duw, a'n Iachawdwr Chri&s;t. Ac er i Con&s;tantin a thywy|&s;ogion eraill o z&ecirc;l ddaionus i'n crefydd ni, drw&s;io a harddu yn wych odidawg demlau Chri&s;tionogi|on, etto hwy a gy&s;&s;egrent ar yr am&s;er hynny eu holl Eglwy&s;ydd a'u Temlau i Dduw, ac i'n Ia|chawdwr <NOTE PLACE="marg"><HI>Nouel Con.</HI> 3. &amp; 47.</NOTE> Chri&s;t, ac nid i neb o'r &s;aint, O herwydd fe ddechreuodd y camarfer hynny yn h&icirc;r a'r ol hynny, yn am&s;er Iu&s;tinian. Ac fal yr arferwyd y gwychter hwnnw yr am&s;er hynny, ac y cyd-ddyg|wyd ag ef megis peth yn dyfod o z&ecirc;l dda, etto fe ddango&s;odd y dy&s;cedig duwiol yr am&s;er hynny, y galla&s;id treulio hynny yn well mewn moddion eraill.</P>
<P>Bydded S. Ierom (er ei fod mewn moddion yn rhy gu ac yn rhy hoff gantho 'r pethau hyn oddi|allan) yn dy&s;t o hyn, gan yr hwn yn ei lythr at Demetriades y mae 'r geiriau hyn, Gedwch chwi i eraill adail Eglwy&s;ydd, a gorchguddio parwy|dydd a maini mynor, dwyn ynghyd golofnau mawrion a goreuro eu pennau hwy, y rhai ni chlywant ac ni ddeallant eu ho&ycirc;wad a'u har|ddad gwerthfawr hynny, harddent a thrw&s;ient hwy y dry&s;au ag Ifori ac ag arian, a go&s;odant i fynn allorau aur a meini gwerthfawr, nid ydwyf yn beio arnynt, bydded pob gwr lawn yn ei y&s;tyr ei hun: gwell iddynt wneuthur felly n&acirc; chadw eu cyfoeth yn ofalus: ond mae i ti ffordd arall gwedy
<PB N="138" REF="176">
ei aypoyntio i ti, dillada Chri&s;t yn y tlawd, ym|weled ac ef yn y claf, a'i borthi yn y newynog, ei letteua ef yn y rhai &s;ydd ac ei&s;iau lletty arnynt, ac yn enwedig y rhai ydynt o dolwyth y ffydd. Ac mae 'r vn Ierom yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Son.</NOTE> crybwyll am yr vn peth yn gwplach yn ei draethawd am fywyd gwyr Eg|lwy&s;ig at Nepotian, gan ddywedyd fal hyn, Mae llawer yn adail muriau, yn cyfodi colofnau Eg|lwy&s;ydd, mae 'r mynor llyfn yn di&s;cleirio, mae nen y tai yn goleuo gan aur, mae'r allor gwedy ei hamgylchu a meini gwerthfawr: ond ar wa|&s;anaethwyr Chri&s;t nid oes na dewis nac ethole|digaeth.</P>
<P>Ac na o&s;oded neb yn fy erbyn y deml gyfoethog oedd yn Iudea, yr hon yr oedd ei bord a'i chanwy|llernau, ei gefeiliau, ei thu&s;&s;erau, ei chawgiau, ei phiolau a'i llwyau, a phob peth arall yn aur: Yr ydoedd yr Arglwydd yn fodlon i'r pethau hyn yr am&s;er hynny, pan oedd yr offeiriaid yn offrwm aberthau, a phan gyfrifid gwaed anifeiliaid yn iawn am bechod. Ond y pethau hyn i gyd oedd yn myned o'r blaen mewn arwydd, ac a &s;crifennw|yd er ein mwyn ni ar y rhai y daeth diwedd y byd. Ac yn awr pan yw 'n Arglwydd ni ac ef yn dlawd gwedy cy&s;&s;egru tlodi ei dy, cofiwn ei groes ef, ac ni a gyfrifwn gyfoeth megis llacca a thom. Paham yr ydym ni yn hoffi y byd hyn a alwodd Chri&s;t y mammon melldigedig? Paham yr ydym ni yn cyfrif cyfuwch, ac yn caru cymmaint, y pethau y mae S. Petr yn ymogoneddu nad oeddynt gan|tho? hyd yn hyn S. Ierom.</P>
<P>Fal hyn y gwelwch fod S. Ierom yn dangos nad ydoedd y gwychter ym-mhlith yr Iddewon onid arwydd i arwyddocau pethau a ddawent,
<PB N="139" REF="176">
ac nid &s;iampl ini i'w canlyn, a bod yn goddef y pe|thau hyn oddiallan dros am&s;er nes dyfod Chri&s;t ein harglwydd, yr hwn a drodd y pethau hynny oddi allan i Y&s;pryd ffydd a gwirionedd.</P>
<P>Ac mae 'r vn S. Ierom yn dywedyd ar y &s;aith|fed o Ieremi, fe orchymmynnod Duw i'r Idde|won yr am&s;er hynny, ac yn awr i ninnau, y rhai a o&s;odwyd yn yr eglwys, na byddo ini ymddired yn|gwycher yr adailad a'r nennau goreurog; a'r pa|rwydydd gwedy eu gorchgiddio &acirc; llechau mynor: gan ddywedyd Teml yr Arglwydd, Teml yr Ar|glwydd: honno yw Teml yr Arglwydd yn yr hon y mae gwir ffydd a duwiol ymddygiad a thyrfa pob rhinweddau yn trigo. Ac ar y Prophwyd Aggeus, mae fe 'n go&s;od allan wir ac iawn drw&s;i|ad a harddwch Teml yn y modd ymma, Yr ydwyf, medd S. Ierom yn tybied mai 'r arian yr hwn yr harddir ty Dduw ag ef, yw athrawaeth yr Scry|thyrau, am yr hyn y dywedir, Athrawaeth yr Ar|glwydd &s;ydd athrawaeth bur, arian gwedy ei goe|thi yn y t&acirc;n, gwedy ei garthu oddiwrth &s;othach, a'i buro &s;aithwaith. Ac yr ydwyf yn tybied mai 'r aur ywr peth &s;ydd yn aros yn y&s;tyr cuddiedig y &s;aint, ac ynnirgelwch y galon, ac yn di&s;cleirio gan wir oleu Duw: Yr hyn &s;ydd eglur fod yr apo&s;tol yn ei ddeall hefyd am y &s;aint a adailadant ar y &s;yl|faen Chri&s;t, rhai arian, rhai aur, rhai faini gwerth|fawr: y gellir arwyddocae wrth yr aur yr y&s;tyr a'r deall dirgel; wrth yr arian, ymmadroddion du|wiol; wrth y meini gwerthfawr, y gwaithredo|edd &s;ydd yn bodloni Duw. A'r mettelau hyn y gwnair eglwys ein Iachawdwr Chri&s;t yn har|ddach ac yn yn deccach nag ydoedd y Synagog yn yr h&ecirc;n am&s;er. A'r cerrig bywiol hynny yr adai|ladir
<PB N="140" REF="177">
eglwys a th&ycirc; Gri&s;t, ac y rhoddir iddi he|ddwch yn dragywydd. Geiriau S. Ierom ydyw y rhai hyn oll.</P>
<P>Ac felly nid oedd gymmeradwy gan yr h&ecirc;n E&s;|cobion a doctoriaid duwiol, ry hoywder temlau ac eglwy&s;ydd, a phlat, a lle&s;tri aur, ac arian, a dillad gwerthfawr. Fe a ddywaid Chry&s;o&s;tom nad rhaid yngwa&s;anaeth y Sacramentau &s;anctaidd wrth le&s;tri auraid ond meddyliau auraid. Ac mae <NOTE PLACE="marg">2. <HI>Offic. ca.</HI> 28.</NOTE> S. Ambros yn dywedyd, fe a ddanfonodd Chri&s;t ei apo&s;tolion heb aur, ac a gynnullodd ei eglwys heb aur. Mae aur gan yr eglwys nid i'w gadw ond i'w dreulio ar anghenrhaidiau 'r tloddion. Nid ydyw y Sacrament yn edrych am aur, ac nid ydyw y rhai ni phrynwyd am aur, yn bodloni Duw er mwyn yr aur. Harddu a thru&s;io Sacra|mentau yw prynu carcharorion o'u caethiwed. Hyd yn hyn S. Ambros.</P>
<P>Ac mae S. Ierom yn canmol <HI>Exuperius</HI> E&s;cob <HI>Tolos</HI> am ei fod yn dwyn Sacrament corph yr Ar|glwydd mewn ba&s;ced brwyn, a Sacrament ei waed ef mewn gwydr: ac felly yn taflu trachwant allan o'r eglwys. Ac mae <HI>Bonifacius</HI> E&s;cob a mer|thur, fal y cofir yn yr odeiniaethau, yn ty&s;tiolae|thu, <NOTE PLACE="marg">Titul&punc; de con&s;. can. tribue|rien.</NOTE> yn yr h&ecirc;n am&s;eroedd fod y gwnenidogion yn arfer lle&s;tri coed ac nid lle&s;tri aur. Ac fe wnaeth <HI>Zepherinus</HI> E&s;cob Rufain ordeiniaeth ar iddynt arfer lle&s;tri gwydr. <NOTE PLACE="marg"><HI>Lib.</HI> 1. <HI>Iu&s;t. cap.</HI> 14.</NOTE></P>
<P>Felly yr oedd y gwi&s;coedd a arferid yn yr eglw|ys yn yr h&ecirc;n am&s;er yn blaen, yn ddi&s;yml ac yn ddi|go&s;t. Ac mae <HI>Rabanus</HI> yn manegi yn halaeth ddarfod cyrchu y trw&s;iad o wi&s;coedd gwych a ar|ferid er yn hwyr am&s;er yn yr eglwys oddiwrth ar|fer yr Iddewon, a'i fod yn cytuno a thrw&s;iad Aa|ron
<PB N="141" REF="177">
yn hollol haychen. Er maenteinio y rhai hyn mae 'r Pab <HI>Innocentius</HI> yn cyhoeddi yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Hyf.</NOTE> eon, na ddiddymmwyd holl arferon yr h&ecirc;n gyfraith, fal yr elem ni yn ewylly&s;garach yn y fath ymdrw|&s;iad, o Gri&s;tionogion yn Iddewaidd.</P>
<P>Hyn yr ydys yn ei ddangos nid yn erbyn eglwy|&s;ydd a Themlau, y rhai &s;ydd anghenrheidiol iawn, ac a ddlyent gael eu parch a'u hanrydedd, fal y manegwyd mewn pregeth arall i'r defnydd hynny, nac yn erbyn eu glendid cyfaddas a'u trw|&s;iad hwy; ond yn erbyn rhy wychder Temlau ac eglwy&s;ydd. O blegid Teml ac eglwys Dduw yw hon hefyd, yr hon nid ydyw yn di&s;cleirio &acirc; maen mynor ac yn llewyrchu gan aur neu arian, nac yn tywynnu &acirc; meini gwerthfawr, ond a di|&s;ymlder a chynhilwch, ac ni arwyddoca na balch athrawaeth, na balch bobl, ond go&s;tyngedig cyn|nil heb wneuthur cyfrif o bethau dayarol oddi|allan, ond gwedy ei thrw&s;io 'n hardd &acirc;'i thrw&s;iad oddifewn, fal y manegodd y prophwyd gan ddy|wedyd, Merch y brenin &s;ydd yn hardd oddifewn. <NOTE PLACE="marg">P&s;.</NOTE></P>
<P>Yn awr ynghylch anllywodraethus drw&s;io del|wau ac enlynnod yn hardd oddiallan, a pheintiad, goreurad, addurnad gwi&s;coedd gwerthfawr, a gemmeu, a maini gwych; pa beth yw hyn ond chwaneg o annogaeth a llithiad i oddineb y&s;pry|dol? trw&s;io puteiniaid, y&s;prydol yn werthfawr, ac yn wych? yr hyn y mae 'r eglwys ddelw-addola|idd yn ei ddeall yn ddifai ddigon. O herwydd am ei bod hi mewn gwirionedd, nid yn vnic yn but|tain, fal y gailw yr Scrythyrau hi, ond hefyd yn buttain front <NOTE N="*" PLACE="marg">Angharuaidd.</NOTE>  wrthun, h&ecirc;n, wywedig, o her|wydd yn wir mae hi 'n h&ecirc;n mewn blynyddoedd, a chan ddeall ei hei&s;iau naturiol a gwir degwch, a'i
<PB N="142" REF="178">
mawr anferthwch &s;ydd ynddi o honi ei hunan, mae hi yn ol arfer y fath buteiniaid, yn ei phein|tio, yn ei thrw&s;io ac yn ei gwi&s;co ei hun, ag aur, meini gwerthfawr, a phob tly&s;au gwerthfawr; fal y gallo hi gan ddi&s;cleirio gan harddwch a go|goniant y rhai hynny fodloni ynfyd ffan&s;iau cari|adon ynfyd; a'u llithio hwy felly i odineb y&s;pry|dol gyd&acirc; hi: y rhai pe gwelent hi (ni ddywedaf yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Noeth.</NOTE>  hoeth) ond mewn dillad di&s;yml, hwy a'i ca&s;ha|ent hi megis y buttain anferthaf a bryntaf ac a weled erioed: fal y gellir gweled wrth bortreiad puttain yr holl buttemniaid, mam putteindra, &s;ydd wedy ei go&s;od allan gan S. Ioan yn ei we|ledigaeth, <NOTE PLACE="marg"><HI>Gwel.</HI> 16. 18.</NOTE> yr hon trwy ei gwag-ogoniant a anno|godd dywy&s;ogion y ddayar i wneuthur putein|dra gyd&acirc; hi: lle yn y gwrthwyneb y mae gwir e|glwys Dduw megis gwraig ddiwair, gwedy ei dyweddio ag vn gwr (fal y dangos yr Scrythur) yr hwn yw ein Iachawdwr Ie&s;u Ghri&s;t, i'r hwn yn vnic y mae hi yn fodlon i ryngu ei fodd a'i wa|&s;anaethu, ac nid ydyw hi yn edrych am fodloni llygaid na ffan&s;iau cariadon dieithr eraill: mae hi 'n fodlon i'w harddwch naturiol ei hun, heb am|mau nad trwy y fath wir ddi&s;ymldra y bodlonai hi ef orau, am ei fod ef yn gwybod yn dda 'r gwa|haniaeth rhwng wynebpryd gwedy ei beintio a gwir bryd a thegwch naturiol.</P>
<P>Ac ynghylch y fath wag-ogoneddus oreurad a thrw&s;iad delwau mae gair Duw a &s;crifennwyd yn y ddegfed bennod o brophwydoliaeth y Pro|phwyd <NOTE PLACE="marg"><HI>Iere.</HI> 10. 3, 4. <HI>&amp;c.</HI></NOTE> Ieremi, a Chomentau S. Ierom ar y man hynny, yn haeddu eu y&s;tyriaid yn ddifrif.</P>
<P>Yn gyntaf gairiau 'r Scrythyrau yw y rhai hyn, Cymmynwyd pren o'r coed, gwaith llaw
<PB N="143" REF="178">
&s;aer, a bwyall, ag arian ac ag aur yr harddwyd hwy, ac &acirc; morthwylion y &s;iccrhawyd hwy rhag cwympo: megis palm wydden y byddant ac ni la|farant: gan wyr y dygir hwynt, ni allant gerdded: nac ofnwch hwy, cans ni allant wneuthur drwg, a gwneuthur da nid oes yndynt. Fal hyn y dywaid y prophwyd.</P>
<P>Ar yr hwn dext mae gan S. Ierom y geiriau hyn, Dymma bortreiad eulynnod y cenhedloedd, y rhai y maent yn eu haddoli: mae eu defnydd hwy yn wael ac yn llygredig, a chan fod eu gwneuthurwr hwy yn farwol, mae 'n rhaid bod y pethau y mae ef yn ei wneuthur, yn ddarfode|dig: mae 'n eu trw&s;io hwy ag arian, ac aur, fal trwy ddi&s;cleirdeb y ddau fettel hynny, y gallont dwyllo 'r diddrwg. Yr hwn amryfy&s;edd yn wir a ddaeth oddiwrth y cenhedloedd, am ini farnu bod crefydd yn &s;efyll mewn cyfoeth. Ac ar ol hyn|ny yn y mann y mae fe 'n dywedyd, mae iddynt bryd metelau, ac hwy a harddwyd &acirc; chelfyddyd peintio, ond daioni nac ennill nid oes yndynt. Ac yn y man ar ol hynny ailwaith, maent hwy yn gwneuthur addewidion mawrion, ac yn dychy|mygu delw ac ofer addoliad o'u phan&s;iau eu hu|nain, maent yn ymffro&s;tio llawer i dwyllo pob dyn diddrwg, maent yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Diharffu.</NOTE> hurtio ac yn &s;ynnu deall yr annu&s;cedig, megis trwy ymadroddion go|reurog a doethineb yn di&s;cleirio trwy loywder a|rian. A chan eu dychmygwyr a'u gwneuthurwyr y mawrhair, ac y clodforir y delwau ymma, yn y rhai nid oes na budd na lles, y rhai y mae eu haddoliad yn perthyn yn briodol at y cenhedlo|edd, a'r rhai nid adwaenant Dduw.</P>
<P>Hyd hyn y mae geiriau S. Ierom, yn y rhai y
<PB N="144" REF="179">
gellwch weled ei farn ef, yn gy&s;tadl am ddelwau eu hunain, ac am eu peintio, eu goreuro a'u trw&s;io hwy; mai cam&s;ynnaid yw hynny a ddaeth oddi|wrth y cenhedloedd, ei fod yn per&s;wadio mai mewn cyfoeth y mae cre&s;ydd yn &s;efyll; ei fod yn hurtio ac yn twyllo y diddrwg a'r anny&s;cedig ag ymmadroddion goreurog di&s;clair a <NOTE N="*" PLACE="marg">Hyawdled.</NOTE>  ffraethineb arian; a bod hyn yn perthyn yn neilltuol at y cen|hedloedd, a'r rhai nid adwaenant Dduw. Am hynny wrth farn S. Ierom, mae cadw, peintio, goreuro, a thrw&s;io delwau yn gyfeiliornus, yn llithio ac yn dwyn i gam&s;ynnaid, yn enwedig y diddrwg a 'r anny&s;cedig; yn genhedlaidd ac heb wybodaeth Duw.</P>
<P>Yn &s;iccr mae'r Prophwyd Daniel yn 11. Ben|nod o'i brophwydoliaeth yn dangos fod y fath werthfawr drw&s;iad ar ddelwau ag aur ac arian a meini gwerthfawr, yn arwydd o deyrnas An|ghri&s;t: yr hwn fal y dengys y prophwyd, a addola Dduw &acirc;'r fath bethau gwychion. Yn awr fe gy|fododd ac a faenteiniwyd yn arferol y fath anfe&s;|&s;urol hoywad, a thrw&s;iad a'r ddelwau, naill ai o offrymmau a annogodd ofergoel, ac a roddwyd mewn delw-addoliaeth, ai o y&s;pail, lledrad, ac occr, neu dda a gynulla&s;id trwy anghyfiawnder mewn moddion eraill, o'r rhai y rhoes dynnion drwg ran i'r delwau, neu i'r &s;aint, fel y galwant hwy, er mwyn cael maddeuant am y cwbl: fal y dango&s;ir yn hawdd wrth lawer o &s;crifennadau a h&ecirc;n goffadwriaethau, ynghylch achos adiwedd rhyw roddion mawrion.</P>
<P>Ac yn wir gweddu&s;&s;af man i wario pethau a ennillwyd mor annuwiol, yw eu gwario ar ddefnydd mor annuwiol. Ac mae 'r hyn y maent
<PB N="145" REF="179">
hwy yn ei dybied ei fod yn d&acirc;l i Dduw am y cwbl, yn ffieiddiach yngolwg Duw n&acirc;'u melldigedig ennill hwy, ac n&acirc; melltigedig drauliad y rhan a|rall. O herwydd mae 'r Arglwydd yn manegi mor <NOTE PLACE="marg"><HI>E&s;ai</HI> 61. 8.</NOTE> fodlon gantho y fath roddion, ymhrophwydoli|aeth E&s;aias, gan dywedyd, Canys myfi yr Ar|glwydd a hoffaf gyfiawnder, gan ga&s;hau trais mewn poeth offrwm. Yr hyn beth yr oedd y cen|hedloedd yn ei ddeall. O herwydd mae Plato 'n <NOTE PLACE="marg"><HI>Dial. de leg.</HI> 20.</NOTE> dangos fod y rhai a fwriadant y maddau Duw i ddynnion drwg, os rh&ocirc;nt iddo ef ran o'r y&s;pail a'r trais, yn tybied ei fod ef yn debyg i gi, yr hwn a gymmer i lithio a'i hurio i gymmeryd rhan o'r y&s;pail, er goddef i'r blaiddiau ladd y defaid.</P>
<P>A phe ennillid y da yn gy&s;ion, &acirc;'r hwn y trw&s;i|ed y delwau, etto ynfydrwydd anferth yw gwa|rio 'r da a ennillwyd trwy &s;ynwyr a gwirionedd, mor ynfyd, ac mor annuwiol. Am y fath ddrygio|ni yr &s;crifenna Lactantius fal hyn, Ofer y trw&s;ia dynnion ddelwau y duwiau ag aur ac ifori, ac &acirc; <NOTE PLACE="marg"><HI>Lact. lib.</HI> 2. <HI>In&s;ti. c.</HI> 4.</NOTE> meini gwerthfawr, megis pe gallent gymmeryd hoffder yn y pethau hyn. O herwydd pa ddefnydd &s;ydd gan y rhai nid ydynt nac yn teimlo nac yn de|all, o'r rhoddion gwerthfawr hynny? yr vn def|nydd ac y &s;ydd gan ddynnion meirwon. O her|wydd wrth yr vn fath re&s;wm y maent yn claddu cyrph meirwon, gwedy eu llanw &acirc; lly&s;iau ac aro|glau, a chwedy eu dillatta &acirc; thrw&s;iad gwerth|fawr, ac y maent yn trw&s;io delwau y rhai ni chlyw&s;o~t, ac ni wybuo~t, pa bryd y gwneuthpwyd hwy, ac ni ddeallant pa bryd yr anrhydeddir hwy. O herwydd nid ydynt yn cael na &s;ynwyr na deall wrth eu cy&s;&s;egrad. Hyd yn hyn Lactantius, a llawer gyd&acirc; hyn, rhy hir ei adrodd ymma, gan fa|negi
<PB N="146" REF="180">
mai megis y mae plant bach yn chware &acirc; ba|biod bychain, felly y mae 'r delwau gwychion ymma yn fabiod mawrion i h&ecirc;n ddynnion i chwa|reu &acirc; hwynt.</P>
<P>Ac fal y gallom wybod pa beth a farne nid yn vnic gwyr o'n crefydd ni, ond gwyr dy&s;cedig o'r cenhedloedd hefyd, am drw&s;io delwau meirwon; nid yw anfuddiol ini wrando pa beth y mae Se|neca, gwr call dy&s;cedig iawn o Rufain a Philo&s;o|phydd, yn ei ddywedyd am y ffolineb a arfere h&ecirc;n wyr oedra~nus yn ei am&s;er ef, wrth addoli a thrw|&s;io delwau. Nid ydym, medd ef, yn blant ddwy|waith, megis y mae 'r h&ecirc;n ddiarheb gyffredinol, ond yn blant yn wa&s;tadol: ond hyn yw 'r gwaha|niaeth, pan fythom henaf ein bod yn chwareu 'r plant: ac yn y chwareuau hyn y maent yn dwyn o flaen eu babiod mawrion gwych (o herwydd felly y mae fe yn galw delwau) ennaint, arogl|darth a pher-aroglau. I'r~ babiod ymma y maent yn offrwm aberth, gan y rhai y mae geneuau ac ni wnant ddim &acirc;'u dannedd. Ar y rhai hyn y ma|ent yn go&s;od dillad a thrw&s;iad gwerthfawr, a hwynt heb wneuthur dim &acirc; dillad. I'r rhai hyn y rhoddant aur ac arian er na wnant ddim a hwynt; ie ac mae eu diffig hwy a'r y rhai a'u derbyniant (delwau y mae fe 'n ei feddwl) yn gymmaint ac ar y rhai a'u rhoddant hwy. Ac mae Seneca yn can|mol yn fawr Diony&s;ius brenin Sicilia am yr y&s;|pail ddigrif a wnaeth ef ar y fath fabiod gwychi|on a'u tly&s;&s;au.</P>
<P>Ond chwi a ofynnwch beth yw hyn i'n delwau ni, yr hyn a &s;crifennwyd yn erbyn eulynnod y cen|hedloedd? &s;iccr yw ei fod yn perthyn yn gwbl iddynt. O herwydd pa raid neu pa fwyniant &s;ydd
<PB N="147" REF="180">
i'n delwau ni o'u trw&s;iaid a'u gwychder gwerth|fawr? a ddeallodd ein delwau ni pan wneuth|pwyd hwy? a wybuont hwy pan drw&s;iwyd a phan harddwyd hwy? Onid ydys yn gwario y pethau hyn mor ofer arnynt hwyntau, ac a'r w&ycirc;r meirw yn y rhai nid oes y&s;tyr.</P>
<P>Am hynny y canlyn fod cymmaint o ffolineb a drygioni wrth drw&s;io 'n delwau ni megis babiod mawrion i hen ffoliaid fal plant i chware annu|wiol chwareuaeth delw-addoliad ger eu bron, ac oedd ymlhith y cenhedloedd a'r ethnicciaid. Mae 'n Eglwy&s;ydd ni yn llawn o'r fath fabiod wedy eu trw&s;io a'u harddu'n rhyfedd, gwedy dodi coronau a thyrch ar eu pennau, a meini gwerthfawr am eu <NOTE N="*" PLACE="marg">Gyddygau.</NOTE>  gyddfau, a'u by&s;edd yn di&s;cleirio &acirc; modrwyau yn llawn o gerrig gwerthfawr, mae eu cyrph meirwon &s;ythion hwy gwedy eu gwi&s;co &acirc; dillad, gwedy eu &s;ythu ag aur. Chwi a dybygech mai rhai o dywy&s;ogion Per&s;ia yn eu dillad bailchion, yw delwau ein &s;aint ni o w&ycirc;r, ac mai rhyw butei|niaid mur&s;ennaidd gwedy ymbincio i hudo eu ca|riadon i aflendid, yw delwau ein &s;ante&s;&s;au ni, trwy 'r hyn nid ydys yn anrhydeddu &s;aint Duw, ond yn eu dianrhydeddu, ac yr ydys yn anharddu ac yn peri ammeu eu duwioldeb, eu &s;obredd, eu diweirdeb, eu diofalwch am gyfoeth ac oferedd y b&ycirc;d hwn, trwy 'r fath anferth drw&s;iad, yr hwn &s;ydd mor bell oddiwrth eu &s;obredd a'u duwiol fy|wyd hwy.</P>
<P>Ac er mwyn cwareu 'r holl chwareuaeth drw|yddo, nid digon yw trw&s;io delwau yn y modd ym|ma, ond yn y diwedd y daw 'r offeiriaid eu hu|nain, gwedi eu trw&s;io mewn aur a meini gwerth|fawr hefyd, fel y byddont wa&s;anaethwyr cym|mhe&s;ur
<PB N="148" REF="181">
i'r fath arglwyddi ac arglwydde&s;au, ac addolwyr gweddaidd i'r fath dduwiau a duwie|&s;au; ac &acirc; cherddediad e&s;mwyth hwy a &acirc;nt ger bron y babiod goreurog hynny, ac a gwympant ar eu gliniau ym-mlaen yr eulynnod anrhyde|ddus hyn, a chan gyfodi eilwaith hwy a offrym|mant aroglau a tharthau iddynt, er rhoddi &s;iampl i'r bobl o ddauddyblyg ddelw-addoliaeth, gan addoli nid y ddelw yn vnig, ond yr aur a'r cyfoeth hefyd a'r hwny y maent gwedy eu trw&s;io. Yr hyn beth yn gynt nag y gwnele y rhan fwyaf o'r mer|thyron gynt, ac yn gynt nag yr offymment hwy vn briw&s;onyn o arogldarth ym-mlaen vn ddelw, hwy a oddefent yr angau creulonaf a tho&s;taf ac allai fod, fal y mae eu hi&s;toriau hwy yn dangos yn halaeth.</P>
<P>Ac ymma ailwaith y t&acirc;l ei y&s;tyried yr hyn y ma|ent yn eu roi dro&s;tynt allan o Gregori y cyntaf a Dama&s;cen, mai llyfrau gw&ycirc;r ll&ycirc;g yw delwau, ac <NOTE PLACE="marg">Greg. ep. ad Ser. ma&s;l. Dama&s;. de fide ortho.</NOTE> mai Scrythyrau ffoliaid a gw&ycirc;r anny&s;cedig ydyw lluniau. O herwydd fal y dango&s;wyd ei&s;oes mewn llawer man mai llyfrau ydynt heb ddan|gos dim ond celwyddau, megis y mae 'n eglur ddigon wrth yr Apo&s;tol Pawl yn y Bennod gyn|taf at y Rufeiniaid am ddelwau Duw. Felly y&s;ty|riwch yn dda, adolwg, pa fath lyfrau ac Scry|thyrau yw y delwau goreurog peintiedig ymma i'r gyffredin bobl. O herwydd gwedi darffo i'n pre|gethwyr ni ddy&s;cu ac annog y bobl i ganlyn rhin|weddau 'r &s;aint, megis diy&s;tyru y byd hwn, tlodi, &s;obredd, diweirdeb a'r fath rinweddau y rhai yn ddiammau oeddynt yn y &s;aint: a dybygwch chwi, cygynted ac y trothont eu hwynebau oddiwrth y pregethwr ac yr edrychant ar y llyfrau cerfiedig
<PB N="149" REF="181">
a'r Scrythyrau peintiedig, eu gwych oreurog ddelwau ac eulynnod yn llewyrchu ac yn di&s;clei|rio &acirc; mettel a maini, a chwedy eu gwi&s;co a gwi&s;|coedd gwerthfawr neu megis Cheraea yn Terens, os edrychant ar lechau yn y rhai yr ydys gwedy go&s;od trwy gelfyddyd y peintiwr ddelw mewn dillad mur&s;ennaidd drythyll, a'i phryd yn debyc|cach i Venus neu i Fflora, nag i Fair Fagdalen, neu os ydyw yn debyg i Fair Fagdalen, tebyg y|dyw iddi pan ydoedd hi yn chware 'r buttain, ac nid pan ydoedd yn wylo am ei phechodau: pan drothont, meddaf, oddiwrth y pregethwr at y lly|frau, y dy&s;cawdwyr a'r Scrythyrau peintiedig hyn, oni chant hwy hwynt yn llyfrau celwyddog, yn dy&s;cu gwers i eraill am wneuthur cyfrif o gy|foeth, balchedd, oferedd mewn trw&s;iad, drythy|llwch, mur&s;endod, ie ac ond odid puteindra, me|gis y dy&s;cwyd Cherea gan y fath luniau? Ac yn Lucan fe ddy&s;codd vn wers gan Venus Gnidia ry ffiaidd ei hadrodd ymma.</P>
<P>Onid ydyw y rhai hyn yn llyfrau ac &s;crythyrau tly&s;ion, meddwch chwi, i ddynnion diddrwg, ond yn enwedig i wragedd a merched ieuaingc i e|drych yndynt, i ddarllen arnynt ac i ddy&s;cu gwer&s;i ganthynt? Pa beth a dybygant hwy am y prege|thwr a ddango&s;odd iddynt wer&s;i gwrthwyneb am y &s;aint, ac am hynny trwy yr athrawon cerfiedig ymma fe haerir arno gelwydd? neu pa beth a dy|bygant am y faint eu hunain os credant hwy y lly|frau cerfiedig, a'r &s;crythyrau peintiedig hyn am danynt hwy, y rhai a wna~t y &s;aint a derna&s;ant yn awr gyd&acirc; Duw yn y nef, er mawr ammarch i|ddynt, yn ddy&s;cawdwyr o'r fath oferedd ac oedd ffiaiddiaf ganthynt yn eu bywyd.</P>
<P><PB N="150" REF="182">
O herwydd pa wer&s;i am ddiy&s;tyru cyfoeth ac ofe|redd y b&ycirc;d a all llyfrau wedi eu hamgylchu fel hyn ag aur a meini gwerthfawr, a'u gorchguddio &acirc; &s;idan, eu dy&s;cu? Pa wer&s;i o &s;obredd a diweirdeb a all ein gwragedd ni eu dy&s;cu gan yr Scrythyrau paentiedig hyn, a'u dillad mur&s;ennaidd, a'u go|lwg y&s;cafn.</P>
<P>Onid ymmaith rhag cywilydd a'r fath gochlau delw-addoliaeth, a llyfrau ac Scrythyrau delwau a lluniau i ddy&s;cu ffoliaid, nag &ecirc; i wneuthur Chri|&s;tianogion yn ffoliaid ynfyd ac yn anifeiliaid.</P>
<P>Ydyw dynion, a dolwg, a hwythau a'r vn fath lyfrau gartref ganthynt, yn rhedeg mewn perer|indod i gei&s;io 'r vn fath lyfrau yn Rhufain, Com|po&s;tella neu Ieru&s;alem i gael eu dy&s;cu ganthynt, a hwythau a'r vn fath ganthynt i ddy&s;cu gartref? A arfer dynion o berchi rhyw lyfrau ac o ddiy&s;tyru a dibri&s;io eraill o'r vn rhyw? A ydyw dynion yn arfer penlinio ger bron eu llyfrau, yn ennynnu canhwyllau ar hanner dydd, yn arogl-darthu, yn offrwm aur ac arian, a rhoddion eraill gar bron eu llyfrau? A ydyw dynion nac yn dychymmygu nac yn credu fod eu llyfrau hwy yn gwneuthur gwrthiau? Siccr yw fod Te&s;tament newydd ein Iachawdwr Chri&s;t yr hwn &s;ydd yn cynnwys ynddo air y bywyd, yn fywiolach yn eglurach, ac yn gywirach delw o'n Iachawdwr n&acirc; 'r holl ger|fiedig, toddedig a lluniedig ddelwau yn y byd: ac etto nid ydys yn gwneuthur dim o'r f&acirc;th bethau hyn i lyfr neu Scrythur Efengyl ein Iachaw|dwr, ac a wnair i ddelwau, lluniau, llyfrau ac Scrythyrau gw&ycirc;r ll&ycirc;g a ffyliaid (fel y galwant hwy.) Am hynny, galwant hwy yn y modd y myn|nont, eglur yw wrth eu gweithredoedd hwynt
<PB N="151" REF="182">
nad ydynt yn gwneuthur amgen lly frau nac &s;cry|thyrau o honynt, n&acirc; 'r rhai a ddy&s;cant ddelw|addoliaeth brwnt atcas: fel y mae y rhai a arfe|rant y fath lyfrau yn dangos beunydd wrth wneuthur y peth hynny.</P>
<P>Oh lyfrau ac &s;crythyrau yn y rhai yr &s;crifen|nodd y dy&s;cawdwr cythreulig Sathan wer&s;i melldigedig o felldigedig ddelw-addoliaeth, i'w ddi&s;cyblon a'i y&s;colheigion llwfr i edrych arnynt, i ddarllen ac i ddy&s;cu ammherchi Duw, a'u her|chyll ddamnedigaeth eu hunain. Oni buom ni rwymedig, dybygwch chwi, i'r rhai a ddyla&s;ent ddangos i ni'r gwrionedd allan o lyfr Duw, a'i &s;anctaidd Scrythur, am iddynt gau llyfr Duw a'i &s;anctaidd Scrythur oddiwrthym, fel na bai neb o honom mor <NOTE N="*" PLACE="marg">Hyf.</NOTE> eon a'i agoryd ef vnwaith neu ddarllen arno? ac am iddynt yn lle hynny agoryd i ni ar ll&ecirc;d y llyfrau cerfiedig, gwych goreurog, a'r &s;crythyrau paentiedig ymma, i ddy&s;cu i ni y fath wer&s;i daionus, duwiol? Oni wnaethont hwy yn dda yn &ocirc;l iddynt beidio a &s;efyll eu hunain yn y pulpudau i ddy&s;cu 'r bobl a roddwyd iddynt i'w hathrawiaethu, gan dewi &acirc; &s;on am air Duw, a myned yn g&wcirc;n mudion (fel y geilw y prophwyd hwy) o&s;od i fynu i ni yn eu lle ar bob colofn a chor|nel o'r eglwys, y fath athrawon daionus duwi|ol, mor fudion ac annuwiolach n&acirc; hwy eu huna|in? Nid rhaid i ni gwyno ei&s;iau vn per&s;on mud, a ninnau a chynnifer o Vicariaid diawlig mudi|dion gennym (yr eulynnod a'r babiod paentiedig ymma yr ydwyf yn ei feddwl) i athrawiaethu yn eu lle hwy.</P>
<P>Yn awr yr hyd y mae 'r delwau mudion meir|won ymma yn &s;efyll gwedi eu trw&s;io a'u dilladu
<PB N="152" REF="183">
fel hyn yn erbyn cyfraith Dduw a'i orchymmyn, a'r bobl Gri&s;tionogaidd dlodion, bywiol ddelwau Duw, y rhai a orchymmynnodd Chri&s;t mor ga|riadus i ni, megis rhai anwyl iawn gantho, yn &s;efyll yn noethion, yn crynu gan anwyd, a'u dan|nedd yn y&s;cydwyd yn eu pennau, ac heb neb yn eu dilladu, yn dyddfu gan mewyn a &s;yched, ac heb neb yn rhoddi iddynt genniog i'w helpu, lle mae pun|noedd yn barod bob am&s;er yn erbyn ewyllys Duw, i drw&s;io ac i harddu coed a cherrig meir|won, y rhai ni chlywant nac anwyd, na newyn, na &s;yched.</P>
<P>Gan Clemens y mae ymadrodd gwych ynghylch y peth hyn, gan ddywedyd fal hyn, Mae 'r &s;arph <NOTE PLACE="marg"><HI>Lib.</HI> 5. <HI>ad Ia|cobum Frat. Domini.</HI></NOTE> diafol trwy enau rhyw ddynion yn dywedyd y geiriau hyn, yr ydym ni er anrhydedd i'r anwele|dig Dduw, yn addoli delwau gweledig: yr hyn yn &s;iccr &s;ydd gelwydd goleu: o herwydd pe gwir anrhydeddech ddelw Dduw, wrth wneuthur daioni i dd&ycirc;n yr anrhydeddech wir ddelw Dduw ynddo ef. O herwydd mae llun Duw ym-mhob d&ycirc;n, ond nid yw ei gyffelybiaeth ef ym-mhob d&ycirc;n, ond yn vnig yn y rhai &s;ydd a chalonnau duwiol a meddyliau pur. Os mynnwch chwi gan hynny wir anrhydeddu delw Dduw, yr ydym ni yn my|negi i chwi'r gwir, ar ichwi wneuthur daioni i dd&ycirc;n yr hwn a wnaethpwyd ar &ocirc;l delw Dduw, ar ichwi roddi parch ac anrhydedd iddo ef, cyn|northwyo 'r tlawd &acirc; bwyd a'r &s;ychedig &acirc; diod, y noeth &acirc; dillad, y claf &acirc; gwa&s;anaeth, y diethr a'r di|lett&ycirc; &acirc; llett&ycirc;, y carcharorion ag anghenrheidiau, a'r pethau hyn a gyfrifir megis gwedi eu gw&icirc;r roddi i Dduw. Ac mae 'r pethau hyn yn perthyn mor iniawn i anrhydedd Duw, megis pwy byn|nag
<PB N="153" REF="183">
ni wnelo hyn, y mae efe yn gwrthwynebu de|lw Dduw ac yn gwneuthur llwyr gam &acirc; hi. O blegid pa anrhydedd i Dduw yw hyn, rhedeg at ddelwau coed a cherrig, ac anrhydeddu gw&acirc;g a meirwon luniau Duw, a diy&s;tyru d&ycirc;n yn yr hwn y mae gwir ddelw Dduw?</P>
<P>Ac yn y man ar &ocirc;l hyn y dywaid, Deellwch am hynny mai hudoliaeth y &s;arph Sathan yw hyn, &s;ydd yn llechu ynoch ac yn cei&s;io gennych gredu eich bod yn dduwiol pan f&ocirc;ch yn anrhydeddu del|wau difywyd meirwon, ac nad ydych yn annuwi|ol pan ddrygoch neu pan ni wneloch l&ecirc;s i greadu|riaid rhe&s;ymmol, bywiol. Geiriau Clemens yw y rhai hyn oll.</P>
<P>Y&s;tyriwch adolwg pa fodd y mae 'r h&ecirc;n athraw dy&s;cedig hwn, o fewn can mlynedd ar &ocirc;l am&s;er ein Iachawdwr Chri&s;t, yn dangos yn oleu na ddichon bod na gwa&s;anaeth i Duw, na chrefydd gymme|radwy gantho, wrth anrhydeddu delwau meir|won, ond wrth gynorthwyo 'r tlodion, bywiol ddelwau Duw, yn &ocirc;l S. Iaco, yr hwn a ddywed, Hon yw 'r bur a'r wir grefydd gar bron Duw, ymweled &acirc;'r ymddifaid a'r gwragedd gweddwon yn eu hadfyd, ac ymgadw yn ddihalog oddiwrth y byd.</P>
<P>Wrth hynny nid ydyw gwir grefydd a bodlon|rwydd Duw yn &s;efyll mewn gwneuthur, go&s;od i fynu, paentio, goreuro, trw&s;io a dilladu delwau mudion meirwon (y rhai nid ydynt ond babiod a theganau i h&ecirc;n ffyliaid mewn ynfydrwydd a de|lw-addoliad i ymddigrifo ynddynt ac i chwareu &acirc; hwynt) nac wrth eu cu&s;anu hwy gan ymbenno|ethi, penlinio, offrwm ac arogl-darthu iddynt, mewn go&s;odiad canhwyllau, coe&s;au, breichiau
<PB N="154" REF="184">
neu gyrph cyfain o g&wcirc;yr ger eu bron hwy; neu mewn gweddio arnynt, a chei&s;io ganthynt hwy neu gan y &s;aint, y pethau a berthynant i Dduw yn vnig eu rhoddi. Ond mae 'r holl bethau hyn yn ofer, yn ffaidd ac yn ddamnedig ger bron Duw.</P>
<P>Ac am hynny mae pawb o'r fath ddynion yn gwario nid yn vnig eu harian a'u poen yn ofer, ond gyd &acirc;'u poen a'u c&ocirc;&s;t, yn ennill iddynt eu hu|nain ddigofaint Duw a'i ddygyn lid, a thragwy|ddol ddamnedigaeth corph ac enaid. O blegid chwi a glyw&s;och brofi yn eglur yn yr Homiliau hyn yn erbyn delw-addoliaeth, trwy air Duw, a|thrawon yr Eglwys, hi&s;torian Eglwy&s;ig, rhe|&s;wm ac addy&s;c am&s;er, fod yn addoli gynt, a bod etto yn addoli delwau, ac felly bod yn gwneuthur de|lw-addoliad gan rifedi aneirif er mawr ddigio mawrhydi Duw, ac enbeidrwydd aneirif o enei|diau; ac na ellir mewn modd yn y byd wahanu delw-addoliaeth oddiwrth ddelwan a o&s;oder mewn eglwy&s;ydd a Themlau, gwedy eu goreuro a'u trw&s;io 'n w&ycirc;ch, ac am hynny mai eulynnod diammau ydyw ein delwau ni, ac felly bod y gwaharddiadau, y cyfreithiau, melldithion, by-gathiau o blaau ofnadwy, cy&s;tal am&s;erol a thra|gwyddol a gynnhwy&s;ir yn y &s;anctaidd Scrythur ynghylch eulynnod a 'u gwneuthurwyr, eu hymddiffynwyr a 'u haddolwyr, yn perthynu i'n delwau ninnau a o&s;odir i fynu mewn Eg|lwy&s;ydd a Themlau, ac i'w hymddiffynwyr, a'u gwneuthurwyr, a'u haddolwyr hwy: a bod yr holl enwau o ffiaidd-dra y rhai y mae gair Duw yn eu rhoi yn yr Scrythyrau &s;anctaidd i eulynnod y cenhedloedd, yn perthyn i'n delwau ni, gan eu bod yn eulynnod megis hwyntau, a chan fod yn
<PB N="155" REF="184">
gwneuthur yr vn fath ddelw-addoliad iddynt.</P>
<P>Ac y mae genau Duw ei hunan yn yr Scry|thyrau &s;anctaidd, yn eu galw hwy yn ofereddau, yn gelwyddau, yn hudoliaethau, yn aflendid, yn frynti, yn dom, yn felldith, yn ffiaidd-beth ger bron yr Arglwydd.</P>
<P>Am hynny ni ellir ymgadw rhag erchyll ddig|llonedd Duw, a pherigl ofnus i ninnau, heb ddi|&s;tryw a llwyr ddiny&s;tr y fath ddelwau ac eulyn|nod allan o'r Eglwy&s;ydd a'r Temlau: a Duw a o&s;odo ynghalonnau holl dywy&s;ogion Chri&s;tiano|gol wneuthur hynny.</P>
<P>Ac yn y cyfam&s;er byddwn ni &s;ynhwyrol, ac ym|wagelwn fy-ngharedigion yn yr Arglwydd, ac na fydded i ni dduwiau dieithr, ond vn Duw yn v|nig, yr hwn a'n gwnaeth pan nad oeddym ni ddim, T&acirc;d ein harglwydd Ie&s;u Gri&s;t, yr hwn a'n prynodd gwedi'n colli, a'r hwn &s;ydd yn ein &s;anc|teiddio &acirc;'i Y&s;pryd gl&acirc;n. O blegid hyn yw'r by|wyd <NOTE PLACE="marg"><HI>Io.</HI> 17. 3.</NOTE> tragwyddol, ei adnabod ef yr vnig Dduw, a'r hwn a ddanfonodd ef Ie&s;u Ghri&s;t.</P>
<P>Nac addolwn ac nac anrhydeddwn, er mwyn crefydd, neb ond efe, ac addolwn ac anrhydeddwn ef yn y modd y mae efe ei hunan yn ewylly&s;io, ac yn y modd y dango&s;odd ef yn ei air y mynnai ef ei addoli a 'i anrhydeddu, nid mewn na thrwy ddelwau nac eulynnod y rhai a waherddir i ni yn galed iawn, nac wrth benlinio, ennynnu canhwy|llau, arogl-darthu ac offrwm rhoddion i ddelw|au ac eulynnod, gan gredu y rhyngwn ni ei fodd ef felly. O blegid mae 'r holl bethau hyn yn ffiaidd ger bron Duw.</P>
<P>Ond addolwn ac anrhydeddwn Dduw mewn y&s;pryd a gwirionedd, gan ei ofni a'i garu ef vwch
<PB N="156" REF="185">
law pob peth, gan ymddiried ynddo ef yn vnig, gan ei foliannu a'i glodfori ef yn vnig, a phob peth <NOTE PLACE="marg"><HI>Io.</HI> 4. 23.</NOTE> arall ynddo ef, ac er ei fwyn ef. O blegid y cy|fryw addolwyr a g&acirc;r ein T&acirc;d nefol, yr hwn yw'r y&s;pryd puraf, ac am hynny y mynn ef ei addoli mewn y&s;pryd a gwirionedd. Y fath addolwyr oedd Mo&s;es, Abraham, Dafydd, Elias, Petr, Paul, Ioan a'r holl Batriarchau, prophwydi, A|po&s;tolion, merthyron, a holl wir &s;ainct Duw, y rhai oll megis gwir garedigion Duw, oeddynt elynion a dini&s;trwyr delwau ac eulynnod, megis gelynion i Dduw ac i wir grefydd.</P>
<P>Am hynny gwachelwch a byddwch gall, anwy|lion yr Arglwydd, a'r pethau y mae eraill yn eu gwario yn erbyn gair Duw, ac yn annuwiol i'w damnedigaeth eu hunain, ar goed a cherrig (nid delwau ond gelynion Duw a'i &s;aint) gweriwch chwi megis ffyddlon wei&s;ion Duw, yn drugarog ar w&ycirc;r a gwragedd tlodion, plant ymddifaid, gwragedd gweddwon, dynion cleifion, dieithra|id, carcharorion, ac eraill a fo mewn angen: fal y galloch yn-nydd mawr yr Arglwydd, glywed bendigedig a diddanus leferydd ein Iachawdwr Chri&s;t, dewch fendigedig i deyrnas fy-nh&acirc;d, a ba|rottowyd i chwi er cyn dechreu 'r byd, o blegid yr oeddwn yn newynog, a chwi a roe&s;och i mi fwyd, yn &s;ychedig a chwi a'm dioda&s;och, yn noeth a chwi a'm dillada&s;och, yn ddieithr a chwi a'm llet|tya&s;&s;och, yngharchar a chwi a ymwel&s;och &acirc; mi, yn gl&acirc;f a chwi a'm diddana&s;och. O blegid pa beth bynnag a wnaethoch i'r tlawd a'r anghenus yn fy enw i er fy mwyn i, hynny a wnaethoch erof fi. I'r hon deyrnas nefol, Duw T&acirc;d y drugaredd a'n dygo ni er mwyn Ie&s;u Ghri&s;t ein hunig Iachaw|dwr,
<PB N="157" REF="185">
cyfryngwr a dadleuwr. I'r hwn gyd a'r Tad a'r Y&s;pryd glan, vn anfarwol, anweledig a gogo|neddus Dduw y byddo 'r holl anrhydedd a'r di|olch a'r gogoniant yn oes oe&s;oedd. Amen.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="sermon">
<HEAD>&para; Pregeth am gyweirio, cadw 'n lan ac addurno Eglwy&s;ydd yn weddaidd.</HEAD>
<P>_ARfer gyffredinol a arferir gan bawb yw pan fwriadont alw eu ceraint a 'u cymydogion i 'w tai i fwytta neu yfed gyd&acirc; hwy: neu gael vn ymgynnull gyhoedd i draethu ac i ymddiddan ynghylch vn peth; hwy a fynnant fod ei tai (y rhai a gadwant mewn cy|wair gwa&s;tadol) yn lan ac yn deg: rhag eu cyfrif hwy yn fu&s;crell ac heb fawr gyfrif ganthynt am eu ceraint a'u cymydogidn. Pa faint mwy, gan hynny, y dylai d&ycirc; Dduw, yr hwn yn gyffredinawl a alwn ni yr Eglwys, gael ei gyweirio yn gyflawn ym-mhob lle, a'i drw&s;io a'i harddu 'n barchus, a'i gadw 'n lan, ac yn beraidd i ddiddanwch pawb ac a ddelo iddo.</P>
<P>Mae 'n eglur yn yr Scrythyr lan, pa fodd y cwympodd t&ycirc; Dduw, yr hwn a elwid ei Deml &s;anctaidd ef ac oedd fam-eglwys holl Iudea, wai|thiau mewn anghy-wair, ac fel yr halogwyd ac yr anurddwyd ef yn fynych, trwy wall ac annuwi|oldeb y rhai oedd edrychiaid arno. Ond pan fy|ddai brenhinoedd a llywiawdwyr duwiol yn y fan a'r lle, fe a roddid yn y man orchymmyn i ad|cyweirio Eglwys a th&ycirc; Dduw, ac ar gynnull de|fe&s;ion y bobl tuag at ei adcyweirio ef.</P>
<P>Yr ydym yn darllen yn ail llyfr y brenhinoedd
<PB N="158" REF="186">
pa fodd y rhoddodd brenin Ioas yr hwn oedd dy|wy&s;og duwiol, orchymmyn i'r offeiriaid i droi rhai o offrymmau 'r bobl tuag at gyweirio a gwe|llau Teml Dduw.</P>
<P>Yr vn fath orchymmyn a roddodd y brenin tra duwiol Io&s;ias ynghylch adcyweirio ac ail adai|lad Teml Dduw, yr hon a gafas ef mewn diffyg, anghywair ac adfail mawr. Fe a ryngodd bodd i'r holl-alluog Dduw fod &s;crifennu yn helaeth yr hi&s;toriau hyn ynghylch ail-adailadu ac adcywei|rio ei Deml &s;anctaidd ef er dangos i ni, Yn gyn|taf fod Duw yn fodlon i fod gan ei bobl ef le gwe|ddaidd i ddyfod iddo ac i ymgynnull ynghyd i fo|liannu ac i fawrhau ei &s;anctaidd enw ef.</P>
<P>Ac yn ail ei fod ef yn fodlon dros benn i'r holl rai ac a ant yn ddiwall ac yn ddie&s;ceulus ynghylch cyweirio a gwellau cyfryw leoedd ac appwynti|wyd i gynulleidfa pobl Duw ddyfod iddynt, yn y rhai y rhoddant ddiolch i Dduw am ei ddoniau yn o&s;tyngedig ac yn gyttun, ac y moliannant ei &s;anctaidd enw ef ag vn galon ac ag vn lleferydd.</P>
<P>Yn drydedd yr ydoedd Duw yn anfodlon iawn i'w bobl, am eu bod yn adailadu, yn trw&s;io ac yn harddu eu tai eu hunain, ac yn goddef t&ycirc; Dduw mewn adfail ac anghywair i fod yn anweddaidd ac yn am-mheraidd.</P>
<P>Am hynny y cyffrowyd ef yn ddirfawr yn eu herbyn hwy, ac y plagodd ef hwy, fal y gwelir yn y Prophwyd Aggeus: Fal hyn y dywaid yr Ar|glwydd, Ai am&s;er yw hi i chwi eich hunain i dri|go mewn tai byrddiedig, a'r t&ycirc; hwn yn anghy|fannedd? haua&s;och lawer a cha&s;cla&s;och ychydig, bwytta&s;och ac ni 'ch digonwyd, yfa&s;och ac ni 'ch di&s;ychedwyd, gwi&s;ca&s;och ddillad ac ni chadwa&s;ont
<PB N="159" REF="186">
chwi yn gl&ycirc;d, a'r hwn a ymgyflogo a ga&s;cl ei gy|flog i g&ocirc;d ddiwaelod.</P>
<P>Wrth y plagau hyn a o&s;ododd Duw ar ei bobl am e&s;caelu&s;o ei Deml, mae 'n eglur, y mynne Dduw fod ei Deml, ei Eglwys, y lle yr hwn yr arfer ei gynulleidfa ef ddyfod iddo, i'w fawrhau ef, gwedy ei adailadu a'i hatcyweirio a'i maen|taeinio 'n dda. Fe ddywaid rhai heb ofalu nac am dduwioldeb nac am y lle o ymarfer duwiol: fe a orchymmynnodd Duw ei hunan adail a chy|weirio 'r deml yn yr h&ecirc;n gyfraith, am fod llawer o addewidion mawrion gwedy eu cy&s;&s;ylltu &acirc; hi: ac am e'u bod hi yn arwydd, yn Sacrament, ac yn arwyddoc&acirc;d o Gri&s;t ei hun, a'r Eglwys hefyd.</P>
<P>I hyn y gellir atteb yn ddigon hawdd, yn gyn|taf nad oes dyffyg addewidion ar ein Eglwy&s;ydd ninnau gan fod ein Iachawdwr Cri&s;t yn dywe|dyd lle bytho dau neu dri gwedy ymgynull yng|h&ycirc;d yn fy enw fi, myfi a fyddaf yn eu my&s;c hwy. Am hynny pan fytho lliaws mawr gwedy ym|gynull yngh&ycirc;d i'r Eglwys, mae Duw a Chri&s;t Ie&s;u yn bre&s;ennol ynghynnulleidfa ei bobl ffydd|lon trwy ei nerth ai dduwiol gynhorthwy yn ol ei ddiogel a'i ddiddanus addewidion. Pa ham gan hynny na ddylei bobl Gri&s;tianogaidd wneuthur Temlau ac Eglwy&s;ydd, a hwynt a chymaint o addewidion iddynt o bre&s;ennoldeb Duw, ac oedd gan Salomon am y deml ddefnyddiol a wnaeth ef? Am y rhan arall, &s;ef bod Teml Salomon yn arwydd o Ghri&s;t, ni a wyddom yn awr yngoleuni di&s;cleir Efengyl Ie&s;u Ghri&s;t M&acirc;b Duw, fod pob cy&s;codau, arwyddion ac arwyddoc&acirc;d gwedy mynd yn hollawl ymmaith: fod yr holl ofer am-mrho|ffidiol ceremoniau Iddewaidd a Phaganiaidd
<PB N="160" REF="187">
gwedy eu diddymmu yn gwbl: ac am hynny ni wnaethpwyd ein Eglwy&s;ydd ni i fod yn arwyddi|on ac yn arwyddoc&acirc;d o'r Me&s;&s;ias a Chri&s;t i ddy|fod, ond er defnyddiau duwiol anghenrheidiol eraill: hynny yw, megis y mae gan bob g&wcirc;r ei d&ycirc; ei hun i aros ynddo i gymmeryd ei e&s;mwythdra ac ei orphywys ynddo, a 'r cyfryw gyfreidiau e|raill: felly y myn Duw holl-alluog fod iddo yntef d&ycirc; a lle i'r hwn yr ymgynull yr holl blwyf a'r gy|nulleidfa, yr hwn a elwir yr Eglwys a Theml Dduw, am fod yr Eglwys, yr hon yw cynnulleid|fa pobl Dduw, yn ymgynull ac yn dyfod yngh&ycirc;d yno, i'w wa&s;anaethu ef. Nid am ein bod yn me|ddwl wrth hyn fod yr Arglwydd, yr hwn ni all nef y nefoedd ei gynnwys a'i amgyffred, yn trigo yn yr Eglwys faen a chalch o waith dwylo d&ycirc;n, megis pe byddid yn ei gynnwys ef yn hollawl yn|ddi, ac na byddai mewn vn man arall: o herwydd ni thrigodd ef erioed felly yn-nheml Salomon.</P>
<P>Hefyd fe a gyfrifir ac a elwir yr Eglwys a'r deml hon yn &s;anctaidd, nid o honi ei hun, ond am fod pobl Dduw (y rhai &s;y 'n ymarfer o ddyfod yno) yn &s;anctaidd ac yn ymarfer yno mewn pethau &s;anctaidd nefol.</P>
<P>Ac er mwyn bod i chwi ddeall ym-mhellach pa ham y gwnaethpwyd Eglwy&s;ydd ym-mhlith Gri&s;tianogion, hyn oedd yr y&s;tyr mwyaf, er mwyn bod i Dduw ei le a'i am&s;er i'w anrhydeddu a'i wa&s;anaethu gan holl gynulleidfa 'r plwyf yn gy|fan. Yn gyntaf, i wrando ac i ddy&s;cu yno fendi|gedig air y tragwyddol Dduw. Yn ail, er mwyn bod i holl gynnulleidfa pobl Dduw yn y plwyf alw ar enw Duw ag vn lleferydd, ac ag vn galon fawrhau a chlodfori ei enw ef, rhoddi difrif ddi|olch
<PB N="161" REF="187">
i'r T&acirc;d nefol o vn galon am ei anfeidrol ddo|niau y mae ef yn eu rhoddi im beunydd ac yn aml, heb ollwng yn angof roddi yn elu&s;enau i dylodi|on, fel y bo i Dduw ein bendithio ninnau yn gy|foethoccach.</P>
<P>Fal hyn y gellwch ddeall ac y&s;tyried paham y gwnaethpwyd Eglwy&s;ydd gyntaf ym-mhluh Chri&s;tianogion, ac y cy&s;&s;egrwyd ac y go&s;&s;odwyd hwy i'r defnyddion duwiol hyn, a phaham y di|eithrwyd hwy yn hollawl oddiwrth bob defny|ddion bryntion, halog, bydol. Am hynny pwy bynnag &s;ydd ganthynt feddwl a bwriad bychan ar gyweirio ac adailadu teml Dduw, fe a ddylid eu cyfrif hwy yn bobl annuwiol iawn, yn wrth|wyneb i bob trefn dda yn Eglwys Ghri&s;t, ac yn diy&s;tyru gwir anrhydedd Duw, a thrwy &s;iampl ddrwg yn rhwy&s;tro eu cymydogion, y rhai oni bai hwynt hwy, a fyddent yn dduwiol ac yn dda eu bwriad.</P>
<P>Mae 'r byd yn tybied nad ydyw ond peth by|chan weled eu heglwy&s;ydd yn adfailio ac yn my|ned i lawr: ond pwy bynnag ni ddodant eu dwy|law i'w cynnal a'i cadw hwy i fynu, maent yn pechu yn erbyn Duw a'i gynnulleidfa &s;ancta|idd. O herwydd oni bai fod yn bechod e&s;caelu&s;o a dibri&s;o adcyweirio ac ail-adailadu y Deml, ni bua&s;ai Dduw yn digio yn gymmaint, ac yn plau ei bobl cyn gynted am eu bod hwy yn adailadu ac yn trw&s;io eu tai eu hunain yn wychion, ac yn di|bri&s;io t&ycirc; eu Harglwydd Dduw.</P>
<P>Mae 'n bechod ac yn gywilydd weled cynnifer o Eglwy&s;ydd gwedy gogwyddo ac adfeilio mor gywilyddus ym-mhob cornel. Os bydd t&ycirc; g&wcirc;r ei hun lle mae ef yn trigo, yn gwaethygu, ni or|phwys
<PB N="162" REF="188">
ef nes iddo ei adcyweirio ef ailwaith: ie os bydd ei y&s;cubor ef, lle y ceidw ef ei &ycirc;d, mewn anghywair, mor ddie&s;culus fydd ef nes darffo iddo ei chwbl gyweirio hi ailwaith, Os bydd ei &s;tabl ef i gadw ei geffyle, neu ei dwlc ef i gadw ei foch, heb fod yn ddiddos yn erbyn glaw a gwynt, mor ofalus a fydd ef i o&s;od arno g&ocirc;&s;t. Ac a fyddwn ni mor ofalus am ein tai cyffredinol gwael, y rhai a ddefnyddir i'r fath reidiau gwael, ac a fyddwn ni anghofus am d&ycirc; Dduw yn yr hwn y traethir geiriau ein tragwyddol iechydwriaeth ni: ac yn yr hwn y mini&s;trir y &s;acramentau, dirgelion ein prynedigaeth ni: yno y mae ger ein bron ffynnon ein ailanedigaeth; yno yr ydys yn cynnyg i ni gyfraniad corph a gwaed ein Iachawdwr Chri&s;t. Ac oni wnawn nigyfrif o'r lle yn yr hwn yr ydys yn trin y fath bethau nefol?</P>
<P>Am hynny os bydd genych barch i wa&s;anaeth Duw, os bydd &s;yberwyd ac hone&s;trwydd, os bydd cydwybod i gadw ordeiniaeth anghenrheidiol duwiol, cedwch eich Eglwy&s;ydd mewn cywcir dda, trwy 'r hyn ni fodlonwch chwi Dduw yn vnig ac ni dderbyniwch yn vnic ei aml fendithion ef. Ond chwi a haeddwch hefyd air da pawb o'r bobl dduwiol.</P>
<P>Yr ail peth &s;ydd yn perthyn at faenteinio t&ycirc; Dduw yw ei harddu ef a'i gadw yn weddaidd ac yn lan.</P>
<P>Yr hyn bethau a ellir eu cyflawni yn haws pan fo 'r Eglwys gwedy ei chyweirio yn dda. O her|wydd megys y bydd dynion yn hyfryd ac yn ddi|ddan pan welont eu tai a phob peth mewn trefn ynddynt, a phob cornel yn lan ac yn beraidd; felly pan fytho t&ycirc; Dduw gwedy ei drw&s;io 'n deg a lleo|edd
<PB N="163" REF="188">
gweddaidd i ei&s;tedd yndo, a phalpud i'r pre|gethwr, a bwrdd yr Arglwydd i fini&s;tro ei &s;ancta|idd &s;wpper ef, a'r bedydd-faen i fedyddio ynddo, a'r cwbl yn l&acirc;n yn weddaidd ac yn beraidd, fe fydd y bobl yn chwannoccach i aros yno, dros yr holl am&s;er a o&s;odwyd iddynt.</P>
<P>A pha z&ecirc;l ac &acirc; pha ddifrifwch y mae Chri&s;t yn taflu y prynwyr a'r gwerthwyr allan o Deml Dduw yn ymchwelyd i lawer fyrddau y newid|wyr arian, a chadeirieu y rhai oedd yn gwerthu colomennod, ac ni adawodd ef i neb ddwyn lle&s;tr trwy y Deml? Fe ddywad wrthynt iddynt wneu|thur ty ei D&acirc;d ef yn ogof lladron, mewn rhan trwy ofergoel, rhagrith, gauaddoliad, gauathra|wiaeth a thrachwant amfe&s;urol, ac mewn rhan trwy ddiy&s;tyrwch, gan gamarfer y lle hwnnw trwy rodio a chwedleua, a thrwy bethau dayar|ol, heb nac ofn Duw, na pharch dyledus i'r lle.</P>
<P>Pa ogofudd lladron a wnaethpwyd o Eglwy|&s;ydd yr holl deyrnas gynt, trwy ddirmygus bry|nu a gwerthu, corph a gwaed Chri&s;t yn yr offeren (fal y gwnaethpwyd i'r b&ycirc;d yr am&s;er hynny gre|du) mewn dirigae, pen-mi&s;oedd, trentelau, mewn manachlogydd a phriordai: heblaw camarferon echrydus eraill (bendigedig fo enw Duw yn dra|gowydd) yr ydym ni yn awr yn eu gweled ac yn eu deall. O'r holl ffiaidd bethau hyn y glanhaodd y rhai &s;ydd yn lle Chri&s;t Eglwy&s;ydd y deyrnas hon, gan dynnu ymmaith bob gwarth a brynti y rhai trwy ddefo&s;iwn dall ac am wybod a ymly&s;ca&s;ont i'r Eglwy&s;ydd er ys llawer can mlynedd.</P>
<P>Am hynny, oh chwichwi bobl ddaionus Gri&s;ti|anogawl, fanwyl Ynghri&s;t Ie&s;u: chwichwi y rhai nid ydych yn ymogogoneddu mewn crefydd
<PB N="164" REF="189">
fydol, ofer, ac mewn gwag harddwch a gwychder, ond ydych yn gorfoleddu yn eich calon weled go|goniant duw yn ei o&s;od allan yn gywir ar Eglwy|&s;ydd gwedy eu hadferu i'w hen a'u duwiol arfer, rhowch &acirc;ch calonnau ddiolch i ddaioni 'r Holl|alluog dduw yr hwn yn ein dyddiau ni a o&s;ododd ynghalonnau ei bregethwyr a'i weinidogion duwiol, a hefyd ynghalonnau ei ffyddlon lywi|awdwyr a'i lywodraethwyr ddwyn y pethau hyn i ben.</P>
<P>Ac yn gymmaint a bod eich eglwy&s;ydd chwi wedi eu glanhau a'u hy&s;cibo oddiwrth y brynti pechadurus, ofergoelus, a'r hwn yr haloga&s;id ac yr anffurfia&s;id hwy: gwnewch chwithau eich rhan bobl dda ar gadw eich eglwy&s;ydd, yn we|ddaidd ac yn lan, na oddefwch eu halogi hwy a glaw a thywydd, a thomm colomennod, dyllua|nod y drydwy, brain a brynti eraill, yr hyn &s;ydd frwnt a gre&s;yn ei weled mewn llawer lle o'r wlad hon.</P>
<P>T&ycirc; gweddi yw hi, nid t&ycirc; i ymchwedleua i ro|dio i ymdaeru, i gerddoriaeth, gweilch a hebogau neu gwn. Nac annogwch anfodlonrwydd a phlau Duw, gan ddiy&s;tyru acham-arfer ei &s;ainc|taidd d&ycirc; ef, fal y gwnaeth yr Iddewon annuwi|ol: ond bydded Duw yn eich calonnau, byddwch vfydd i'w ewyllys &s;anctaidd ef: ym-rwymwch w&ycirc;r a gwragedd yn &ocirc;l eich gallu, tu ag at gywei|rio a chadw yn l&acirc;n yr Eglwys, fel y galloch fod yn gyfranogion o amryw fendithiau Duw, a dy|fod yn ewylly&s;garach i'ch Eglwys blwyf, i ddy&s;cu yno eich dylyed tuag at Dduw, a'ch cymydog, i fod yno yn bre&s;enol, ac yn gyfrannogion o &s;anc|taidd Sacramentau Chri&s;t i roddi yno ddiolch
<PB N="165" REF="189">
i'n T&acirc;d nefol am ei aml ddoniau. Y rhai y mae ef beunydd yn eu tywalt arnoch, yno i weddio ynghyd, ac i alw ar &s;anctaidd enw Duw yr hwn a fendiger byth ac yn dragywydd. Amen.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="sermon">
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>&para; Pregeth am weithredoedd da ac yn gyntaf am ymprydio.</HEAD>
<P>_RHodd rad Duw (bobl dda Gri&s;ti|onogaidd) yw ein bywyd ni yn y byd hwn, nac arferwn ef wrth ein hewyllys yn ol ein chwantae cnawdol ein hunain, ond ymddy|gwn trwyddo yn y gweithredoedd a weddae ini y rhai a wnaethpwyd yn greaduri|aid newydd ynghri&s;t Ie&s;u. Y gweithredoedd hyn y mae 'r Apo&s;tol yn e'u galw yn weithredoedd da, gan ddywedyd, canys ei waith ef ydym, wedy 'n creu ynghri&s;t Ie&s;u i weithredoedd da y rhai a ddarparodd Duw ini rodio ynddynt. Ac etto nid yw ei feddwl ef wrth y geiriau hyn ar ein dwyn ni i ymddiried ac i obeithio yn ein gweithredo|edd, megis trwy eu haeddiant au teilyngdod hwy i ennill ini ein hunain ac eraill faddeuant pecho|dau; ac felly yn y diwedd fywyd tragwyddol. O herwydd fe fyddai hynny yn ddirmig yn erbyn tr&ucirc;garedd Duw, ac anfri mawr i dywaltiad gwaed ein Iachawdwr Chri&s;t. O herwydd rhodd r&acirc;d a thr&ucirc;garedd D&ucirc;w trwy gyfryngad gwaed ei fab Ie&s;u Ghri&s;t; heb haeddiant o'n hy&s;tlus ni, yw maddau ein pechodau a'n cymmodi ni a heddy|chu rhyngom ni ag ef, a'n gwneuthur yn etife|ddion teyrnas nefoedd.</P>
<P>Gr&acirc;s medd S. Aw&s;tin a berthyn i Dduw &s;ydd
<PB N="166" REF="190">
yn ein galw ni; ac yno pwy bynnag a gafodd r&acirc;s, mae gantho weithredoedd da: wrth hynny nid <NOTE PLACE="marg"><HI>Aug. de diuer&s;. quae&s;t. ad Sict|plic. li.</HI> 1 <HI>q.</HI> 28.</NOTE> gweithredoeddd da &s;ydd yn dwyn gras, ond trwy r&acirc;s y dygir gweithredoedd da. Mae r' rh&ocirc;d medd ef, yn troi yn grwn, nyd er mwyn cael ei gwneu|thur yn gron, ond am ei gwneuthur hi yn gron yn gyntaf, am hynny y mae hi yn troi yn grwn. felly nid yw neb yn gwneuthur gweithredoedd da er mwyn cael derbyn gr&acirc;s trwy ei weithredoedd da; ond am iddo yn gyntaf dderbyn gr&acirc;s, am hynny yno mae efe yn gwneuthur gwythredo|edd da.</P>
<P>Ac mewn man arall y dyweid, Nid ydyw gwei|thredoedd da yn myned o'r blaen yn yr hwn a gy&s;iawnheir, ond mae gweithredoedd da yn dyfod ar &ocirc;l gwedi darfod cyfyawnhau d&ycirc;n yn gyntaf.</P>
<P>Mae S. Paul am hynny yn dangos fod yn <NOTE PLACE="marg"><HI>Aug. de fide &amp; op. ca.</HI> 4.</NOTE> rhaid i ni wneuthur gweithredoedd da am lawer o acho&s;ion, yn gyntaf i ddangos ein bod ni yn blant vfydd i'n t&acirc;d nefol, yr hwn a'u hordeiniodd hwy i ni i rodio ynddynt.</P>
<P>Yn ail am eu bod hwy yn arwyddion ac yn dy&s;tiolaethau o'n cyfiawnhad ni.</P>
<P>Yn drydydd er mwyn cyffroi a chynhyrfu eraill wrth weled ein gweithredoedd da ni, i ogoneddu ein Tad yr hwn &s;ydd yn y nefoedd.</P>
<P>Am hynny na fyddwn ane&s;cud i wneuthur gwythredoedd da, am fod ewyllys Duw i ni ro|dio ynddynt, gan ein &s;iccrhau ein hunain y der|byn pob d&ycirc;n gan Dduw yn y dydd diwethaf, am y boen a gymmerth ef yn y wir ffydd, obrwy a fytho mwy nag a haeddodd ei weithredoedd ef.</P>
<P>Ac o herwydd bod yn rhaid &s;on am vn weithred dda yn vnig, yr hon y mae ei chl&ocirc;d yn y gyfraith
<PB N="167" REF="190">
ac yn yr Efengyl, fe a ddywedpwyd hyn yn y de|chreuad yn gyffredinol am bob gweithredoedd da.</P>
<P>Yn gyntaf i droi heibio oddiar ffordd y diddrwg a'r anny&s;cedig, y maen tramgwydd enbaid hwn, ar fod i neb gei&s;io ennill neu brynu nef &acirc;'i weithredoedd ei h&ucirc;nan.</P>
<P>Yn ail, i dynuu ymmaith (ne&s;af y geller) oddi|wrth feddyliau cenfigennus a thafodau enllibus, bob achos cyfiawn o enllib, megis petteid yn bwrw heibio weithredoedd da.</P>
<P>Y weithred dda a &s;onir am dani yn awr, yw ympryd, o'r hon y mae &s;&ocirc;n am ddau ryw yn yr Scrythur.</P>
<P>Y naill oddiallan yn perthynu i'r corph, a'r llall oddifewn yn perthinu i'r galon a'r meddwl.</P>
<P>Yr ympryd hwn oddiallan yw ymattal oddi|wrth fwyd a diod a phob ymborth naturiol, ie ac oddiwrth bob digrifwch a mely&s;wedd bydol.</P>
<P>Pan fytho 'r ympryd ymma yn perthyn i vn d&ycirc;n o'r neilltu, neu i rai, ac nid i holl liaws y bobl, o blegid acho&s;ion a fanegir ar ol hyn, yno y gelwir yn ympryd nailltuol: ond pan fytho 'r holl liaws, gw&ycirc;r, gwragedd a phlant mewn tref neu ddinas, ie mewn gwl&acirc;d gyfan, yn ymprydio, yno y ge|lwir yn ympryd cyffredinol.</P>
<P>O 'r f&acirc;th hynny yr oedd yr ympryd a orchym|mynnwyd i holl liaws plant yr I&s;rael ei gadw ar y degfed dydd o'r &s;eithfed m&icirc;s, o blegid i'r Arg|lwydd Dduw appwyntio fod y dydd hwnnw yn ddydd glanh&acirc;d, yn ddydd cymmod, yn am&s;er he|ddychfa, yn ddydd yn yr hwn y glanhawyd y bobl oddiwrth eu pechodau. Y drefn a'r modd y gwna|ed hynny &s;ydd &s;crifennedig yn 16. a'r 23. O Leuiti|cus. <NOTE PLACE="marg"><HI>Leuit</HI> 16. 30. <HI>cap.</HI> 23. 29.</NOTE> Y dydd hwnnw yr ydoedd y bobl yn ymgy&s;tu|ddio,
<PB N="168" REF="191">
yn galaru ac yn ochain am eu pechodau ae|thent heibio. A phwy bynnag ni chy&s;tuddiodd ei enaid y dydd hwnnw, gan alaru am ei bechodau, ganymattal (fel y dywedpwyd) oddiwrth bob ym|borth corphorol hyd yr hwyr, yr enaid hwnnw (medd yr Holl-alluog Dduw) a ddini&s;trir o fy&s;c y bobl.</P>
<P>Nid ydym ni yn darllein ddarfod i Mo&s;es trwy drefn cyfraith ordeiniaw vn dydd ympryd cyffredi|nol trwy 'r holl flwyddyn, ond yr vn diwrnod hwnnw. Yr ydoedd er hynny gan yr Iddewon ychwaneg o ddiwrnodiau ympryd cyffredinol, y rhai y mae 'r prophwyd Zacharias yn eu cyfrif, yn <NOTE PLACE="marg"><HI>Zach.</HI> 8. 19.</NOTE> ympryd y pedwaredd m&icirc;s, ympryd y pummed mis, ympryd y &s;aithfed ac ympryd y degfed m&icirc;s.</P>
<P>Ond am nad yw yn ymddangos yn y gyfraith pa bryd yr ordeiniwyd hwy, fe a ddylid tybied ddar|fod appwyntio 'r diwrnodiau ympryd eraill, heb law ympryd y &s;eithfed m&icirc;s, ym my&s;c yr Iddewon, gan y llywodraethwyr, yn hytrach o ddefo&s;iwn, na thrwy vn gorgymmyn cyhoedd oddiwrth Dduw.</P>
<P>Wrth ordinh&acirc;d yr ympryd cyffredinol hwn, y cymmerodd gwyr da achos i appwyntio iddynt eu hunain ymprydiau neilltual, ar yr am&s;eroedd y bydde~t naill ai yn galaru ac yn ochain dros eu by|wyd pechadurus, ai ar yr am&s;er yr ymroddent i weddio yn ddifrif ar fod yn wiw gan Dduw droi ei ddigofaint oddiwrthynt, naill ai pan rybyddid hwy, ac y dygid hwy i y&s;tyried eu drwg fywyd trwy bregethiad y prophwydi, neu pan welent mewn rhyw fodd arall berigl pre&s;ennol vwch eu pennau.</P>
<P>Y trymder calon ymma yn gy&s;&s;ylltedig ag ym|pryd a ddango&s;ent hwy weithiau trwy ymddygi|ad
<PB N="169" REF="191">
ac oddiallan ac ymarweddiad corphorol, gan wi&s;co &s;ach-liain, a bwrw lludw a llwch ar eu pen|nau, ac ei&s;tedd neu orwedd ar y ddayar. O blegid pan glywo gw&ycirc;r da ynddynt eu hunain, faich trwm eu pechodau, a gweled mai damnedigaeth yw eu gwobr hwy, a phan welont &acirc; llygaid eu calonnau erchill boenau vffern, maent yn crynu ac yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Y&s;crydio</NOTE>  y&s;crydu, ac yr ydys oddifewn yn eu cyffroi hwy &acirc; thrymder calon am eu beiau, ac ni allant lai n&acirc;'u cyhuddo eu hunain, a dangos eu gofyd i'r Holl-alluog Dduw, a galw arno ef am dru|garedd. Ac os gwneir hyn yn ddifrif, mae eu meddyliau mor llawn, mewn rhan, o dri&s;twch a thrymder, ac mewn rhan, a chwant difrif ar gael eu gwared oddiwrth berigl vffern a damnediga|eth, fal y rhoddont heibio bob chwant bwyd a diod, ac y daw yn eu lle hwy ddiy&s;tyrwch pob peth bydol a phob digrifwch, fal nad oes dim yn eu bodloni hwy yn fwy nag wylo ac ochain a galaru, ac i ddangos wrth eu geiriau a'u hym|ddygiad corphorol, eu bod hwy yn ddiffygiol o'r bywyd hwn.</P>
<P>Fal hyn yr ymprydiodd Dafydd pan oedd ef yn eiriol ar yr holl-alluog Dduw am fywyd y ple~|tyn, a ennilla&s;id mewn godineb o wraig Vrias. Fal hyn yr ymprydiodd Achab pan edifarhaodd ef am ladd Naboth, gan dri&s;tau am ei weithre|doedd pechadurus. O'r fath hyn yr oedd ympryd y Ninifeaid a ddygwyd i edifeirwch drwy bre|getheaid Ionas.</P>
<P>Pan laddwyd deugain m&icirc;l o'r I&s;raelaid yn y rhyfel yn erbyn gwyr Beniamin, mae 'r Scry|thyr yn dywedyd, fe aeth holl blant yr I&s;rael a holl rifedi 'r bobl i Bethel ac a ei&s;tedda&s;ant i lawr
<PB N="170" REF="192">
i wylo ger bron yr Arglwydd, ac hwy a ympry|dia&s;ant trwy 'r dydd hyd y nos. Felly yr ympry|diodd Daniel, He&s;ter, Nehemias, a llawer eraill yn yr h&ecirc;n De&s;tament.</P>
<P>Ond os dywaid neb, gwir yw, hwy a ympry|dia&s;ant felly yn &s;iccr, ond nid ydym ni yn awr tan iau 'r gyfraith, yr ydym ni yn rhyddion trwy rydd|did yr Efengyl: am hynny nid ydyw 'r defodau a'r arferon hynny o'r h&ecirc;n gyfraith yn ein rhymo ni, oni ellir dangos trwy Scrythyrau y Te&s;tament newydd, neu trwy &s;iamplau allan o hono, fod ym|pryd yn awr dan yr Efengyl yn ymattaliaeth o|ddiwrth fwyd a diod a phob ymborth corphorol, a hoffderau 'r corph.</P>
<P>Yn gyntaf mae yn wirionedd mor amlwg y dylyem ni ymprydio, nad rhaid ymma ei brofi, mae 'r Scrythyrau yn eglur &s;ydd yn dangos hyn|ny. Y que&s;tiwn gan hynny yw, pan fythom ni yn ymprydio, pa vn a ddylem ni ai cadw ein cyrph oddiwrth fwyd a diod dros yr am&s;er y b&ocirc;m yn ym|prydio, ai na ddylem?</P>
<P>Fe a ellir gweled yn hawdd y dylem ni wneu|thur felly, wrth y que&s;tiwn a ofynnodd y Phari|&s;aeaid i Gri&s;t, ac wrth ei atteb yntef. Pa ham (me|ddant hwy) y mae di&s;cyblon Ioan yn ymprydio <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 5. 33.</NOTE> yn fynych ac yn gweddio, a di&s;cyblon y Phari|&s;aeaid, a'th ddi&s;cyblon di yn bwyta ac yn yfed, ac heb ymprydio dim? Yn y que&s;tiwn e&s;mwyth hwn y maent yn cynnwys yn ddichellgar y ddadl neu'r rhe&s;wm hwn: Pwy bynnag nid ymprydio nid yw 'r d&ycirc;n hwnnw o Dduw. O blegid gwei|thredoedd yw ympryd a gweddi a ganmolwyd ac a orchymmynnwyd gan Dduw yn ei Scrythyr|au, ac fe a ymarferodd pob g&wcirc;r da o Mo&s;es hyd
<PB N="171" REF="192">
yr am&s;eroedd hyn, yn gy&s;tal prophwydi ac eraill, yn y gweithredoedd hyn. Y mae Ioan hefyd a'i ddi&s;cyblon yn y ddyddiau hyn yn ymprydio yn fynych ac yn gweddio llawer, ac felly yr ydym ninnau y Phari&s;aeaid yn gwneuthur hefyd. Ond nid ydyw dy ddi&s;cyblon di yn ymprydio ddim, yr hyn os ti a'i gwada, ni a'i profwn yn ddigon hawdd. O blegid pwy bynnag &s;ydd yn bwytta ac yn yfed nid ydyw yn ymprydio. Ond mae dy ddi&s;|cyblon di yn bwytta ac yn yfed, am hynny nid y|dynt yn ymprydio. O hyn meddant yr ydym yn ca&s;clu nad oes na thydi na'th ddi&s;cyblon o Dduw.</P>
<P>Mae Chri&s;t yn atteb gan ddywedyd, A ellwch chwi beri i blant y prioda&s;-f&acirc;b ymprydio tra fyddo y prioda&s;-f&acirc;b gyd &acirc; hwy? fe ddaw 'r ddyddiau pan dynner y prioda&s;-f&acirc;b oddiwrthynt yn y dyddiau hynny yr ymprydiant.</P>
<P>Mae 'n Iachawdwr Chri&s;t megis mei&s;tr da yn ymddiffyn diniweidrwydd ei ddi&s;cyblon yn erbyn malis y Phari&s;aeaid beilchion, ac yn profi nad y|dyw ei ddi&s;cyblon ef yn euog o dorri vn gronyn o gyfraith Dduw, er nad oeddynt y pr&ycirc;d hynny yn ymprydio; ac mae ef yn ei atteb yn argyoeddi 'r Phari&s;aeaid o ofergoel ac anwybod. O ofergoel am eu bod yn go&s;od crefydd yn eu gweithredoedd, ac yn rhwymo &s;ancteiddrwydd wrth weithrediad y gwaith oddiallan, heb y&s;tyried i ba ddefnydd yr ordeiniwyd ympryd. O anwybodaeth am na fe|drent farnu rhwng am&s;er ac am&s;er. Ni wyddent hwy fod am&s;er i lawenydd ac i ddiddanwch, ac am&s;er i gwynfan ac i alaru. Y ddau beth hyn y mae efe yn eu dangos yn ei atteb, fal y dango&s;ir yn helaeth ar &ocirc;l hyn, pan ddango&s;om pa am&s;er &s;ydd gymmhe&s;uraf i ymprydio ynddo.</P>
<P><PB N="172" REF="193">
Ac ymma fyngharedigion, y&s;tyriwn nad ydyw ein Iachawdwr Chri&s;t wrth wneuthur ei atteb i'w Que&s;tiwn hwy, yn gwadu, ond yn cyfaddef bod ei ddi&s;cyblon ef heb ymprydio, ac am hynny yn hyn y mae efe yn cyttuno a'r Phari&s;eaid, am ei fod yn wirionedd eglur, nad ydyw 'r hwn &s;ydd yn bwytta ac yn yfed yn ymprydio. Ympryd am hyn|ny wrth addefiad ein Iachawdwr Chri&s;t, yw cadw bwyd a diod, a phob ymborth naturiol oddiwrth y corph, dros yr am&s;er y bydder yn ymprydio.</P>
<P>Ac mae 'n eglur iawn wrth Gyngor Calcedon, vn o'r pedwar Cyngor cyffredinol cyntaf, fod yn y brif-eglwys gynt yn arfer o ymprydio: y tadau a ymgynnulla&s;ent yno hyd yn rhifedi chwe-chant a d&ecirc;g ar vgain, gan y&s;tyried ynddynt eu hunain mor gymmeradwy ger bron Duw yw ympryd, pan arferer efe yn &ocirc;l gair Duw: ac hefyd gan o|&s;od o flaen eu llygaid, y mawr gamarfer o ym|pryd oedd gwedi ymlu&s;co i Eglwys Duw yr am|&s;er hynny, trwy e&s;ceulu&s;dra y rhai a ddyla&s;ent ddy&s;cu i'r bobl ei iawn arfer hi, a thrwy ddeon|gladau ofer a ddychymmyga&s;e ddynion: er mwyn iawnhau y camarferon hynny, ac adferu gwei|thred mor dduwiol ac mor dda i'w iawn arfer: hwy a ordeinia&s;ant yn y Cyngor hwnnw fod i b&ocirc;b d&ycirc;n cy&s;tal mewn ympryd nailltuol ac ympryd cyffre|dinol, aros trwy 'r dydd heb na bwyd na diod hyd ar ol Go&s;per: a phwy bynnag a fwyttae neu a yfe cyn darfod Go&s;per, fe a'i cyfrifid ac a dybygid am|dano nad oedd yn y&s;tyried purder ei ympryd. Mae 'r ordinh&acirc;d hon yn dangos mor eglur pa fodd yr arferid ympryd yn y brif-eglvoys gynt, fel na ellir mewn geiriau ei o&s;od allan yn eglurach.</P>
<P>Ympryd gan hynny wrth ordinh&acirc;d y chwechant
<PB N="171" REF="193">
a'r d&ecirc;g ar vgain hynny o dadau, gan &s;eilio eu barn am y peth hyn ar yr Scrythyrau &s;anctaidd, a hir|barhaus arfer y prophwydi a gw&ycirc;r duwiol eraill o flacn dyfodiad Chri&s;t, a'r Apo&s;tolion hefyd a gw&ycirc;r dwyfol eraill yn y Te&s;tament newydd, yw hyn, Cadw bwyd a diod a phob ymborth naturiol oddiwrth y corph tros yr am&s;er a o&s;odwyd i ym|prydio. Hyn a ddywetpwyd hyd yn hyn er dan|gos i chwi yn oleu pa beth yw ymprydio. Yn &ocirc;l hyn y dango&s;ir gwir ac iawn arfer ympryd.</P>
<P>Nid ydyw gweithredoedd da i g&ycirc;d o'r vn rhyw. O herwydd mae rhai o honynt eu hunain ac o'u naws priodol eu hunain yn dda bob am&s;er: me|gis y mae caru Duw vwchlaw pob peth, caru fy|nghymydog fel fi fy hun, anrhydeddu t&acirc;d a mam, anrhydeddu y galluau goruchaf, rhoi i bawb yr hyn a ddylei, a'r cyffelyb.</P>
<P>Mae gweithredoedd eraill y rhai os y&s;tyrir hwy ynddynt eu hunain heb fyned ym-hellach, &s;ydd o'u naturiaeth eu hunain yn ganolig, hynny yw heb na bod yn dda na bod yn ddr&wcirc;g, ond a gymmerant eu henw o'r modd yr arferer hwynt, neu o 'r def|nydd y gwa&s;anaethant iddo. Y gweithredoedd hyn os gwneir hwy i ddiwedd da, a elwir yn wei|thredoedd da, ac ydynt felly yn &s;iccr: ond etto nid yw hynny o honynt hwy eu hunain, ond o'r di|wedd i'r hwn y maent yn gwa&s;anaethu.</P>
<P>Yn y gwrthwyneb, os bydd y diwedd i'r hwn y gwa&s;anaethant, yn ddrwg, yno ni all na bo rhaid iddynt hwythau fod yn ddr&wcirc;g. O'r rhyw ymma ar weithredoedd y mae ympryd, yr hwn o hono ei hunan &s;ydd beth canolig diddrwg didda: ond a wneir yn ddrwg neu yn dda wrth y diwedd y mae yn gwa&s;anaethu iddo. O herwydd pa~ wne|ler
<PB N="172" REF="194">
ef er mwyn diwedd da, y mae ef yn weithred dda, ond os drwg fydd y diwedd, y mae 'r weithred hefyd yn ddrwg. Ymprydio am hynny gan gre|du yn y galon y gall ein hympryd a'n gweithre|doedd da ein gwneuthur ni yn w&ycirc;r perffaith cyfi|awn, ac felly yn y diwedd ein dwyn ni i'r nef: meddwl cythreulig yw hwn, ac y mae 'r ympryd hwn cyn belled oddiwrth fodloni Duw, ac y mae hi yn ymwrthod &acirc;'i drugaredd ef, ac yn lleihau haeddiant dioddefaint Chri&s;t, a thywalltiad ei werthfawr waed ef. Hyn y mae dammeg y Pha|&s;ai a'r Publican yn ei ddangos.</P>
<P>Dau &wcirc;r (medd ein Iachawdwr Chri&s;t) aethant <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 18. 10.</NOTE> i fynu i'r deml i weddio, vn yn Phari&s;&eogon;ad a'r llall yn Bublican. Y Phari&s;aead o'i &s;efyll a weddiodd ynddo ei hun fal hyn, O Dduw yr ydwyf yn di|olch i ti nad ydwyf fal dynion eraill y rhai ydynt draw&s;ion, anghyfion a godinebwyr, neu fal y Publican hwn: yr ydwyf yn ymprydio ddwy|waith yn yr wythnos, yr ydwyf yn degymmu cymmaint oll a feddaf. A'r Publican yn &s;efyll o hirbell ni chodai ei lygaid tu &acirc;'r nef, eithr curo ei ddwyfron gan ddywedyd, o Dduw bydd druga|rog wrthif bechadur. Yn y Phari&s;&eogon;ad hwn y mae Chri&s;t yn go&s;od allan yngolwg ac ym-marn y b&ycirc;d, &wcirc;r perffaith, iniawn, cyfiawn, yr hwn ni halogir &acirc; 'r beiau y llygrir dynion eraill yn gyffre|dinol, megis traw&s;der, camwobr, cribddeilio a chneifio 'r cymydogion, y&s;peilwyr ac anrheith|wyr yr holl wl&acirc;d, dichellgar a thwyllodrus wrth newid a chyfnewid, yn arfer pwy&s;au twyllodrus, anudon ffiaidd wrth brynu a gwerthu, godineb|wyr, putteinwyr a dynion yn byw yn ddrygionus.</P>
<P>Nid oedd y Phari&s;aead y fath dd&ycirc;n, ac nid ydo|edd
<PB N="173" REF="194">
feius mewn vn bai cyhoeddus. Ond lle'r oedd eraill yn tro&s;eddu wrth adel heb wneuthur, y pe|thau yr oedd y gyfraith yn eu gofyn, yr oedd hwn yn gwneuthur mwy nag oedd angenrheidiol wrth gyfraith. O blegid yr oedd ef yn ymprydio ddwywaith yn yr wythnos, ac yn talu degwm o gymmaint ac a feddai. Pa beth gan hynny a allei 'r b&ycirc;d ei feio yn gyfion yn y d&ycirc;n hwn? ie pa beth oddiallan ychwaneg a ellid ei ddymuno ynddo, er ei wneuthur yn berffeithiach ac yn gyfiawnach d&ycirc;n? dim yn wir ym-marn d&ycirc;n: ac etto mae 'n Iachawdwr Chri&s;t yn derchafu 'r Publican tru|an heb ymprydio, o'i flaen ef a'i ympryd cantho: mae 'r achos yn eglur pa ham y gwnaeth ef felly.</P>
<P>O herwydd y Publican gan nad oedd gantho ddim gweithredoedd da i ymddiried ynthynt, a ymr&ocirc;dd i Dduw, gan gyffe&s;&s;u ei bechodau a go|beitho yn &s;iccr y cedwid ef trwy r&acirc;d trugaredd Duw yn vnig. Yr oedd y Phari&s;&eogon;ad yn ymogo|neddu ac yn ymddiried cymmaint i'w weithredo|edd, ac y tybiodd ef ei hunan yn ddiogel ddigon heb drugaredd, ac y cai ef ddyfod i'r nef wrth ei ymprydiau a'i weithredoedd eraill. I 'r defnydd ymma y gwa&s;anaetha 'r ddammeg hon. O ble|gid hi a ddywedpwyd wrth y rhai oeddynt yn ym|ddiried ynddynt eu hunain eu bod yn gyfiawn ac yn diy&s;tyru eraill.</P>
<P>Yn awr am fod y Phari&s;&eogon;ad yn cyfeirio ei wei|thredoedd at ddiben drwg, gan gei&s;io trwyddynt gyfiawnh&acirc;d, yr hyn yn wir yw priodol waith Duw heb ein haeddiant ni, yr oedd ei ymprydiau ef ddwywaith yn yr wythnos, a'i holl weithre|doedd eraill er eu hamled, ac er cy&s;tal a &s;anctei|ddied y tybygid eu bod hwy yngolwg y b&ycirc;d, etto
<PB N="174" REF="195">
yn wirionedd ger bron Duw yn ffiaidd ac yn ddrwg. Y n&ocirc;d hefyd y mae rhagrithwyr yn &s;ae|thu atto yn eu hympryd, yw ymddangos yn &s;anc|taidd yngolwg y b&ycirc;d, ac felly ennill moliant a chlod gan ddynion. Ond mae ein Iachawdwr Chri&s;t yn dywedyd am danynt hwy, eu bod hwy yn derbyn eu gwobr, hynny yw clod a chanmoli|aeth dynion, ond gan Dduw nid oes iddynt ddim. O blegid pa beth bynnag a wneler er mwyn diw|edd dr&wcirc;g, a wneir yn ddr&wcirc;g yntef trwy 'r diwedd dr&wcirc;g.</P>
<P>Hefyd, yr h&ycirc;d y cadwom annuwioldeb yn ein calonnau, ac y goddefom feddyliau drwg i aros yno, er i ni ymprydio cyn fynyched ac y gwnaeth S. Paul neu Ioan fedyddiwr, a chadw ein hym|pryd morgaeth ac y gwnaeth y Nini&s;eaid, ni bydd hynny yn vnig yn anfuddiol i ni, ond hefyd yn beth yn anfodloni Duw yn fawr. O blegid mae efe yn dywedyd fod ei enaid ef yn ffieiddio ac yn ca&s;hau 'r f&acirc;th ymprydiau, ie a'u bod hwy yn faich arno ef, a'i f&ocirc;d yn blino yn eu dwyn hwy. Ac am hynny y mae ef yn gwaeddi yn vchel yn eu herbyn <NOTE PLACE="marg"><HI>E&s;a.</HI> 1. 14.</NOTE> hwy gan ddywedyd trwy enau'r Prophwyd E|&s;ai, Wele y dydd yr ymprydioch mae eich chwant yn aros, ac y mynnwch eich holl ddyledion; Wele <NOTE PLACE="marg"><HI>E&s;a.</HI> 58. 4.</NOTE> i ymry&s;on a chynnen yr ymprydia&s;och ac i daro &acirc; dwrn anwir. Nac ymprydiwch fel y dydd hwn gan beri clywed eich llais yn vchel. Ai fal hyn y bydd yr ympryd yr hwn a ddewi&s;af y dydd y cy&s;tu|ddio d&ycirc;n ei enaid? ai trwy grymmu ei ben fel brwynen pan wi&s;co arno &s;ach-liain a lludw? ai hyn a elwir yn ympryd, neu yn ddiwrnod bodlon gan yr Arglwydd?</P>
<P>Yn awr, fyngharedion, gan nad yw'r Arglwydd
<PB N="175" REF="195">
yn derbyn ein hympryd ni er mwyn y weithred, ond y mae ef yn edrych &s;wyaf beth yw meddwl y galon, ac wrth hynny y mae efe yn cyfrif ein hympryd ni yn dda neu yn ddr&wcirc;g, wrth y diwedd i'r hwn y mae efe yn gwa&s;anaethu. Ein rhan ni yw rhwygo ein calonnau ac nid ein dillad, fal y <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioel</HI> 2. 13.</NOTE> mae 'r Prophwyd Ioel yn ein cynghori, hynny yw, mae'n rhaid i'n trymder ni a'n galar fod oddi|fewn yn y galon, ac nid mewn golwg oddialla~ yn vnig, ie anghenrheidiol yw i ni yn gyntaf o flaen pob peth lanhau'n calonnau oddiwrth bechod, ac yno cyfeirio ein hympryd at y diwedd y mae Duw yn ei gyfrif yn ddaionus. Y mae tri diwedd at y rhai os cyfeirir ein hympryd ni, yno y bydd ef yn weithred fuddiol i ni, a chymmeradwy gan Dduw.</P>
<P>Y cyntaf yw cy&s;tuddio 'r cnawd, rhag ei fod yn rhy drythyll, ond gwedi ei ddofi a'i ddaro&s;twng i'r Y&s;pryd. Dymma 'r peth yr oedd Paul yn edrych arno yn ei ympryd, Yr ydwyf, medd ef, yn co&s;pi fynghorph, ac yn ei ddaro&s;twng, rhag mewn vn modd wedi i mi bregethu i eraill, fy mod fy hunan yn anghymmeradwy.</P>
<P>Yr ail yw, er mwyn gwneuthur yr y&s;pryd yn ddifrifach ac yn wre&s;occach i weddio. I'r def|nydd <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 13. 2.</NOTE> ymma yr ymprydiodd y prophwydi a'r dy&s;|cawdwyr oeddynt yn Antiochia, cyn iddynt ddan|fon allan Paul a Barnabas i bregethu 'r Efengyl. I'r vn fath ddefnydd yr ymprydiodd y ddau Apo|&s;tol hynny, pan orchymmynna&s;ant hwy i Dduw y cynnulleidfaon oeddynt yn <HI>Antiochia, Pi&s;idia, I|conium</HI> a <HI>Ly&s;tra,</HI> fel yr ydym ni yn darllen yn Actau 'r Apo&s;tolion. <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 14. 13.</NOTE></P>
<P>Y trydedd yw, bod ein hympryd ni yn dy&s;tio|laeth
<PB N="176" REF="196">
ac yn d&ycirc;&s;t ger bron Duw o'n hafydd ddaro|&s;tyngedigaeth ni i'w oruchel fawrhydi ef, pan fy|thom yn cyffe&s;&s;u ac yn cydnabod ein pechodau iddo ef, a phan yn cyffroer ni oddifewn &acirc; thri&s;twch calon, gan alaru o'i plegid trwy gy&s;tuddio ein cyrph.</P>
<P>Dymma dri diwedd neu iawn arfer ympryd; y cynta &s;ydd yn perthynu yn briodol i ympryd nailltuol; y ddau eraill &s;ydd gyffredinol yn per|thyn i ympryd cyhoeddus ac i ympryd nailltuol. A hyn a ddywedpwyd am iawn-arfer ympryd.</P>
<P>Arglwyddd trugarh&acirc; wrthym a dyro i ni r&acirc;s fel y bo i ni tra fyddom byw yn y byd blinderog hwn, allu trwy dy gymmorth di ddwyn y ffrwyth hwn, a'r cyfryw ffrwythau eraill o'th Y&s;pryd di, y rhai a ganmolir ac a orchymmynnir i ni yn dy &s;anctaidd air di, er gogoniant i'th enw di, a di|ddanwch i ninnau, megis yn ol rhedegfa y blin fywyd hwn y gallom fyw yn dragywydd gyd&acirc; thi yn dy deyrnas nefol, nid er mwyn haeddiant na theilyngdod ein gweithredoedd ein hunain, ond er mwyn dy drugaredd di, a haeddedigaethau dy anwyl F&acirc;b Ie&s;u Gri&s;t, i'r hwn gyd&acirc; rhi a'r Y&s;|pryd gl&acirc;n, y byddo moliant, anrhydedd a gogoni|ant yn oes oe&s;oedd. Amen.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>&para; Yr ail rhan o'r bregeth am Ymprydio.</HEAD>
<P>_FE a ddango&s;wyd yn yr Homili o'r blaen, fy-ngharedigion, mai ympryd ym-mhlith yr Iddewon fal y gor|chymmynnwyd ef oddiwrth Dduw trwy Mo&s;es, oedd ymattal trwy 'r
<PB N="177" REF="196">
dydd o'r boreu hyd yr hwyr, oddiwrth fwyd a diod a phob math'ar ymborth a lluniaeth corphorol, a phwy bynnag a brofai ddim cyn yr hwyr, ar y dydd a o&s;odwyd i ymprydio, a gyfrifid ei fod yn torri ei ympryd.</P>
<P>Yr hyn drefn er ei fod yn ddieithr yn-nh&ycirc;b rhai yn ein dyddiau ni, am nad arferwyd ef yn gyffre|dinol yn y deyrnas hon er ys llawer o flynyddo|edd, etto fe a brofwyd yno yn ddigon helaeth trwy dy&s;tiolaethau a &s;iamplau o'r Scrythyr l&acirc;n yn y Te&s;tament newydd ac yn yr h&ecirc;n, mai felly yr oe|ddid yn ymprydio ym-mhlith pobl Dduw (yr Iuddewon yr wyf yn ei feddwl,) y rhai cyn dyfo|diad ein Iachawdwr Chri&s;t a fu wiw gan Dduw eu dewis iddo ei hunan yn bobl nailltuol o &s;laen holl genhedloedd y ddayar; ac mai hynny oedd feddwl ein Iachawdwr Chri&s;t am ympryd; ac mai felly yr arfere'r Apo&s;tolion o ymprydio yn &ocirc;l dyrchafiad Chri&s;t. Ac yno hefyd y dango&s;wyd iawn-arfer ympryd.</P>
<P>Yn yr ail rhan hon o'r Homili y dango&s;ir na ddichon vn drefn na chyfraith ar a wnel d&ycirc;n ynghylch pethau a fyddo o'u naturiaeth eu hu|nain yn ddiddrwg ddidda, rwymo cydwybodau Chri&s;tianogion i'w cynnal ac i'w cadw hwy yn wa&s;tadol; ond bod i'r galluoedd goruchaf gy|flawn rydd-did i newid ac i &s;ymmud pob cyfraith ac ordinh&acirc;d o'r f&acirc;th hynny, pa vn bynnag fy|ddont ai eglwy&s;ig a'i bydol, pan fyddo'r amfer a'r lle yn gofyn.</P>
<P>Ond yn gyntaf fe a wneir atteb i gwe&s;tiwn a ellir ei ofyn, Pa farn a ddylei fod gennym am y cyfryw ddirwe&s;t ac ymattaliaeth; ac a appwyn|tir drwy drefnid a chyfraithiau cyhoedd tywy&s;o|gion,
<PB N="178" REF="197">
a thrwy awdurdod y llywodraeth-wyr, er mwyn llywodraeth fydol, heb y&s;tyried cre|fydd yn hynny. Megis pan appwyntier am&s;er i ymprydio mewn rhyw deyrnas er mewyn ma|entaenio y trefydd py&s;cod a fo ar lan y m&ocirc;r, ac er mewyn amlhau py&s;codwyr, o'r rhai y daw morwyr i fyned i longwriaeth, i gyflawni llongau 'r deyrnas, trwy y rhai y gellir <NOTE N="*" PLACE="marg">Symmud.</NOTE>  tro&s;glwyddo cymmwyna&s;au allan o wledydd eraill, a'r rhai hefyd a allant fod yn ymddyffynfa angenrhei|diol i wrthwynebu cyrchau 'r gelynion. Er mwyn cael deall y que&s;tiwn ymma yn well, mae 'n rhaid i ni wneuthur gwahaniaeth rhwng by|dol lywodraeth tywy&s;ogion yn trefnu a llywo|draethu eu gwledydd, yn rhagddarbod ac yn rhag|ddarparu y cyfryw bethau ac a fyddo rhaid er diogelwch ac ymddiffyn eu deiliaid a'u gvole|dydd: a rhwng llywodraeth eglwy&s;ig wrth ap|pwyntio rhyw weithredoedd, trwy y rhai me|gis trwy ail-acho&s;ion y gellir llonyddu digofaint Duw ac ennil ei drugaredd.</P>
<P>Fe ddylyai bob deiliaid Chri&s;tianogawl, a hynny o barch i'r llywodraethwr, nid yn vnig rhag ofn co&s;p, ond hefyd (fel y dywaid yr Apo&s;tol) er mwyn cywybod, vfyddhau 'r holl gyfraithiau go&s;odegig a wnelo tywy&s;ogion, er mwyn cadw a chynnal eu llywodraeth fydol, trwy na byddent gwrthwyneb i gyfraithiau Duw. Er mwyn cydwybod meddaf, nid cydwybod o'r peth a or|chymmynner, yr hwn o'i naturiaeth ei hunan &s;ydd ddiddrwg ddidda, ond er mwyn cydwybod ein hufydd-dod, yr hon wrth gyfraith Dduw &s;ydd ddyledus arnom i'r llywodraethwr, megis i wei|nidog Duw.</P>
<P><PB N="179" REF="197">
Er bod y cyfraithiau go&s;odedig hyn yn gwa|hardd i ni &s;ydd ddeiliaid arfer tros am&s;er ryw fwy|dydd a diodydd, y rhai a adawodd Duw trwy ei &s;anctaidd air yn rhydd i bob math ar dd&ycirc;n eu cym|meryd trwy roddi diolch, ym-mhob lle ac am&s;er: etto am nad ydyw tywy&s;ogion a llywodraeth|wyr eraill yn gwneuthur y cyfreithiau hynny er mwyn go&s;od mwy o &s;ancteiddrwydd mewn rhyw fwyd neu ddiod nag mewn arall, neu wneuthur vn diwrnod yn &s;ancteiddiach nag vn arall: ond yn vnig er mwyn llywodraeth fydol a daioni 'r wl&acirc;d: mae pob deiliaid yn rhwym er mwyn cy|dwybod i'w cadw hwy wrth orchymmyn Duw, yr hwn &s;ydd trwy ei Apo&s;tol yn erchi i bawb heb nailltuo neb, fod yn ddaro&s;tyngedig i awdurdod y galluoedd goruchaf.</P>
<P>Ac yn y pwngc ymma, tu ag at am ein dl&ecirc;d ni &s;ydd yn trigo yn yr ynys hon, wedi ein hamgyl|chynu &acirc; moroedd, mae i ni acho&s;ion a rhe&s;wm mawr i gymmeryd ffrwythau 'r dyfroedd y rhai a o&s;ododd yr Holl-alluog Dduw o'i &s;anctaidd rag|weliad, mor agos attom, trwy 'r hyn y gellir yn well gynhilo a chynnyddu ymborth a lluniaeth y tir, er mwyn dwyn ymborth i well newid, fel y geller yn haws gynnorthwyo angenrheidiau 'r tlodion.</P>
<P>Ac fe a weddai ei fod ef yn fruttain rhy foethus yr hwn gan y&s;tyried y budd &s;ydd yn canlyn, ni all attal peth ar ei fly&s;ig chwant er mwyn ordinh&acirc;d ei dywy&s;og a chyfundeb gw&ycirc;r call y deyrnas.</P>
<P>Pa galon gywir fruttanaidd na ewylly&s;ai we|led ei h&ecirc;n ogoniant wedi dychwelyd eilwaith i'r deyrnas hon, yn yr hyn yroedd hi cyn ein ham&s;er ni, trwy glod fawr yn rhagori ynghaderind ei
<PB N="180" REF="198">
llongau ar y m&ocirc;r? Pa beth a frawycha galon ein gelynion ni yn fwy na 'n gweled ni mor gadarn ac mor arfog ar y m&ocirc;r, ac y mae 'r gair i ni fod ar y tir? Pe damune y tywy&s;og vfydd-dod gennym ni i ymgadw oddiwrth g&icirc;g dros vn diwrnod mwy nag yr ydym, ac i fod yn fodlon i vn pryd o fwyd y dwthwn hwnnw, oni ddylai ein budd ein hunain ein hannog ni i vfydd-dod? Ond yn awr lle yr ydys yn goddef i ni gymmeryd dau bryd ar y diwrnod hwnnw, ar yr hwn yr arfere ein rhieni ni mewn lliaws mawr yn y deyrnas hon gymme|ryd vn pryd prin o fwyd, a hwnnw o by&s;cod yn vnig; a ddylyem ni dybied fod yn rhydrwm y baich yr ydys yn ei orchymmyn i ni?</P>
<P>Hefyd y&s;tyriwn adfail y trefi ar lan y m&ocirc;r, y rhai a ddylei fod yn barottaf o gwbl mewn rhifedi eu pobl i wrthladd y gelyn, ac felly ninnau y rhai &s;y yn trigo ym-mhellach yn y tir wrth eu cael hwy yn darian ac yn ymddiffyn i ni, a fyddem diofa|lach a diogelach. Os ein cymydogion ni ydynt, pa ham nad ewylly&s;iwn eu llwyddiant hwy? Os ydynt yn ymddiffynfa i ni, am eu bod yn gyfne&s;af i wrthladd y gelyn, ac i attal cynddairiogrwydd y mor oddiwrthym, yr hwn oni bai hwy a dorre dros ein porfeydd tirion ni, pa ham na chynnor|thwywn hwy? Ac nid ydym yn cymmell hyn mewn llywodraeth Eglwyfig, gan appwyntio modd i ymprydio, i ymddaro&s;twng yngwydd yr Holl-alluog Dduw, fod y modd a'r drefn honno ar ympryd a arferid ym-mhlith yr Iuddewon ac a ganlynwyd gan Apo&s;tolion Chri&s;t yn &ocirc;l ei dder|chafiad ef, o'r fath rym ac anghenrhaid, fal y dy|leid arfer y drefn honno yn vnig ym-my&s;c Chri|&s;tianogion, ac nid vn arall; o blegid ni byddei
<PB N="181" REF="198">
hynny ond rhwymo pobl Dduw tan iau a baich llywodraeth Mo&s;es; ie ac dyna 'r ffordd iniawn i'n dwyn ni y rhai a rydd-hawd trwy rydd-did Efengyl Ghri&s;t, tan gaethiwed y gyfraith dra|chefn; yr hyn na atto Duw i neb ei amcanu na 'i fwriadu.</P>
<P>Ond i'r defnydd hyn y mae yn gwa&s;anaethu, er mwyn dangos faint y gwahaniaeth &s;ydd rhwng y drefn ar ymprydio a arferir heddyw yn yr Eglwys, a'r drefn a arferid yr am&s;er hynny.</P>
<P>Ni ddyleid ac ni ellir rhwymo Eglwys Duw felly wrth vn drefn a wnaethpwyd nac a wneler nac a ddychymmyger ar &ocirc;l hyn trwy awdurdod d&ycirc;n, fel nas dichon hi yn gyfreithlon ar acho&s;ion cyfiawn &s;ymmud, newid neu y&s;cafnhau y deddfau a'r ordeiniaethau eglwy&s;ig hynny, ie a'u gadel yn gwbl, a'u torri pan f&ocirc;nt yn pwy&s;o at ofergoel ac annuwioldeb, pan f&ocirc;nt yn tynu 'r bobl oddiwrth Dduw yn fwy n&acirc; gweithio adeiladaeth yndynt.</P>
<P>Yr awdurdod hon a arferodd Chri&s;t ei hun, ac a adawodd ef i'w Eglwys. Ef a'i harferodd hi meddaf: O blegid, y drefn a'r ordinh&acirc;d a wnel&s;e 'r henuriaid, am ymolchi yn fynych, yr hyn a gedwyd yn ddie&s;ceulus ym-mhlith yr Iuddewon, etto am ei bod yn gorbwy&s;o at ofergoel, y drefn honno meddaf a newidiodd ac a &s;ymmudodd ein Iachawdwr Chri&s;ti Sacrament buddiol, Sacra|ment ein ail enedigaeth ni. Yr awdurdod hon ar e&s;mwytho cyfreithiau ac ordemiaethau eglwy&s;ig a arferodd yr Apo&s;tolion pan wrth &s;crifennu o Ie|ru&s;alem at yr Eglwys oedd yn Antiochia, yr e|wyllia&s;ant iddynt na o&s;odent arnynt faich amge|nach <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 15. 28.</NOTE> n&acirc; 'r pethau anghenrheidiol hyn, &s;ef bod iddynt ymgadw oddiwrth y pethau a offrymmyd
<PB N="182" REF="199">
i ddelwau, a gwaed, a'r pethau a dagwyd, a go|dineb, er bod cyfraith Mo&s;es yn gofyn cadw llaw|er o bethau eraill.</P>
<P>Yr awdurbod hon a'r newid ordeiniaethau, cyfraithiau a go&s;odiadau 'r Eglwys, ar &ocirc;l am&s;er yr Apo&s;tolion, a arferodd y tadau ynlghych y modd y bydde raid ymprydio, fel y mae 'n eglur wrth yr hi&s;tori deir-rhan, lle 'r &s;crifennir fal hyn: Yn|ghylch ympryd yr ydym yn gweled fod yn ei arfer <NOTE PLACE="marg"><HI>Tripart. hi&s;t. lib&punc;</HI> 9. 38.</NOTE> ef mewn amryw foddion yn amryw leoedd gan amryw ddynion. Oblegid maent hwy yn Rhu|fain yn ymprydio dair wythnos ar vntu o flaen y P&acirc;&s;c, ond ar &s;adyrnau a &s;uliau, yr hwn ympryd a alwant hwy y Garawys. Ac yn &ocirc;l ychydig ei|riau yn yr vn man y canlyn, Nid oes ganthynt oll drefn vnwedd ar ymprydio. O blegid rhai a ym|gadwant oddiwrth by&s;cod a ch&icirc;g hefyd. Rhai pan ymprydiont ni fwytt&acirc;nt ddim ond py&s;cod. Y mae eraill pan ymprydiont a fwytt&acirc;nt bob adar dyfroedd cy&s;tal a phy&s;cod, gan o&s;od eu &s;ail ar Mo|&s;es fod y cyfryw adar a'u hanffod o'r dwfr yn gy&s;tal a phy&s;cod. Mae eraill pan ymprydiont ni fwyt|tant na lly&s;iau nac wyau. Mae rhyw ympryd|wyr ni fwyttant ddim ond bara yn &s;&ycirc;ch. Eraill pan ymprydiont ni fwyttant cymmaint a bara yn &s;&ycirc;ch. Mae rhai yn ymprydio oddiwrth bob ym|borth hyd yr hwyr, ac yno y bwyttant heb wneu|thur na dewis na gwahaniaeth o vn bwyd mwy n&acirc;'i gilydd. A m&icirc;l o'r fath amryw foddion ar ym|prydio a geir mewn amryw leoedd yn y byd, y rhai a arfer amryw ddynion mewn amryw foddion. Ac er yr holl amryw foddion ymma ar ympry|dio, etto ni thorrwyd cariad, gwir rwymyn Chri|&s;tianogawl dangneddyf, ac ni thorrodd eu ham|ryw
<PB N="183" REF="199">
ympryd hwy vn am&s;er eu cyfundeb hwy a'u <NOTE PLACE="marg"><HI>Eu&s;eb li.</HI> 9. <HI>c.</HI> 24.</NOTE> cyttundeb mewn ffydd.</P>
<P>Am ymgadw ryw am&s;eroedd oddiwrth ryw fwydau, nid am fod y bwydau yn ddr&wcirc;g, ond am nad ydynt yn anghenrheidiol, nid yw'r dirwe&s;t a'r ymattaliaeth hwn (medd S. Augu&s;tin) yn ddr&wcirc;g. <NOTE PLACE="marg"><HI>Dogm Eccle&s;. cap.</HI> 66.</NOTE> Ac ymgadw rhag bwydau pan fo anghenrhaid ac am&s;er yn gofyn, hyn (medd ef) &s;ydd yn perthyn yn briodol i Gri&s;tianogion.</P>
<P>Fal hyn y clyw&s;och (bobl dda) yn gyntaf fod deiliaid Chri&s;tianogaidd yn rwhym mewn cydwy|bod i vfyddhau cyfraithiau tywy&s;ogion, y rhai ni b&ocirc;nt yn wrthwyneb i gyfreithiau Duw. Chwi a glyw&s;och hefyd nad ydyw Eglwys Gri&s;t mor rhwymedig i gadw vn drefn neu gyfraith neu or|dinh&acirc;d a wnelo d&ycirc;n tuag at o&s;od allan ddull neu drefn mewn crefydd: megis nad oes gan yr E|glwys gyflawn allu ac awdurdod oddiwrth Dduw, i'w newid ac i'w &s;ymmud hwy pan fytho anghenrhaid yn gofyn: yr hyn a ddango&s;wyd i chwi trwy &s;iampl ein Iachawdwr Chri&s;t, trwy arfer ei Apo&s;tolion ef, a'r tadau ar &ocirc;l eu ham&s;er hwythau.</P>
<P>Yn awr y dango&s;ir ar ychydig eiriau pa am&s;er &s;ydd gyfaddas i ymprydio, o blegid nid yw pob am&s;er yn gwa&s;anaethu i bob peth, ond fel y dy|waid y g&wcirc;r doeth, Y mae am&s;er i bob peth, am&s;er <NOTE PLACE="marg"><HI>Eccles.</HI> 3. 1.</NOTE> i wylo ac am&s;er i chwerthin, am&s;er i alaru ac am&s;er i lawenychu, &amp;c. Mae ein Iachawdwr Chri&s;t yn e&s;cu&s;odi ei ddi&s;cyblon ac yn argyoeddi y Phari&s;aeaid am nad oeddynt yn deall arfer ym|pryd, nac yn y y&s;tyried yr am&s;er &s;ydd gyfaddas i ymprydio. Y ddau beth hynny y mae efe yn eu dy&s;cu yn ei atteb, gan ddywedyd, Ni all plant y <NOTE PLACE="marg"><HI>Matt.</HI> 9. 15.</NOTE>
<PB N="174" REF="200">
briodas alaru yr hyd y byddo 'r prioda&s;-f&acirc;b gyd &acirc; hwy. Eu que&s;tiwn hwy oedd ynghylch ympryd, a'i atteb yntef &s;ydd am alaru, gan arwyddoccau iddynt yn oleu, nad yw ympryd y corph o ddi|allan, yn ympryd ger bron Duw, oni bydd yn gy&s;&s;ylltedig &acirc;'r ympryd oddifewn, yr hwn yw ga|lar a chwynfan yn y galon, fel y manegwyd o'r blaen.</P>
<P>Am am&s;er ympryd y mae efe yn dywedyd, Fe ddaw 'r dyddiau pan dynner y prioda&s;-f&acirc;b oddi|wrthynt, ac yno yr ymprydiant yn y dyddian hyn|ny. <NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 19. 15. <HI>Luc.</HI> 5. 35.</NOTE> Wrth hyn y mae yn eglur nad ydyw hiam&s;er i ymprydio yr hyd y parhao'r briodas, a thra fy|ddo'r prioda&s;-f&acirc;b yn bre&s;ennol. Ond pan ddar|ffo'r briodas a myned o'r prioda&s;-f&acirc;b ymmaith, yno y mae hi yn am&s;er cyfaddas i ymprydio.</P>
<P>Yn awr i ddangos i chwi yn olen beth yw y|&s;tyr a deall y geiriau ymma, <HI>Yr ydym yn y briodas:</HI> a thrachefn, <HI>Fe a dynnwyd y prioda&s;-f&acirc;b oddiwrthym:</HI> y&s;tyriwch, yr hyd y byddo Duw yn datcuddio ei drugareddau i ni, ac yn rhoddi ei ddoniau y&s;prydol neu gorphorol i ni, fe a ddywedir ein bod ni gyd &acirc;'r prioda&s;-f&acirc;b yn y briodas. Felly yr ydoedd yr h&ecirc;n d&acirc;d daionus Iacob yn y briodas pan glyw|odd fod ei f&acirc;b Io&s;eph yn fyw, ac yn rheoli yr holl Aipht dan frenhin Pharao. Felly yr oedd Da|fydd yn y briodas gyd&acirc;'r prioda&s;-f&acirc;b pan gafodd ef yr oruchafiaeth yn erbyn Goliah fawr, a thorri o hono ei ben ef. Yr ydoedd Iudith a holl bobl Bethulia yn blant y briodas, a'r prioda&s;-f&acirc;b gyd&acirc; hwy, pa~ ddaroedd i Dduw trwy law gwraig ladd Holophernes pen-tywy&s;og llu 'r A&s;&s;yriaid, a gorthrechu eu holl elynion. Fel hyn yr oedd yr A|po&s;tolion yn blant y briodas yr hyd yr ydoedd
<PB N="185" REF="200">
Chri&s;t yn gorphorol yn bre&s;ennol gyd &acirc; hwy, ac yn eu hamddiffyn hwy oddiwrth bob perigl, y&s;prydol a chorphorol.</P>
<P>Ond yno y dywedir fod y briodas gwedi darfod, a'r prioda&s;-f&acirc;b gwedi myned ymmaith, pan fo yr Holl-alluog Dduw yn ein taro ni &acirc; blinder, ac wrth dybygoliaeth yn ein gadel ni ym - mhlith aneirif o wrthwynebau. Felly y mae Duw yn fy|nych yn taro rhai neilltuol ag amryw wrthwyne|bau, megis trallod meddwl, colled ceraint neu dda, hir a pheriglus glefydau &amp;c. yno y mae hi yn am&s;er cyfaddas i'r dyn hwnnw i ymddaro&s;twng i'r Holl-alluog Dduw trwy ympryd, ac i alaru ac i gwynfan am ei bechodau &acirc; chalon athri&s;t, ac i weddio yn ddiragrith gan ddywedyd gyd a'r pro|phwyd Dafydd&punc; Cudd dy wyneb oddiwrth fy|mhechodau <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 51. 9.</NOTE> Arglwydd, a del&ecirc;a fy holl amwire|ddau. Hefyd pan fytho Duw yn cy&s;tuddio rhyw deyrnas neu wl&acirc;d&acirc; rhy feloedd, newyn, <NOTE N="*" PLACE="marg">Haint y no|dau. cornwyd.</NOTE>  cowyn, neu glefydau dieithr a heintiau anghydnaby|ddus, a'r cyfryw flindereu eraill: yno y mae hi yn am&s;er i bob gr&acirc;dd o ddynion, vchelradd ac i&s;|&s;el-radd, gw&ycirc;r a gwragedd&punc; a phlant, ymddaro|&s;twng trwy ympryd, a galaru am eu bywyd pe|chadurus ger bron Duw a gweddio ag vn llefe|ferydd cyffredinol gan ddywedyd fel hyn, neu ryw fath weddi arall, Bydd drugarog o Arglwydd, Bydd drugarog wrth dy bobl &s;ydd yn troi attat mewn wylofain ac ympiyd a gweddi, arbed dy bobl y rhai a brynai&s;t &acirc;'th werthfawr waed, ac na oddefddi&s;trywio dy etifeddiaeth a'i gwradwyddo.</P>
<P>Mae ympryd a arferir fel hyn yngh&ycirc;d &acirc; gweddi yn rymmus iawn ac yn bwy&s;ig ger bron Duw. Felly y dywedodd yr Angel Raphael wrth Tohi|as. <NOTE PLACE="marg"><HI>Tob.</HI> 12. 8.</NOTE>
<PB N="186" REF="201">
Mae hyn yn eglur hefyd wrth yr hyn a atte|bodd ein Iachawdwr Chri&s;t i'w ddi&s;cyblon, pan ofynna&s;ant iddo, pa ham na allent hwy fwrw 'r p&s;pryd aflan allan o'r hwn a ddyge&s;id attynt. Ni fwrir y rhywhwn allan (eb efe) ond trwy ympryd a gweddi.</P>
<P>Ni ellir dangos i chwi byth mor nerthol yw ympryd ac mor bwy&s;ig ger bron Duw, a pha beth a all ei gael ar law Dduw, yn well n&acirc; thrwy agoryd i chwi a go&s;od ger eich bron rai o'r pethau godidog a wnaethpwyd trwy ympryd.</P>
<P>Ympryd oedd vn 'or cyfryngau a'r acho&s;ion a wnaeth i'r Holl-alluog Dduw newid yr hyn a ddarfua&s;e iddo ei fwriadu ynghylch Ahab am ladd y g&wcirc;r diniwed Naboth, er mwyn cael meddiannu <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Bren.</HI> 21. 19.</NOTE> ei winllan ef. Yr Arglwydd a ddywedodd wrth Elias, gan ddywedyd, d&ocirc;s a dywed wrth Ahab, a leddai&s;t di ac a feddiannai&s;t, fel hyn y dywed yr Ar|glwydd, y fan lle y llyfodd y c&wcirc;n waed Naboth y llyfant dy waed dithau hefyd; wele fi yn dwyn di|al arnat ti, a mi a dynnaf ymmaith dy hiliogaeth; y c&wcirc;n a fwyttant yr hyn a fyddo marw eiddo A|hab yn y ddinas, a'r hwn a fyddo marw yn y maes a fwytty adar y nefoedd.</P>
<P>Y go&s;p ymma a fwriada&s;e 'r Holl-alluog Dduw i Ahab yn y byd hwn, a dini&s;trio pob gwr-ryw o gorph Ahab, heb law'r go&s;p a gwympe arno yn y byd a ddaw. Pan glybu Ahab hyn fe a rwygodd ei dillad ac a wi&s;codd &s;ach-liain, ac a ym|prydiodd ac a orweddodd mewn &s;achliain, ac a gerddodd yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Droednoeth.</NOTE>  ddiarchen: yno y daeth gair yr Arglwydd at Elias gan ddywedyd, Oni weli di'r modd yr ymo&s;tyngodd Ahab ger fymron i? am+iddo ymo&s;twng ger fy mron i, ni ddygaf y drwg
<PB N="187" REF="201">
hwnnw yn ei ddyddiau ef, ond yn-nyddau ei f&acirc;b ef y dygaf y drwg hwnnw ar ei d&ycirc; ef.</P>
<P>Ac er i Ahab trwy gyngor annuwiol Ie&s;abel ei wraig wneuthur lladdfa gywilyddus, ac yn er|byn pob cyfiawnder dietifeddu a difeddiannu yn dragywydd eppil Naboth o'r winllan honno: et|to wrth ei vfydd ymo&s;tyngiad ef i Dduw yn ei galon, yr hyn a ddango&s;odd ef oddiallan trwy wi&s;co &s;ach-liain ac ymprydio, fe a newidiodd Duw ei farn, fel na chwympodd y go&s;p a fwriada&s;e ef, ar d&ycirc; Ahab yn ei am&s;er ef, ond hi a oedwyd hyd ddyddiau ei f&acirc;b ef Ioram.</P>
<P>Ymma y gwelwn pa rym &s;ydd yn ein hympryd ni oddiallan, pan gy&s;&s;yllter ef ag ympryd y me|ddwl oddimewn, yr hwn yw (fal y dywetpwyd) trymder calon, ffiaiddio ein drwg weithredoedd a chwynfan o'u plegid. Y cyffelyb &s;ydd i'w we|led yn y Ninifeaid, o blegid wedi darfod i Dduw <NOTE PLACE="marg"><HI>Ionas</HI> 3. 4.</NOTE> amcanu dini&s;trio holl ddinas Ninife, a bod yr am|&s;er a appwyntia&s;e ef ger llaw, fe a ddanfonodd y prophwyd Ionas i ddywedyd wrthynt, Etto ddeugain nhiwrnod, a Ninife a ddifethir. Ac yn y man gwyr Ninife a greda&s;ant i Dduw, ac a ym|roe&s;ant i ymprydio, ie fe a barodd y brenhin trwy gynghor ei gynghoriaid gyhoeddi gan ddywedyd, dyn ac anifail, eidion a dafad, ni phrofant ddim, ni phorant ac nid yfant ddwfr: ond gwi&s;ced d&ycirc;n ac anifeil &s;achliain, a gwaedded ar Dduw yn lew, a dattroed pob dyn oddiwrth ei ffordd ddrygio|nus, ac oddiwrth y camwedd yr hwn &s;ydd yn eu dwylo hwynt, pwy a wyr a dr&ycirc; 'r Arglwydd ac a edifarh&acirc; a dattroi o angerdd ei ddig, fel na ddife|ther ni?</P>
<P>Ac ar yr edifeirwch hwn eiddynthwy a ddango|&s;wyd
<PB N="188" REF="202">
oddiallan trwy ymprydio, rhwygo eu ddi|llad, gwi&s;co &s;ach-liain, bwrw llwch a lludw ar eu pennau, mae r Scrythur yn dywedyd, A gwe|lodd Duw eu gweithredoedd hwy, &s;ef troi o ho|nynt o'u ffyrdd drygionus, ac fe ai edifarhaodd Duw am y drwg a ddyweda&s;e y gwnai iddynt, ac nis gwnaeth.</P>
<P>Yn awr fy-ngharedigion chwi a glyw&s;och yn gyntaf beth yw ympryd, cy&s;tal yr hwn &s;ydd oddi|allan yn y corph, a'r hwn &s;ydd oddifewn yn y ga|lon. Chwi a glyw&s;och hefyd fod tri diwedd neu fwriad at y rhai os cyfeirir ein hympryd ni oddi|allan, mae fe yn weithred dda, a Duw yn fod|lon iddo.</P>
<P>Yn drydydd y dango&s;wyd pa am&s;er &s;ydd gym|mhe&s;uraf i ymprydio, yn neilltuol ac yn gyhoedd.</P>
<P>Yn ddiwethaf pa bethau a gafodd ympryd ar law Dduw, wrth &s;iampl Ahab a'r Ninifeaid. Am hynny fyngharedigion yn yr Arglwydd, gan fod llawer mwy o acho&s;ion i ymprydio ac i alaru, yn ein dyddiau ni, nag a fu mewn llawer blwyddyn mewn vn oes o'r blaen; ymrown oddifewn yn ein calonnau, ac oddiallan yn ein cyrph, i arfer yn ddiwyd yr arfer ymma o ymprydio, yn y modd a'r agwedd yr arferodd y &s;anctaidd brophwydi, yr A|po&s;tolion a llawer o w&ycirc;r duwiol eraill hi yn eu ham&s;er. Yr vn Duw yw Duw yn awr ac oedd efe yr am&s;er hwnnw, Duw yn caru cyfia wnder ac yn ca&s;hau anwiredd, Duw ni ewylly&s;ia far wolaeth pechadur, ond yn hytrach ymchwelyd o hono oddi|wrth ei anwiredd a byw, Duw yr hwn a adda|wodd droi attom ni, os ni ni wrthodwn droi atto ef: ie os ni a drown ein drwg weithredoedd o'i o|lwg ef, os peidiwn a gwneuthur drygioni, a dy&s;cu
<PB N="189" REF="202">
gwneuthur daioni, cei&s;io gwneuthur cyfiawnder a chynnorthwyo 'r gorthymmedig, bod yn farn|wyr cyfiawn i'r ymddifad ac yn ymddiffyn i'r we|ddw, torri ein bara i'r newynog, a dwyn y tlawd a fyddo ar ddidro i'n tai, os dilladwn y noeth a bod heb ddiy&s;tyru ein brawd yr hwn yw ein cnawd ni ein hunain: yno y gelwi (medd y prophwyd) a'r Arglwydd a atteb, ti a waeddi ac yntef a ddywa|id, dymma fi. Ie yr vn Duw a wrandawodd ar Ahab a'r Ninifeaid, ac a'u harbedodd hwy, a wrendy ein gweddiau ninnau ac a'n harbed ni, os ni yn &ocirc;l eu &s;iampl hwy a drown atto yn ddira|grith: Ie fe a'n bendithia ni a'i nefol fendithion tros yr am&s;er &s;ydd i ni i aros yn y byd hwn, ac yn &ocirc;l rhedfa 'r bywyd marwol hwn, fe a'n dwg ni i'w deyrnas nefol, lle y teyrna&s;wn ni mewn dedwy|ddwch tragwyddol gyd&acirc; 'n Iachawdwr Chri&s;t: I'r hwn gyd&acirc; 'r T&acirc;d a'r Y&s;pryd gl&acirc;n y bo holl anrhydedd a gogoniant yn oes oe&s;oedd. Amen.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="sermon">
<HEAD>&para; Pregeth yn erbyn Glothineb a meddwdod.</HEAD>
<P>_CHwi a glyw&s;och, fy-ngharedigi|on, yn y bregeth o'r blaen, ddull a rhinwedd ympryd a'i iawn ar|fer; yn awr chwi a gewch gly|wed mor frwnt o beth yw glothi|neb a meddwdod gar bron Duw, er mwyn eich cyffroi chwi i ym|prydio yn ddyfalach.</P>
<P>Deellwch gan hynny ddarfod i'r Holl-alluog Dduw (er mwyn bod i ni ymgadw yn ddihalog, a'i wa&s;anaethu ef mewn &s;ancteiddrwydd a chyfi|awnder
<PB N="190" REF="203">
yn &ocirc;l ei air) orchymmyn yn yr Scrythy|rau i gynnifer o honom ac &s;ydd yn edrych am ogo|neddus ymddango&s;iad ein Iachawdwr Chri&s;t, fyw mewn &s;obredd, llednei&s;rwydd, a chymme|drolder. Wrth yr hyn y gallwn ddy&s;cu mor an|ghenrhaid <NOTE PLACE="marg"><HI>Tit.</HI> 2. 12.</NOTE> yw i bob Chri&s;tion, ac a fynne fod yn barod yn nyfodiad ein Iachawdwr Chri&s;t, fyw mewn &s;obredd yn y b&ycirc;d pre&s;ennol hwn, gan na all ef, os bydd ammharod, fyned gyd&acirc; Chri&s;t i 'w ogoniant: ac os bydd efe diarfog yn hyn o beth, ni all ef na b&ocirc; mewn gwa&s;tadol berigl gan i ge|lyn creulon, y llew rhuadus, yn erbyn yr hwn y mae Petr yn ein rhybyddio ni i'n parottoi ein hu|nain mewn gwa&s;tadol &s;obredd, fel y gallom ei wrthwynebu ef yn gadarn mewn ffydd. <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Pet.</HI> 5.</NOTE></P>
<P>Am hynny fel y gallom arfer y &s;obredd hwn yn ein holl ymddygiad, fe fydd cyfaddas mynegi i chwi faint y mae pob rhy&s;edd a gormodedd yn di|gio mawrhydi yr Holl-alluog Dduw, ac mor do&s;t y mae efe yn co&s;pi anfe&s;urol gam-arfer y creduri|aid a ordeiniodd ef i borthi anghenrheidiau ein bywyd ni, megis bwyd a diod a dillad.</P>
<P>A chyfaddas fydd dangos hefyd y clefydai ni|weidiol a'r <NOTE N="*" PLACE="marg">Aflwydd.</NOTE>  echrys mawr &s;ydd fynychaf yn can|lyn y rhai &s;ydd yn ymroi i ddilyn yn afradlon y cyfryw hoffderau ac &s;ydd gy&s;&s;yltedig a gormodd o fwydydd moethus, neu ddillad rhy werthfawr a rhy wychion.</P>
<P>Ac yn gyntaf fel y galloch weled mor gas ac mor ffiaidd yngwydd yr Holl-alluog Dduw, yw gormodd bwytta ac yfed, chwi a gofiwch yr hyn y mae S. Paul yn ei &s;crifennu at y Galathiaid, lle <NOTE PLACE="marg"><HI>Gal.</HI> 5. 21.</NOTE> y mae efe yn cyfrif glothineb a meddwdod ym|mhlith y beiau <NOTE N="*" PLACE="marg">Erchyll.</NOTE>  echrydus, y rhai (medd efe) ni
<PB N="191" REF="203">
all neb y byddont ynddo etifeddu teyrnas Dduw. Mae efe yn eu cyfrif l wy ym-mhlith gweithre|doedd y cnawd, ac yn eu <NOTE N="*" PLACE="marg">Cyplu.</NOTE>  cwply&s;u hwy a delw|addoliad, putteindra a llofruddiaeth, y beiau mw|yaf ac a ellir eu henwi ym-mhlith dynion: o her|wydd mae 'r cyntaf yn y&s;pailio Dduw o'i anrhy|dedd, yr aill yn halogi ei deml &s;anctaidd ef, hyn|ny yw, ein cyrph ni: a'r trydydd yn ein gwneu|thur ni yn gyfeilion i Cain wrth ladd ein brodyr, a phwy bynnag, medd S, Paul, a'u gwnelo, ni allant etifeddu teyrnas Dduw.</P>
<P>Yn &s;iccr, mae 'r pechod hwnnw yn g&acirc;s ac yn ffiaidd ger pron Duw, yr hwn &s;ydd yn peri i Dduw droi ei wynebpryd gra&s;ol mor bell oddi|wrthym, ac y cae ai ni yn llwyr allan o'r dr&wcirc;s, a'n dietifeddu ni o'i deyrnas nef. Ond y mae fe yn ffiaiddio anifeiliaidd wledda a glodde&s;t yn gym|maint, fel y mae efe trwy ei f&acirc;b Ie&s;u Ghri&s;t ein Iachawdwr yn yr Efengyl, yn cyhoeddi ei <NOTE N="*" PLACE="marg">Erchyll.</NOTE> echry|dus lid yn erbyn pawb a wn&acirc;nt eu boliau yn Dduw iddynt, gan eu barnu yn felldigedig, &acirc; dywedyd, Gwae chwi y rhai ydych lawnion, canys chwi a newynwch. A thrwy enau y Pro|phwyd <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 6. 25.</NOTE> E&s;ai mae fe yn gweiddi, Gwae y rhai a gy|fodant yn foreu, ac a ddilynant ddiod gadarn, ac <NOTE PLACE="marg"><HI>E&s;ai.</HI> 5. 11.</NOTE> a arho&s;ant hyd yr hwyr, hyd oni ennynno diod ga|darn hwy: ac yn eu gwleddoedd hwy y mae 'r de|lyn a'r nabl, y tympan, y bibell hefyd a'r gwin; ond gwaith yr Arglwydd nid edrychant, ac gwei|thred ei ddwylaw ef ni welant: Gwae y rhai cry|fion i yfed gwin, a'r dynion nerthol i gymmy&s;cu+diod gadarn.</P>
<P>Ymma y mae 'r prophwyd yn dangos yn oleu fod cyfeddach a gwledda yn gwneuthur i ddynion
<PB N="192" REF="204">
anghofio eu dlyed tu ac at Dduw: pan f&ocirc;nt yn ymroi i bob rhyw hoffder a digrifwch, heb y&s;ty|ried na meddwl am weithredoedd yr Arglwydd, yr hwn a greodd fwyd a diod, fel y dywaid S. Paul, i'w derbyn mewn diolchgarwch gan y ffyddloniaid, y rhai a adwaenant y gwirionedd. <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Tim.</HI> 4. 4.</NOTE> Megis y dylai edrych yn vnig ar y creaduriaid hynny (y rhai ydynt waith dwylo yr holl-alluog Dduw) ein dy&s;cu ni i'w harfer hwy yn ddiolchus, fel yr ordeiniodd Duw.</P>
<P>Am hynny y maent hwy yn ddie&s;cus ger bron Duw, y rhai naill a'u a lanwant eu hunain yn afradlon, heb y&s;tyried y &s;ancteiddiad &s;ydd trwy air Duw a gweddi, ai ynte yn anniolchgar a ga|marferant ddaionus greaduriaid Duw, trwy rythni a gormodedd a meddwdod, gan fod ordein|h&acirc;d Duw yn ei greaduriaid yn gwahardd hynny yn oleu. Pwy bynnag gan hynny a ymroddant i yfed ac i wledda heb y&s;tyried barnedigaeth Dduw, hwy a oddiweddir yn ddi&s;ymmwth yn|nydd dial.</P>
<P>Am hynny y dywaid ein Iachawdwr Chri&s;t wrth ei ddi&s;cyblon, Edrychwch arnoch eich hu|nain <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 21. 34.</NOTE> rhag gorchfygu eich calonnau a glothineb a meddwdod a gofalon y b&ycirc;d hwn, a dyfod y dydd hwnnw arnoch yn ddi&s;ymmwth. Pwy bynnag gan hynny a gymmero rybydd wrth eiriau Chri&s;t, gwilied arno ei hunan, rhag <NOTE N="*" PLACE="marg">Gorchfygu.</NOTE>  gormeilo ei galon a glothineb a meddwdod, a'i ddala ef yn ddi&s;ym|mwyth gyd &acirc;'r gw&acirc;s afradlon, yr hwn heb fe|ddwl am ddyfodiad ei fei&s;tr, a ddechreuodd guro <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 12. 26.</NOTE> ei gyfeillon y gwei&s;ion a'r morwynion, a bwytta ac yfed a meddwi, a chwedy ei ddala yn ddi&s;ym|mwth ef a gafodd ei ran gyda 'r anffyddloniaid a'r
<PB N="193" REF="204">
rhagrith-wyr. Pwy bynnag a arfero yfed yn ddwfn ac ymlenwi yn ormodd (gan ymdreiglo ym-mhob drygioni) fe a ddaw arnynt drymgw&s;c a <NOTE N="*" PLACE="marg">A chy&s;glyd.</NOTE> chy&s;cadur angof &s;anctaidd ewyllys a gorchym|mynion Duw. Am hynny y llefa yr Holl-alluog Dduw trwy 'r Prophwyd Ioel, deffrowch fedd|wyr, ac wylwch ac vdwch holl yf-wyr gwin am y <NOTE PLACE="marg"><HI>Iool</HI> 1. 5.</NOTE> gwin newydd, canys torrwyd ef oddiwrth eich m&icirc;n chwi. Ymma y mae 'r Arglwydd yn bygwth yn do&s;t y tynn ef ei ddoniau oddiwrth y rhai a'u camarferant, ac y tynn ef y phiol oddiwrth enau y meddwon. Ymma y gallwn ddy&s;cu gochelyd cy&s;cu mewn meddwdod a glothineb, rhag i Dduw ein difuddio ni o fwyniant ei greaduriaid, pan gamarferom ni hwynt yn annaturiol.</P>
<P>O herwydd yn &s;iccr ni thynn yr Arglwydd ein Duw yn vnig ei ddoniau oddiwrthym, pan gam|arferir hwy yn anniolchus; ond hefyd yn ei lid a'i fawr ddigofaint, fe a ddial ar bawb a'u camar|feront hwy yn anghymmedrol. Pe bua&s;ai ein he|nafiaid cyntaf ni Adda ac Efa heb yfyddhau i'w chwant awyddus yn bwytta 'r ffrwyth gwahar|ddedig, ni bua&s;ent nac yn colli mwyniant doniau Duw, y rhai a fwynhaent ym-mharadwys yr am&s;er hynny, nac yn dwyn y fath aflwydd ac ech|rys arnynt eu hunain a'u holl heppil yn eu h&ocirc;l. Ond pan aethant hwy tros y terfynau a o&s;odo&s;ai Duw iddynt, hwy a yrrwyd allan o baradwys, megis rhai an-nheilwng o ddoniau Duw, ni ch&acirc;nt ym-mhellach fwytta ffrwythau yr ardd honno, y rhai a ddarfua&s;e iddynt eu camar&s;er yn gymmaint trwy ormodedd: ac megis tro&s;edd|wyr gorchymmynion Duw, fe a'u dygwyd hwy a'u heppil i gywilydd a gwradwydd tragwyddol,
<PB N="194" REF="205">
ac megis rhai gwedi i Dduw eu melldithio, rhaid iddynt chwy&s;u am eu bywyd, y rhai o 'r blaen oedd ganthynt helaethrwydd wrth eu he|wyllys.</P>
<P>Felly ninnau, os wrth fwytta ac yfed y cym|meron ormod, a Duw o'i helaeth haelioni yn dan|fon i ni ddigonedd ac amledd, fe a dr&ycirc; yn y man ein hamledd ni yn brinder: a lle 'r oeddym o'r blaen yn ymorfoleddu yn ein cyflawnder, fe a'n gwn&acirc; ni yn w&acirc;g, ac a'n gwradwydda ni ag ei&s;iau ac a phrinder, ac a wna i ni lafurio a thrafaelu trwy boen a thrafael, i gei&s;io yr hyn yr oeddym o'r blaen yn ei fwynhau mewn e&s;mwythdra. Felly ni &acirc;d yr Arglwydd hwy heb go&s;pi, y rhai heb y&s;tyried ei weithredoedd ef, a ganlynant wyniau a thrachwantau eu calonnau eu hunain.</P>
<P>Y Patriarch Noah yr hwn y mae yr Apo&s;tol yn ei alw yn bregethwr cyfiawnder, ac yr oedd Duw yn ei garu yn fawr, a wnaethpwyd yn yr Scry|thur lan yn &s;iampl i ddy&s;cu i ni ochelyd meddw|dod. <NOTE PLACE="marg"><HI>Gen.</HI> 9. 21.</NOTE> O blegid wedi iddo gymmeryd mwy o w&icirc;n nag oedd gymmhe&s;ur, fe a orweddodd yn noeth yn ei babell, a'i aelodau dirgel wedi eu dynoethi. Ac er ei fod ef o'r blaen mewn cymmaint parch a chymmeriad, fe a aeth yn awr yn watwargerdd i'w felldigedig &s;ab Cham, er mawr ddolur i'w ddau feibion eraill Sem a Iapheth, y rhai a gy|wilyddient dros ymddygiad anifeiliaidd eu tad. Ymma y gellwch weled fod meddwdod yn dwyn gydag ef gywilydd a gwatwar, ac na ddiangc ef yn ddigo&s;p vn am&s;er.</P>
<P>Lot hefyd wedi ei <NOTE N="*" PLACE="marg">Orchfygu.</NOTE>  ormeilo gan win a wnaeth bechod llo&s;c-ach ffiaidd a'i ferched eu hunan. Ym|ma y mae Lot trwy yfed gwedy cwympo cyn be|lled
<PB N="195" REF="205">
allan o'i bwyll ei hun, nad edwyn ef i ferched ei hunan. Pwy a dybyge y cwympe h&ecirc;n &wcirc;r a fai yn y cyflwr blin yr oedd efe, gwedi colli ei wraig a chymmaint ac a fedde, gwedi gweled dial Duw a ddango&s;a&s;id mewn modd ofnadwy ar y pump di|nas am eu bywyd drygionus; i anghofio ei ddy|l&ecirc;d cy belled.</P>
<P>Ond fel y dywaid Seneca, mae gw&ycirc;r gwedy eu gorchfygu gan ddiod, yn ynfydion cynwynol. Lot a dwyllwyd gan ei ferched, ond y mae llawer yn awr yn eu twyllo eu hunain, ei&s;iau meddwl y dial Duw trwy go&s;pedigaethau ofnadwy, ar y rhai &s;y yn pechu trwy ormodedd. Nid bychan y pla a ennillodd Lot trwy ei feddwdod. O her|wydd fe wnaeth weithred gnawdol a'i ferched ei hun, a hwy a feichioga&s;ant o hynny, fel yr aeth y peth yn gyhoedd, ac ni ellid ei gelu yn hwy. Fe a aned dau blentyn ordderch o'r llo&s;cach hynny, Ammon a Moab, o'r rhai y daeth dwy genhedl, yr Ammoniaid a'r Moabiaid, y rhai oedd gas gan Dduw, a gwithwynebwyr creuion i'w bobl ef plant yr I&s;rael.</P>
<P>Wele, fe a ennillodd Lot iddo ei hunan wrth gyfeddach dri&s;twch a gofal, a chywi&s;ydd a gwarth tragwyddol hyd ddiwedd y b&ycirc;d. O nid arbedodd Duw ei was Lot, yr hwn oni bua&s;e hynny oedd &wcirc;r duwiol, nai i Abraham, ac a dderbynia&s;ai an|gelion Duw i'w d&ycirc;: Pa beth a wna ef i 'r rhai hyn &s;ydd yn wa&s;anaethwyr i'w boliau fel anifei|liaid, heb dduwioldeb nac ymddygiad rhinwe|ddol, yn ymroi nid vnwaith, onid dydd a nos yn gwbl i gyfeddach a gwledda? Ond gwelwn etto ym-mhellach &s;iamplau ofnadwy o ddigllonedd Duw yn erbyn y rhai yn awyddus a gaulynent
<PB N="196" REF="206">
ei chwantau afradlon. Ammon mab Dafydd <NOTE PLACE="marg">2. <HI>Sam.</HI> 13. 29.</NOTE> wrth wledda gyd ei frawd Ab&s;olon, a laddwyd yn greulon gan ei frawd Ab&s;olon. Holofernes <NOTE PLACE="marg"><HI>Iudith.</HI> 12. 8.</NOTE> tywy&s;og dewr galluog, pan orchfygwyd efe gan w&icirc;n a gafas dorri ei ben oddiar ei y&s;cwyddau ga~ ddwylo gwreigan ddiwryg, Iudith. Simon yr Archoffeiriad a Matthathias a Iudas ei ddau <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Macc.</HI> 16. 16.</NOTE> feibion, gwedy eu gwahodd gan Ptolomaeus mab Abobus yr hwn a brioda&s;e ferch Simon, yn &ocirc;l iddynt fwytta ac yfed yn ddwys, a laddwyd yn fradychus gan Ptolom&aelig;us eu cyfathrachwr ei hun. Oni bua&s;e ymroi o'r I&s;raeliaid i ormod moethau, ni bua&s;ent wedi cwympo mor fynych i ddelw-addoliad: ac nid ymroen ninnau heddyw <NOTE PLACE="marg"><HI>Exod.</HI> 32. 6.</NOTE> yn gymmaint i ofergoel, oni bai faint gennym am lenwi ein boliau.</P>
<P>Pan oedd yr I&s;raeliaid yn gwa&s;anaethu del|wau, hwy a ei&s;teddent i fwytta ac i yfed, ac a gy|fodent <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 10. 7.</NOTE> i fynu i chwarau, fel y dywed yr Scrythur. Felly wrth chwennych gwa&s;anaethu eu boliau, hwy a ymadaw&s;ant &acirc; gwa&s;anaeth yr Arglwydd eu Duw. Felly y tynnir ninnau i gyttuno ag annuwioldeb, pan fo 'n calonnau wedi eu gorch|fygu a meddwdod a gwledda.</P>
<P>Felly Herod, pan oedd wedi rhoi ei feddwl ar wledda, a fu fodlon gantho ar ddei&s;yfiad merch ei <NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 14. 9.</NOTE> buttain, ganniatau torri pen &s;ainctaidd &wcirc;r Duw, Ioan feddyddiwr. Oni bua&s;e fod y gl&wcirc;th cyfoe|thog <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 16. 19.</NOTE> mor awyddus i lenwi ei fola, ni bua&s;ei mor an-nrhugarog wrth Lazarus dlawd, ac ni bua&s;ei raid iddo oddef poenau t&acirc;n anniffoddadwy. Am ha achos y co&s;podd Duw Sodom a Gomorrha mor <NOTE N="*" PLACE="marg">Erchyll.</NOTE> echrydus? Ond am eu balch-wledda a'u gwa&s;tadol &s;eguryd, y rhai a wnaeth iddynt fod
<PB N="197" REF="206">
mor ddr&wcirc;g eu bywyd, ac mor an-nrhugarog wrth y tlawd?</P>
<P>Pa beth a dybygwn ni bellach am ormodedd, trwy'r hwn y daeth llawer i ddi&s;tryw? Alexander mawr wedi iddo orchfygu yr holl f&ycirc;d, a orchfy|gwyd yntef gan feddwdod, yn gymmaint ac y lla|dodd ef, ac ef yn feddw, ei gyfaill ffyddlon <HI>Clitus,</HI> am yr hyn pan aeth ef yn ddifeddw, y cywilyddi|odd yn gymmaint ac yr ewylly&s;iodd iddo ei hun farwolaeth o wir ofid calon. Er hynny ni phei|diodd ef a gwledda, ond mewn vn no&s;waith fe a lyngcodd cymmaint o win, ac a'i d&ucirc;g ef i <NOTE N="*" PLACE="marg">Dderton.</NOTE>  gryd t&ocirc;&s;t, a phan na fynnai mewn modd yn y b&ycirc;d ym|attal odoiwrth w&icirc;n, am ben y chydig ddyddiau fe a ddiweddodd ei oes mewn modd grc&s;ynol. Dyna orchfygwr yr holl fy&punc;d wedi ei wneuthur yn gaeth|was trwy ormodedd, ac mor wallgofus ac y lla|ddai ei gyfaill anwyl, ac a'i plagwyd ef &acirc; thri&s;t|wch, cywilydd a gofid calon am ei anghymmed|rolder a'i ormodedd, etto ni ddichon ef ymadel &acirc;'i fai, ond mae efe mewn caethiwed, a'r hwn o'r blaen a orchfygodd lawer, &s;ydd wedi myned yn awr yn gaethwas i'r bola brwnt.</P>
<P>Felly y mae y meddwon a'r rhai glwth heb allu ganthynt arnynt eu hunain, a pha mwyaf a y|font, mwyaf fydd eu &s;yched: mae 'r naill gyfeddach yn annog y llall: ac maent yn myfyrio ar lenwi eu cyllau awyddus. Am hynny y dywedir yn gy|ffredin, <HI>Ni bydd meddw byth di&s;yched,</HI> ac <HI>Byth ni lenwir bola'r glwth.</HI></P>
<P>Gwir yw na ellir digoni a bodloni chwantau a thrachwantau calon dyn, ac am hynny rhaid i ni ddy&s;cu eu ffrwyno hwy ag ofn Duw, fal nad ymroddom i'n chwantau ein hunain, rhag, i ni
<PB N="198" REF="207">
ennynnu digofaint Duw yn ein herbyn, wrth gei&s;io cyflawni ein trachwantau anifeiliaidd. Mae S. Paul yn ein dy&s;cu ni Pa vn bynnag a wnelom ai bwytta ai yfed, neu beth bynnag a <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 10. 31.</NOTE> wnelom, ar i ni wneuthur y cwbl er gogoniant i Dduw. Lle y mae efe yn appwyntio megis wrth ddogn a me&s;ur, pa gymmaint a ddylei dd&ycirc;n ei fwyta neu ei yfed, hynny yw, cymmaint ac na wneler y meddwl yn ddiog wrth ymlenwi ar fw|yd a diod, fel na allo ymdderchafu i ogoneddu ac i foliannu Duw.</P>
<P>Pwy bynnag gan hynny wrth yfed a'i gwnel ei hun yn ane&s;cud i wa&s;anaethu Duw, na thyby|ged y diangc ef yn ddigo&s;p. Chwi a glyw&s;och mor gas ac mor wrthwyneb gan yr Holl-alluog Dduw gamarfer ei greaduriaid, fel y mae efe ei hun yn dangos, cy&s;tal wrth ei &s;anctaidd air, a &s;i|amplau ofnadwy ei gyfiawn farn. Yn awr oni ddichon na gair Duw attal ein chwantau afrad|lon, a'n trachwantau awyddus ni; na &s;iamplau ofnadwy dialedd Duw, ein hofni ni oddiwrth anllywodraethus ormodedd bwytta ac yfed: etto y&s;tyriwn yr aml eniweidiau &s;ydd yn tyfu o hynny, felly y cawn adnabod y pren wrth ei ffrwyth.</P>
<P>Mae fe yn clwyfo 'r corph, yn mallu 'r meddwl, yn treulo'r golud ac yn blino 'r cymydogion.</P>
<P>Ond pwy a ddichon draethu yr aml beryglon a'r eniweidion &s;ydd yn canlyn o ymborthi yn anghym-mhedrol? yn fynych y daw angau dy&s;y|fyd wrth wledda; weithiau yr ymollwng yr holl aelodau, fel y dygir yr holl gorph i gyflwr blin. Mae 'r hwn &s;ydd yn bwytta ac yn yfed yn anfe&s;u|rol, yn ennynnu yn fynych y f&acirc;th wr&ecirc;s annatu|riol yn ei gorph, fel yr annog hynny ei chwant ef i
<PB N="199" REF="207">
chwennychu mwy nag a ddylyei; neu yn<NOTE N="*" PLACE="marg">Gorehfygu.</NOTE>  gor|meilo ei gylla ef, ac yn llenwi ei gorph ef yn llawn diogi, ac yn ei wneuthur yn ane&s;cud ac yn ang|hym-mhe&s;ur i wa&s;anaethu na Duw na d&ycirc;n, heb borthi'r corph, ond ei ddrygu; ac yn dwyn llawer o glefydon afiachus, o'r rhai y t&ycirc;fweithiau angau diobaith.</P>
<P>Ond pa raid i mi ddywedyd ychwaneg yn hyn o beth? O blegid oni fendichia Duw ein bwy|dydd ni, a rhoi iddynt rym i'n hymborth ni: a he|fyd oni rydd Duw rym i'n naturiaeth ni i dreulo ein bwyd&punc; fel y gallom gael lles oddiwrthynt, naill ai ni a'u bwriwn hwy i fynu, ai ynte hwy a ddrew|ant, yn ein cyrph ni megis mewn pwll neu &s;odd|fa ddrewllyd, ac felly y llygrant ac a difwynant yr holl gorph.</P>
<P>Ac yn &s;iccr mae bendith Dduw ym-mhelloddi|wrth y rhai a arferant wledda mor anllywodra|ethus, fal y mae yn fynych yn eu hwynebau ar|wyddion eglur o'u hafradionrwydd hwy: fel y dy|wed Salomon yn ei ddiarhebion: I bwy (medd ef) y mae gwae? I bwy y mae ochain? I bwy y <NOTE PLACE="marg"><HI>Diarh.</HI> 23. 29.</NOTE> mae cynnen? I bwy y mae dadwrdd? I bwy y mae clwyfau heb achos? ac i bwy y mae llygaid cochion? &s;ef i'r rhai a drigant yn hir yn y gwin. Y&s;tyriwch adolwg arwyddion dig Duw: gwae, ochain, cynnen, a dadwrdd, clwyfau heb achos, wyneb anniwygus, a chochineb llygaid &s;ydd yn dyfod i'r rhai a'u rhoddant eu hunain i ormodedd ac i draflyngcu, gan ddychymmygu pob modd i gynnyddu eu chwantau awyddus, gan dymmhe|ru 'r gwin a'i gymmy&s;cu, fel y gallo fod yn felu|&s;ach ac yn foethu&s;ach iddynt.</P>
<P>Fe fydde dda pe cymmere y fath ddynion moe|thus
<PB N="200" REF="208">
eu rheoli gan Salomon, yr hwn o blegid yr afles y &s;ydd yn dyfod oddiwrtho, a waharddodd <NOTE PLACE="marg"><HI>Ver.</HI> 32, 33, <HI>&amp;c.</HI></NOTE> edrych ar win. Nac edrychwch, medd ef, ar win pan fytho c&ocirc;ch, a phan ddango&s;o ef ei liw yn y phi|ol, neu pan &ecirc;l efe i wared yn felys: yno yn y di wedd fe a frath fel &s;arph, ac a biga fel gwiber: dy|lygaid a edrychant ar wragedd dieithr, a'th galon a draetha draw&s;edd: ti a fyddi megis vn yn cy&s;cu ynghenol y mor, ac fel vn yn cy&s;cu ym-mhen yr hwylbren: pan y'm curent, meddi, ni chlefychais, pan y'm ffu&s;tent nis gwyb&ucirc;m, pan ddeffroaf mi &acirc;f rhagof ac a'i ceifiaf drachefn. Mae 'n rhaid bod hwnnw yn ddr&wcirc;g yr hwn &s;ydd yn brathu ac yn pigo fel gwiber wenwynllyd, trwy 'r hwn y tynnir dynion i odineb brwnt, yr hwn &s;ydd yn pe|ri i'r galon ddychymmyg melldith. Diammau fod yr hwn &s;ydd yn cy&s;cu ynghanol y mor mewn perigl mawr, canys ebrwydd y gorchguddir ef &ocirc;'r tonnau. Mae'r hwn &s;ydd yn cy&s;cu ym-mhen yr hwylbren yn debyg i gwympo yn ddi&s;ymmwth. A phwy bynnag, ni chlywo pan darawer ef, ac ni wybydd pan gurer ef, y mae efe wedi colli ei &s;ynhwyrau yn gwbl.</P>
<P>Felly mae glothineb a meddwdod yn pigo 'r bo|la, yn peri cnofa wa&s;tadol yn y cylla, yn dwyn dy|nion i butteindra ac aflendid calon, a pheriglon an-nhraethadwy: fel yr ydys yn difuddio ac yn y&s;pailio dynion o 'u &s;ynhwyrau, megis nad oes ganthynt ronyn gallu arnynt eu hunain.</P>
<P>Pwy bellach ni w&ycirc;l y cyflwr blin y dygir dyni|on iddo gan yr anghenfilod anferth ymma, Glo|thineb a meddwdod. Maent hwy yn aflonyddu 'r corph yn gymmaint, fel y mae Ie&s;u fab Syrach yn dywedyd nad ydyw 'r bwyttawr mawr yn cy&s;|cu
<PB N="201" REF="208">
yn e&s;mwyth vn am&s;er, yr ydys yn ennynnu <NOTE PLACE="marg"><HI>Ecclus.</HI> 31. 22.</NOTE> y&punc;nddo y f&acirc;th wr&ecirc;s anfeidrol, o'r hwn y canlyn gwa&s;tadol wayw a phoen trwy 'r holl gorph.</P>
<P>Ac nid llai hefyd y drygir y meddw&s; trwy or|mod gwledda: o herwydd weithiau yr ydys yn taro dynion ag ynfydrwydd meddwl, ac yn eu dwyn i wallgofi: mae rhai yn myned mor anifei|liaidd ac mor drymfryd, fel y maent yn hollawl yn myned yn ddiddeall ac yn ddibwyll. Peth <NOTE N="*" PLACE="marg">Erchyll.</NOTE>  echrydus yw i neb ei anafu ei hun mewn vn aelod o'i gorph, ond peth anrhaith ei oddef yw i dd&ycirc;n o'i wir fodd i yrru ei hun allan o'i g&ocirc;f.</P>
<P>Mae 'r Prophwyd O&s;ee yn y bedwaredd ben|nod yn dy&wcirc;edyd, fod meddwdod a gwin yn dwyn <NOTE PLACE="marg"><HI>O&s;ee.</HI> 4. 11.</NOTE> y galou ymmaith. Och, i neb ymroi i'r hyn a dd&wcirc;g ei galon ef o'i feddiant. Gw&icirc;n a gwragedd, medd Ie&s;u f&acirc;b Syrach, &s;ydo yn gyrru doethineb ar encil. Ie mae efe yn gofyn beth yw einioes yr <NOTE PLACE="marg"><HI>Ecclus.</HI> 19. 2.</NOTE> hwn a orchfyger gan w&icirc;n. Chwerwder meddwl yw 'r gwin a y fer llawer o hono, ac fe a chwane|ga ddig a thrangwydd. Mewn llywodraethwyr y mae yn d wyn creulondeb yn lle cyfiawnder, fel y canfu y philo&s;ophydd call Plato yn ddigon da, <NOTE PLACE="marg"><HI>Dial</HI> 31. 4.</NOTE> pan ddywedodd ef fod mewn d&ycirc;n meddw galon greulo~, ac am hynny y llywodraetha ef yn y modd y mynno, yn erbyn rhe&s;wm ac iniondeb.</P>
<P>Ac yn &s;iccr mae meddwdod yn gwneuthur i dd&ycirc;n anghofio cyfraith ac iniondeb, a hynny a wnaeth i frenhin Salomon orchymmyn yn ga|led na roddid dim gw&icirc;n i lywodraeth-w&ycirc;r, rhag iddynt yfed ac ebrgofi 'r gyfraith, a chyfne widio barn y rhai gorthrymmedig. Ac am hynny o'r holl ddynion, y mae yfed gormodd dwin yn an|rhaith ei oddef mewn llywodraethwr neu &wcirc;r o
<PB N="202" REF="209">
awdurdod, fel y dyweid Plato: o blegid ni wyr meddwyn pale y mae efe ei hunan. Am hynny os meddwa g&wcirc;r o awdurdod, och pa fodd y bydd efe arweinydd i eraill, ac yn rhaid iddo wrth vn i'w arwain ei hunan?</P>
<P>Hefyd, ni feidr d&ycirc;n meddw gadw cyfrinach: a llawer gair diffaith, ynfyd, lledffrom a ddywed dynion pan f&ocirc;nt yn eu glodde&s;t. Mae meddwdod, medd Seneca, yn dynoethi pob drygioni, ac yn ei ddwyn i oleuni: mae yn troi heibio bob cywi|lyddgarwch, <NOTE PLACE="marg">Seneca.</NOTE> ac yn cynnyddu pob anwiredd. Y balch pan &s;o meddw a adrodd ei falchder, y creu|lon ei greulonder, y cenfigennus ei genfigen, me|gis na ellir cuddio vn bai mewn meddwyn.</P>
<P>Hefyd, am nad yw yn ei adnabod ei hun, y mae efe yn bloe&s;ci yn ei ymadrodd, yn trangwyddo yn ei gerddediad, heb allu edrych ar ddim yn wa&s;tad &acirc;'i lygaid rhythion, mae fe yn credu fod y t&ycirc; yn troi yn grwn o'i amgylch. Y mae 'n eglur fod y meddwl yn myned ym-mhell o'i le, wrth yfed gormodd, megis pwy bynnag a dwyller gan w&icirc;n neu ddiod gadarn, mae yn myned; fel y dywaid Salomon, yn watwarwr, yn wallgofus, ac ni all byth fod yn ddoeth. Os bydd neb yn tybied y <NOTE PLACE="marg"><HI>Diarh.</HI> 20. 1.</NOTE> gall ef yfed llawer o win, a bod yn dda yn ei gof, fe all feddwl yn gy&s;tal, medd Seneca, na bydd efe marw er iddo yfed gwenwyn. O blegid pale byn|nag y byddo gormodd yfed, yno mae yn rhaid bod trallod meddwl, a lle y llanwer y bola a bwyd moythus, mae 'r meddwl wedi ei orthrymmu a diogi &s;egurllyd. Mae bola llawn, medd Saint Bernard, yn gwneuthur y deall yn b&wcirc;l, a llawer <NOTE PLACE="marg"><HI>Ad&s;ororem, Ser.</HI> 24.</NOTE> o fwyd yn gwneuthur meddwl hwyr drwm.</P>
<P>Ond, &ocirc;ch, yn y dyddiau hyn nid gwaeth gan
<PB N="203" REF="209">
ddynion am eu cyrph na 'u heneidiau; os c&acirc;nt o|lud bydol a chyfoeth ddigon i gyflawni eu chwan|tau anfe&s;urol, nid gwaeth genthynt beth a wne|lont. Ni bydd arnynt gywilydd dangos eu hwy|nebau meddwon, a chwareu 'r ynfydion yn gy|hoeddus. Maent yn tybied eu bod mewn &s;t&acirc;t dda, a bod pob peth yn dda, nes eu gwa&s;cu hwy &acirc; phrinder ac &acirc; thlodi.</P>
<P>Am hynny rhag ofn i neb o honom, trwy am|ledd ei gyfoeth, gymmeryd achos i'w wenhieithio ei hunan yn y gormodedd anifeiliaidd hwn, co|fiwn yr hyn a &s;crifenna Salomon, y neb a garo <NOTE PLACE="marg"><HI>Pro.</HI> 21. 17.</NOTE> wledda a ddaw i dlodi, a'r neb a garo win ni bydd cyfoethog. Ac mewn man arall y mae efe yn rhoi gorchymmyn caled, yn y modd hyn, Na fydd vn o'r rhai &s;ydd yn meddwi ar w&icirc;n, nac vn o'r rhai <NOTE PLACE="marg"><HI>Pro.</HI> 23. 21.</NOTE> glythion ar gig, canys y meddw a'r gl&wcirc;th a ddeu|ant i dlodi. Yr hwn &s;ydd yn gollwng ei etifeddi|aeth ar h&ycirc;d ei g&ecirc;g, ac yn bwytta ac yn yfed mwy mewn vn awr neu vn diwrnod, nag a allo efe ei ennill mewn wythnos gyfan, ni all na bo ef afra|dus, ac na dd&ecirc;l i dlodi.</P>
<P>Ond fe ddywaid rhyw vn, pa raid i neb feio ar hyn? Nid yw efe yn drygu neb, ond ei hun, nid yw efe elyn i neb ond iddo ei hun. Yn wir mi a wn mai dymma hyn a ddywedir yn gyffredinol i amddiffyn y rhai glwth afradlo~, anifeiliaidd hyn: ond mae yn hawdd gweled mor niweidiol ydynt, nid yn vnig iddynt eu hunain, ond, trwy eu &s;iam|plau dr&wcirc;g, i'r holl wl&acirc;d hefyd. Pob vn a gyfar|fyddo &acirc; hwynt a drallodir ag ymadroddion terfy&s;|cus, ymry&s;ongar: ac maent hwy weithiau yn eu gwyniau anllywodraethus, megis meirch por|thiannus yn gweryru ar wragedd eu cymmydo|gion,
<PB N="204" REF="210">
fel y dywed Ieremi, ac yn difwyno eu plant a'u merched.</P>
<P>Mae eu &s;iampl hwy yn ddr&wcirc;g i'r rhai y maent yn aros yn eu my&s;c, maent yn achos tramgwydd i lawer, a'r h&ycirc;d y b&ocirc;nt hwy yn treulo eu golud mewn cyfeddach a glodde&s;t, mae diffygion pethau anghenrheidiol ar eu tylwyth hwy, mae eu gw|ragedd a'u plant yn ddigymmorth, nid oes gan|thynt fodd i gynnorthwyo eu cymmydogion tlo|dion yn eu hangen, megis y galle fod ganthynt, pe byddent fyw yn &s;obr. Maent yn anfuddiol i'w gwl&acirc;d. O blegid nid yw meddwyn gymmhe&s;ur nac i lywodraethu nac i fod tan lywodraeth. Ma|ent hwy yn warth i Eglwys a chynnulleidfa Ghri&s;t, ac am hynny y mae S. Paul yn eu he&s;|communo hwy ym-mhlith putteinwyr a delw|addolwyr, cybyddion a chribddeilwyr, gan wa|hardd i Gri&s;tionogion gydfwyta gyd&acirc; 'r cyfryw+ddynion.</P>
<P>Am hynny, bobl ddaionus, gwachelwn bawb o honom, bob anghymmedrolder, carwn &s;obredd a chymmhedrol ymborth, ymrown yn fynych i ddirwe&s;t ac ympryd, trwy 'r hyn y derche&s;ir me|ddwl d&ycirc;n yn gynt at Dduw, ac yn barottach i bob gweithredoedd duwiol, megis gweddio, gwran|do a darllein gair Duw, er ein diddanwch y&s;pry|dol. Yn ddiwethaf pwy bynnag a ofalo am iechyd a diogelwch ei gorph ei hun, ac a ddymuno bod yn wa&s;tad yn ei iawn g&ocirc;f, neu a chwennycho lony|ddwch meddwl, ac a ga&s;hao gynddaredd ac ynfy|drwydd, a fynno bod yn gyfoethog a diangc rhag tlodi, a fo ewylly&s;gar i fyw heb ddrygu ei gym|mydogion, a bod yn aelod buddiol o gorph ei wl&acirc;d, ac yn Gri&s;tion heb gywilyddio Chri&s;t a'i
<PB N="205" REF="210">
Eglwys: gwacheled bob anllywodraethus an|ghymmhedrol gyfeddach, dy&s;ced y fath fe&s;ur ac &s;ydd weddus i vn a fo 'n proffe&s;&s;o gwir dduwiol|deb, canlyned reol S. Paul, ac felly bwyttaed ac yfed i ogoniant a moliant Duw, yr hwn a greodd bob peth i'w mwynhau mewn &s;obredd a diolch garwch, i'r hwn y byddo anrhydedd a gogoniant yn dragywydd. Amen.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="sermon">
<HEAD>&para; Pregeth yn erbyn dillad rhy-wychion.</HEAD>
<P>_LLe y darfu eich annog chwi o'r blaen i arfer cymmhedrolder a chymmhe&s;urwydd o fwyd a di|od, ac i wachelyd gormodedd, am ei fod lawer modd yn drygu &s;t&acirc;t y wl&acirc;d, ac mor g&acirc;s ger bron yr Holl-alluog Dduw, yr hwn yw awdur a rhoddwr y creaduriaid hynny i ddi|ddanu ac i gryfhau ein naturiaeth wan ni, trwy ddiolch iddo ef, ac nid wrth eu camarfer hwy i annog haelioni Duw i 'n co&s;pi ni 'n d&ocirc;&s;t am y fath anllywodraeth.</P>
<P>Mae yn weddus yr vn modd eich rhybyddio chwi am ormodedd brwnt treulfawr arall: am ddillad yr wyfi yn meddwl, y rhai y dyddiau hyn &s;ydd gwedi myned mor anfe&s;urol, na ddichon na'r Holl-alluog Dduw trwy ei air attal ein balch dragofal niyn hyn o beth, na chyfreithiau duwi|ol anghenrheidiol ein tywy&s;ogion y rhai a adro|ddir yn fynych tan go&s;pedigaeth, ffrwyno 'r an|llywodraeth ffiaidd ymma, trwy 'rhwn y dirmy|gir Duw yn amlwg, ac yr anufyddheir cyfreithi|a'u
<PB N="206" REF="211">
tywy&s;ogion, i fawr <NOTE N="*" PLACE="marg">Pe<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">igl.</NOTE> enbeidrwydd y deyrnas.</P>
<P>Am hynny fel y gweler yn ein my&s;c ni &s;obrwydd yn y gormodedd ymma hefyd, mi a ddango&s;af i'wch beth yw cymmhedrol arfer dillad yr hwn y mae &s;anctaidd air Duw yn ei gynnwys; a hefyd beth yw eu camarfer hwy, yr hwn y mae efe yn ei wahardd: fel y mae yn eglur wrth y niweidiau &s;ydd beunydd yn cynnyddu, trwy gyfion farn Duw, lle na chedwer y me&s;ur a o&s;ododd ef ei hun.</P>
<P>Os y&s;tyriwn er mwyn pa fwriad a defnydd yr ordeiniodd Duw ei greaduriaid ni a allwn ddeall yn hawdd ei fod ef yn camattau i ni ddillad, nid yn vnig er mwyn anghenrhaid, ond hefyd er mwyn gweddeidd-dra cymme&s;urol. Megis mewn lly&s;iau, coed ac amryw ffrwythau y mae nid yn vnig lawer o fwyniant anghenrhaid, ond hefyd golwg hyfryd ac aroglau peraidd i'n bod|loni ni.</P>
<P>Yn hyn y gallwn weled mawr gariad Duw tu|ag at ddynion am iddo ddarparu pethau i gynhor|thwyo ein hanghenrheidiau, ac i ddiddanu ein &s;ynhwyrau ni &acirc; diddanwch hone&s;t gweddaidd. Am hynny y mae Dafydd yn y 104. P&s;alm gan <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 104. 15.</NOTE> gyfaddef rhagddarparaeth Duw, yn dangos nad ydyw efe yn vnig yn darparu pethau anghenrhei|diol megis lly&s;iau a bwydydd eraill, ond hefyd y cyfryw bethau ac a lawenychant ac a ddiddanant megis gwin i lawenychu 'r galon, ac olew i beri i'r wyneb ddi&s;cleirio. Am hynny y maent hwy gwedy myned ym-mhellach na ther&s;ynau dynol y rhai a waharddant gyfraithlon fwynhau doni|au Duw ond yn vnig mewn anghenrheidiau.</P>
<P>Ni chanlynwn ni draddodiadau y rh&acirc;i hyn, os ni a wrandawn ar S. Paul, yr hwn wrth feri|fennu
<PB N="207" REF="211">
at y Colo&s;&s;iaid, &s;ydd yn erchi iddynt na <NOTE PLACE="marg"><HI>Col.</HI> 2. 21.</NOTE> wrandawont ar y rhai a ddywedant, Na chy|ffwrdd, na phrawf, na theimla, gan eu difuddio hwy yn goel-fuchedol o fwyniant creaduriaid Duw.</P>
<P>Ac nid dim llai y dylem ni wachelyd rhag i ni yn rhith Chri&s;tianogawl rydd-did, gymmeryd rhydd-did i wneuthur y peth a fynnom, gan ym|hoywi mewn dillad rhy werthfawr, a diy&s;tyru eraill, a'n parottoi ein hunain mewn gwychder hoyw i ymddygiad nwyfus, drythyll, drygionus ac anniwair. Er mwyn gwachelyd yr hyn beth fe fydde dda i ni ddy&s;cu pedair gwers y rhai a ddy|&s;cir yn yr Scrythur l&acirc;n, wrth y rhai y gallwn ddy&s;cu ein tymmheru ein hunain, ac attal ein hanghymmedrol naws yn y me&s;ur a ordeini|odd Duw.</P>
<P>Y gyntaf yw, Na bytho ein gofal tros y cnawd <NOTE PLACE="marg"><HI>Rom.</HI> 13. 14.</NOTE> er mwyn porthi ei chwantau, mewn dillad gwy|chion, megis y gwnaeth y buttain am yr hon y dy|waid Salomon iddi bereiddio ei gwely, a'i drw|&s;io &acirc; thly&s;au gwerthfawr yr Aipht, er mwyn cy|flawni <NOTE PLACE="marg"><HI>Pro.</HI> 7. 16.</NOTE> ei chwantau melldigedig: ond ni a ddylem yn hytrach wrth gymmhedrol gymmhe&s;urwydd dorri ymmaith bob acho&s;ion trwy y rhai y gallai y cnawd gael yr oruch afiaeth.</P>
<P>Yr ail &s;y &s;crifennedig gan S. Paul yn y 7. ben|nod o'i Epi&s;tol cyntaf at y Corinthiaid, lle mae <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 7. 31.</NOTE> efe yn dy&s;cu i ni arfer y b&ycirc;d hwn megis pe byddem heb ei arfer. Trwy 'r hyn y mae efe yn torri ym|maith nid yn vnig bob vchelfryd, balchder, a gw&acirc;g hoywder mewn dillad: ond hefyd pob tra|gofal ac anghymmedrol naws, yr hwn &s;ydd yn ein tynnu ni oddiwrth fyfyrio ar bethau nefol,
<PB N="208" REF="212">
ac y&s;tyried ein dl&ecirc;d tu ag at Dduw. Ni all y rhai &s;ydd yn ymdrafferthu cymmaint mewn gofal am bethau a berthynant i 'r corph, na byddont ond odid e&s;ceulus a diofal am bethau a berth yn i'r en|aid. Am hynny mae 'n Iachawdwr Chri&s;t yn gorchymmyn i ni na ofalom am ein bwyd, pa beth <NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 6. 25, <HI>&amp;c.</HI></NOTE> a fwyttaom, nac am ein diod pa beth a yfom, nac am ein cyrph pa beth a wi&s;com; eithr yn gyntaf cei&s;io o honom deyrnas Dduw, a'i gyfiawnder ef. Wrth hyn y gallwn ddy&s;cu gwachelyd gwneu|thur y pethau hynny yn rhwy&s;tr ac yn dramg|wydd i ni, y rhai a ordeiniodd Duw yn ddidda|nwch i ni, ac er ein cynnorthwyo tu &acirc; theyrnas nef. Y drydedd yw, ar i ni fod yn fodlon i'n &s;t&acirc;t a'n galwedigaeth, ac ymfodloni yn yr hyn a ddanfono Duw i ni, pa vn bynnag fytho ai ychydig ai llaw|er. Yr hwn ni bo bodlon i drw&s;iad gwael y&s;cafn|bris, fe fydde falch o ddillad gwychion pe galle eu cael. Am hynny mae 'n rhaid i ni ddy&s;cu gan yr Apo&s;tol S. Paul, yn gy&s;tal fwynhau helaeth|rwydd, a goddef prinder, gan gofio y gorfydd ar|nom roddi cyfrif <NOTE PLACE="marg"><HI>Phil.</HI> 4. 12.</NOTE> am y pethau a dderbynia&s;om, a hynny i'r hwn &s;ydd ffiaidd gantho bob gormo|dedd, balchder, ymffro&s;t ac oferwagedd, yr hwn hefyd &s;ydd yn ca&s;hau yn hollawl ac yn anfodlon i bob peth ac &s;ydd yn ein tynnu ni oddiwrth ein dl&ecirc;d tu ag at Dduw, neu yn prinhau ein cariad ni tu ag at ein cymydogion, a'n plant, y rhai a ddylem ni eu caru fel ein hunain.</P>
<P>Y bedwaredd wers a'r ddiwethaf yw bod i bob dyn edrych ac y&s;tyried ar ei alwedigaeth ei hun, yn gymmaint a darfod i Dduw appwyntio i bob d&ycirc;n ei radd a'i &s;wydd, yr hon y dyleuai ei ga|dw ei hun o fewn ei therfynau. Am hynny ni
<PB N="209" REF="212">
ddylei bob dyn edrych am gael gwi&s;co 'r vn fath drw&s;iad, ond pob vn yn &ocirc;l ei radd, yn y modd y go|&s;ododd Duw ef. Yr hyn drefn pe cedwid hi yr am|&s;er ymma, diammau y gwneid i lawer wi&s;co di|llad llwydion, o'r rhai &s;y yn ymhoywi mewn &s;i|dan a melfed, gan dreulio mwy yn y flwyddyn mewn dillad gwychion, nagyr oedd eu tadau yn ei dderbyn am holl ffrwyth eu tiroedd.</P>
<P>Ond heddyw, &ocirc;ch pa &s;awl vn a allwn ni ei we|led yn ymroi yn gwbl i hoffder y cnawd? heb o|falu vn gronyn, ond yn vnig ymwychu, gan o|&s;od eu holl awydd yn gwbl ar wychder a hoyw|der bydol, a chamarfer daioni Duw &s;ydd yn dan|fon iddynt helaethrwydd, i gyflawni eu drythyll wyniau a'u chwantau, heb y&s;tyried ym-mha radd y go&s;ododd Duw hwynt. Yr oedd yr I&s;raeliaid yn fodlo~ i'r dillad a rodda&s;e Dduw iddynt, er nad oeddynt ond gwael a diy&s;tr: ac am hynny Duw a 'u bendithiodd hwyntau yn gymmaint, fel y parhaodd eu he&s;cidiau hwy a'u dillad heb dreu|lio <NOTE PLACE="marg"><HI>Deut.</HI> 29. 5.</NOTE> ddeugain mhlynedd, ie ac yr ydoedd y plant yn foddlon i wi&s;co 'r vn dillad ac a wi&s;ca&s;ai eu tadau o'r blaen. Ond nid ydym ni byth bodlon, ac am hynny nid oes dim yn tyccio gennym, yn gym|maint, ond odid, a bod yr hwn &s;ydd yn ymhoywi yn ei Sabl a'i &wcirc;n ffwrr hardd, ei e&s;cidiau corc, ei &s;occy&s;au gwychion, ei ddyrnfolau clydion, yn ba|rottach i fferru gan anwyd, na&punc; 'r llafurwr tlawd yr hwn a all aros yn y maes trwy 'r hirddydd, a'r gogleddwynt yn chwythu, ac ychydig ddillad <NOTE PLACE="marg">Duw a ran yr anwyd fel y rhan y dillad.</NOTE> candryll carpiog yn ei gylch.</P>
<P>Mae n' anhawdd gennym ni wi&s;co y pethau a adawodd ein tadau i ni, nid ydym ni yn tybieid mai difai y rhai hynny i ni. Rhaid i ni gael vn
<PB N="210" REF="213">
g&wcirc;n y dydd ac vn arall y n&ocirc;s, vn llaes ac vn cwtta, vn y gayaf ac vn arall yr h&acirc;f, vn a dwbl drwyddo ac vn arall wedi wynebu ei ymmylau yn vnig, vn ddydd gwaith ac vn arall ddydd g&wcirc;yl, vn o'r naill liw ac vn arall o liw arall, vn o frethyn ac vn a|rall o &s;idan neu ddama&s;c. Rhaid ini gael amryw wi&s;coedd, vn cyn ciniaw, ac vn arall gwedi cini|aw, vn ar ddull ac arfer Hi&s;paen ac vn arall o ar|fer Twrci: ac ar ychydig eiriau, ni byddwn ni byth bodlon i'r hyn &s;ydd ddigon.</P>
<P>Mae ein Iachawdwr Chri&s;t yn erchi i'w ddi&s;|cyblon na feddiannent ddwy bais, ond mae y rhan fwyaf o ddynion yn annhebyg iawn i'w ddi&s;cyblon ef, a'u cwppyrddau mor llawn o ddi|llad, ac na wyddant pa &s;awl gwi&s;c y &s;ydd gan|thynt. Yr hyn a barodd i S. Iaco gyhoeddi 'r fell|dith erchyll hon yn erbyn goludogion bydol: Iddo yn awr chwi gyfoethogion, wylwch ac vdwch <NOTE PLACE="marg"><HI>Iac.</HI> 5. 1, 2, 7.</NOTE> am eich trueni a ddel arnoch: eich golud a by|drodd, a'ch gwi&s;coedd, bwyd pryfed ydynt. Moe|thus fuoch ar y ddayar a thrythyll: maethrin eich calon a wnaethoch megis yn-n&ycirc;dd lladdedigaeth.</P>
<P>Y&s;tyriwch adolwg, mae S. Iaco yn eu galw hwy yn druain er eu holl gyfoeth ac amledd eu dillad, gan eu bod yn bra&s;au eu cyrph i'w di&s;tryw eu hunain. Beth a fu y glwth goludog gwell er ei fwyd dainteithiol moethus, a'i ddillad gwerthfawr? Oni phorthodd ef ei hun i gael ei boeni yn-nh&acirc;n vffern? Dy&s;cwn ninnau ymfo|dloni os <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 16. 19.</NOTE> bydd gennyn ymborth a dillad, fel y mae <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Tim.</HI> 6. 8.</NOTE> S. Paul yn dy&s;cu, rhag wrth chwennychu ym|gyfoethogi i ni &s;yrthio i brofedigaeth ac i faglau diafol, ac i lawer o drachwantau angall eniwei|diol y rhai &s;ydd yn boddi dynion i golledigaeth a di&s;tryw.</P>
<P><PB N="211" REF="213">
Yn wir mae y rhai a ymhoffant mewn dillad gwychion wedi ymchwyddo a balchder, ac yn llawn o amryw wagedd ac oferedd. Felly yr oedd merched Sion a phobl Ieru&s;alem, y rhai y mae 'r prophwyd E&s;ai yn eu bygwth am eu bod yn rhodio &acirc; gyddfau e&s;tynnedig, ac yn amneidio a'u llygaid, ac yn rhygyngu wrth gerdded, ac yn try|&s;tio &acirc;'u traed, y clafriai'r Holl-alluog Dduw go|ronau <NOTE PLACE="marg"><HI>E&s;ai</HI> 3.</NOTE> pennau merched Sion, ac y dynoethai ef eu gwarthau hwynt. Y dydd hwnnw, medd ef, y tynn yr Arglwydd ymmaith addurn eich e&s;cidiau, y rhwyd-waith hefyd a'r lloerawg wi&s;coedd, y per|arogl, a'r breichledau, a'r moledau, y penguwch, a'r llodrau, a'r &s;nodennau, a'r dwyfronnegau, a'r clu&s;t-dly&s;au, y modrwyau ac addurn-wi&s;c y trwyn, y gwi&s;coedd &s;ymmudliw, a'u hefy&s;au, y mi&s;yrnau hefyd a'r pyr&s;au, y drychau hefyd a'r lliain mein|wych, y coccyllau hefyd a'r gynau. Fel na oddefai yr Holl-alluog Dduw gamarfer ei ddoniau mewn ofer-wagedd a thrythyllwch, na oddefai gan y bobl yr oedd ef yn ei garu yn fwyaf, ac a ddarfua&s;e iddo eu dewis iddo ei hun o flaen pawb eraill.</P>
<P>Ac yn wir nid llai yr ofer-wagedd a arferir yn ein m&ycirc;&s;c ni y dyddiau hyn. O blegid yr ydys yn maentaeno ac yn cynnal calonnau vchelfryd beil|chion merched Prydain, &acirc; chynnifer dull anwe|ddaidd o drw&s;iadau gwychion gwerthfawr, fel nad oes, megis y dywede yr h&ecirc;n Athro Tertulian, wahaniaeth mewn dillad rhwng modryb hone&s;t a phuttain gyffredin. Ie mae llawer gwr gwedi gwraigeiddio cyn belled, na waeth genthynt beth a dreuliont i'w hanffurfio eu hunain, gan chwennychu gwagedd newydd, a dychymmyg beunydd bob m&acirc;th ar ddull newydd. Am hynny
<PB N="212" REF="214">
pan oedd rhyw wr yn amcanu gwneuthur lluni|au gw&ycirc;r pob gwl&acirc;d yn eu dillad arferedig, gwedi iddo baentio cenhedloedd eraill, fe a wnaeth lun vn o'r deyrnas hon yn noeth, ac a roddes iddo fre|thyn tan ei ge&s;ail, ac a archodd iddo wneuthur o hono y dull o fynne ei hunan ar ddillad: o blegid yr oedd ef yn newid ei ddull ar ddillad mor fy|nych, ac na wyddai ef pa fodd y gwnai iddo ddi|llad. Fel hyn yr ydym ni a'n dychymmygion wrth ein phan&s;i yn ein gwneuthur ein hunain yn watwargerdd i bobl eraill. Yr hyd y bytho vn yn treulo ei dreftadaeth ar gerfiadau a thorria|dau, vn arall yn rhoi mwy am gr&ycirc;s i ddawn&s;io ynddo, nag a wa&s;anaethai iddo i brynu dillad gweddaidd, &s;yber i'w holl gorph. Mae rhai yn rhoddi eu holl olud am eu gyddfau mewn rwffi|au. Mae eraill yn anturio 'r cymmal gorau i'w maentaenio eu hunain mewn dillad gwychion. A phob dyn heb y&s;tyried ei &s;t&acirc;t a'i radd ei hun yn cei&s;io rhagori ar ar all mewn dillad gwychion.</P>
<P>O hynny y mae yn digwydd ein bod ni, mevon amledd a helaethrwydd o bob peth, yn cwyno gan wall a phrinder ac ei&s;iau, yr hyd y bytho vn yn treulio 'r hyn a allai wa&s;anaethu i lawer, ac nad oes neb yn cyfrannu o'r helaethrwydd a dder|byniodd, ond pawb yn treulio yn anfe&s;urol yr hyn a ddyleuai wa&s;anaethu i gyflawni angheni|on eraill.</P>
<P>Fe a ddarparwyd llawer o gyfreithiau iachus daionus yn erbyn y fath gamarferon, y rhai pe bai bob deiliad cywir yn eu cadw megis y dylent, a allent wa&s;anaethu i leihau peth ar yr ynfyd a'r anllywodraethus ormodedd ymma mewn dillad. Ond &ocirc;ch &ocirc;ch nid oes yn ymddangos yn ein plith
<PB N="213" REF="214">
ni ond rhy fychan o ofn ac vfydd-dod nac i Dduw nac i ddyn.</P>
<P>Am hynny ni allwn na ddi&s;gwiliom am ofna|dwy ddial Duw o'r nef, i ddymchwelyd ein rhyfyg ni a'n balchder, megis y cwympodd ef Herod, yr hwn ac yntef yn ei drw&s;iad brenhinol, am iddo anghofio Duw, a darawyd gan Angel o'r nef, ac a y&s;&s;wyd gan bryfed. Trwy 'r &s;iampl erchyll honno <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 12. 23.</NOTE> y danga&s;odd Duw i ni nad ydym ond bwyd pry|fed er maint yr ymhoffom ac yr ymddigrifom yn ein trw&s;iadau gwychion. Ymma y gallwn ddy&s;|cu hyn y mae Ie&s;u f&acirc;b Sirach yn ei ddangos, nad ymfalchiom o blegid ein gwi&s;coed dillad, ac nad <NOTE PLACE="marg"><HI>Ecclus.</HI> 11. 4.</NOTE> ymdderchafom mewn am&s;er anrhydedd, o blegid rhyfedd yw gweithredoedd yr Arglwydd, a gogo|neddus, a dirgel, a chuddiedig oddiwrth ddynion: gan ein dy&s;cu ni mewn go&s;tyngeiddrwydd me|ddwl i gofio ein galwedigaeth yr hon y galwodd Duw ni iddi.</P>
<P>Am hynny ymegnied pob Chri&s;tion i ddiffodd gofalu am fedloni'r cnawd: arferwn felly ddoniau Duw yn y b&ycirc;d hwn, fal na byddom rhy ofalus i ddarbod am y corph. Ymfodlonwn yn llonydd i'r hyn a ddanfonodd Duw er lleied fytho. Ac os rhynga bodd iddo ef ddanfon helaethrwydd, na falchiwn ynddo, ond arferwn ei ddoniau ef mewn cymmedrolder, cy&s;tal er ddianwch i ni ein hu|nain ac er cymmorth i'r rhai &s;y mewn angen. Yr hwn mewn amledd a helaethrwydd a guddio ei wyneb oddiwrth y noeth, y mae efe yn diy&s;tyru ei <NOTE PLACE="marg"><HI>E&s;ai</HI> 58. 7.</NOTE> gnawd ei hun, medd y prophwyd E&s;ai.</P>
<P>Dy&s;cwn ein hadnabod ein hunain, ac nid diy|&s;tyru eraill. Cofiwn ein bod ni ig&ycirc;d yn &s;efyll ger bron mawhydi yr holl-alluog Dduw, yr hwn a'n
<PB N="214" REF="215">
barna ni wrth ei &s;anctaidd air, yn yr hwn y mae efe yn gwahardd pob gormodedd, nid yn vnig i wyr, ond i wragedd hefyd. Megis na ddichon neb ei <NOTE N="*" PLACE="marg">E&s;cu&s;o.</NOTE> e&s;cu&s;odi ei hunan o ba radd neu gyflwr bynnag y bytho. <NOTE N="*" PLACE="marg">Ymddango|&s;wn.</NOTE> Ymgyflwynwn gan hynny ger bron ei or&s;edd-faingc ef, fel y'n hannog Tertulian, yn y gwychder a'r addurn y mae 'r Apo&s;tol yn &s;&ocirc;n am dano yn y chweched bennod at yr Ephe&s;iaid, gwedi gwregy&s;u ein lwynau &acirc; gwirionedd, a <NOTE PLACE="marg"><HI>Ephe&s;.</HI> 6. 14.</NOTE> gwi&s;co dwyfronneg cyfiawnder, a gwi&s;co am ein traed e&s;cidiau parotoad efengyl tangneddyf. Cymmerwn attom ddy&s;ymldra, diweirdeb, gwe|ddeidd-dra, gan o&s;twng ein gyddfau dan iau e&s;|mwyth Chri&s;t. Bydded gwragedd daro&s;tyngedig <NOTE PLACE="marg"><HI>Matt.</HI> 11. 30.</NOTE> i'w gw&ycirc;r, ac dyna hwy gwedi ymddilladu yn wy|chion ddigon, medd Tertulian.</P>
<P>Pan ofynnwyd i wraig <HI>Philo</HI> Philo&s;ophydd Paganaidd, pa ham nad oedd hi yn gwi&s;co aur, hi a attebodd ei bod hi yn tybied fod rhinweddau ei g&wcirc;r yn ddigon o wychder iddi hi. Pa faint mwy y dylai wragedd Chri&s;tianogaidd a gyfarwyddir gan air Duw ymfodloni yn ei gw&ycirc;r? Iepa faint mwy y dylei bob Chri&s;tion ymfodloni yn ein Ia|chawdwr Chri&s;t, gan dybied ei fod gwedi ei har|ddu yn ddigonol &acirc;'i rinweddau nefol ef?</P>
<P>Ond ymma yr atteb rhyw wragedd ofer gor|wag, eu bod hwy yn paentio eu hwynebau, yn lli|wio eu gwallt, yn enneinio eu cyrph, ac yn eu trw&s;iadu eu hunain &acirc; dillad gwychion, er bodloni eu gwyr, er eu gwneuthur eu hunain yn h&ocirc;&s;f yn eu golwg hwy, a chynnal eu cariad hwy tu ag at|tynt. Oh e&s;cus gw&acirc;g, ac atteb cywilyddus, er gwarth i'ch gwyr? Pa beth a ellid ti ei ddywedyd fwy i ddangos ffolineb dy &wcirc;r yn gwpplach, n&agrave;
<PB N="215" REF="215">
haeru arno ei fod yn ymfodloni ac yn ymhoffi yn|nhrw&s;iad diawl? Pwy a ddichon baentio ei hwy|neb, a chrychu ei gwallt, a newid ei liw naturiol ef, heb iddi wrth hynny feio ar waith ei gwneu|thurwr a'i gwnaeth hi? Megis pe gallai hi ei gwneuthur ei hun yn weddeiddiach nag yr ap|pwyntiodd Duw fe&s;ur ei thegwch hi.</P>
<P>Pa beth y mae'r gwragedd hyn yn ei wneuthur ond cei&s;io gwellau gwaith Duw? heb y&s;tyried mai gwaith Duw yw pob peth naturiol, ac mai gwaith diafol yw pob peth annaturiol rhithiedig. Megis pe bai &wcirc;r Chri&s;tianogaidd call yn h&ocirc;ff gan|tho weled ei wraig gwedi ymliwio ac ymhoywi yn y dull a arfer putteiniaid fynychaf i hudo eu cariadon i ddrygioni, megis pe gallai wraig hone&s;t chwe~nychu b&ocirc;d yn debyg i buttain er mwyn bod|loni ei g&wcirc;r. Nag &ecirc;, nag &ecirc;, nid ydyw y rai hyn ond e&s;cu&s;odion gw&acirc;g, a wna y rhai &s;y yn chwenny|chu bodloni eraill yn fwy n&acirc;'i gw&ycirc;r. Ac nid yw'r fath wychder ond peth i'w hannog i fyned i'w dangos ei hunan er hudo eraill.</P>
<P>Gwych iawn. Rhaid iddi ymry&s;on &acirc;'i g&wcirc;r i'w chynnal hi yn y f&acirc;th drw&s;iad ac a'i gwnelo hi yn waeth hw&s;wi, a bod yn anfynychach gartref i e|drych ar ei hw&s;wiaeth, ac felly e&s;ceulu&s;o elw ei g&wcirc;r, gan annog ei thylwyth yn fawr i oferdraul a drythyllwch, yr h&ycirc;d y b&ocirc; hi yn gwibio allan i ddangos ei gwagedd ei hunan a ffolineb ei g&wcirc;r.</P>
<P>Trwy y balchder ymma y mae hi yn cyffroi e|raill yn fawr i genfigennu, y rhai &s;y mor orwag eu meddwl a hithau. Nid ydyw hi yn haeddu ond &s;enn a gwatwar wrth o&s;od allan ei holl gl&ocirc;d mewn trw&s;iad paganaidd Iddewaidd, ac er hyn|ny ymffro&s;tio o'i chred a'i bedydd. Nid ydyw hi
<PB N="216" REF="216">
ond treulio yn afradlon olud ei g&wcirc;r wrth y fath wychder, ac weithiau mae hynny yn acho&s;ion o gam-wobrau, cribddail a thwyll ym-marchna|don ei g&wcirc;r hi, fel y geller ei go&s;od hi allan yn wych|ach yngolwg y byd gorwag, i fodloni golwg y cy|thraul, ac nid golwg Duw, yr hwn &s;ydd yn rhoddi i bob creadur harddwch gweddaidd cymmhedrol, yn yr hyn y dylem ymfodloni pe o Dduw y bydde~.</P>
<P>Pa beth yr wyt ti yn ei wneuthur wrth hyn|ny ond annog eraill i'th demptio, i hudo dy enaid di drwy hudoliaeth dy falchder di a'th ryfyg? Pa beth yr ydwyt ti yn ei wneuthur wrth hynny ond go&s;od allan dy falchder, ac o drw&s;iad anweddaidd dy gorph gwneuthur rhwyd i ddiafol i faglu lly|gaid y rhai a edrychant arnat? O dydiwraig, nid Chri&s;tianoges, ond gwaeth nag Iddewes, a gwei|nidoges diafol? Pa ham yr wyt ti yn rhodre&s;u yn gymmaint yn dy gelain gnawd, yr hwn ryw am&s;er a ddrewa ac a bydra yn y ddayar y cerddi di arni? Pa fodd bynnag yr ydwyt ti yn dy arogl|bereiddio dy hunan, etto ni all na'th beraroglau na'th darthau di na chuddio na gorchfygu dy ani|feiliaidd-dra di, y rhai &s;y yn hytrach yn dy anffur|fio ac yn dy <NOTE N="*" PLACE="marg">Anniwgadu.</NOTE>  anniwygu di yn fwy nag y maent yn dy harddu.</P>
<P>Pa beth oedd feddwl Salomon pan ddywe|dodd ef am wragedd gorwag a ymdrw&s;ient ac a ymwychent fel hyn, fod gwraig d&ecirc;g heb arferon da, yn debyg i fodrwy aur yn - nhrwyn h&wcirc;ch: ond pa mwyaf yr ymwychech di &acirc; 'r gwychder ymma oddi allan, lleiaf y gofeli di am harddu dy feddwl oddifewn, ac felly nad wyt ti ond dy ddif|wyno a'th anurddo dy hun &acirc;'r cyfryw drw&s;iad, ac nid dy harddu a'th addurno hy hun?</P>
<P><PB N="217" REF="216">
Gwrando, gwrando beth y mae &s;anctaidd Apo|&s;tolio~ Chri&s;t yn ei &s;crifennu. Na fydded trw&s;iadau gwragedd oddiallan, medd S. Petr, megis o ble|thiadau gw&acirc;llt ac amgylch o&s;odiad aur neu wi&s;co dillad gwychion, eithr bydded ddirgel dd&ycirc;n y ga|lon mewn anllygredigaeth, y&s;pryd addfwyn a llonydd, yr hyn &s;ydd gymmeradwy ger bron <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Pet.</HI> 3. 3.</NOTE> Duw: canys felly gynt yr ymdrw&s;iai y gwra|gedd &s;anctaidd, y rhai oeddynt yn gobeithio ar Dduw, yn ddaro&s;tynged&icirc;g i'w gw&ycirc;r priod. Ac mae S. Paul yn dywedyd y dylei wragedd eu dilla|du eu hunain yn weddus gyd &acirc; llednei&s;rwydd a <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Tim.</HI> 2. 9.</NOTE> cymmhe&s;urwydd, nid &acirc; gw&acirc;llt plethedig, neu aur neu emmau neu wi&s;c werth-fawr, eithr megis y gweddai i wragedd fynegi duwiolder trwy wei|thredoedd da.</P>
<P>Oni chedwch orchymmynion yr Apo&s;tolion, etto gwrandewch beth a ddywed y Paganiaid y rhai nid adwaenent Gri&s;t, yn y peth hyn. Demo|crates &s;ydd yn dywedyd fod harddwch gwraig yn &s;efyll mewn ychydig eiriau ac ychydig ddillad. Ac am y f&acirc;th drw&s;iad, fel hyn y dywed Sopho|cles, Nid harddwch yw hyn, oh ynfyd, ond cywi|lydd, ac argoel eglur o'th ffolineb di. Socrates &s;ydd yn dywedyd mai harddwch gwraig yw 'r hyn a ddango&s;o ei bod hi yn hone&s;t. A diarheb yw hon ym-m&ycirc;&s;c y Groegwyr, nid aur a thly&s;au &s;ydd yn gwneuthur gwraig yn d&ecirc;g, ond ei chynneddfau da. Ac mae Ari&s;totl yn gorchymmyn i wraig ar|fer llai o ddillad, nag y mae 'r gyfraith yn ei oddef: o herwydd nid gwychder dillad, na godidawg|rwydd pr&ycirc;d, nac amledd aur, &s;ydd yn gwneuthur ei wraig fod mewn cymmeriad, ond llednei&s;rw|ydd a gofal am fyw 'n hone&s;t ym-mhob peth.
<PB N="218" REF="217">
Mae'r gorwagedd anllywodraethus ymma gwe|di tyfu cymn aint nad oes dim cywilydd o hono.</P>
<P>Yr ydym ni yn darllein mewn hi&s;toriau, pan ddanfonodd brenhin Diony&s;ius wi&s;coedd gwy|chion i wragedd Lacedaemonia, hwy a atteba|&s;ant ac a ddyweda&s;ant y gwnai 'r dillad hynny iddynt hwy mwy o gywilydd nag o anrhydedd, ac am hynny hwy a'u gwrthoda&s;ant.</P>
<P>C&acirc;s oedd gan wragedd Rhufain yn yr h&ecirc;n am|&s;er y trw&s;iadau gwychion a ddanfonodd-brenhin Pyrrhus iddynt, ac nid oedd neb mor chwannog ac mor orwag ac y derbine hwy. Ac fe wnaeth y Seneddr gyfraith gyhoedd, yr hon a barhaodd tros hir o am&s;er, Na byddai i wraig wi&s;co vwch|law hanner owns o aur, na dillad amliwiog. <NOTE PLACE="marg">Symmudliw.</NOTE></P>
<P>Ond fe alle yr attebai rhyw fur&s;en <NOTE N="*" PLACE="marg">Gler&s;ennaidd</NOTE>  wammal fi, a dywedyd mai rhaid idddynt hwy wneuthur rhyw beth i ddangos ei bonedd a'u gwaedoliaeth, ac i ddangos cyfoeth ei gw&ycirc;r: megis pe na bai vn modd i ddangos bonedd ond yn y pethau hynny a arfer y rhai <NOTE N="*" PLACE="marg">Dihiraf.</NOTE>  coegaf yn gy&s;tal a'r rhai goreu: megis pe na ellid gwario cyfoeth eu gwyr hwy yn well nag ar y cyfryw oferwagedd: megis pe na bua&s;id ti wrth dy fedyddio wedi ymwrthod a balchedd a gorwagedd y byd a choeg rodres y cnawd.</P>
<P>Nid ydwyf yn dywedyd yn erbyn dillad cym|mhedrol, gweddus i bob gradd, ond yn erbyn gor|modedd, yn erbyn gw&acirc;g hoffi ac awyddu 'r fath goeg - oferedd, a dychymmygu dull newydd beu|nydd i borthi balchedd, treulio ar dy gelain gorph cymmaint ac a baro i ti ac i'th &wcirc;r y&s;pailio y tlawd i faenteinio dy ryfyg di.</P>
<P>Gwrandewch pa fodd y mae y bende&s;iges &s;anc|taidd
<PB N="219" REF="217">
He&s;ter, yn go&s;od allan yr addurnau gwychi|on hyn (fel yr ydys yn eu galw hwy) pan orfu ar|ni er mwyn gwared pobl Dduw wi&s;co 'r f&acirc;th drw&s;iad hoyw, gan wybod mai dyna 'r hudoliaeth gymmwy&s;af i ddallu llygaid ffyliaid cnawdol. Fal hyn y gweddiodd hi, Ti a wyddo&s;t o Arglw|ydd <NOTE PLACE="marg"><HI>He&s;ter.</HI> 14.</NOTE> yr angen yr ydwyfi ynddo i wi&s;co 'r trw&s;iad hwn, a bod yn ffiaidd gennyf arwydd balchedd, yr hwn &s;ydd ar fy-mhen y dydd yr ymddango&s;wyf: mae mor ffiaidd gennif ef a chadach mi&s;glwyf, ac nid ydwyf yn ei wi&s;co ef ar y dyddiau y caffwyf lonydd.</P>
<P>Trachefn, pa fodd y twyllwyd Holophernes ond trwy ddi&s;clair lewych dillad, y rhai a wi&s;codd y wraig &s;anctaidd Iudith, nid am ei bod hi yn ym|hoffi ynddynt, nac yn cei&s;io coeg-ddigrifwch oddi|wrthynt, ond hi a'u gwi&s;codd hwy o wir anghen|rhaid trwy genhadiad Duw, gan arfer y gorwa|gedd hyn i orchfygu ofer olygon gelynion Duw. Y fath chwant oedd yn y gwragedd boneddigion hynny, er eu bod yn anewylly&s;car oni bai hynny i wi&s;co 'r fath ddillad gwychion er peri i eraill eu hanghofio eu hunain.</P>
<P>Fe ganmolir y rhai hyn yn yr Scrythyrau am ga&s;hau 'r f&acirc;th orwagedd, er gorfod arnynt o w&icirc;r anghenrhaid yn erbyn ewyllys eu calonnau, eu gwi&s;co hwy tros am&s;er. A haedda 'r gwragedd hyn glod, y rhai ni chyffelybir i'r gwragedd hyn|ny nac mewn bonedd nac mewn z&ecirc;l tu ag Dduw a'i bobl, y rhai y mae eu gorhoffedd a'u cwbl fe|ddwl ar ymwychu ac ymhoywi yn y fath gyfne|widiau a'r ddillad, heb fod byth yn ddigonol, na gofalu pwy a gyfynger ac a orthrymmer am eu di|llad hwy, os gallant hwy eu cael hwynt? Ond
<PB N="220" REF="218">
ofer a gorwag yw 'r gw&ycirc;r &s;ydd yn ddaro&s;tyngedig ac yn gaethion i ewyllys eu gwragedd yn y f&acirc;th chwantau anlly wodraethus?</P>
<P>Ond gorwag y gwragedd &s;ydd yn tynnu arnynt eu hunain y f&acirc;th eniweid ac a baro iddynt ddyfod yn gynt i drueni ac aflwydd yn y byd, ac yn y cyf|am&s;er cael eu ffieiddio gan Dduw, a'u ca&s;hau a'u gwatwar gan ddynion call, ac yn y diwedd yn de|byg i gael eu cy&s;&s;ylltu gyd &acirc;'r rhai a edifarh&acirc;nt yn rhy hwyr, ac a gwynant yn vffern ar o&s;teg yn y geiriau hyn: Pa l&ecirc;s a wnaeth ein balchedd i ni? Pa elw a gaw&s;om oddiwrth goeg-rodres cyfoeth? Fe aeth yr holl bethau hyn heibio fel cy&s;cod: ond am rinwedd dda, erioed ni ddango&s;a&s;om arwydd o honi: fel hyn yr ydys yn ein difa ni yn ein han|wiredd.</P>
<P>Os dywedi fod yn rhaid i ti ddilyn yr arfer, a bod arferon y byd yn dy gymmell i'r fath orwa|gedd; yna y gofynnaf i ti, arfer pwy a ddyleid ei ganlyn? ai arfer y rhai doethion, ai arfer y rhai an&s;ynwyrol? os dywedi mai arferon y doeth, yna y dywedaf wrthit, canlyn dithau hwynt: o blegid pwy a ganlyne arfer ffyliaid, ond ffyliaid? Y&s;tyria mai cyfundeb y doethion a ddyleid ei gyfrif yn lle arfer. Ac os arferir vn arfer annuwiol, bydd di 'r cyntaf a dorro 'r arfer honno: gwna dy orau ar ei lleihau a'i bwrw i lawr: a thi a ennilli fwy o glod ger bron Duw, a mwy o ganmoliaeth am hynny, nag am dy holl orwagedd a'th ormodedd.</P>
<P>Fal hyn y clyw&s;och ddangos i chwi allan o air Duw, pa beth y mae Duw yn ei ofyn yn ei air ynghylch cymmhedrol arfer ei greaduriaid. Dy&s;|cwn eu harfer hwy yn gymmhedrol fel yr ordeini|odd Duw. Fe a ddy&s;codd Duw i ni i ba achos a
<PB N="221" REF="218">
defnydd y dyl&ycirc;em arfer dillad. Di&s;cwn ninnau ymddwyn yn ei harfer hwy, fel y gwedde i Gri&s;ti|onogion, gan fod byth yn ddiolchgar i'n T&acirc;d ne|fol am ei fawr a'i drugarog ddoniau, yr hwn &s;ydd yn rhoddi i ni ein bara beunyddiol, hynny yw, pob peth anghenrheidiol i 'r bywyd anghenus hwn, i'r hwn y bydd rhaid i ni roddi cyfrif am ei holl ddoniau, yngogoneddus ymddango&s;iad ein Iachawdwr Chri&s;t, i'r hwn gyd &acirc;'r T&acirc;d a'r Y&s;|pryd gl&acirc;n, y b&ocirc; anrhydedd, moliant a gogoniant yn oes oe&s;oedd. Amen.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="sermon">
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>&para; Pregeth neu Homili yng|hylch gweddi.</HEAD>
<P>_NId oes dim yn holl oes d&ycirc;n (fyn|gharedigion yn ein Iachawdwr Chri&s;t) mor anghenrhaid &s;on am dano ac annog iddo beunydd, ac yw gweddi galonnog wre&s;&s;og ddwyfol: yr hon &s;ydd mor an|ghenrhaid wrthi, fal na ellir heb|ddi gael dim ar law Dduw, O herwydd fal y dy|waid S. Iaco yr Apo&s;tol. Pob dawn daionus a phob rhodd berphaith oddi vchod y mae yn di&s;|cyn oddiwrth d&acirc;d y goleuni, yr hwn a ddywedir ei fod yn gyfoethog ac yn hael tu ag at bawb a alwant arno: nid am na ddichon ef, neu am na fyn ef roi heb ei ofyn, ond am iddo o&s;od gweddi yn gyfrwng arferol rhyngtho ef a ninnau.</P>
<P>Nid oes ammau nad yw ef yn gwybod yn wa|&s;tad ein anghenrhaidiau ni, ac yn barod yn wa&s;ta|dol i roddi ini amledd o'r pethau &s;ydd arnom eu hei&s;iau. Etto er mwyn ini wybod mai fe yw rho|ddwr
<PB N="222" REF="219" MS="y">
pob peth daionus, ac ymddwyn yn ddiol|chus tu ag atto am hynny, gan ei garu ef a'i ofni a'i addoli 'n bur ac yn gywir, fal y dlyem; fe ordei|niodd yn fuddiol ac yn gall, fod ini yn amfer ein anghenau ymo&s;twng yn ei wydd ef, <NOTE N="*" PLACE="marg">Tywallt.</NOTE>  arllwys dirgelion ein calonnau o'i flaen ef, a chei&s;io nerth ar ei law ef, &acirc; gweddi barhaus dwyfol ddifrif.</P>
<P>Y mae ef yn dywedyd fal hyn trwy enau ei bro|phwyd &s;anccaidd duwiol Dafydd, Galw arnafi yn am&s;er blinder, a mi a'th waredaf di. Mae fe <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 50.</NOTE> 'n dywedyd hefyd yn yr Efengyl trwy enau ei an|wyl f&acirc;b Chri&s;t, Gofynnwch a rhoddir i chwi, cei|&s;iwch a chwi a gewch, curwch ac fe a agorir i chwi: cans pwy bynnac a ofynno a dderbyn, y neb a gais a gaiff, ac i'r hwn a guro yr agorir. Ac mae <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 7. 7.</NOTE> S. Pawl gan gytuno &acirc; hyn, yn erchi ini weddio ym-mhob mann a pharhau yn hyn, gan roddi <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Tim.</HI> 1. 2, 21.</NOTE> diolch.</P>
<P>Ac nid ydyw 'r Apo&s;tol bendigedig S. Jaco yn anghyfuno a&punc; hynny, ond gan annog pawb yn ddi|frif <NOTE PLACE="marg"><HI>Iac.</HI> 1. 5.</NOTE> i weddi ddiwyd y mae fe 'n dywedyd, Os bydd ar neb ei&s;iau doethineb cei&s;ied gan Dduw, yr hwn &s;ydd yn rhoddi yn hael i bawb, heb <NOTE N="*" PLACE="marg">Edliw.</NOTE>  ddannod i neb. Ac hefyd mewn lle arall, Gweddiwch, medd ef, bob vn dros ei gilydd, fal y'ch iachaer, canys <NOTE PLACE="marg"><HI>Lac.</HI> 5. 14, 15.</NOTE> llawer a ddichon gweddi y cyfion os bydd hi ffrw|ythlon. Pa beth amgen a ddy&s;cir i ni wrth y lle|oedd hyn a'r fath leoedd, onid hyn yn vnig, y myn yr Holl-alluog Dduwer ei ragwelediad a'i ddoe|thineb nefol, ini weddio arno: y myn ef ein bod ni mor ewylly&s;gar o'n rhan ni i gei&s;io, ac yw yn|tef o 'i ran ef i roddi. Ffol ac ynfyd am hynny yw rhe&s;wn a meddwl y dynnion hynny y rhai a feddyliant fod pob gweddi yn ofer, ac yn ddiffrw|yth:
<PB N="223" REF="219">
am fod Duw yn chwilio 'r galon a'r aren|nau, ac yn gwybod meddwl yr y&s;pryd cyn go|fynnom.</P>
<P>O herwydd pe byddai y rhe&s;wm cnawdol hyn yn ddigon i ddiddymmu gweddi, pa ham y gwa|eddodd ein Iachawdwr Chri&s;t mor fynych ar ei <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 26. 41.</NOTE> ddi&s;cyblon, gan ddywedyd, Gwiliwch a gwe|ddiwch? Pa ham y go&s;ododd ef iddynt ffurf gwe|ddi, gan ddywedyd? Pan weddioch chwi gwe|ddiwch <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 11. 2.</NOTE> fal hyn, Ein T&acirc;d yr hwn wyd yn y ne|foedd, &amp;c. Pa ham y gweddiodd ef ei hun mor fynych ac mor ddifrif o flaen ei ddioddeifaint? Yn ddiwethaf, pa ham yr ymgynnullodd y dy&s;cy|blon i'r vn lle yn y man yn ol e&s;cynniad Chri&s;t, <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 1. 14.</NOTE> ac y parhau&s;ont hwy yno mewn gweddi dros hir am&s;er. Naill ai mae 'n rhaid iddynt gondem|nio Chri&s;t a'i Apo&s;tolion o ynfydrwydd annial, ai mae 'n rhaid iddynt ganiatau fod gweddi yn beth anghenrheidiol i bob dyn, bob am&s;er ac ym-mhob lle.</P>
<P>Siccr yw nid oes dim yn yr holl fyd mor fu|ddiol ac mor anghenrhaid i ddyn a gweddi. Gwe|ddiwch yn wa&s;tad, medd S. Paul, a phob rhyw <NOTE PLACE="marg"><HI>Colo&s;&s;.</HI> 4. 2.</NOTE> weddi, a gwiliwch yn hynny a phob ddiwydrw|ydd. Ac mewn man arall mae 'n erchi ini we|ddio 'n <NOTE PLACE="marg"><HI>Ephe&s;.</HI> 6. 18.</NOTE> wa&s;tad heb orphwys, gan feddwl wrth hynny na ddylyem ni na llae&s;u na dyffygio mewn gweddi, ond parhau ynddi hyd diwedd ein hoes. Fe allid adrodd ymma lawer o leoedd i'r vn def|nydd fy meddwl i yw manegi anghenrhaid ac arfer gweddi.</P>
<P>Ond pa raid aml brawf ar beth golau? lle nad oes neb mor anwybodus na w&ycirc;r ef, neb mor ddall na w&ycirc;l ef, fod gweddi yn beth anghenrhaid ym|mhob
<PB N="224" REF="220">
&s;t&acirc;t a phob gradd o ddynion. O herwydd mai trwy ei nerth hi yn vnic yr ydym yn cael mwynhau y try&s;orau nefol tragwyddol y rhai a gadwodd y T&acirc;d nefol ac a o&s;ododd ef i fynu i'w blant yn ei anwyl a'i garedig f&acirc;b Ie&s;u Gri&s;t gwe|dy cadarnhau a &s;eilio 'r ammod a'r addewid hon <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 16. 23.</NOTE> ini, os ni a ofynnwn y derbyniwn ni.</P>
<P>Yn awr a ni yn gwybod mawr anghenrhaio gweddi, er mwyn annog a chyffro 'n meddyliau ni a'n calonnau yn fwy etti, y&s;tyriwn ar ychydig airiau pa rym a nerth rhyfedd &s;ydd ynddi i ddwyn i ben bethau mawr rhyfedd. Yr ydym ni yn dar|llen yn llyfr Exod. i Io&s;ua wrth ymladd yn erbyn <NOTE PLACE="marg"><HI>Exod.</HI> 7 11.</NOTE> yn Amaleciaid eu gorchfygu a'u gortrechu hwy, nid cymmaint trwy rinwedd ei rym ei hun, a thrwy weddi barhaus ddifrif Moe&s;es: yr hwn yr h&ycirc;d y daliai ef ddwylo i fynu tuag at Dduw fe fy|ddai I&s;rael yn gore&s;cyn, ond pan ydoedd ef yn de|ffygio ac yn goddef ei ddwylaw i gwympo, fe fy|ddai Amalec a'i bobl yn gore&s;cyn, nes gorfod ar Aaron a Hur y rhai oeddynt gydag ef yn y my|nydd, gynnal ei ddwylaw ef i fynu, nes myned yr haul i lawr, oni bua&s;ai hynny fe ortrecha&s;id ac a orchfyga&s;id pobl Dduw y dythwn hwnnw 'n ho|llol. Yr ydym ni mewn man arall yn darllen he|fyd am Io&s;ua ei hun, y modd, pan oeddid yn gwar|chau Gibeon, gan wneuthur ei o&s;tyngeiddiaf we|ddi at yr holl-alluog Dduw, y gwnaeth ef i'r haul a'r lleuad attal eu rhedegfa, a &s;efyll yn llonydd ynghenol y nefdros ddiwrnod cyfan, nes i'r bobl <NOTE PLACE="marg"><HI>Io&s;u.</HI> 10. 12.</NOTE> gael cwbl ddial ar eu gelynnion.</P>
<P>Ac onid oedd grym mawr yngweddi Ieho&s;aphat <NOTE PLACE="marg">2. <HI>Cro.</HI> 20. 22.</NOTE> pan wnaeth Duw ar ei ddei&s;ifiad ef i'w elynnion ef ymladd &acirc;'u gilydd, a dini&s;tr eu gilydd yn ewy|lly&s;gar.
<PB N="225" REF="220">
Pwy a ddichon ryfeddu am ffrwyth a rhinwedd gweddi Elias, yr hwn ac yntef yn ddyn, <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Bren.</HI> 18. 45.</NOTE> o blegid gwendid, o'n dull ninnau, a weddiodd ar yr Arglwydd na lawiai hi, ac ni lawiodd hi ar y ddayar dros dair blynedd a chwe mis. Ailwaith fe a weddiodd ar iddi lawio, ac fe gwympodd glaw lawer fal y dygodd y ddayar ei ffrwythau yn llwyddiannus.</P>
<P>Rhy hir fyddai adrodd am Iudith, He&s;ter, Su|&s;anna a llawer o wyr a gwragedd duwiol eraill, pa faint yn eu holl weithredoedd a ennilla&s;ant hwy wrth roddi eu holl fryd yn ddifrif ac yn ddwy|fol ar weddio. Gwa&s;anaethed ar hyn o ennyd gy|&s;oni 'r cwbl &acirc; geiriau Aw&s;tin a Chry&s;o&s;tom, o'r <NOTE PLACE="marg">Augu&s;t. &s;erne. de tempore.</NOTE> rhai y mae vn yn galw gweddi yn <NOTE N="*" PLACE="marg"><HI>Agoriad. Chry&s;o. &s;u|per Math.</HI> 22.</NOTE> allwydd nef, a'r llall yn dywedyd yn oleu nad oes dim yn y byd a ddichon bod yn gryfach na g&wcirc;r a ymroddo i we|ddi ddifrif.</P>
<P>Yn awr, fyngharedigion, gan fod gweddi mor anghenrheidiol ac mor rymmus ger bron Duw. byddwn, fal y'n dyfcir trwy &s;iampl Chri&s;t a'i Apo|&s;tolion, ddifri&s; a diwyd i alw ar enw 'r Arglwydd. Na lae&s;wn, na ddyffygiwn ac na pheidiwn, ond beunydd a phob awr, yn forau ac yn hwyr, mewn am&s;er ac allan o am&s;er, byddwn ddyfal mewn my|fyriadau a gweddiau duwiol. Beth oni chawni ein gweddiau ar y cyntaf? Etto na lwfrhawn ond gwaeddwn a galwn ar Dduw yn wa&s;tadol: fe a wrandy arnom yn &s;iccr yn y diwedd, pe ni by|ddai hynny am vn achos arall, ond am ein taer|der ni.</P>
<P>Cofiwn ddammeg y barnwr anghyfiawn a'r weddw dlawd, pa fodd y gwnaeth hi iddo trwy ei <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 18. 1. <HI>V.</HI> 7.</NOTE> thaerder wneuthur &acirc; hi gyfiawnder yn erbyn ei
<PB N="226" REF="221">
gorthymmudd; er nad ofnai na Duw na d&ycirc;n. Ac medd ein Iachawdwr Chri&s;t, oni ddial Duw yn fwy ei etholedigion &s;ydd yn llefain arno nos a dydd. Fal hyn y dy&s;codd ef ei ddi&s;cyblon ac yn|ddynt hwy yr holl wir Gri&s;tionogion i weddio 'n wa&s;tad, heb orphwys na dyffygio. Cofiwn &s;iampl y wraig o Ganaan pa fodd y gwrthod wyd hi gan Gri&s;t, ac y galwyd hi yn gi, megis vn an-nheilwng i dderbyn donniau ar ei law ef, etto ni pheidiodd <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 15. 16.</NOTE> hi, ond hi a'i canlynodd ef yn wa&s;tad gan waeddi a galw arno am fod yn drugarog ac yn dda wrth ei merch hi: ac yn y diwedd drwy ei thaerder, hi a fwyn haodd ei damuniad.</P>
<P>Oh dy&s;cwn drwy y &s;iamplau hyn fod yn ddifrif ac yn wre&s;og mewn gweddi, gan ein &s;icrhau ein hunain pa beth bynnac a ofynnom ni i Dduw D&acirc;d yn enw ei fab Chri&s;t Ie&s;u, ac yn &ocirc;l ei ewy|llys ef, y canniata fe hynny ini yn ddiammau. Efe <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan</HI> 6. 23.</NOTE> yw y gwirionedd ei hun ac mor gywir ac yr add|awodd, felly fe gyflawna 'n gywir.</P>
<P>Duw o'i fawr drugaredd a weithio felly ynom ni trwy ei Y&s;pryd &s;anctaidd, fal y bo ini yn wa|&s;tad wneuthur ein go&s;tyngedig weddiau arno, fal y dlyem, a mwynhau bob am&s;er y pethau a fy|thom yn eu cei&s;io, trwy Ie&s;u Gri&s;t ein Harglw|ydd i'r hwn gyd&acirc; 'r T&acirc;d a'r Y&s;pryd gla&punc;n y bytho holl anrhydedd a gogoniant yn oes oe&s;oedd. A|men.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<PB N="227" REF="221">
<HEAD>&para; Yr ail rhan o'r bregeth yn|ghylch gweddi.</HEAD>
<P>_CHwi a glyw&s;och yn y rhan gyntaf o'r bregeth hon fanegi a phrufo i chwi cy&s;tadl wrth lawer o dy|&s;tiolaethau pwy&s;ig a bagad o &s;amplau daionus o'r Scruthy|rau &s;anctaidd, fawr anghenrhei|drwydd a mawr rym gweddi dei|lwng ddifrif. Yn awr gwrandewch ar bwy y dlyech alw, ac at bwy y dlyech gyfeirio eich gwe|ddiau. Fe 'n dy&s;cir ni yn eglur yn y Te&s;tament &s;anctaidd mai'r holl-alluog Dduw yw vnic ffr&wcirc;d a ffynnon pob daioni, a'n bod ni'n derbyn ar ei ddwylaw ef pa beth bynnac &s;ydd gennym yn y byd hwn: I'r defnydd hyn y gwa&s;anaetha y lle yn S. Iaco, Pob dawn daionus a phob rhodd berffaith oddi-vchod y mae yn di&s;cyn oddiwrth D&acirc;d y go|leuni. <NOTE PLACE="marg"><HI>Iac.</HI> 1. 17.</NOTE> I'r defnydd hyn gwa&s;anaetha ty&s;tiolaeth Pawl mewn llawer o leoedd yn ei lythyrau, gan dy&s;tiolaethu fod Y&s;pryd doethineb, Y&s;pryd gwy|bodaeth, ac Y&s;pryd gweledigaeth, ie a phob rhodd nefol dda, megis ffydd, gobaith, cariad, rhad a he|ddwch yn dyfod yn vnic oddiwrth Dduw. Gan y&s;tyriaid yr hyn bethau mae fe 'n torri allan i'r ymadroddion di&s;ymmwth hyn, gan ddywedyd, Beth &s;ydd ge~niti o dd&ycirc;n ar nas derbynniai&s;t? Am <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 4. 7.</NOTE> hynny pan fytho arnom ddiffyg neu ei&s;iau dim ac a berthyn nac at y corph nac at yr enaid, rhaid yw ini redeg at Dduw yn vnic, yr hwn yn vnic yw rhoddwr pob peth daionus.</P>
<P>Mae 'n Iachawdwr Chri&s;t wrth ddy&s;cu yn ei <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 16. 23.</NOTE> efengyl i'w ddi&s;cyblon weddio, yn eu danfon hwy
<PB N="228" REF="222">
at ei D&acirc;d yn ei enw ef, gan ddywedyd, yn wir yn wir meddaf i chwi, pa beth bynnac a ofynoch i'm <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 6. 5.</NOTE> T&acirc;d yn fy enw i' efe a'i rhydd i chwi. Ac mewn man arall, Pan weddioch, y gweddiwch fal hyn, <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 11. 2.</NOTE> Ein T&acirc;d yr hwn wyd yn y nefoedd, &amp;c. Ac mae Duw ei hun trwy enau ei brophwyd Dafydd yn <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 50 15.</NOTE> gorchymmyn ac yn peri ini alw arno fe. Ac mae 'r Apo&s;tol yn dymuno rh&acirc;d a heddwch i bawb oll ac a alwant ar enw 'r Arglwydd a'i fab ef Ie&s;u Gri&s;t. Ac mae 'r Prophwyd Ioel yn dywedyd, Y <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioel</HI> 2. 32. <HI>Act.</HI> 2. 21.</NOTE> bydd i bwy bynnac a alwo ar enw 'r Arglwydd fod yn gadwedig.</P>
<P>Fal hyn wrth hynny y mae 'n oleu wrth an|nh wyllodrus air y gwirionedd a'r bywyd, y dly|em ni yn ein holl anghenau redeg at Dduw, cy|feirio ein gweddiau atto ef, a galw ar ei &s;anctaidd enw ef, dei&s;if cynhorthwy ar ei law ef, ac nid ar law neb arall. Am yr hyn os mynnwch etto ych|waneg rhe&s;wm y&s;tyriwch yr hyn a ganlyn. Mae rhyw gynneddfau anghenrheidiol eu bod mewn pob vn ac a weddier arno, y rhai oni chair yn yr hwn y bythom yn gweddio arno; yno ni thyccia ein gweddi ni ddim ini. ond hi a fydd yn ofer Ho|llol. Y cyntaf yw bod yr hwn y bythom yn gwe|ddio arno yn alluog, ac yn abl i'n helpu ni. Yr ail yw, ei fod ef yn cwylly&s;gar i'n cynorthwyo ni. Y trydedd yw, ei fod ef yn gyfryw vn ac a all glywed ein gweddiau ni. Y pedwaredd yw, ei fod yn de|all yn well n&acirc; ni ein hunain pa gymmaint y mae yn rhaid ini wrth gynhorthwy, a pha beth &s;ydd arnom ei ei&s;iau.</P>
<P>Os cair y pethau hyn mewn neb arall ond yn|nuw yn vnic, yno y gallwn yn gyfraithlon alw ar eraill heblaw Duw. Ond pwy &s;ydd mor ddwl
<PB N="229" REF="222">
ac na ddeall yn dda fod y pethau hyn yn briodol yn vnic i'r hwn &s;ydd yn holl-alluog, ac yn gwy|bod pob peth, ie dirgelion y calonnau: hynny yw i Dduw ei hun yn vnic. O'r hyn y canlyn na ddylyem ni alw nac ar angel nac ar &s;ant, ond yn vnic ar Dduw ei hun, fal yr &s;crifenna S. Pawl, Pa fodd y galwant arno ef yn yr hwn ni chreda|&s;ant? fal wrth hyn na ellir galw neu weddio heb ffydd ynddo ef yr hwn y byddir yn galw arno ac heb <NOTE PLACE="marg"><HI>Ruf.</HI> 10. 14.</NOTE> ein bod ni yn credu yn gyntaf ynddo, cyn gwe|ddio arno.</P>
<P>Am hyn mae 'n rhaid ini weddio ar-Dduw ei hun yn vnic. O herwydd fe fyddai ddywedyd y dlyem gredu mewn Angel neu &s;ant neu vn crea|dur byw arall yn ddirmyg <NOTE N="*" PLACE="marg">Erchyll.</NOTE>  echrydus yn erbyn Duw a'i &s;anctaidd air: ac ni ddlyai y meddwl hyn ddyfod o fewn calon vn dyn Chri&s;tionogaidd, am fod yn ein dy&s;cu ni yn oleu wrth air yr Arglwydd i o&s;od ein ffydd yn vnic yn y drindod &s;anctaidd; yn enw 'r hwn yn vnic y'n bedyddiwyd ni, yn ol gorchymmyn eglur ein Iachawdwr Chri&s;t, yn y <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 28. 18.</NOTE> ddiwethaf o efengyl Mathew.</P>
<P>Ond er mwyn gwneuthur i'r gwirionedd ym|ddangos yn eglur i'r rhai gwirionaf a lleiaf eu dy&s;c, Y&s;tyriwn pa beth yw gweddi.</P>
<P>Mae S. Aw&s;tin yn ei galw hi derchafiad y me|ddwl at <NOTE PLACE="marg"><HI>De &s;pir. &amp; lit. cap</HI> 50.</NOTE> Dduw, a go&s;tyngedig <NOTE N="*" PLACE="marg">Tywalltiad.</NOTE>  arllwy&s;iad y ga|lon at Dduw. Mae I&s;idorus yn dywedyd mai <NOTE PLACE="marg"><HI>De &s;ummo bono lib.</HI> 3. <HI>c.</HI> 8.</NOTE> llwyr&mdash;fryd y galon, ac nid llafur y gwefu&s;au yw hi. Fal wrth y lleoedd hyn y mae gwir weddi yn &s;efyll nid cymmaint mewn &s;&wcirc;n a llaferydd y gei|riau oddifaes, ac mewn griddfan a gwaedd yr y|&s;pryd oddifewn at Dduw.</P>
<P>Yn awrgan hynny, oes vn angel neu forwyn
<PB N="230" REF="223">
neu Batriarch neu Bropwyd ym-hlith ymeirw, yr hwn a all deall neu wybod meddwl y galon? <NOTE PLACE="marg"><HI>Ierc.</HI> 17. 10. <HI>P&s;al.</HI> 7. 9. <HI>Gweled.</HI> 2. 23. 1. <HI>Par.</HI> 8 9.</NOTE> Mae 'r Scruthyrau yn dywedyd mai Duw yn vnic &s;ydd yn chwilio 'r galon a'r arennau, ac mai efe yn vnic a wyr galonnau meibion dynnion. Am y &s;aint, mae eu gwybodaeth hwy mor fychan yn|nirgelion y calonnau, fal yr ydoedd llawer o'r hen dadau yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Ammeu.</NOTE>  dowtio 'n fawr pa vn a wn&acirc;nt ai gwybod dim ai peidio o'r pethau a wnair ar y ddayar.</P>
<P>Ac er bod rhai yn tybied eu bod hwy yn gwy|bod; etto mae S. Aw&s;tin doctor o awdurdod a henafiaeth mawr, yn tybied na wyddant hwy <NOTE PLACE="marg"><HI>Lib. de cura pro mor. agen. cap.</HI> 13. <HI>De vera re|lig. cap.</HI> 22.</NOTE> beth yr ydym ni yn ei wneuthur ar y ddayar, yn well nag y gwyddom ninnau beth y maent hwy yn eu wneuthur yn y nef. Er <NOTE N="*" PLACE="marg">Profi.</NOTE> prufo hyn mae fe 'n dodi dro&s;to airiau y prophwyd E&s;ai, lle mae fe 'n dywedyd na wyr Abraham oddiwrthym ni ac <NOTE PLACE="marg"><HI>E&s;ai.</HI> 63. 16.</NOTE> nad edwyn I&s;rael mo honom. Ei feddwl ef am hynny yw na byddai i ni dybiaid fod eu haddoli hwy, neu weddio arnynt, yn rhan o'n crefydd, ond bod i ni eu hanrhydeddu hwy wrth ganlyn eu by|wyd rhinweddol duwiol hwy. O herwyd fal y <NOTE PLACE="marg"><HI>Lib.</HI> 22. <HI>de ci|wit. Dei. c.</HI> 10.</NOTE> mae fe 'n te&s;tiolaethu mewn man arall, Yr oedd merthyron a gwyr duwiol yr am&s;eroedd gynt, yn arfer ar ol eu marwolaeth o gael eu cofio a 'u henwigan yr offeiriaid ar wa&s;anaeth, ond nid oe|ddid erioedd yn arfer o alw nac o weddio arnynt. A pha ham hynny? O blegid, medd ef, mai offei|riad Duw yw'r offeiriad, ac nid eu hoffeiriad hwy: am hynny y mae efe yn rhwymedig i alw ar Dduw ac nid arnynt hwy.</P>
<P>Fal hyn y gwelwch nad ydyw awdurdod yr &s;cruthyrau nac awdurdod S. Aw&s;tin yn cenhadu
<PB N="231" REF="223">
i ni weddio arnynt. Oh na ddarllenai ddynion ac na chwilient hwy yr Scrythyrau yn ddie&s;caelus: yno ni foddid hwy mewn an wybodaeth, ond hwy a ddeallent y gwirionedd yn hawdd, am yr athra|waeth hyn ac am bob peth arall. O herwydd yno y mae 'r Y&s;pryd gl&acirc;n yn ein dy&s;cu i ni yn oleu: mai Chri&s;t yw ein vnic ddadleuwr a'n cyfryngwr ni gyda Duw, na ddlyem ni nac ymgais na rhedeg at neb arall. Os pecha neb, medd Ioan Sant mae i ni ddadleuwr gyd a 'r T&acirc;d Ie&s;u Gri&s;t y cy|fion, <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Ioan.</HI> 2. 1, 2.</NOTE> ac ef yw 'r iawn dros ein pechodau. Mae S. Paul yn dywedyd hefyd mai vn Duw &s;ydd, ac vn cyfryngwr rhwng Duw a dyn, &s;ef y dyn Chri&s;t <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Tim.</HI> 2. 5.</NOTE> Ie&s;u.</P>
<P>A'r hwn y cytuna te&s;tiolaeth ein Iachawdwr ei hun gan de&s;tiolaethu na ddaw neb at y T&acirc;d ond yn vnic trwyddo ef: o herwydd mai efe yw 'r <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 14. 6.</NOTE> ffordd, y gwirionedd a'r bywyd: ie a'r vnic ddrws trwy 'r hwn y gallwn fyned i deyrnas nef: o ble|gyd <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 10. 17.</NOTE> mai ynddo fe yn vnic ac nid yn neb arall y mae Duw yn fodlon. Am yr hyn achos y mae fe 'n <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 3. 7.</NOTE> gweiddi ac yn galw arnom ar ini ddyfod atto ef, gan ddywedyd, dewch attafi bawb ac &s;ydd flinde|rog ac yn llwythog ac mifi a e&s;mwythaf arnoch. A fyn Chri&s;t fod mor anghenrheidiol ini ddyfod <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 11. 28.</NOTE> atto, ac a adawn ni ef yn anniolchus, a rhedeg at arall?</P>
<P>Dymma 'r hyn y mae Duw yn achwyn rhag|ddo 'n gymmaint, trwy y Prophwyd Ieremi, gan ddywedyd, fe wnaeth fymhobl ddau fai fawrion: hwy a'm gwrthoda&s;ont i ffynnon dwfr y bywyd, ac a gloddia&s;ont iddynt eu hunain byllau tyllog y rhai ni ddalant ddim dwfr ynddynt.</P>
<P>Onid ydyw hwnnw yn wr angall, meddwch
<PB N="232" REF="224">
chwi, yr hwn a red i gei&s;io dwfr i 'r gofer bychan, ac yntef yn gallel myned yn gy&s;tadl i lygad y ffyn|non? Felly y gellir ammau ei &s;ynwyr yntef yr hwn a r&ecirc;d at y &s;aint yn am&s;er anghenrhaid, pan allo fyned yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Hyf.</NOTE> eofn a dangos ei ddolur yn ddiofn, a chyfeirio ei weddi at yr Arglwydd ei hunan. Pe byddai Dduw yn ddieithr ac yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Berigl.</NOTE> enbaid ymddi|ddan ag ef, yno y gallem ni gael achos i dynnu yn ein hol ac i ymgais a rhyw vn arall. Ond mae 'r Arglwydd yn agos at bawb a alwant arno, &s;ef yr holl rhai a alwant arno mewn gwirionedd. Ac fe fu weddi o&s;tyngedig yn gymmeradwy bob am&s;er yn ei olwg ef.</P>
<P>Beth os ydym ni bechaduriaid, oni weddiwn ni ar Dduw am hynny? neu a wanobeithiwn ni gael dim ar ei law efe? paham yntef y dy&s;codd Chri&s;t ni i ofyn meddauant o'n pechodau, gan ddy|wedyd, maddau ini ein dyledion fal y maddauwn ninnau i'n dyledwyr? A dybygwn ni fod y &s;aint <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 113. 8.</NOTE> yn fwy eu trugaredd i wrando pechaduriaid nag yw Duw? Mae Dafydd yn dywedyd, Trugarog a graflawn yw 'r Arglwydd hwyrfrydig i lid a mawr o drugarogrwydd. Mae S. Pawl yn dy|wedyd ei fod ef yn gyfoethog o drugaredd i bawb a alwant arno. Ac mae efe ei hun yn dywedyd <NOTE PLACE="marg"><HI>Ephe&s;.</HI> 2. 4.</NOTE> trwy enau ei Brophwyd E&s;ai, Dros ennyd fe|chan y'th wrthodais, ond &acirc; thrugaredd mawr y'th <NOTE PLACE="marg"><HI>E&s;ai.</HI> 54. 7, 8.</NOTE> gynullais: dros funyd yn fy llid y cuddiais fy wy|neb oddiwrthyd, ond a thrugaredd tragwyddol y to&s;turiais wrthyd.</P>
<P>Am hyn ni ddlyai bechodau vn d&ycirc;n ei attal ef oddiwrth weddio ar yr Arglwydd Dduw; ond os efe fydd gwir etifeiriol a diogel mewn ffydd, bid diogel gantho y bydd yr Arglwydd trugarog wr|tho
<PB N="233" REF="224">
ac y gwrandy efe ei weddiau ef.</P>
<P>Oh ni faiddiafi, medd rhyw vn, drwblo Duw yn wa&s;tad &acirc;'m gweddiau: yr ydym ni yn gweled mewn tai a lly&s;oedd brenhinioedd na oddefir neb i ddyfod i ymddiddan &acirc; 'r brenin nac i fwynhau y peth y mae yn ei gei&s;io, oni chais ef yn gyntaf help rhyw bennaeth neu &wcirc;r mawr. Mae S. Ambros yn atteb y rhe&s;wm hwn yn dda iawn ar y bennod <NOTE PLACE="marg"><HI>Ambros &s;uper&punc;</HI> 1. <HI>ad Rom.</HI></NOTE> gyntaf at y Rufeiniaid. Am hynny, medd ef, yr arferwn o fyned at frenhinioedd trwy &s;wyddogi|on a phendefigion, am fod y brenin yn farwol ac ni wyr efi bwy y rhydd lywodraweth y gwledydd: ond i gael gan Dduw ein caru oddiwrth yr hwn nid oes dim cuddiedig, nid rhaid ini wrth vn hel|pwr i'n cynorthwyo &acirc;'i air da, ond yn vnic me|ddwl bucheddol duwiol. Ac os rhaid ini wrth rai i eiriol dro&s;om, paham na byddwn bodlon i'r vn cyfryngwr hwnnw yr hwn &s;ydd yn ei&s;tedd ar dde|daulaw Dduw D&acirc;d, i fod yn eiriolwr dro&s;om yn dragywydd? Megis y prynodd ac y glanhaodd <NOTE PLACE="marg"><HI>Heb.</HI> 10. 12.</NOTE> gwaed Chri&s;t ni ar y groes oddiwrth ein pecho|dau: felly y mae ei waed ef yn a lluog i gadw pawb a ddelont at Dduw trwyddo ef. O herwydd mae i Gri&s;t yn y nef offeiriadaeth dragwyddol, ac mae fe'n gweddio'n wa&s;tad ar ei D&acirc;d dros y rhai ydynt wir etifeiriol gan haeddu ini trwy rinwedd ei ar|chollion (y rhai ydynt yngolwg Duw 'n wa&s;ta|dol) nid yn vnic gwbl ollyngdod o'n pechodau, onid hefyd pob pethau anghenrheidiol a fo rhaid ini wrthynt yn y byd hwn. Fal y mae 'r vnic gy|fryngwr hwn yn ddigonol yn y nef, ac nid rhaid iddo wrth neb i'w helpu.</P>
<P>Fe allai y gofynnai rhyw vn ymma, paham wrth hynny y gweddiwn ni bawb dros ei gilydd
<PB N="234" REF="225">
yn y bywyd hwn? Yr wir yr ydys yn gorchym|myn ini wneuthur felly wrth orchymmyn eglur Chri&s;t a'i ddi&s;cyblon, i fanegi yn hynny cy&s;tadl y ffydd &s;ydd genym ynghri&s;t tuag ar Dduw, a'r ca|riad <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 6. 11 <HI>&amp;c. Iaco.</HI> 5. 14. <HI>Colo&s;&s;</HI> 4. 3. 1. <HI>Tim.</HI> 2. 1.</NOTE> y mae pob vn honom yn ei ddwyn at ei gi|lydd, wrth do&s;turio am flinderau 'n brodyr a gwneuthur ein go&s;tyngedig ymbil ar Dduw dro&s;tynt. Ond am weddio ar y &s;aint, nid oes gen|nym na gorchymmyn yn yr holl &s;cruthyr, nac vn &s;iampl yr hon a allwn ni ei chanlyn yn ddiogel. Megis os gwnair hynny heb awdurdod gair Duw nid oes iddo &s;ail ffydd, ac am hynny ni ddi|chon fod yn gymmeradwy ger bron Duw. O her|wydd pa beth bynnac nid yw o ffydd pechod yw. <NOTE PLACE="marg"><HI>Heb.</HI> 11. 1. <HI>Ruf.</HI> 14. 23. <HI>Ruf.</HI> 10. 14.</NOTE> Ac mae 'r Apo&s;tol yn dywedyd fod ffydd yn dyfod o wrando, a gwrando o air Duw.</P>
<P>Os go&s;odi yn fy erbyn etto fod y &s;aint yn y nef yn gweddio dro&s;om ni, a bod eu gweddi hwy yn dyfod o gariad difrif, yr hwn &s;ydd ganthynt at eu brodyr ar y ddayar. I hyn y gellir atteb yn dda. Yn gyntaf na wyr neb pa vn a wn&acirc;nt ai bod yn gweddio ai nad ydynt, ac os cais neb prwfo eu bod hwy, wrth naturiaeth cariad, gan daeru am eu bod hwy yn gweddio dros ddynion pan oeddynt ar y ddayar, am hynny yn awr y gwn&acirc;nt hwy hynny yn fwy o lawer, a hwythau yn y nef. Wrth yr vn rhe&s;wm y gellir dywedyd eu bod hwy yn wylo yn y nef pan fythom ninnau yn wylo ar y ddayar: o herwydd &s;iccr a diogel yw, yr hyd yr oe|ddynt ar y ddayar eu bod hwy yn gwneuthur fel|ly. Ac am yr hyn a &s;crifennir yn llyfr gwelediga|eth Ioan, fod yr Angel yn offrwm gweddiau 'r &s;aint ar yr allor aur: yr ydys yn deall y lle hwn|nw ac fe ddlyid ei ddeall ef am y &s;aint &s;ydd fyw et|to
<PB N="235" REF="225">
ar y ddayar, ac nid am y rhai a fuont feirw: ac onid &ecirc; pa raid fua&s;ai i'r Angeloffrwm eu gweddi|au hwy a hwy ei&s;oes yn y nef ymlaen wyneb yr holl-alluog Dduw?</P>
<P>Ond canniataer fod y &s;aint yn gweddio dro&s;om ni, etto ni wyddom ni pa fodd: pa vn ai yn enwe|dig dros y rhai a alwant arnynt hwy, ai yn gyffre|dinol dros bawb, gan ewylly&s;io daioni i bob d&ycirc;n fal i gilydd. Os ydynt hwy yn gweddio 'n enwe|dig dros y rhai a alwant arnynt, yno tebyg yw eu bod hwy yn clywed ein gweddiau ni ac yn gwy|bod dirgelion ein calonnau ni: ond fe brwfwyd ei&s;oes ca&s;tadl wrth yr &s;cruthyrau ac awdurdod Au&s;tin nad ydyw hyn ddim yn wir.</P>
<P>Na rown ninnau hyder ac ymddiried ar y &s;aint, a'r merthyrion a fuont feirw. Na alwn arnynt, ac na chei&s;iwn vn cymmorth ganthynt: ond yn wa&s;tad cyfodwn ein calonnau at Dduw yn enw ei f&acirc;b Ie&s;u Gri&s;t er mwyn yr hwn fal yr addaw|odd Duw wrando 'n gweddiau, felly yn &s;iccr y cwblha efe hyny. Peth yn perthyn i Dduw yw gweddi, yr hon os rhoddwn i'r &s;aint mae 'n myned yn warth iddynt, ac ni allant hwy oddef hynny yn dda ar ein dwylo ni. Pan darodd i Pawl ia|chau rhyw vn cl&ocirc;ff yr hwn oedd efrydd o'i draed yn Ly&s;tra, fe fynna&s;ai y bobl aberthu iddo ef a <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 14. 14.</NOTE> Barnabas: yr hyn beth a wrthoda&s;ant hwy, gan rwygo ei dillad a'u hannog hwy i addoli y gwir Dduw.</P>
<P>Felly yngweledigaeth Ioan, pan gwympodd Ioan wrth draed yr Angel i'w addoli ef, ni odde|fodd yr Angel iddo wneuthur felly: ond fe orchym|mynodd iddo addoli Duw. Yr hon &s;iampl &s;ydd yn manegi ini na fyn y &s;aint a'r angylion yn y nef
<PB N="236" REF="226">
ini wneuthur iddynt hwy vn anrhydedd &s;ydd ddy|ledus a pherthyna&s;ol i Dduw. Efe yn vnic yw y T&acirc;d, efe yn vnic &s;ydd holl-alluog, efe yn vnic a ddichon ein cynhorthwyo ni bob am&s;er, ac ymhob lle: mae fe 'n goddef i'w haul ddi&s;cleirio ar y da a'r drwg: mae fe 'n porthi cywion y cigfrain pan le|font arno: mae fe 'n cadw d&ycirc;n ac anifail: ni oddef i flewyn o w&acirc;llt ein pennau ni &s;yrthio: ond mae fe 'n barod i nerthu ac i gadw pawb a ymddire|dant ynddo, fal yr addawodd ef gan ddywedyd, Cyn y galwont mifi attebaf, yr hyd y byddont yn dywedyd mifi a wrandawaf, na wan-ymddire|dwn am hynny i'w ddaioni ef, nac ofnwn ddyfod ger bro~ gor&s;eddfaingc ei drugaredd ef, na chei&s;iwn nerth na chynhorthwy y &s;aint, ond deuwn ein hu|nain yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Hyf.</NOTE> eofn heb ammau nas gwrendy Duw ni er mwyn Chri&s;t, yn yr hwn y bodlonir ef, heb vn cyfryngwr, ac y cyflawna ef ein dei&s;yfiad ni ym|mhob peth ac &s;ydd gyfun &acirc;'i ewyllys &s;anctaidd ef. Felly y mae Chry&s;o&s;tom h&ecirc;n ddoctor o'r Eglwys <NOTE PLACE="marg"><HI>Chry&s;. hom.</HI> 6. <HI>da profect. Euangelij.</HI></NOTE> yn dywedyd, ac felly y mae 'n rhaid i ninnau gre|du, nid am ei fod ef yn dywedyd felly, ond yn fwy o lawer o herwydd mai athrawaeth ein Iachaw|dwr Chri&s;t ei hun yw hynny. Yr hwn a addawodd os ni a weddiwn ar y T&acirc;d yn ei enw ef, y cawn ni yn ddiddau ein gwrando cy&s;tadl er cymmorth yn ein hangenrheidiau, ac i Iachadwriaeth ein he|neidiau, y rhai a brynodd ef ini, nid ag aur nac a|rian ond &acirc;'i werthfawr waed, yr hwn a dywall|todd ef vnwaith dros bawb ar y groes.</P>
<P>Iddo ef am hynny gyd&acirc;'r T&acirc;d a'r Y&s;pryd gl&acirc;n, tri pher&s;on ac vn Duw, y bytho holl anrhydedd moliant a gogoniant yn oes oe&s;oedd. Amen.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<PB N="237" REF="226">
<HEAD>&para; Y drydedd ran o'r bregeth o blegid gweddi.</HEAD>
<P>_FE a'ch dy&s;cwyd chwi yn y rhan arall o'r bregeth hon, at bwy y dlyech gyfeirio cich gweddi mewn am&s;er angen a chyfyng|dra; Hynny yw nid at angylion na &s;aint, ond at y tragwyddol a'r byth-fywiol Dduw: yr hwn am ei fod yn drugarog &s;ydd yn barod yn wa&s;tad i'n gwrando ni, pan alwom arno mewn gwirionedd a ffydd berffaith: ac am ei fod ef yn holl-alluog fe ddichon yn ebrwydd gyflawni a chwblhau y peth yr ydym ni yn ei ddei&s;if ar ei ddwylaw ef. Ammau ei allu ef a fyddai anffyddlonder eglur, ac yn er|byn athrawaeth yr Y&s;pryd gl&acirc;n, yr hwn &s;ydd yn dangos ei fod ef oll yn oll. Ac am ei ewyllys da ef yn hyn o beth, mae ini de&s;tiolaethau golau yn yr &s;cruthur y cynnorthwya ef ni os ni a alwn arno <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 6. 9.</NOTE> mewn am&s;er blinder. Megis o blegid y ddau a|chos hyn y dlyem alw arno ef yn hytrarch nag ar neb arall: ac ni ddylai neb ofni dyfod at Dduw yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Hyf.</NOTE>  eofn am ei fod yn bechadur. O herwydd fal y dy|waid y Prophwyd Daffydd, Trugarog a gra|&s;lawn yw 'r Arglwydd, ie ei drugaredd ef a'i dda|ioni <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 103. 8.</NOTE> &s;ydd yn dragywydd.</P>
<P>O ni wrendy efe bechaduriaid yr hwn a ddan|fonodd ei f&acirc;b ei hun i'r byd i gadw pechaduriaid? os &acirc; chalon wir etifeiriol a ffydd ddiogel y gweddi|an <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Tim.</HI> 1. 15.</NOTE> arno? Os cydnabyddwn ein pechodau mae Duw yn ffyddlon i faddau ini ein pechodau ac i'n glanhau ni oddiwrth ein anwiredd, fal y dango&s;ir ini yn oleu wrth &s;iampl Dafydd, Petr, Mair <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Ioan.</HI> 1. 9.</NOTE>
<PB N="236" REF="227">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="237" REF="227">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="238" REF="228">
Fagdalen, y Publican, a llawer eraill.</P>
<P>Ac lle mae 'n rhaid ini gael nerth rhyw gyf|ryngwr ac airiolwr, byddwn fodlon iddo ef yr hwn yw gwir gyfryngwr a dadleuwr y Te&s;ta|ment newydd, &s;et ein Harglwydd a'n Iachaw|dwr Ie&s;u Gri&s;t. O herwydd fal y dywaid Ioan S. Os pecha neb mae ini eiriolwr gyd&acirc;'r T&acirc;d, Ie|&s;u <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Ioan.</HI> 2. 1.</NOTE> Gri&s;t y cyfiawn ac efe yw r' iawn dros ein pe|chodau. Ac mae S. Pawl yn ei Epi&s;tol cyntaf at Timothi yn dywedyd fod vn Duw ac vn cyfryn|gwr rhwng Duw a dyn, &s;ef y d&ycirc;n Chri&s;t Ie&s;u, yr hwn a'i rhoddes ei hun yn bridwerth i bawb ac yn de&s;tiolaeth yn ei lawn bryd.</P>
<P>Yn awr gwedy cadarnhau yr athrawaeth hon, fe a'ch cyfarwyddir chwi am ba bethau, a thros pa fath dynnio~ y dylyech chwi weddio ar Dduw. Rhan pawb cyn gweddio yw y&s;tyriaid yn dda ac yn ddie&s;caelus pa beth y maent yn ei ofyn ac yn ei gei&s;io ar law Dduw: rhag os hwy a ddymu|nant y peth nis dlyent, fyned eu dei&s;yfiad hwy yn ofer ac yn ddiffrwyth. Fe ddaeth vnwaith at frenin Age&s;ilaus ryw ymbiliwr taer, yr hwn a gei&s;iai gantho ryw beth yn daer; gan ddywedyd, Syre, os gwel eich gr&acirc;s chwi fod yn dda chwi a addaw&s;och hynny vnwaith i mi, gwir yw, eb y brenin, os cyfiawn y peth yr wyt yn ei gei&s;io, ac onid &ecirc; ni wnaethym onid dywedyd heb addo. Ni chymmerai 'r dyn ei atteb felly gan y brenin, ond fe a ganlynodd arno ym-mhellach gan ddywedyd, fe weddai i frenin gyflawni y gair lleiaf a ddywe|dai ie pe byddai heb ond amneidio &acirc;'i ben. Nid mwy eb y brenin nag y gweddai i'r dyn a ddawai at frenin ddywedyd wrtho neu gei&s;io gantho be|thau one&s;t cyfion. Fal hyn y trodd y brenin ym|maith
<PB N="239" REF="228">
yr ymbiliwr taer anrhe&s;ymmol hwnnw.</P>
<P>Yn awr os rhaid bod cymmaint y&s;tyr pan ben|liniom ni ger bron brenin dayarol? pa faint mwy y dylyai fod pan benliniom ni ger bron y brenin nefol, yr hwn a fodlonir yn vnic &acirc; chyfiawnder ac iniondeb, ac ni dderbyn vn ddei&s;yfiad ofer ynfyd anghyfiawn? Da am hynny a buddiol fydd i ni y&s;tyried yn gwbl ac edrych ynom ein hunain pa bethau a allwn yn gyfraithlon eu gofyn oddiar law Dduw, heb ofn cael <NOTE N="*" PLACE="marg">Pall.</NOTE>  n&acirc;g: ac hefyd pa fath ddynion yr ydym ni rhwymedig i'w gorchymmyn i Dduw, yn ein gweddiau beunyddol.</P>
<P>Dau beth yn enwedig a ddylid eu y&s;tyried yng|weddi pob dyn duwiol da: ei anghenrhaid ef ei hun a gogoniant yr Holl-alluog Dduw. Mae anghenrhaid naill ai oddifaes o ran y corph, ai oddifewn o ran yr enaid.</P>
<P>Yr hon rhan o dd&ycirc;n am ei bod yn werthfawr|occach ac yn odidawgach n&acirc; 'r rhan arall; am hynny y dylyem ni gei&s;io yn gyntaf y pethau a berthynant at Iechadwriaeth y rhan honno, me|gis rh&ocirc;dd etifeirwch, rh&ocirc;dd ff&ycirc;dd, a rh&ocirc;dd cariad, gweithredoedd da, gollyngdod a maddauant o'n pechodau, dioddefgarwch mewn adfyd, go&s;tyn|geiddrwydd mewn hawddfyd, ac eraill o fath ffrwythau 'r Y&s;pryd: megis gobaith, cariad, law|enydd, <NOTE PLACE="marg"><HI>Gal.</HI> 5. 22.</NOTE> tangweddyf, ymaros, cymwyna&s;carwch, daioni, mwyneidd-dra, dirwe&s;t, yr hyn y mae Duw yn ei ofyn ar ddwylaw pawb a gymme|rant arnynt fod yn blant iddo ef, gan ddywedyd wrthynt yn y modd hyn, llewyrched eich goleuni ger bron dynion fal a gwelont eich gweithredo|edd da chwi, ac yr anrhydeddant eich T&acirc;d yr hwn <NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 5. 16.</NOTE> &s;ydd yn y nefoedd.</P>
<P><PB N="240" REF="229">
Ac mewn man arall mae fe 'n dywedyd, Yn gyn|taf ceifiwch deyrnas Duw a'i gyfiawnder, a'r holl bethau eraill a roddir i chwi. Trwy hyn y mae <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 6. 33.</NOTE> fe 'n dwyn ar gof i ni y dlyai ein gofal mwyaf ni fod am y pethau a berthynant at iechyd a chadwe|digaeth yr enaid. Am nad oes ini ymma, fal y dy|waid yr Apo&s;tol, ddinas barhaus eithr yr ydym <NOTE PLACE="marg"><HI>Heb.</HI> 13. 14.</NOTE> yn cei&s;io 'r hon a fydd yn y byd a ddaw.</P>
<P>Yn awr gwedy darffo i ni weddio digon am be|thau a berthynant at yr enaid, ni a allwn yn gy|fraithlon &acirc; chydwybod dda weddio am ein ang|henau corphorol, megis bwyd, diod, dillad, iechyd y corph, ymwared o garchar, llwyddiant yn ein nege&s;au beunyddol, fal y byddo rhaid. Am yr hyn pa &s;iampl well a allwn ni i chanlyn n&acirc; &s;iampl Chri&s;t ei hun, yr hwn a ddy&s;codd i'w ddi&s;cyblon, ac yndynt hwythau i bob Chri&s;tion, yn gyntaf we|ddio am bethau nefol, ac yn ol hynny am bethau dayarol: fal y gellir gweled yn y weddi a adaw|odd <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 6. 9. <HI>Luc.</HI> 11. 2.</NOTE> ef i'r Eglwys, yr hon a elwir gweddi 'r Arg|lwydd?</P>
<P>Mae 'n &s;crifennedig yn y cyntaf o lyfrau y Brenhinoedd a'r trydedd Bennod, i Dduw ym|ddangos i frenin Salomon liw nos mewn breuddwydd gan ddywedyd, Gofyn i mi y peth a fynnych ac mi a'i rhoddaf iti: fe wnaeth Salo|mon felly, ac a ofynnodd galon gall ddeallus, fal y gallai farnu 'r bobl a deall gwahaniaeth rhwng dr&wcirc;g a da: pa beth a fyddai dduwiol a pha beth a fyddai annuwiol, pa beth a fyddai gyfiawn a pha beth a fyddai anghyfiawn yngolwg yr Arglwydd.</P>
<P>A bodlon iawn y fu gan Dduw iddo ofyn y peth hyn, ac fe ddywad Duw wrtho, Am iti ofyn y peth hyn ac na ofynnai&s;t iti ddyddiau lawer, ar y dday|ar
<PB N="241" REF="229">
ac na ofynnai&s;t iti olyd ac na chei&s;ie&s;t waed dy elynnion, eithr cei&s;iai&s;t iti ddeall i fedru gwneu|thur barn: wele gwneuthym yn ol dy airiau rhoddais iti galon ddoeth a deallus, fal na bu dy fa'th oth flaen ac na chyfyd dy fath ar dy ol di. Hefyd heblaw hyn mi a rhodais yr hyn ni ofyn|nai&s;t, &s;ef golyd a gogoniant hefyd: fal na byddo vn o 'r fath ymmy&s;c y brenhinioedd dy holl ddy|ddiau di.</P>
<P>Merciwch y &s;iampl hon pa fodd na ofynnodd Salomon ac yntef yn cael ei ddewis gan Dduw bethau ofer gwaeg, ond ichel a nefol dre&s;or ddo|ethineb. Ac er mwyn iddo wneuthur felly mae fe 'n mwynhau megis yn wobr gyfoeth ac anrhy|dedd. Wrth yr hyn y gallwn weled y dlyem ni yn enwedig iwchlaw pob peth ofyn pethau a berthy|nant at deyrnas Dduw, a Iachadwriaeth ein eneidiau, heb ammeu na roddir yr holl bethau eraill i ni: yn ol addewid ein Iachawdwr Chri&s;t.</P>
<P>Ond ymma mae 'n rhaid i ni &s;ynned nad ang|hofiom y diwedd arall y &s;onniwyd o'r blaen am dano: hynny yw gogoniant Duw, yr hwn oni feddyliwn am dano ac oni o&s;odwn ger bron ein llygaid pan fythom yn gweddio, nid oes ini dybi|ed y cawn ni ein gwrando na derbyn dim gan yr Arglwydd. Fe ddaith mam Meibion Zededeus at yr Ie&s;u yn yr 20. Bennod of Efengil Mathew, <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 20. 20.</NOTE> gan ei addoli ef a dywedyd; dyweid am im dau fab hyn gael i&s;te vn ar dy ddeheulaw a'r llall a'r dy law a&s;&s;wy yn dy deyrnas. Nid ydyw hi yn yr arch hyn yn gofalu am ogoniant Duw, ond mae hi yn dangos yn oleu ei balchedd a gwag ogoniant ei meddwl, am yr hyn nid heb achos y trodd hi yn ei gwrthol ac y cafas hi ei cheryddu ar law yr Ar|glwydd.
<PB N="242" REF="230">
Yn yr vn modd yr ydym ni yn darllen yn Actau 'r Apo&s;tolion am vn Simon Magus &s;wynwr, yr hwn pan gwelodd fod yn rhoddi yr Y&s;pryd glan wrth o&s;odiad dwylo 'r Apo&s;tolion, a gynnigodd iddynt arian, gan ddywedyd: Rho|ddwch i minnai hefyd yr awdyrdod hon, fal ar bwy bynnac y go&s;odwyf fynnwylaw y derbynio ef yr Y&s;pryd glan. Wrth wneuthur y dei&s;yfiad hwn ni <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 8. 19.</NOTE> chei&s;iodd ef ogoniant Duw a'i anrhydedd: ond ei ennill a'i elw ei hun, gan obeithio cael llawer o arian trwy y gelfyddyd hon, ac am hyn y dywed|wyd yn gyfiawn wrtho, Bydded dy arian gyda thi i ddi&s;tryw, am dy fod yn tybied y meddiannir dawn Duw trwy arian.</P>
<P>Trwy 'r &s;iamplau hyn ar fath &s;iamplau eraill ein dy&s;cir ni, pan wnelom ein gweddi ar Dduw, vwchlaw pob peth i ofalu am anrhydededd a go|goniant ei enw ef. Am yr hyn mae ini y gorchym|myn cyffredinol hwn gan S. Pawl, Pa vn bynnac a wneloch ai bwyta ai vfed au vn peth a|rall <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 10. 32.</NOTE> gwnewch bob peth er gogoniant i Dduw. Yr <NOTE PLACE="marg"><HI>Colo&s;&s;.</HI> 3. 17.</NOTE> hyn beth y wnawn ni yn orau i gyd, os canlynwn &s;iampl ein Iachawdwr Chri&s;t: yr hwn pan ydodd yn gweddio ar fyned cwppan chwerw angau oddiwrtho ef, ni fynnai gael cyflawni ei ewyllys <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 26. 36. <HI>Luc.</HI> 22. 42.</NOTE> ei hun, ond rhoi 'r cwbl oll ar ewyllys a bodd ei Dad.</P>
<P>Ac hyd hyn am y pethau a allwn ni yn gyfraith|lon ac yn eofn eu gofyn gan Dduw.</P>
<P>Yn awr y canlyn bod i ni fanegu pa rhyw ddy|nion yr ydym ni yn rhwymedig mewn cydwybod i weddio dro&s;tynt. Mae S. Pawl gan &s;crifennu <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Tim.</HI> 2. 1.</NOTE> at Timothi, yn ei gynghori ef: ar fod ymbil a gweddio dros bob dyn, heb ddieithro neb pa radd
<PB N="243" REF="230">
bynnac neu &s;tat y font hwy ynddo. Yn yr hwn le mae fe 'n &s;on yn enwedig am frenhinioedd a lli|wiawdwyr y rhai ydynt mewn awdurdod: gan ddwyn ar gof ini trwy hynny mor fuddiol yw i'r wlad weddio 'n ddie&s;caelus dros y galluoedd goruchaf.</P>
<P>Ac nid heb achos y mae yn ei holl lythyrau yn <NOTE PLACE="marg"><HI>Ruf.</HI> 15. 10. <HI>Col.</HI> 4. 3. 2. <HI>The&s;.</HI> 3. 1. <HI>Ephe&s;.</HI> 6. 19.</NOTE> gofyn gweddiau pobl Dduw dro&s;to ei hun, O her|wydd wrth wneuthur felly mae fe 'n manegi mor addas ac mor anghenrheidiol yw galw ar Dduw beunydd dros wenidogion ei &s;anctaidd air ef a'i Sacramentau, a'r iddynt gael drws ymmadrodd yn agored, fal y gallont yn gywir ddeall yr &s;cru|thyrau ai pregethu hwy i'r bobl, a dwyn eu ffrwy|thau hwy allan er &s;iampl i bawb eraill.</P>
<P>Yn y modd ymma yr ydodd y gynulleidfa yn gweddio 'n wa&s;tad dros Peter yn Ieru&s;alem a|thros <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 12. 12.</NOTE> Pawl ymlhith y cenhedloedd, er mawr lwy|ddiant a chynnydd efengil Chri&s;t: ac os ni a gan|lynwn yn hyn eu &s;iamplau da hwy, ac a fefyriwn wneuthur yn yr vn modd, yn ddiammau ni wna|wn fawrles ini ein hunain, ac a fodlonwn Dduw hefyd. Fe fyddai rhy hir imi adrodd a rhedeg dros bob gradd o ddynion, am hynny ar yehydig airiau cymmerwch hyn i gau y cwbl. Pwy bynnac yr ydym rhwymedig wrth orchymmyn Duw iw ca|ru, dros y rhai hynny oll yr ydym rhwymedig yn ein cydwybod i weddio. Ond yr ydym ni yn rhwymedig wrth orchymmyn Duw i garu pawb fal ein hunain: ac am hynny yr ydym yn rhwy|medig i weddio dros bawb oll cy&s;tal a thro&s;om ni ein hunain: er ein bod yn gwybod eu bod yn e|lynnion marwol ini.</P>
<P>O herwydd felly y mae ein Iachawdwr Chri&s;t
<PB N="244" REF="231">
yn dangos yn eglur yn yr efengil gan ddywedyd, Yr yd wyf yn dywedyd wrthych cerwch eich gely|nion, <NOTE PLACE="marg"><HI>Marh.</HI> 5. 44.</NOTE> bendithiwch y rhai a'ch melltithiant, gwne|wch dda i'r &s;awl a'ch ca&s;hant, a gweddiwch dros y rhai a eich herlidiant, fal y byddoch blant eich T&acirc;d yr hwn &s;ydd yn y nefoedd. Ac fal y dy&s;codd ef <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 6. 27.</NOTE> ei ddy&s;cyblon, felly yr arferodd ef ei hun, yn ei fy|voyd gan weddio dros ei elynion ar y groes, a dei&s;if ar ei Dad faddau iddynt, o herwydd na wyddent pa beth oeddynt yn ei wneuthur: felly hefyd y gw|naeth <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 23. 34.</NOTE> y merthyr &s;anctaidd S. Stephan pan la|byddiwyd ef i angau yn dra chreulon, gan yr I|ddewon <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 7. 60.</NOTE> afrywog gwargaledion, er &s;iampl i bawb a ganlynant yn gywir ac yn ddiffuant &s;iampl eu Harglwydd a'u mei&s;tr Chri&s;t yn y bywyd blin mar wolhwn.</P>
<P>Yn awr i draethu am y que&s;tion hwn. A ddylcm ni weddio dros y rhai a ymmadaw&s;ont o'r byd hwn ai na ddylem. Yn yr hwn os glynwn ni yn vnic wrth air Duw, mae 'n rhaid ini gydnabod nad oes gennym vn gorchymmyn i wneuthur felly. O herwydd nid ydyw 'r Scruthyr yn cyd|nabod ond dau le ar ol y bywyd hwn. Yr vn yn berthyna&s;ol i fendigedig a dewi&s;ol Duw, a'r llall i'r eneidiau damnedig gwrthodedig: fal y gellir cynull yn hawdd wrth dda~meg Lazarus a'r gwr <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 16. 26.</NOTE> cyfoethog, wrth agored yr hwn le y dywaid S. Au&s;tin fal hyn ar y geiriau y ddywad Abraham wrth y gwr cyfoethog yn yr efengil: &s;ef na ddi|chon y cy&s;ion fyned ir lleoedd hynny lle 'r ydys yn co&s;pt 'r annuwiolion. Pa beth y mae hyn yn ei <NOTE PLACE="marg"><HI>Li.</HI> 2. <HI>Euang. que&s;t.</HI> 1. <HI>cap.</HI> 38.</NOTE> ar wyddoccau ond na ddichon y cy&s;ion o herwydd barn Duw yr hon ni ellir ei galw yn ol, ddangos vn weithred o drugaredd i gynorthwyo y rhai y|dynt
<PB N="245" REF="231">
yn ol y bywyd hwn gwedy eu tafli i garchar hyd nes talu honynt y ffyrlling eithaf? fal y mae y geiriau hyn yn gwradwydd yr athrawiaeth am gynorthwyo y meirw trwy weddi: felly y maent hwy hefyd yn dini&s;tr, ac yn tynnu yn lan ymmaith yr amryfy&s;edd am y purdan, yr hwn a wreiddir ar y geiriau hyn o'r efengil, ni chai di fyned oddi yno nes iti dalu y ffyrlling eithaf.</P>
<P>Yn awr mae S. Aw&s;tin yn dywedyd na ellir mewn modd yn y byd gynorthwyo y rhai yn ol y bywyd hwn ydynt gwedy eu tafli i garchar, er cymmaint y mynnem eu nerthu hwy. A pha ham? am fod barn Duw yn &acirc;nnewidiol ac na ellir ei galw hi yn ei hol. Na thwyllwn am hynny mo honom ein hunain gan dybied y gallwn gynorth|wyo eraill, neu y gall eraill ein cynorchwyo nin|nau a'r ol hyn trwy eu gweddiau da cariadus, o blegid fal y dywaid y pregethwr, Pa vn bynnac <NOTE PLACE="marg"><HI>Eccl.</HI> 11. 3.</NOTE> ai i'r dehau ai i'r gogledd ai pa le bynnac y cwympo 'r pren yno y trig efe: gan feddwl wrth hynny fod pob dyn marwol yn marw mewn &s;tat cadwedigaeth neu ddamnedigaeth: fal y mae gei|riau 'r efengylwr Ioan yn dangos yn eglur, gan ddywedyd, Yr hwn &s;ydd yn credu ym-Mab Duw mae iddo fywyd tragwyddol: a'r hwn &s;ydd yn an|ghredu <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 3. 36.</NOTE> yn y Mab ni wel ef y bywyd, eithr mae di|gofaint Duw yn aros arno ef.</P>
<P>Pa le wrth hynny y mae 'r trydydd lle yr hwn y alwant purdan? Neu pa le y nertha ein gwe|ddiau ac a cynorthwyant hwy y meirw? Mae S. Aw&s;tin yn cydnabod yn vnic ddau le yn ol y <NOTE PLACE="marg"><HI>Llb.</HI> 5. <HI>Hypug|no.</HI></NOTE> bywyd hwn nef ac vffern, am y drydedd mae fe 'n gwadu 'n oleu na ellir cyfarfod ac ef, yn yr holl Scruthyrau.</P>
<P><PB N="246" REF="232">
Mae Chry&s;o&s;tom hefyd o'r meddwl hwn, Oni olchwn ni ein pechodau ymmaith yn y byd <NOTE PLACE="marg"><HI>Chry. in Heb. a hom.</HI> 5.</NOTE> hwn na chawn ni ar ol hynny ddim diddanwch. Mae S. Cyprian hefyd yn dywedyd: Y bydd eti|feirwch <NOTE PLACE="marg">Cypr. contr. Demetrian.</NOTE> tri&s;twch a phoen yn ol angau yn ddiffrw|yth, y bydd wylo 'n ofer a gweddi 'n wag, am hyn|ny y mae 'n cynghori pavob i ddarparu dro&s;tynt eu hunain yr hyd y gallont, o herwydd yn ol eu myned o'r byd hwn nid oes vn lle i etifaru nac i wneuthur iawn.</P>
<P>Gwa&s;anaethed y lleoedd hyn a lleoedd eraill i dynnu ymmaith y cam&s;ynnaeth blin ynghylch purdan allan o'n pennau ni: ac na freiddwydiwn mwy y gellir cynorthwyo eneidiau 'r meirw trwy 'n gweddiau ni. Ond fal y mae 'r Scruthur yn ein dy&s;cu ni felly credwn fod enaid d&ycirc;n pan elo efe allan o'r corph yn myned yn y man y naill ai i'r nef &acirc;i i vffern: y naill nid rhaid iddo wrth weddi ac i'r llall nid oes ymwared.</P>
<P>Yr vnic burudd trwy 'r hwn y mae ini obaith cael ein cadw yw angau a gwaed Chri&s;t, yr hwn os cymmerwn afael arno a gwir a diogel ffydd fe 'n pura ac a'n glanhani oddiwrth ein holl becho|dau, cy&s;tal a phe byddai fe yn awr yn crogi ar y groes. Gwaed Ie&s;u Gri&s;t, medd S. Ioan &s;ydd <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Ioan.</HI> 1. 7.</NOTE> yn ein glanhau ni oddiwrth bob pechod. Gwaed Ie&s;u Gri&s;t, medd S. Pawl, a burodd ein cydwy|bod ni oddiwrth weithredoedd meirwon i wa&s;a|naethu <NOTE PLACE="marg"><HI>Heb.</HI> 9. 14.</NOTE> y Duw byw. Ac fe a ddywaid mewn man arall hefyd: yr ydym gwedy ein &s;ancteiddio a'n <NOTE PLACE="marg"><HI>Heb.</HI> 10. 10. v. 14.</NOTE> glanhau trwy offrymmiad corph Ie&s;u Gri&s;t vn|waith. Ie mae fe 'n cyd&s;ylltu ychwaneg gan ddy|wedyd. Ddarfod iddo ag vn offrwm berffeiddio yn dragwyddol y rhai &s;ydd gwedy eu &s;ancteiddio.</P>
<P><PB N="247" REF="232">
Dymma am hyn y purudd yn yr hwn y mae 'r holl Gri&s;tionogion yn gobeithio ac yn ymddired: heb ammau dim os hwy a wir etifarant am eu pechodau ac a fyddant feirw mewn ffydd ber|ffaidd, yr ant hwy yn y man o far wolaeth i fywyd. Oni wa&s;anaetha y purudd hyn na obeithiant y c&acirc;nt hwy ym wared wrth weddiau dynnion eraill pe parhaent hwy yndynt hyd diwedd y byd.</P>
<P>Yr hwn ni allo gael ei gadw trwy ffydd yngwaed Chri&s;t, pa fodd yr edrych ef am gael ei gadw trwy gyfryngiad dyn? Ydyw Duw yn edrych yn fwy ar ddyn ar y ddayar, nag a'r Gri&s;t yn y nef? Os pecha neb (medd Ioan &s;ant) mae i ni ddadleuwr gyda 'r Tad Ie&s;u Gri&s;t y cy&s;iawn, ac efe yw 'r iawn dros ein pechodau. Ond rhaid yw ini edrych am alw ar y dadleuwr hwn ymrhyd tra caffom ennyd yn y bywyd hwn, rhag gwedy 'n meirw vnwaith na bytho vn gobaith iethyd gwedy ei a|del ini.</P>
<P>O herwyd fal y mae pawb yn cy&s;cu yn ei ddadl eu hun, felly y cyfodir pawb yn ei ddadl ei hun. Ac edrychwch mewn pa &s;tat y bu ef farw, yn yr vn &s;tat y barnir ef hefyd, pa vn bynnac ai i Ie|ched wriaeth ai i ddamnedigaeth. Na freiddwy|dwn am hynny am burdan nac am weddi dros en|eidiau y rhai a fuont feirw. Ond gweddiwn yn ddifrif ac yn ddie&s;calus dros y rhai y gorchym|mynnir ini yn oleu yn yr Scruthyr weddio dro|&s;tynt: Hynny yw dros fre~hinoedd a liwiawdwyr, dros wenidogion gair Duw a'i &s;acramentau, dros &s;aint y byd hwn, y rhai hefyd a elwir y ffyddloni|aid: ac ar ychdig o airiau dros bob dyn byw, er maint gelynion y fythont hwy i Dduw a'i bobl, megis Iddewon, Twrciaid, Paganiaid, Anghre|dadwy&punc;
<PB N="248" REF="233">
Hereticciaid, &amp;c. yno y cyflawnwn ni yn gywir orchymmyn Duw yn y peth hyn, ac y dan|go&s;wn ni yn eglur ein bod ni yn wir blant ein Tad nefol, yr hwn &s;ydd yn goddef iw haill dywynnu ar y da a'r drwg, a'r glaw i lawio ar y cyfion a'r anghyfion. Am yr hyn ac am bob doniau eraill y roddodd ef yn aml iawn i ddynnion er y dechreu|ad, rhoddwn iddo ef fawr ddiolch fal yr ydym ni rhwymedig a moliannwn ei enw ef yn dragy|voydd. Amen.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="sermon">
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>&para; Pregeth am le ac am&s;er gweddi.</HEAD>
<P>_FE greodd Holl-alluog Dduw yn y dechreuad, trwy ei allu ei ddoethi|neb ai dduwioldeb nef a dayar, yr haul y lluad a'r &s;&ecirc;r, ehediaid yr awyr, anefeiliaid y ddayar, py&s;cod y mor a'r holl greaduriaid eraill, er bud a lles i ddyn: yr hwn hefyd a grea&s;ai fe ar ei ddelw a'i lun ei hun: ac a rhoddodd iddo ef reolaeth a llywodraeth oddi|arnynt hwy oll, er mwyn iddo ef eu harfer hwy yn y modd y harcha&s;ai ac y gorchymmyny&s;ai Dduw iddo ef: ac er mwyn iddo ef hefyd ei ddan|gos ei hun yn ddiolchus ac yn o&s;tyngedig yn yr holl ddonniau hyn, y rhai a rhoddwyd iddo ef mor hael ac mor ra&s;lawn heb ei haeddiant ef yn hollol, mewn hyn o beth. Ac er y dylyem ni bob am&s;er ac ymhob lle fod yn ddiolchus ein harglwydd gra|&s;awl, fal y mae 'n &s;crifennedig. Mi&s;i a fawrhaf yr Arglwydd bob am&s;er. Ac ailwaith pa le bynnac <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 3. 1.</NOTE> y bytho 'r Arglwydd yn teyrna&s;u o fy enaid ben|dithia 'r Arglwydd. <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 103. 1.</NOTE></P>
<P>Etto eglur yw mae ewyllys Duw yw ini ym|gynull
<PB N="249" REF="233">
ynghyd a'r rhyw am&s;eroedd nodedig, ac mewn rhyw leoedd nodedig, o fwriad ar glodfori ei enw ef, a chyhoiddi ei ogoniant ef ynghynu|lleidfa ei &s;aint ef.</P>
<P>Am yr am&s;er y o&s;ododd yr Holl-alluog Dduw iw bobl ymgynull ynghyd yn gyhoedd mae 'n eg|lur wrth bedwarydd gorchymmyn Duw: Cofia medd Duw gadw 'n &s;anctaidd y dydd Sabaoth. Ar yr hwn ddiwrnod fal y mae 'n oleu wrth Actau 'r Apo&s;tolion yr oedd y bobl yn arferedig o ddyfod ynghyd, ac yn gwrando 'n ddie&s;caelus y gyfraith a'r Prophwydi a ddarllened yn eu my&s;c hwy. Ac er nad ydyw y gorchymmyn hwn yn rhwymo Chri&s;tionogion mor galed, i gadw ac i gynnal Gwbl-ceremoni y dydd Sabaoth, fal y rhoed ef i'r Iddewon, am ymgadw oddiwrth waith a thrafaelu mewn anghenrhaid mawr; ac ynghylch cadw y &s;aithfed dydd yn gymmwys yn ol arfer yr Iddewon. O blegyd yn awr yr ydym ni yn cadw y dydd cyntaf o'r wythnos yr hwn yw ein dydd &s;ul ni, ac yr ydym yn gwneuthur hwnnw yn Sa|baoth ini, hynny yw yn ddydd gorphwy&s;fa ini, er anrhydedd ein Iachawdwr Chri&s;t, yr hwn ar y dwthwn hwnnw a gyfododd-o feirw i fyw, ac a orchfygodd angau yn orfoleddus. Etto pa beth bynnac a geffir yn y gorchymmyn hwnnw, me|gis yn perthyn at gyffraith nattur. Fe ddylai bob pobl Gri&s;tionogaidd gadw a chynnal hwnnw me|gis peth duwiol iawn, peth cy&s;ion iawn, peth an|ghenrheidiol iawn i o&s;od allan ogonia~nt Duw.</P>
<P>Ac am hyn wrth y gyrchymmyn hwn fe ddylai fod gennym ni am&s;er megis vn diwrnod yn yr wythnos, yn yr hwn y dylyem orphwys, ie oddi|wrth ein gweithredoedd cyfraithlon rheidiol. O
<PB N="250" REF="234">
herwydd fal y mae 'n eglur wrth y gorchymmyn hvon na ddlyai neb dros chwech diwarnod fod yn fegur ac yn ddiog, ond trafaelu 'n ddie&s;caelus yn yr &s;tat y go&s;ododd Duw ef yndi. Felly y rhoddodd Duw orchymmyn goleu ar y dydd Sabaoth, (hynny yw ein dydd &s;ul ni yn awr) fod iddynt or|phwys oddiwrth yr holl drafael a arferir trwy 'r wythnos, ac ar ddyddiau gwaith, o fwriad megis y gwaithodd Duw chwech diwarnod, ac a gor|phwy&s;odd ar y &s;aithfedd dydd a bendigodd ac a &s;ancteiddiodd ef, gan ei &s;ancteiddio ef i lony|ddwch a gorphwyffa oddiwrth bob llafyr: felly y dylyai vfydd bobl Dduw arfer y dydd &s;ul yn &s;an|ctaidd, a gorphwys oddiwrth eu llafyr, ac ymroi yn hollol i arferon gwir grefydd, a gwir wa&s;a|naeth Duw.</P>
<P>Fal na orchymmynnodd Duw yn vnic gynnal y dydd &s;anctaidd hwnnw: Ond fe 'n annogodd ac ein cyffrodd ni hefyd wrth ei &s;iampvol ei hun i gadw hwnnw yn ddie&s;caelus. Fe fydd plant na|turiol da nid yn vnic vfydd i orchymmynion eu Tadau: ond fe fydd ganthynt lygaid diwall ar eu gweithredoedd hwy hefyd, ac yn llawen y canlynant y rhai hynny. Felly os ni a fyddwn blant ffyddlon ein Tad nefol, rhaid ini fod yn ofa|lus i gadw dydd Sabaoth y Chri&s;tionogion, yr hwn yw 'r ful: nid yn vnic er mwyn gorchym|myn eglur Duw; ond hefyd er mwyn ein dangos ein hunain yn blant caredig, gan ganlyn &s;iampl ein gra&s;ol Arglwydd a'n Tad.</P>
<P>Fal hyn y mae'n eglur fod ewyllys Duw a'i orchymmyn ar o&s;od am&s;er gyhoeddus a diwar|nod nodedig o'r wythnos, yn yr hwn y gallai y bobl ddyfod ynghyd, a chofio ei ddonniau rhyfedd
<PB N="251" REF="234">
ef, ac i rhoddi diolch iddo am danynt megis y mae 'n gymhe&s;yr i bobl garedig addiwyn vfydd. Fe ddechreuodd y bobl Gri&s;tionogaidd ganlyn y &s;i|ampl hon a gorchymmyn Duw, yn y man yn ol e&s;cynniad ein Harglwyd Chri&s;t, ac hwy a ddech|reua&s;ont ddewis diwarnod go&s;odedig o'r wyth|nos i ymgynull ynghyd arno: etto nid y &s;aithfed dydd yr hwn y gadwe r' Iddewon, ond dydd yr Arglwydd, dydd ailgyfodiad yr Arglwydd. Y dydd yn ol y &s;aithfed dydd, yr hwn yw 'r dydd cyntaf o'r wythnos.</P>
<P>Am yr hwn ddydd mae S. Pawl yn &s;on fal hyn. Pob dydd cyntaf o'r wythnos rhodded pob vn ho|noch heibio wrtho ei hun i'r tylodio~, yr hyn y mae fe yn ei feddwl. Wrth y diwarnod cyntaf o'r wyth|nos <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 16. 2.</NOTE> y deallir ein dydd &s;ul ni: yr hwn yw 'r dydd cyntaf ar ol Sabaoth yr Iddewon. Ac mae etto <NOTE PLACE="marg"><HI>Gwel.</HI> 1. 10.</NOTE> yn oleuach yngweledigaeth Ioan, lle mae fe 'n dywedyd: yr oeddwn yn yr Y&s;pryd ar ddydd yr Arglwydd.</P>
<P>Er yr am&s;er hynny yr arferodd pobl Dduw yn wa&s;tad ymhob oes, o ddywod ynghyd yn ddi|wrthwyneb ar ddydd &s;ul, i glodfori ac i foliannu enw 'r Arglwydd, ac i gadw y dydd hwnnw yn o|faius, mewn llonyddwch a gorphwyffa, gwyr a gwragedd, plant, gwei&s;ion a dieithraid. Am dro|&s;eddi a thorri yr hwn ddiwarnod fe ddango&s;odd Duw ei fod yn ddig dros ben: fal y gellir gweled wrth yr hwn am gynull briwydd a'r y dydd Saba|oth a labyddiwyd i far wolaeth. Ond och er hyn oll blin yw edrych ar eofnder annuwiol llawer o rai, ac a fynnant ei cyfrif yn bobl Dduw, y rhai ni ofalant vn gronyn am gadw 'r &s;ul.</P>
<P>Mae 'r bobl hyn o ddau fath&punc; y naill or bydd
<PB N="252" REF="235">
ganthynt vn neges i'w wneuthur, ni arbedant hono er y &s;ul: er na bo anghenrhaid mawr, rhaid iddynt farchogaeth ac ymdaith ar y &s;ul, rhaid i|ddynt gywain a chludo ar y &s;ul, rhaid iddynt rwyfo a myned dros afonydd a'r y &s;ul, rhaid iddynt brynu a gwerthu ar y &s;ul, rhaid iddynt ga|dw ffairiau a marchnadoedd ar y &s;ul: yn ddiwe|thaf maent yn arfer pob dydd yn gyffelyb, mae dyddiau gwyl a dyddiau gwaith yn yr vn modd.</P>
<P>Mae 'r fath arall etto yn waeth, o herwydd er na fynna~t drafaelu na llafuro ar y &s;ul fal y maent hwy'n gwneuthur ddiwarnodau genol wythnos, etto ni orphwy&s;ant hwy mewn &s;ancteiddrwydd megis y mae Duw yn gorchymmyn: ond maent yn gorphwys mewn annuwioldeb a brynti, gan ymhoywi ac ymrodre&s;u yn eu balchedd, gwingo ac ymbingcio, peintio a lliwio eu hunain i fod yn wych ac yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Bert.</NOTE> ddillyn, maent hwy 'n gorphwys mewn gormodd a rhylanw, newn gloddineb a meddwdod, megis moch a llygod, maent yn gor|phwys mewn ymdaeru acymry&s;&s;on, mewn cwa|relu ac ymladd: maent yn gorphwys mewn drythyllwch a choegchwedleua, ac mewn cnaw|dolrwydd brwnt: fal y mae yn rhy eglur fod yn di|anrhydeddu Duw yn fwy, ac yn gwa&s;anaethu 'r diawl yn well ddie &s;ul nag ar vn diwarnod or wythnos heb ei law ef. A byddwch &s;iccr fod yr anifeiliaid y rhai y gorchymmynnir iddynt or|phywys ar y &s;ul yn anrhydeddu Duw yn well na 'r bobl ymma.</P>
<P>O herwydd nid ydynt hwy yn digio Duw nac yn torri 'r dyddiau gwyl. Am hynny o chwi bobl Dduw go&s;odwch eich dwylaw ar eich calonnau, etifarhewch a gwellhewch yr annuwioldeb blin
<PB N="253" REF="235">
enbaid hwn: ofnwch orchymmyn Duw a chan|lynwch &s;iampl Duw ei hun yn llawen: na fy|ddwch anufyddgar i dduwiol drefn Eglwys Gri&s;t, a arferwyd ac a gadwyd o am&s;er yr Apo&s;to|lion hyd y dydd heddyw? ofnwch ddigofaint a chyfiawn bla-au yr holl-alluog Dduw, os chwi a fyddwch e&s;caelus ac heb wachelyd trafaelu a lla|furo ar y Sabaoth neu 'r dydd &s;ul, heb arfer o ym|gynull ynghyd i fendithio ac i fawrygu bendige|dig enw Duw mewn &s;yncteiddrwydd e&s;m wyth, a pharch duwiol.</P>
<P>Yn awr am y lle yn yr hwn y dylyai bobl Dduw ymgynnll ynghyd, ac yn yr hwn y dylyent yn en|wedig gynnal a chadw a &s;ancteiddio 'r Sabaoth, hynny yw y &s;ul, dydd gorphwy&s;fa &s;anctaidd: fe elwir y lle hunnw yn deml neu Eglwys Dduw: am fod cynulleidfa bobl Dduw (yr hon yn brio|dol a elwir yr Eglwys) yn ymgynull yno ar y dyddiau go&s;odedig i'r cyfryw ymgynull a chyfar|fod. Ac yn gymmaint a darfod i'r holl-alluog Dduw o&s;od am&s;er nodedig i'w anrhydeddu arno, fe ddylyai fod lle go&s;odedig i'r bobl ymma i ym|gynull a chyfarfod i wa&s;anaethu eu Duw gra&s;ol a'u T&acirc;d trugarog.</P>
<P>Gwir yw nad oedd gan y Patriarchau &s;anc|taidd dros lawer o flynyddoedd na theml nac E|glwys i fyned iddi. Yr achos oedd am nad oedd ganthynt arho&s;fa yn vn lle, ond mewn pererin|dod a chrwydrad parhaus yr oeddynt, fal na allent yn gyfaddas wneuthur vn Eglwys. Ond er cyn|ted y daroedd i Dduw ryddhau ei bobl o ddwy|law eu gelynnion, a'u go&s;od mewn peth rhydd|did yn yr anialwch, fe a o&s;ododd i fynu iddynt da|bernacl gwerthfawr gwych, yr hwn oedd me|gis
<PB N="254" REF="236">
yr Eglwys blwyf, yn lle i'r holl gynullefdfa ymgyfarfod, i wneuthur eu haberthau ynddo, ac i arfer cadwedigaethau a deddfau eraill.</P>
<P>Hefyd gwedy i Dduw yn ol gwirionedd ei a|ddewid, o&s;od ei bobl yn llonydd yn nhir Caanan, yr hon a elwir yn awr Iudea, fe a orchymmyn|nodd i frenin Salomon wneuthur iddo deml fawr odidawg, o'r fath na welwyd onid weithi|au: teml gwedy ei thrw&s;io a'i harddu mor wych ac mor deg, ag oedd weddus a chyfaddas i bobl yr am&s;er hynny: y rhai ni lithed ac ni chyffroed a dim yn gymmaint ac a'r fath bethau gwychion hardd oddifoes. Hon yr am&s;er hynny oedd deml Dduw, gwedy ei chyfoethogi a llawer o roddion, a ba|giad mawr o addewidion, hon oedd Eglwys blw|yf a mam Eglwys yr holl Iddewaeth.</P>
<P>Ymma yr anrhydeddid ac a gwa&s;anaethid Duw. Ymma yr oedd holl drigolion teyrnas yr I&s;raeliaid yn rhwymedig i ddyfod ar dair gwyl arbennig yn y flwyddyn, i wa&s;anauthu eu Harg|lwydd Dduw ymma. Ond awn yn ein blaen, nid oedd etto yn am&s;er Chri&s;t a'i Apo&s;tolion ddim Temlau neu egly&s;ydd i Gri&s;tionogion ddyfod i|ddynt. O herwydd paham? yr oeddynt yn wa&s;tad fynychaf mewn erlidfa trallod a blinder, fal na allent gael na rhydd-did na channad i'r defnydd hwnnw. Etto yr ydoedd yn hoff iawn gan Dduw eu bod hwy yn fynych yn ymgyfarfod ynghyd i vn lle. Ac am hynny yn ol ei a&s;cenniad ef hwy a arho&s;a&s;ant weithiau ynghyd mewn &s;tafell oddiu|chod, weithiau hwy aethont i'r deml, weithiau i'r Synagogau, weithiau yr oeddynt yngharchar, weithiau yn eu tai, writhiau yn y mae&s;ydd, &amp;c.</P>
<P>Ac fe barhaodd hyn nes i ffydd Gri&s;t Ie&s;u dde|chreu
<PB N="255" REF="236">
amlhau mewn rhan fawr o'r byd. Yn awr gwedy cadarnhau llawer o deyrna&s;oedd mewn gwir grefydd Duw a chwedy i Dduw roddi i|ddynt heddwch a llonyddwch, yno y dechreuodd brenhinioedd penaethiaid a'r bobl gwedy eu cy|ffro a zeal a chynhe&s;rwydd duwiol wneuthur eglwy&s;ydd a themlau, i'r rhai y gallai y bobl ym|grynhoi yn well ynghyd, i wneuthur eu dylyed tuag at Dduw ac i gadw yn &s;anctaidd y dydd Sa|baoth, diwarnod eu gorphwy&s;fa.</P>
<P>Ac i'r Temlau hyn yr arfere y Chri&s;tionogion o ddyfod o amfer yn am&s;er, megis i leoed cyfathas lle gallent yn gytun ymarfer o foliannu ac o fawr|hau enw Duw, gan rhoddi iddo ddiolch am y don|niau y mae fe beunydd yn eu harllwys arnynt yn drugarog ac yn aml: lle gallent hefyd wrando darllen agoryd a phregethu ei &s;anctaidd air ef yn gywir, a derbyn ei &s;anctaidd Sacramentau ef a fini&s;tred iddent yn bur ac yn ddyledus.</P>
<P>Gwir yw mai Temlau enwediccaf ac odidawg|af Duw yn y rhai y mae ef yn ymlawenychu fwy|af ac yn hoffaf gantho drigo yndynt, ydyw cyrph ac eneidiau gwir Gri&s;tionogion, a dewi&s;ol bobl Dduw: yn ol athrawiaeth yr Scruthyrau &s;anc|taidd y fanegwyd trwy S. Pawl. Om wyddoch chwi medd ef mai Teml Dduw ydychwi a bod Y&s;pryd Duw yn aros ynoch, mae Teml Dduw <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 1. 3.</NOTE> yn &s;anctaidd yr hon ydych chwi.</P>
<P>Athrachefn yn yr vn Epi&s;tol. Oni wyddoch mai Teml yr Y&s;pryd gl&acirc;n ydyw eich cyrph chwi yr <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 6.</NOTE> hwn &s;ydd yn aros ynoch, os o Dduw yr ydych, ac nad ydych eiddo chwi eich hunain. Etto er hyn mae Duw yn fodlon i'r deml ddefnyddiol yr hon a wnair a chalch a cherrig (cy fynyched ac y delo y
<PB N="256" REF="237">
bobl ynghyd i foliannu ei enw &s;anctaidd ef) i fod yn dy iddo ef ac yn lle yn yr hwn yr a ddawodd Duw fod yn bre&s;ennol a gwrando gweddiau y rhai a alwant arno.</P>
<P>Yr hwn beth y mae Chri&s;t a'i Apo&s;tolion a phawb eraill o'r tadau &s;anctaidd yn ei fanegi trwy hyn yn oleu: o achos er eu bod hwy yn gwy|bod yn hy&s;py&s;ol y gwrandawid eu gweddiau hwy, pa le bynnac y gwnelid hwy, pe byddai hyn|ny mewn gogofau, mewn coedydd ac yn yr ania|lwch, etto cy fynyched ac y gallent, hwy arferent ddyfod i'r Temlau defnyddiol i ymgyd&s;ylltu yno gyda 'r gynulleidfa mewn gweddi a gwir addo|liad. Y &s;awl am hynny o honoch fy anwyl ga|redigion a &s;ydd yn addef bod eich hunain yn Gri|&s;tionogion, ac yn ymogoneddu yn yr enw hwn|nw, na ddiy&s;tyrwch ganlyn &s;iampl eich mei&s;tir Chri&s;t, y&s;colheigion yr hwn yr ydych yn dywedyd eich bod: dango&s;wch eich bod yn debyg i'r rhai y cymmerwch arnoch fod yn gydmeithion y&s;col iddynt: hynny yw Apo&s;tolion a di&s;cyblon Chri&s;t. Cyfodwch i fynu dduwlaw pur a chalonnau gl&acirc;n ymhob lle a phob am&s;er. Ond gwnewch hynny hefyd yn y Temlau a'r Eglwy&s;ydd ar y dydd Sabaoth. Nid arbedodd ein blaenoriaid duwiol ni, a'n h&ecirc;n dadau ni o'r brif Eglwysgynt ei da i adail Eglwy&s;ydd, ie mewn am&s;eroedd er|lid nid arbeda&s;ant eu bywyd, ie a fentro eu gwa|ed er mwyn ymgynull ynghyd i'r Eglwy&s;ydd.</P>
<P>Ac y arbedwn ni ychydig o boen i ddyfod i'r Eglwy&s;ydd? Oni chyffro na'i &s;iampl hwy, n'a 'n dlyed ni, na 'r ennil a gavon ni o hynny ni? os dango&s;wn fod ynom wir ofn Duw, os dango|&s;wn ein hunain yn wir Gri&s;tionogion, os by|ddwn
<PB N="257" REF="237">
ganlynwyr i'n mei&s;tr Chri&s;t a'r tadau du|wiol y rhai a fuont o'n blaen ni, ac yn awr a dderbyna&s;ant wobr gwir Gri&s;tionogion ffydd|lon, mae 'n rhaid ini yn ewylly&s;gar ac yn ddifrif ac yn barchus ddyfod i'r Eglwy&s;ydd a'r Temlau defnyddiol i weddio: megis i leoedd gweddaidd gwedy eu go&s;od i'r defnydd hynny, a hynny a'r y dydd Sabaoth: megis yr am&s;er weddu&s;af i bobl Dduw orphwys oddiwrth eu holl lafur corphorol bydol: ac i'w rhoi eu hunain i orphwy&s;fa &s;anc|taidd a duwiol fefyrdod, a'r y pethau a berthy|nant i wa&s;anaeth holl-alluog Dduw: trwy 'r hyn y gallwn ein cymmodi ein hunain a Duw, bod yn gyfranogion oi Sacramentau parchus ef, ac yn wra~dawyr duwiol oi &s;anctaidd air ef, er mwyn cael felly ein cadarhau mewn ffydd tuag at Dduw, mewn gobaith yn erbyn pob gwrthwy|neb, ac mewn cariad at ein cymydogion. Ac wrth rhedeg fal hyn ein rhedegfa, megis pobl ddaionus Gri&s;tionogawl y gallom yn y diwedd feddiannu gobrwy gogoniant tragwyddol, trwy haeddiant ein Iachawdwr Ie&s;u Gri&s;t: i'r hwn gyda 'r T&acirc;d a'r Y&s;pryd &s;anctaidd y bytho holl anrhydedd a gogoniant. Amen.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>&para; Yr ail rhan o'r bregeth am le ac am&s;er gweddi.</HEAD>
<P>_FE ddango&s;wyd i chwi bobl Gri&s;tionogaidd ddaionus yn y bregeth a ddarllenwyd i chwi o'r blaen, ar pa am&s;er ac ymha le y dylyech ddyfod ynghyd i folian|nu Duw.</P>
<P>Yn awr yr ydwyf yn bwriadu
<PB N="258" REF="238">
go&s;od ymlaen eich llygaid yn gyntaf mor gyflawn o zeal ac mor ewylly&s;gar y dlyech fod i ddyfod i'r Eglwys.</P>
<P>Yn ail faint yw digofaint Duw yn erbyn y rhai a ddiy&s;tyrant ac &s;ydd fychan ganthynt am ddyfod i'r Eglwys ar &s;anctaidd ddiwarnod yr orphw|y&s;fa. Y mae 'n eglur wrth yr Scruthyrau i lawer o'r I&s;raeliaid duwiol a hwy yn awr mewn cathi|wed am eu pechodau ym-hlith y Babiloniaid chwennych a dymuno 'n fynych eu bod yn Ieru&s;a|lem ailwaith: ac ar eu dyfodiad hwy yn eu hol trwy ddaioni Duw, er bod llawer o'r bobl yn e&s;|caelus: etto yr oedd y tadau yn ddwyfol iawn i a|dailadu y deml, fal y galle bobl Dduw ddyfod yno i'w anrhydeddu ef.</P>
<P>A phan oedd Dafydd gwedy ei <NOTE N="*" PLACE="marg">Ddeol.</NOTE>  afllwladu o'i wlad ei hun, o Ieru&s;alem y ddinas &s;anctaidd, o'r gy&s;egrfa a'r lle &s;anctaidd, ac o Babell Duw: pa ddamuniad, pa wres oedd ynddo tuag at y lle &s;anctaidd hwnnw? Pa ddei&s;yfiadau, pa weddiau y wnaeth ef at Dduw ar gael bod yn drigiannol ynh&ycirc; yr Arglwydd? vn peth a gei&s;iais gan yr Ar|glwydd a hynny y ddymunaf &s;ef gallu myned i d&ycirc; <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 132.</NOTE> yr Arglwydd yr hyd y byddwyf byw. Ac ailwaith llawenychais pan ddywedent wrthyf awn i dy yr Arglwydd. <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 138. 2.</NOTE></P>
<P>Ac mewn mannau eraill o'r P&s;almau mae fe 'n manegi pa fwriad a pha fryd &s;ydd gantho, wrth ddymuno mor chwannog ddyfod i deml ac i Eg|lwys yr Arglwydd: Ymgrymmaf medd ef ac addo|laf tua'th deml &s;anctaidd. Ac ailwaith mi a ddai|thym <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 63. 2.</NOTE> i'th ge&s;egrfa yno y gwelais dy allu a'th ga|dernid, yno y gwelais dy fawrhydi a'th ogoniant&punc; Ac yn ddiwethaf mae fe 'n dywedyd manegaf dy
<PB N="259" REF="238">
enw im brodyr ynghenol y gynulleidfayth folaf, Pa ham am hynny yr ydoedd gan Ddafydd y fath <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 21. 22.</NOTE> ddymuniad mawr ar d&ycirc; yr Arglwydd?</P>
<P>Yn gyntaf er mwyn cael yno addoli ac anrhy|deddu Duw.</P>
<P>Yn an yno y mynnai fyfyrio ac edrych ar allu a gogoniant Duw.</P>
<P>Yn drydedd yno y moliannai enw Duw gyda holl gynulleidfa ei bobl ef. Y fath acho&s;ion y rhai y mae y bendigedig Brophwyd yn eu cofio a ddly|ent ein cyffro ninnau, ac enynnu ynom y fath ddy|muniaid &s;anctaidd difrif, am ddyfod i'r Eglwys, yn enwedig ar ddiwarnodau gorphwy&s;fa &s;ancta|idd, i wneuthur yno ein dylyed ac i wa&s;anaethu Duw, er mwyn cofio yno pa fodd y mae Duw o'i drugaredd ac er gogoniant ei enw yn gweithio yn alluog ein cadw ni mewn Iachadwriaeth a duwi|oldeb ac oddiwrth greulondeb a chyndairiogrw|ydd ein gelyn creulon, ac yno 'n llawen ym-hlith rhifedi ei bobl ffyddlon ef i glodfori ac i fawrygu ei enw &s;anctaidd ef.</P>
<P>Go&s;odwch ymlaen eich llygaid yr h&ecirc;n d&acirc;d Si|meon am yr hwn er ei fawr glod ef ac &ecirc;r ein han|nog ninnau i'r fath beth y dywed yr Scruthyrau &s;anctaidd hyn. Wele yr oedd gwr cyfion duwiol yn Ieru&s;alem a 'i enw Simeon yn di&s;cwyl am ddiddanwch yr I&s;rael a'r Y&s;pryd glan oedd arno ac yr ydodd gwedy ei rhebyddio gan yr Y&s;pryd glan na wele fe angau cyn iddo weled Chri&s;t yr Arglwydd: fe ddaith trwy 'r Y&s;pryd i'r deml.</P>
<P>Yn y deml y cyfla wnwyd yr addewid, yn y deml y gwelodd ef Gri&s;t ac a'i cymmerodd yn ei frai|chiau, ac yn y deml y torrodd ef allan i fawr foli|ant Duw ei Arglwydd. Ac nid oedd Anna h&ecirc;n
<PB N="260" REF="239">
Brophwydes weddw, yn myned allan o'r deml, gan ymroi i weddi ac ympryd ddydd a nos, a hi yn dyfod hefyd ynghylch yr vn am&s;er a gyfarwydd|wyd gan yr Y&s;yryd ac a gyffe&s;&s;odd ac a ddywedodd am yr Arglwydd, wrth bawb a edrychent am bry|nedigaeth I&s;rael. Ni thorrwyd a'r gwr a'r wraig fendigaid hon am y mawr ffrwyth, ennill, a di|ddanwch, yr hwn a ddanfonodd Duw iddynt, trwy eu dyfal ddyfodiad hwy i &s;anctaidd Deml Dduw. Yn awr y cewch glywed mor ddig y fu Dduw wrth ei bobl am ddiy&s;tyru ei deml ef a'i dirmygu neu chamarfer hi yn gas.</P>
<P>Yr hyn beth &s;ydd yn ymddangos yn oleu wrth y plaau a 'r poenedigaethau hynod y o&s;ododd Duw ar ei bobl: yn enwedig wrth hyn, iddo gy|ffro eu gwrthnebwyr hwy i ffu&s;to i lawr, ac i ddi|ni&s;tr yn llwyr ei deml &s;anctaidd ef, ag anghyfa|neddrwydd tragwyddol.</P>
<P>Och pa &s;awl Eglwys gwlad a theyrnas, eiddo Gri&s;tionogawl bovl yn hwyr o am&s;er, a dynnwyd i lawr, a rhedwyd dro&s;tynt, a adawad yn anghy|fannedd, a blin ac aneirif dyronaeth a chreulon|deb gelyn ein Harglwydd ni Chri&s;t y twrc mawr: yr hwn <NOTE PLACE="marg">Whippodd.</NOTE> a fflangellodd y Chri&s;tionogion mor gy|ffredinol na chlywad er ioed &s;on, ac na ddarllen|wyd am y fath? Er ynghylchon pedwar igain mlynedd fe a ore&s;cynnodd y Twrc mawr ac a or|meiliodd ac a ddug dan ei lywodraeth a'i gathi|wed igain o deyrna&s;odd Chri&s;tionogaidd, gan droi 'r bobl o ffydd Gri&s;t a'ugwenwyno hwy a chrefydd ddiawlig Mahomet felltigedig, a chan y naill ai di&s;triwio eu eglwy&s;ydd hwy yn hollol, a eu ca|marfer hwy yn frwnt, a'i gam&s;ynnaeth mellti|gedig cas ef.</P>
<P><PB N="261" REF="239">
Ac yn awr mae'r Twrc mawr hwn y fflangell chwerw do&s;t hon o ddial Duw, yn gyfagos i'r rhan hon o Gri&s;tionogaeth hefyd, yn Europ ar gyffiniau Itali, ar gyffiniau Germani, yn agor ei enau yn barod in llyncu ni, i ore&s;cin ein gwlad ni, ac i ddi&s;triwio ein eglwy&s;ydd ninnau hefyd, onid etifarhawn ni am ein bywyd pechadurus, a dy|fod i'r Eglwys yn ddie&s;caelu&s;ach, i anrhydeddu Duw, i ddy&s;cu ac i gyflawni ei ewyllys bendige|dig ef.</P>
<P>Fe annogodd yr Iddewon yn eu ham&s;er hwy yn gyfion lid Duw yn eu herbyn, o herwydd idd|ynt mewn rhan gamarfer ei deml &s;anctaidd ef, a delw-addoliad cas y cenhedloedd, ac ofergoelus ofereddau eu dychmygion hwy eu hunain yn er|byn gorchymmyn Duw. Ac mewn rhan o her|wydd eu bod hwy yn arfer o ddyfod iddi megis ragrithwyr gwedy llygru a'u trabaeddu a'u halo|gi 'n anferth, a phob rhyw ddrygioni, a bywyd pechadurus: ac mewn rhan yr oedd llawer ho|nynt yn diy&s;tyru 'r Deml &s;anctaidd, ac nid oedd waeth ganthynt pa vn a wnelent ai dyfod yno ai peidio.</P>
<P>Ac oni annogodd y Chri&s;tionogion yn hwyr o am&s;er, ie ac yn ein dyddiau ni hefyd, yn yr vn modd ddigofaint a llid yr Holl-alluog Dduw? Mewn rhan am iddynt anurddo a halogi eu Eglwy&s;ydd, a chamarferon cenhedlaidd Iddewaidd, a delwau ac eulynod: a llawer o allorau gwedy eu camar|fer yn ofergoelus ac yn aruthr, a chamarfer yn annial, a llygru yn angharhuaidd, &s;anctaidd &s;wp|per yr Arglwydd, bendigedig Sacrament ei gorph ef a'i waed, a rhifedi aneirif o wagedd ac oferedd o'u dychmygion hwy eu hunain, i wneuthur go|lwg
<PB N="262" REF="240">
deg wych oddi allan, ac i anffurfo go&s;tynge|dig ddi&s;yml a phur grefydd Chri&s;t Ie&s;u: mewn rhan maent yn dyfod i'r Eglwys fal ragrithwyr yn llawn o anwiredd a bywyd pechaourus, a meddwl a chred ofer enbaid ganthynt, os hwy a ddaw i'r Eglwys ac a <NOTE N="*" PLACE="marg">Daenellir.</NOTE> da&s;cir arnynt ddwfr ben|digaid, o gwrandawant offeren, ac o bendigir hwy a'r caregl, er na ddeallant vn gair o'r gwa|&s;anaeth ac er na chlywant vn cyffro i etifeirwch yn eu calonnau, etto fod pob peth yn dda ddigon.</P>
<P>Ffi ar y fath watwar a dirmyg a'r &s;anctaidd or|deiniaeth Duw. Fe wnaethpwyd eglwy&s;ydd er defnydd arall, hynny yw i ddyfod yno i wa&s;ana|ethu Duw yn gywir, i ddy&s;cu ei &s;anctaidd ewy|llys ef, i alw a'r ei alluog enw efe, i arfer i &s;ancta|idd Sacramentau ef, i ymegnio ac i fod mewn cariad perffaith a'th gymydog, i gofio yno dy gy|mydog tlawd anghennus, ac i fyned oddi yno yn well ac yn dduwiolach nag y daetho&s;ti yno.</P>
<P>Yn ddiwethaf fe annogwyd ac a annogir beu|nydd lid Duw, am nad gwaeth gan lawer o bobl am ddyfod i'r Eglwys, naill ai am eu bod gwedy eu dallu mor flin na fedrant ddeall dim am Dduw na duwioldeb, ac nad gwaeth ganthynt er rhwy|&s;tro eu cymydogion trwy &s;iampl ddiawlig, neu am eu bod hwy yn gweled yr Eglwys gwedy ei hy&s;cibo o'r olwg wych yn y rhai yr ymhoffe eu ffan&s;iau hwy yn fawr, am eu bod hwy yn gweled gau grefydd gwedy ei throi heibio, a gwir gre|fydd gwedy ei hadferu ailwaith: yr hyn y &s;ydd beth diflas i'w hanfla&s;us flas hwy: fal y mae'n eglur wrth yr hyn y ddywad rhyw wraig wrth ei chy|mydoges. Och go&s;ib beth a wnawn ni yn yr Eg|lwys yn awr, gan fod yr holl &s;aint gwedy eu tyn|nu
<PB N="263" REF="240">
ymmaith, gan fod yr holl olwg hardd yr oe|ddym arferedig o'i gweled gwedy myned ymma|ith, gan na chawni glywed y fath ganu a chware a'r yr Organ a glyw&s;om ni cyn hyn.</P>
<P>Ond fyngharedigion mae ini achos mawr i lawenychu ac i rhoddi diolch i Dduw, fod ein he|glwys gwedy i rhyddhau oddiwrth yr holl bethau ac a anfodlonent Dduw, ac a nurddent ei d&ycirc; &s;an|ctaidd ef a lle gweddi, mo'r wradwyddus, am yr hyn y dini&s;trodd ef yn gyfion lawer o genhedlae|thau, yn ol dywedydiad S. Pawl. Os llygra neb <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 3. 17.</NOTE> deml Dduw fe a'i llygra Duw yntef.</P>
<P>Ac fal hyn y dlyem ni foliannu Duw yn fawr am ddarfod diddymmu yn hollol fal y haeddant yn gywir yr holl arferon delw-addolaidd ofergoe|lus, y rhai oeddynt yn llwyr ddrwg ac a ddifwy|nent ogoniant Duw: ac etto fe gadwir yn we|ddaidd yn yr Eglwy&s;ydd yn arferol y pethau oll trwy y rhai yr anrhydeddir Duw, neu yr adaila|dir ei bobl ef. Ond yn awr am eich bod chwi yn deall mai ewyllys Duw yn hollol yw y chwi ddyfod i'r Eglwys, a'r ddiwarnodau gorphwy&s;fa &s;anctaid, yn gymmaint ac bod yn clywed pa ddi|gofaint y mae Duw yn ei gymmeryd, a pha blaau y mae 'n eu harllwys ar ei bobl anufyddgar: lle yr ydych yn gweled pa fendithion y mae Duw yn eu rhoddi, a pha radau nefol &s;ydd yn dyfod i'r fath bobl, ac a arferant o ddyfod i'w eglwy&s;ydd yn e|wylly&s;gar. Ac mewn zeal gan fod yn awr yn eich gwawdd chwi, yn garedig ac yn eich galw chwi yn gytun: gwagelwch na ddiogwch wneuthur eich dlyed na edwch i ddim eich rhwy&s;tro chwi ar ol hyn i ddyfod i'r Eglwys, ar yr am&s;eroedd a o&s;o|dir ac a orchymmynnir i chwi ddyfod.</P>
<P><PB N="264" REF="241">
Mae 'n Iachawdwr Chri&s;t yn dywedyd mewn dammeg ddarfod arlwy gwledd fawr a gwahodd <NOTE PLACE="marg"><HI>Lu9c</HI> 14. 16.</NOTE> llawer, i lawer e&s;cu&s;o eu hunain ac na ddawent. Yr ydwyf yn dywedyd wrthych medd Chri&s;t na chaiff yr vn o'r gwyr hynny a wahoddwyd bro|fi o'm &s;wpper i. Y wledd fawr hon yw gwir gre|fydd yr holl-alluog Dduw &acirc;'r hon y myn ef ei a|ddoli, a dyledus dderbyniad ei Sacramentau, a gwir bregethiad a gwrandawiad ei &s;anctaidd air, ac arfer o'u gwneuthur mewn ymarweddiad du|wiol. Yr ydys yn awr yn arlwyo 'r wledd hon yn yr Eglwys, ty gwledd yr Arglwydd. Yr ydys yn eich galw ac yn eich gwawdd chwi ynghyd y|no: os gwrthodwch ddyfod ac os chwi a wnewch e&s;cu&s;on, fe wnair yr vn atteb ichwi ac a wnaeth|pwyd iddynt hwythau.</P>
<P>Dewch am hynny yn awr fyngharedigion, a dewch heb oedi, a dewch i mewn yn llawen i d&ycirc; gweddi Duw, a byddwch gyfranogion o'r don|niau a arlwyodd ac a ddarparodd ef i chwi. Ond edrychwch eich bod yn dyfod ymma a'ch trw&s;iad gwyl, nid a gwrthwynebrwydd megis pe byddai well gennych beidio na dyfod, pe byddych ar eich dewis. O herwydd mae Duw yn ca&s;hau ac yn co&s;pi y fath ffugiol ragrithwyr, fal y mae yn eglur wrth ddammeg Chri&s;t yn y blaen. Y cyfaill medd Duw pa fodd y doetho&s;t i mewn ymma heb gen|nid <NOTE PLACE="marg"><HI>Math</HI> 22. 12.</NOTE> wi&s;c priodas am danad, ac am hynny fe or|chymmynnodd i'w wei&s;ion rwymo ei draed ef a'i ddwylo, a'i daflu i'r tywyllwch eithaf, lle bydd wy|lofain ac y&s;cyrnygu dannedd. Am hynny fal y ga|lloch wagelyd y fath enbeidrwydd ar law Dduw, dewch i'r Eglwys y diwarnodau gwyl a dewch yn eich gwi&s;c briodas, hynny yw dewch a meddwl
<PB N="265" REF="241">
llawen duwiol, dewch i gei&s;io gogoniant Duw, ac i fod yn ddiolchus iddo ef, dewch i fod yn vn a'ch cymydogion ac i fyned i gyfaillach a chariad a hwynt hwy.</P>
<P>Y&s;tyria fod dy holl orchwylion yn drewi ger bron Duw, oni byddi mewn cariad a'th gymydo|gion. Dewch a chalon gwedy ei charthu a'i glan|hau oddiwrth bob chwantau a dymuniadau by|dol cnawdol. Y&s;cydiwch ymmaith bob meddy|liau ofer y rhai a allant eich rhwy&s;tro chwi oddi|wrth wir wa&s;anaeth Duw. Mae 'r aderyn pan hedfano 'n e&s;cydwyd ei hadanedd. Ymmy&s;cydwa, darpara dy hun i hedfan yn vwch n&acirc; holl adar yr awyr, fal yn ol gwneuthur dy ddylyed yn ddyle|dus yn y deml ar Eglwys ddayarol hon, y ga|llech hedfan i fynu a chael dy dderbyn i ogone|ddus deml Duw yn y nef, trwy Ie&s;u Gri&s;t ein Harglwydd, i'r hwn gyd&acirc; 'r T&acirc;d a'r Y&s;pryd gl&acirc;n y bytho holl ogoniant ac anrhydedd, yn oes oe&s;o|edd. Amen.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="sermon">
<HEAD>&para; Pregeth yn yr hon y manegir y dy|lyid mini&s;tro gweddi gyhoeddus a'r Sacra|mentau mewn iaith a ddealler gan y gwrandawyr.</HEAD>
<P>_YMhlith aml arferon pobl Dduw Gri&s;tionogion anwyl, nid oes vn anghenrheittach i bob &s;tat ac i bob am&s;er n&acirc; gweddi gyhoeddus, a dyledus arfer y Sacramentau: o herwydd yn y cyntaf yr ydym yn cei&s;io oddiar law Duw yr holl bethau y rhai heb hyn, ni allem gael mo ho|nynt.
<PB N="266" REF="242">
Ac yn ail y mae fe yn ein breicheidio ni, ac yn ei gynnig ei hun i ninnau i'w fraicheidio.</P>
<P>Am hynny a ni yn gwybod fod y ddwy arfer hynny mor anghenrhaid ini, na thybygwn fod yn anweddus ini y&s;tyried, yn gyntaf pa beth yw gweddi a pha beth yw &s;acrament: ac yno pa &s;awl rhyw a'r weddi &s;ydd, a pha &s;awl Sacrament, ac felly y deallwn ni yn well pa fodd y iawn arfe|rwn ni hwynt. Er gwybod pa beth ydynt mae S. Aw&s;tin yn y llyfr am yr Y&s;pryd a'r enaid yn dywedyd falhyn am weddi. Gweddi, medd ef, yw <NOTE PLACE="marg">Aug. de &s;pirit. &amp; anima.</NOTE> dwyfoldeb y meddwl: hynny yw ymchwel at Dduw trwy ddymunad duwiol go&s;tyngedig: yr hon ddymuniad yw diogel ac ewylly&s;gar a melus ogwyddiad y meddwl ei hun at Dduw. Ac yn ei ail lyfr yn erbyn gwrthwynebwyr y gyfraith a'r Prophwydi y mae fe 'n galw y Sacramentau yn arwyddion &s;anctaidd. Ac wrth &s;crifennu at Bo|nifacius <NOTE PLACE="marg"><HI>Aug. li.</HI> 2. <HI>cont. aduer&s;. legis &amp; prophetar.</HI></NOTE> am fedydd plant bychain y dywaid: oni bai fod yn y Sacramentau Rhyw gyffelybaeth i'r pethau y maent yn Sacramentau honynt ni by|ddent Sacramentau mwy. Ac o'r gyffelybaeth <NOTE PLACE="marg">Augu&s;t. ad Bonifac.</NOTE> honno maent o'r rhan fwyaf yn derbyn en wau y pethau eu hunain y maent yn eu harwyddoccau. Wrth y gairiau hyn o S. Aw&s;tyn mae 'n eglur ei fod ef yn fodlon i ddeffiniad neu dde&s;cribiad arfe|rol Sacrament, hynny yw, ei fod ef yn arwydd weledig o rad anweledig, hynny yw yr hon &s;ydd yn go&s;odd allan i'r llygaid a'r &s;ynwyrau eraill oddi allan orchwyl trugaredd rad Duw, ac &s;ydd megis yn &s;elio yn ein calonnau ni addewidion Duw.</P>
<P>Ac felly yr ydoedd yr enwaediad yn Sacrament, yr hwn a bregethodd i'r &s;ynhwyrau oddi allan
<PB N="26" REF="242">
enwaediad y galon oddifewn, ac a &s;eloedd ac a ddi|ogelhaodd ynghalonnau 'r enwaededig, addewi|dion Duw ynghylch yr h&acirc;d a addaw&s;ed ac a edry|ched am dano.</P>
<P>Yn awr edrychwn pa &s;awl rhyw a 'r weddi a pha &s;a wl Sacrament y &s;ydd. Yr ydym yn darllen yn yr Scruthur am dair rhyw o weddi, o'r rhai y mae dwy 'n neulltuol ac vn yn gyhoeddus.</P>
<P>Y gyntaf yw 'r hon y mae Pawl yn &s;on am deni yn ei Epi&s;tl at Timothigan ddywedyd: Mi a fyn|nwn i wyr weddio ymhob man gan dderchafu dwylo purion heb ddigter nag ymry&s;on. A hon <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Tim.</HI> 2. 8.</NOTE> yw gwir a dyfal gyfod&s;ad y meddwl at Dduw heb draethu blinder a dymunad y calonnau trwy la|ferudd yn gyhoeddus. O'r weddi hon y mae 'r &s;i|ampl yn llyfr Samuel am Haanah mam Sa|muel, pan weddioedd hi yn y deml yn hrymder ei <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Sam.</HI> 1. 13.</NOTE> chalon, gan ddymuno cael ei gwneuthur yn ffrw|ythlon. Medd y text yr ydodd hi yn gweddio yndi ei hun a'i llaferudd ni chlywyd. Yn y dull hyn y dylye'r holl Gri&s;tionogion weddio, nid vnwaith yn yr wythnos, neu vnwaith yn y dydd, ond fal y dywaid Pawl wrth &s;crifennu at y The&s;&s;aloniaid <NOTE PLACE="marg">1. <HI>The&s;.</HI> 5. 7.</NOTE> heb orphwys. Ac fal y mae S. Iaco 'n &s;crifennu, <NOTE PLACE="marg"><HI>Iaco.</HI> 5. 16.</NOTE> Llawer y ddychon gweddi'r cyfion os ffrwythlon y fydd hi.</P>
<P>Yr ail rhyw o weddi y &s;onnir am deni yn S. Mathew, lle y dywedir fal hyn, Pan weddiech <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 6. <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> dos i'th &s;tafell a chwedy cau dy ddrws gweddia ar dy Dad yr hwn &s;ydd yn y dirgel, a'th Dad yr hwn a wel yn y dirgel a'th obrwya di yn yr amlwg: O'r rhyw hon o weddi mae llawer &s;iampl yn yr Scry|thyrau &s;anctaidd: ond digon i ni adrodd vn yr hon &s;ydd &s;crifennedig yn Actau 'r Apo&s;tolion. Mae
<PB N="268" REF="243">
Cornelius gwr &s;anctaidd canwriad o'r Italaidd fyddin, yn dywedyd wrth yr Apo&s;tol Peter, ag <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 10. 30.</NOTE> yntef yn ei d&ycirc; yn gweddio ynghylch y nawfed awr ymddangos iddo fe vn mewn dilliad gwynnion, &amp;c. Fe weddiodd y gwr hwnnw a'r Dduw yn y dir|gel, ac a obrwywyd yn yr amlwg. Dymma 'r ddwy rhyw weddiau dirgel. Y naill yn y meddwl, hynny yw dwyfol ddercbafiad y meddwl ac Dduw, a'r llall yn y llaferydd, hynny yw dirgel adrodd blinderau a dymyniadau 'r galon mewn geiriau, ond etto mewn &s;tafell ddirgel, neu rhyw le neulltuol.</P>
<P>Yr ail rhyw o weddi &s;ydd gyffredinol neu gyho|eddus. Am y weddi hon y &s;on ein Iachawdwr Chri&s;t, pan mae fe 'n dywedyd. Os cytuna dau o hanoch ar y ddayar am ddim oll beth bynnac a ddei&s;yfant rhoddir iddynt gan fynhad yr hwn &s;ydd yn y nefoedd. Canis ymhale bynnac yr ymgynu|llo dau neu dri yn fy enw i, yno yr ydwyf yn eu my&s;c hwynt. Er i Dduw addo 'n gwrando ni pan weddion yn y dirgel trwy wneuthur hynny yn ffyddlon ac yn dduwiol: O herwydd mae fe 'n dy|wedyd galw arnafi yn-nydd trallod yno mi a'th wrandawaf. <NOTE PLACE="marg"><HI>Pfal.</HI> 50. 15.</NOTE></P>
<P>Ac medd S. Iaco ac Elias yn wr marwol fe weddiodd ac ni bu law dros dair blynedd a chwe|mis, <NOTE PLACE="marg"><HI>Iac.</HI> 5. 17.</NOTE> ac fe a weddiodd drachefn ac fe rhoddes y nef ei glaw. Etto mae 'n eglur wrth hi&s;toriau y beibl fod gweddi gyffredinol yn rymmu&s;ach ger bron Duw, ac am hynny y dylyed galaru yn fawr na wnair rhagor gyfrif honi hi, yn ein my&s;c ni y rhai ydym yn addef ein bod yn vn corph ynghri&s;t.</P>
<P>Pan fygythwyd dini&s;tr dinas Ninifi o fewn deigain diwarnod. Fe gyd&s;ylltodd y brenin a'i
<PB N="269" REF="243">
bobl eu hunain mewn gweddi ac ympryd, ac hwy a waredwyd. Fe orchymmynnodd Duw yn y <NOTE PLACE="marg"><HI>Ionas.</HI> 3.</NOTE> Prophwyd Ioel gyhoeddi ympryd, ac i'r bobl hen a iauainc, gwyr a gwragedd, ymgynull ynghyd, a dywedyd ac vn llaferydd: arbed d&ycirc; bobl Arglw|ydd <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioel.</HI> 2. 13, 16.</NOTE> ac na ddyro dy etifeddiaeth i warth: a phan oe|ddid er fedr difa 'r Iddewon oll mewn vn diwar|nod trwy genfigen Haanan, wrth orchymmyn He&s;ter hwy a ymprydia&s;ant ac a weddia&s;ant, ac <NOTE PLACE="marg"><HI>He&s;t.</HI> 4. 16, 17.</NOTE> hwy a waredwyd: pan warchaodd Holophernes Bethulia, wrth gyngor Iudith hwy ymprydia|&s;ant <NOTE PLACE="marg"><HI>Iudith.</HI> 8. 14.</NOTE> ac a weddia&s;ant ac hwy a rhyddhawd. Pan ydodd yr Apo&s;tol Peter yngharchar fe ymgy&s;yll|todd y <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 12. 5.</NOTE> gynulleidfa ynghyd mewn gweddi ac fe wa|redwyd Peter mewn modd rhyfedd.</P>
<P>Wrth yr hi&s;toriau hynny mae 'n eglur fod gwe|ddi gyffredinol gyhoeddus yn rymmus iawn i fwynhau trugaredd, ac ymwared oddiar law ein Tad nefol. Am hynny fymrodyr yr atolygaf i chwi er mwyn tirion drugaredd Duw, na fy|ddwn mwy yn e&s;caelus yn hyn o beth: ond megis pobl a fyddant ewylly&s;gar i dderbyn ar law Duw y fath bethau, y rhai y mae gweddi gyffredinol yr Eglwys yn eu cei&s;io, ymgy&s;&s;ylltwn ynghyd yn y lle a o&s;odwyd i weddi gyhoeddus, ac ag vn galon cei&s;iwn gan ein Tad nefol yr holl bethau a wyr ef eu bod yn anghenrhaid ini.</P>
<P>Nid ydywyf yn gwahardd gweddiau dirgel i chwi, ond yr ydwyf yn eich annog i wneuthur cymmaint gyfrif a gweddi gyhoeddus ac y mae hi 'n haeddu. Ac ymlaen pob peth byddwch &s;iccr yn y tair rhyw hon o weddi fod eich meddyliau gwedy eu cyfodi yn ddwyfol at Dduw, ac onid ef ni bydd eich gweddiau onid diffrwyth, ac fe wir|hair
<PB N="270" REF="244">
ynoch chwi yr ymmadrodd hwn: mae 'r bobl hyn yn ne&s;au attaf a'u geneuau a'u calonnau ym|hell oddiwrthyf. <NOTE PLACE="marg"><HI>E&s;a.</HI> 29. 13. <HI>Math.</HI> 15. 8.</NOTE> Hed hyn am y tair rhyw gweddi am y rhai y darllenwn yn yr Scruthur l&acirc;n.</P>
<P>Yn awr a'r vn fath neu lai o airiau y cewch glywed pa &s;awl Sacrament &s;ydd gwedy i ein Ia|chawdwr Chri&s;t eu go&s;od, ac a ddylent barhau a'u derbyn gan bob Chri&s;tion mewn am&s;er a threfn dyledus, ac am yr achos y mynnai em Iachawdwr Chri&s;t ini eu derbyn hwy. Ac am eu rhifedi hwy ped y&s;tyrid hwy yn ol gwir arwyddocad Sacra|ment: &s;ef am yr arwyddion gweledig y rhai a or|chymmynnir yn oleu yn y Te&s;tament newydd a'r rhai y cyd&s;ylltir addewid maddauant o'n pecho|dau yn rhad a'n &s;ancteiddrwydd a'n cy&s;&s;ylltiad ni ynghri&s;t: nid oes onid dau, bedydd a &s;wpper yr Ar|glwydd. O herwydd er bod i ollyngdod addewid maddeuant pechodau etto nid oes wrth airiau eglur y Te&s;tament newydd, vn addewid gwedy ei chlymmu a'i rhwymo a'r arwydd weledig yr hon yw go&s;odiad dwylaw.</P>
<P>O herwydd nid ydys yn y Te&s;tament newydd yn gorchymmyn yn oleu arfer go&s;od dwylo mewn gollyngdod fal yr ydys yn gorchymmyn yr arwy|ddion gweledig mewn bedydd a &s;wpper yr Arg|lwydd: ac am hynny nid yw gollyngdod y fath &s;a|crament ac yw bedydd a'r cymmyn. Ac er bod i wneuthurdeb offeiriad ei harwydd weledig a'i haddewid, etto mae erni diffig addewid maddau|ant o bechodau: fal a'r yr holl Sacramentau er|aill heblaw y rhai hyn, am hynny nid ydyw na honnag vn Sacrament arall y fath Sacrament ac ydyw y bedydd a'r cymmyn. Ond mewn cym|meriad cyffredinol fe ellir rhoi enw Sacrament i
<PB N="271" REF="244">
bob peth trwy 'r hwn yr arwyddoccair vn peth &s;anctaidd. Yn yr hwn y&s;tyr y rhoes yr h&ecirc;n dadau yr enw hwn nid yn vnic i'r pump eraill, y rhai yn hwyr o am&s;er a gymmerid yn lle Sacramentau i <NOTE PLACE="marg">Diony&s;ius.</NOTE> wneuthur &s;aith, ond hefyd i lawer o Ceremoniau <NOTE PLACE="marg">Bernard de coena Dom. &amp; ablutione pedum.</NOTE> craill megis i olew, golchiad traed, a'r fath be|thau, heb feddwl trwy hynny eu cyfrif hwy yn Sacramentau, yn yr y&s;tyr ac y mae y ddau Sacra|ment a ddyweda&s;om ni o'r blaen.</P>
<P>Ac am hynny mae S. Aw&s;tin gan y&s;tyried gvoir y&s;tyr ac iniawn ddeall y gair Sacrament, wrth <NOTE PLACE="marg">Aug. ad Ia|nuar. &amp; De doct. Chri.</NOTE> &s;crifennu at Ianuarius, ac yn ei drydydd llyfr he|fyd am yr athrawiaeth Gri&s;tionogawl, yn dywe|dyd fod Sacramentau y Chri&s;tianogion yn am|bell mewn rhifedi, ac yn odidawg mewn y&s;tyr, ac yn y ddau le hynny mae fe 'n eglur yn &s;&ocirc;n am ddau, Bedydd, a Swpper yr Arglwydd.</P>
<P>Ac er bod yn cynnal trwy drefn eglwys Loegr, heblaw y ddau hyn, ryw arferon a Ceremoniau ynghylch gwneuthur offeiriaid, priodas, a bedydd e&s;cob, gan holi plant am eu gwybodaeth mewn pyngciau ffydd, a chan gy&s;&s;ylltu &acirc; hynny weddi|au 'r Eglwys dro&s;tynt, ac hefyd am ymweliad y cl&acirc;f: etto ni ddylyai neb gymmeryd y rhai hyn yn lle Sacramentau, yn yr y&s;tyr a'r deall y cymme|rir Bedydd a Swpper yr Arglwydd, ond naill a'i yn alwedigaethau duwiol o fywyd, anghenrhaid yn Eglwys Gri&s;t, ac am hynny yn deilwng i'w go&s;od allan trwy weithred gyhoeddus gyffredinol gan wenidawg yr Eglwys: ynteu a fernir eu bod yn gyfryw ordeiniaethau, ac a allant gynnorth|wyo i athrawiaethu, diddanu, ac adailad Eglwys Ghri&s;t.</P>
<P>Yn awr a ni gwedy deall pa beth yw gweddi, a
<PB N="272" REF="245">
pha beth yw Sacrament, a pha &s;awl rhyw o we|ddi y &s;ydd, a pha &s;awl Sacrament hefyd a o&s;o|dodd ein Iachawdwr Chri&s;t: edrychwn bellach a oddef yr Scruthyrau a &s;iampl y brif-Eglwys gynt, weddi llaferydd (hynny yw, pan yw 'r ge|nau yn traethu rhyw ddei&s;yfiadau &acirc;'r llaferydd) neu fini&s;tro rhyw Sacramentau neu vn rhyw weithred, neu Caeremoni gyffredinol gyhoeddus arall, yn perthyn at fudd ac adailadaeth y gynu|lleidfa dlawd, mewn tafod anghydnabyddus, yr hwn ni ddeall na 'r gwenhidawg na 'r bobl: neu a ddylai vn d&ycirc;n arfer yn neilltuoll weddi laferydd mewn iaith nis deall.</P>
<P>I'r cwe&s;tiwn hwn rhaid ini atteb, nas dylyai. Ac yn gyntaf am weddi gyffredinol a mini&s;trad y &s;acramentau, er y per&s;wadai rhe&s;wn ni yn hawdd (pe cai ein rheoli ni) y dlyem ni weddio 'n gyhoe|ddus, a mini&s;tro y Sacramentau mewn iaith a ddealler, o herwydd mai gweddio 'n gyffredinawl, yw bod i gynulleidfa bobl ofyn vn peth, ag vn lla|ferydd a chyfundeb meddwl, a mini&s;tro Sacra|mentau yw trwy 'r gair a'r arwydd oddi allan, pregethu i 'r derbynwyr anweledig r&acirc;s Duw oddifewn: ac hefyd am o&s;od yr arferon hyn, a'u bod fyth yn parhau, er mwyn dwyn ar gof i'r gynulleidfa o am&s;er i am&s;er, eu hundeb ynghri&s;t, ac y dlyent fal aelodau o vn corph mewn gweddi a phob modd arall gei&s;io a chwenychu bob vn fudd ei gilydd, ac nid eu budd eu hunain heb en|nill eraill. Etto nid rhaid ini redeg at re&s;wn i brwfo y peth hyn, o herwydd bod gennym airiau eglur goleu 'r Scruthur, ac hefyd gyfundeb yr &s;crifennyddion hynaf a dy&s;cediccaf, yn canmol gweddiau y gynulleidfa yn yr iaith a dealler. Yn
<PB N="273" REF="245">
gyntaf mae S. Pawl at y Corinthiaid yn erchi <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 14. 26.</NOTE> gwneuthur pob peth er adailadaeth: yr hyn ni ddichon bod oni bydd y gweddiau a mini&s;trad y Sacramentau mewn tafod cydnabyddus i'r bobl. O herwydd pan draetho 'r offeiriad weddi, neu fini&s;tro y Sacramentau mewn gairiau na ddealler gan y rhai &s;ydd bre&s;ennol, ni ellir eu ha|dailadu hwy.</P>
<P>O herwydd megis os yr vtcorn yn y maes, a rydd lais anhynod, ni all neb trwy hynny ymba|ratoi i ryfel. Ac megis pan fytho offeryn cerdd yn gwneuthur &s;ain ddiwahanol, ni &wcirc;yr neb pa beth a genir. Felly pan fytho gweddi neu fini|&s;trad y Sacramentau mewn iaith anghynaby|ddus i 'r gwrandawyr, pwy o hanynt a gyffroir i gyfodi ei feddwl at Dduw i gei&s;io gyd&acirc;'r gweni|dawg ga~ Dduw y pethau y mae 'r gwenidawg yn ei airiau a'i weddi yn eu gofyn? Neu pwy wrth fini&s;tro 'r Sacramentau a ddeall pa rad anwele|dig a ddylyai y gwrandawyr ddymuno cael ei wei|thio yn y dyn oddufewn? yn wir neb. O her|wydd fal y dywaid S. Pawl mae 'r hwn a ddy|wedo mewn tafod anghydnabyddus yn e&s;tron i'r gwrandawyr, yr hyn &s;ydd anweddus iawn mewn cynulleidfa Gri&s;tionogaidd.</P>
<P>O herwydd nid ydym e&s;troniaid i'w gilydd, ond cyd-ddina&s;wyr &acirc;'r &s;aint, ac o dylwydd Duw, ac <NOTE PLACE="marg"><HI>Ephe&s;.</HI> 26. 19. 1. <HI>Cor.</HI> 10. 7. 1. <HI>Cor.</HI> 14. 11.</NOTE> aelodau yr vn corph. Ac am hynny yr hyd y by|tho 'r gwenidog yn adrodd y weddi a wnair yn ein henwau ni i gyd, rhaid yw ini roddi clu&s;t i'r geiriau y mae fe 'n eu hadrodd, ac yn ein calonnau ofyn ar law Dduw, y pethau y mae fe mewn gei|riau yn eu gofyn: ac i arwyddoccau ein bod, yn gwneuthur felly, yr ydym yn dywedyd Amen, ar
<PB N="274" REF="246">
ddiwedd y weddi, yrhon y mae fe'n ei gwneuthur yn ein henwau ni oll. A hyn ni allwn ni ei wneu|thur er adailadaeth, oni ddeallir yr hyn aiddy|wedir.</P>
<P>Am hynny anghenrhaid yw gweddio yn gy|hoedd yn yr iaith a ddeallo y gwrandawyr. A phe bua&s;ai gweddus goddef erioed iaith ddieithr yn y gynulleidfa, fe alla&s;ai hynny fod yn am&s;er Pawl a'r Apo&s;tolion eraill, pan gyny&s;caeddid hwy &acirc; mawr wyrthian ac aml iaithoedd: o herwydd fe alla&s;ai hynny annog rhai i dderbyn yr efengil, pan glyw&s;ent Hebrewyr o anedigaeth, er eu bod yn anny&s;cedig; yn dywedyd Groeg, a lladin, ac iai|thoedd eraill: ond ni thybygodd Pawl y dylaid goddef hyn yr am&s;er hynny: ac a arferwn ni hyn|ny yn awr, pan nad oes neb yn dyfod i iaithoedd, heb a&s;tudrwydd dyfal? Na atto Duw. O her|wydd trwy hynny y dygem holl arferon ein he|glwys, i w&acirc;g ofergoel, ac y gwnaem hwy oll yn ddiffrwyth.</P>
<P>Mae Luc yn &s;crifennu i Petr ac Ioan gwedy eu rhyddhau oddiwrth dywy&s;ogion ac archo|ffeiriaid Ieru&s;alem, ddyfod at eu cymydeithion, a dywedyd wrthynt yr holl bethau a ddyweda&s;e yr offeiriaid a'r henuriaid wrthynt: yr hyn pan glwy&s;ont, hwy a goda&s;ant eu llaferydd mewn cy|tundeb <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 4 24.</NOTE> at Dduw gan ddywedyd, O Arglwydd, tydi yw y Duw yr hwn a wnaetho&s;t nef a dayar, mor, ac oll &s;ydd yndynt, &amp;c.</P>
<P>Ni alla&s;ent wneuthur hyn pe gweddia&s;ent mewn iaith ddieithr, yr hon niddealla&s;ent: ac yn ddiddau, ni ddyweda&s;ant hwy oll &acirc; llafarau gwa|hanedig: ond rhyw vn o honynt a ddywedodd yn eu henwau hwynt oll, a'r llaill gan wrando 'n
<PB N="275" REF="246">
ddie&s;caelus a gyfuna&s;ant ag ef: ac am hynny y dy|wedir gyfodi o honynt eu llafar ynghyd.</P>
<P>Nid ydyw S. Luc yn dywedyd&punc; Eu llafarau, megis am lawer, ond Eu llafar, megis am vn&punc; Yr ydoedd yr vn llafar hwnnw am hynny yn y fath iaith ac yr oeddent hwy oll yu ei deall, oni bua|&s;ai hynny ni alla&s;ent gyfodi mohoni i fynu &acirc; chy|fundeb eu calonnau: o herwydd ni ddichon neb gyfuno &acirc;'r hyn nis gwyr.</P>
<P>Am yr am&s;er ymlaen dyfodiad Chri&s;t ni bu dd&ycirc;n erioedi a ddywedai, fod gan bobl Dduw, na chan neb arall, eu gweddiau, neu fini&s;trad eu Sacra|mentau, neu eu haberthau, mewn iaith nas dea|llent hwy eu hunain. Ac am yr am&s;er er Chri&s;t, nes i <NOTE N="*" PLACE="marg">Draws.</NOTE>  ortrechus allu Rufain ddechrau gore&s;cyn, a rhwymo holl genhedlaethau <HI>Europ</HI> i fawrhau iaith Rufain&punc; mae 'n eglur wrth gyfundeb yr h&ecirc;n &s;crifenyddion dy&s;cedig, nad oedd arfer iaith ddie|thr, anghydnabyddus, ynghynulleidfaon y Chri|&s;tionogion.</P>
<P>Mae <HI>Iu&s;tin.</HI> ferthur, yr hwn oedd yn fyw yn 160. <NOTE PLACE="marg"><HI>Iu&s;tinus Mar|tyr. Apol.</HI> 2.</NOTE> mlynedd o oedran Chri&s;t yn dywedyd fal hyn am fini&s;trad Swpper yr Arglwydd, yn ei am&s;er ef; A'r ddie &s;ul mae cynnulleidfaon o'r rhai a arho&s;ant yn y trefydd, a'r rhai a drigant yn y gwledydd he|fyd: ymhlith y rhai yr ydys yn darllen cymmaint ac a ellir, o &s;crifeunadau 'r Apo&s;tolion a'r Pro|phwydi. Yn ol i'r darlleudd beidio, mae 'r gweni|dawg pennaf yn gwneuthur annogaeth, gen eu hannog i ganlyn pethau hone&s;t: yn ol hynny, yr ydym yn cyfodi oll ynghyd ac yn offrwin gwe|ddiau, yn &ocirc;l diweddu y rhai (fal y dyweda&s;om) y dygir i mewn fara a gwin a dwfr. Yno mae 'r gwenidawg pe~naf yn offrwm gweddi a diolch &acirc;'i
<PB N="276" REF="247">
holl allu, a'r bobl yn atteb Amen.</P>
<P>Mae 'r geiriau hyn a'u hamgylchau, os y&s;tyrir hwy yn dda, yn manegi yn oleu, fod nid yn vnic yn darllen yr Scruthyrau mewn iaith a ddealled, ond bod yn gweddio felly hefyd yn y cynnulleid|faon yn am&s;er Iu&s;tin.</P>
<P>Fe o&s;ododd <HI>Ba&s;ilius Magnus,</HI> ac felly y gwnaeth <HI>Ioan</HI> <NOTE N="*" PLACE="marg">Chry&s;o&s;tom.</NOTE> enau aur, hefyd yn eu ham&s;eroedd, dre&s;nau cyhoeddus ar wenidogaeth gyhoeddus, y rhai a alwent <HI>Leiturgiae,</HI> ac yn y rhai hynny hwy a o&s;oda|&s;ant ar y bobl atteb i weddiau 'r gwenidogion weithiau Amen, weithiau Arglwydd trugarha wrthym, weithiau a chyd a'th y&s;yryd dithau, ac Mae'n calonnau ni gwedi eu cyfodi at yr Arglw|ydd, &amp;c. Yr hwn atteb ni fedra&s;e 'r bobl ei wneu|thur mewn am&s;er dyledus, oni bua&s;ai fod y weddi mewn iaith ac a ddeallent hwy. Mae'r vn Ba&s;il wrth &s;crifennu at eglwy&s;wyr <HI>Neocae&s;aria,</HI> yn dy|wedyd <NOTE PLACE="marg"><HI>Epi&s;tol.</HI> 63.</NOTE> fal hyn am arfer gweddi gyffredinol, gan appwynto rhai i ddechreu 'r caniad, ac eraill i gan|lyn, ac felly gan dreulio 'r nos mewn llawer o ga|niadau a gweddiau, maent ar y wawr ddydd oll ynghyd megis ag vn genau ac vn galon) yn canu i'r Arglwydd ganiad o gyffes, pob vn yn go&s;od iddo ei hun airiau cymhe&s;ur o etifeirwch.</P>
<P>Mewn man arall mae fe 'n dywedyd: os bydd y mor yn deg, pa faint mwy y mae ymgynulliad y gynulleidfa 'n deccach, yn yr hon y danfonir allan &s;ain cy&s;&s;ylltedig gwyr, gwragedd, a phlant (megis tonnau 'n ffu&s;to ar lan y mor) o'n gweddiau ni at <NOTE PLACE="marg"><HI>Ba&s;il Ruf</HI> 4.</NOTE> Dduw? Y&s;tyriwch ar ei airiau ef, &s;ain (medd ef) gy&s;&s;ylltedig gwyr, gwragedd, a phlant: yr hyn ni ddichon bod oni byddai eu bod hwy oll yn deall yr iaith yn yr hon yr adroddid y weddi.</P>
<P><PB N="277" REF="247">
Ac fe a ddywaid Chry&s;o&s;tom ar airiau S. Pawl. <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 14.</NOTE> Ey gynted ag y clywo y bobl y gairiau hyn, yn oes oe&s;oedd, maent hwy oll yn y man yn atteb, Amen. Yr hyn ni allent hwy ei wneuthur, oni bai eu bod hwy 'n deall yr hyn a ddywedai 'r offeiriad.</P>
<P>Mae <HI>Diony&s;ius</HI> yn dywedyd fod yr holl dyrfa bobl yn canu caniadau, wrth fini&s;tro y cymmun. <NOTE PLACE="marg">Diony&s;.</NOTE> Mae S. Cyprian yn dywedyd fod yr offeiriad yn darparu meddyliau y brodyr &acirc; rhag-ddywediad <NOTE PLACE="marg">Cyprian. &s;er. 6. <HI>de oratione Dominica.</HI></NOTE> au ymlaen y weddi, gan ddywedyd derchefwch eich calonnau: ac yno 'r atteb y bobl yr ydym yn eu dyrchafu hwy at yr Arglwydd. Ac mae S. Ambros wrth &s;crifennu ar airiau S. Pawl yn dywedyd, Hyn yw 'r peth y mae fe 'n ei ddywedyd, fod yr hwn a ddywaid mewn tafod ddiethr, yn dywedyd wrth Dduw, yr hwn &s;ydd yn gwybod pob peth, ond nid ydyw dynion yn gwybod, ac am hynny nid oes ffrwyth o'r peth hynny.</P>
<P>Athrachefn ar y geiriau hyn, os bendigi di neu <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 14.</NOTE> roddi diolch &acirc;'r y&s;pryd, pa fodd y dywaid yr hwn &s;ydd yn lle 'r anny&s;cedig, Amen, ar dy ddiolchiad di, gan na &wcirc;yr ef pa beth yr ydwyd yn ei ddywe|dyd? Hynny yw, medd S. Ambros, os ti a fanegi foliant Duw mewn iaith nis gwypo y gwran|dawyr. O herwydd pan glywo 'r anny&s;cedig yr hyn nis deallo, nid edwyn ddiwedd y weddi, ac ni fedr ddywedyd Amen. Yr hwn air yw cymmaint ac yn wir, neu bydded wir, fal y cadarnhair y fen|dith, neu y rhoddiad diolch. O herwydd gan y rhai a attebant, Amen, y cyflawnir cadarnh&acirc;d y weddi, fal y cadarnhair pob peth a ddywedir ym|meddyliau y gwrandawyr, trwy dy&s;tiolaeth y gwirionedd.</P>
<P><PB N="278" REF="248">
Ac yn ol llawer o airiau pwy&s;ig i'r vn defnydd, mae fe n dywedyd, y cwbl yw hyn: na wneler dim yn yr Eglwys yn ofer, ac mai 'r peth hyn yn enwedig a ddylid llafuro am dano, fef ar fod i'r any&s;cedig allel cael lle&s;h&acirc;d, rhag bod vn rhan o'r corph yn dywyll trwy anwybodaeth. Ac rhag ty|bied o neb ei fod ef yn meddwl hyn oll am bre|gethu, ac nid am weddi: mae fe 'n cymmeryd a|chos ar y gairiau hyn ei S. Pawl, (oni bydd cyfi|aithydd, tawed yr hwn &s;ydd ac iaith ddieithr yn yr Eglwys) i ddywedyd, fal y canlyn: Gweddied yn ddirgel, neu ddyweded wrth Dduw, yr hwn <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 14. 28.</NOTE> &s;ydd yn clywed yr holl bethau mudion. O her|wydd yn yr Eglwys rhaid i hwnnw ddywedyd, yr hwn a wna lles i bawb oll.</P>
<P>Mae S. Ierom wrth &s;crifennu ar y geiriau hyn ei S. Pawl, pa fodd y dywaid yr hwn &s;ydd yn <NOTE PLACE="marg"><HI>Ver&s;.</HI> 16.</NOTE> lle 'r any&s;cedig Amen, &amp;c. yn dywedyd, y gwr llyg yw'r hwn y mae S. Pawl yn dywedyd ymma ei fod yn lle yr &acirc;nny&s;cedig, yr hwn nid oes gan|tho vn &s;wydd Eglwy&s;ig, pa fodd yr atteb ef Amen, ar weddi yr hon nid ydyw yn ei deall? Ac yn y man ar ol hynny &s;ef ar airiau Pawl pe llafarwn <NOTE PLACE="marg"><HI>Ver&s;.</HI> 6.</NOTE> a thafodau, &amp;c. Mae fe 'n dywedyd fal hyn. Hyn yw meddwl Pawl: Os llafara neb mewn tafo|dau dieithr, anghydnabyddus, fe wnair ei feddwl ef yn ddiffrwyth, nid iddo ei hun, ond i'r gwran|dawyr: o herwydd beth bynnac a ddywedir, nid yw ef yn ei wybod. Ac mae S. Aw&s;tin wrth &s;cri|fennu a'r y ddaunawfed P&s;alm, yn dywedyd: ni <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;a.</HI> 18.</NOTE> a ddlyem ddeall pa beth yw hyn, fal y gallom ga|nu a rhe&s;wn d&ycirc;n, ac nid a thrydar adar. O her|wydd mae dylluanod, cawciod, cigfrain, piod, a'r fath adar eraill, gwedy eu dy&s;cu gan dynnion i
<PB N="279" REF="248">
<NOTE N="*" PLACE="marg">Drydar.</NOTE> glegru, ni wyddont pa beth. Ond canu trwy dde all a rhoddwyd trwy ewyllys &s;anctaidd Duw i natur d&ycirc;n. Ac ailwaith, mae S. Aw&s;tin yn dy|wedyd, Nid rhaid wrth vn llaferudd pan fythom ni 'n gweddio, ond fal y mae 'r offeiriaid yn gw|neuthur, <NOTE PLACE="marg">De Magi&s;t.</NOTE> i ddangos eu meddwl, nid fal y gallo Duw, ond fal y gallo dynnion eu clywed hwy. Ac felly gan ei cofio wrth gyfuno a'r offeiriaid y ga|llont orbwy&s;o a'r Dduw.</P>
<P>Fal hyn ein dango&s;ir trwy 'r Scrythyrau a'r h&ecirc;n ddoctoriaid, na ddylyid wrth weddio neu fini|&s;tro Sacramentau, arfer vn iaith nas deallo 'r gwrandawyr. Megis i fodloni cydwybod Chri|&s;tion, nad rhaid ini dreulio chwaneg am&s;er yn hyn o beth. Ond etto e'r attal &s;afnen gwrthwyneb|wyr, y rhai &s;ydd yn &s;efyll ormod ar ordeiniae|thau cyffredinol, da yw cyd&s;ylltu at y te&s;tiolae|thau hyn o'r Scruthyrau a'r h&ecirc;n Ddoctoriaid, vn ordeiniaeth y wnaeth yr Ymherodr Iu&s;tinian, yr hwn oedd Ymherodr Rufain ynghylch pymp|cant mlynedd a &s;aith mlynedd a 'r igain yn ol Chri&s;t, yr ordeiniaeth yw hon: Yr ydym yn gor|chymmyn i'r holl E&s;cobion ac offeiriaid fini&s;tro 'r <NOTE PLACE="marg"><HI>Nouel con&s;ti.</HI> 23.</NOTE> offrwm &s;anctaidd, ac arfer gweddiau yn y bedydd &s;anctaidd, nid gan ddywedyd yn y&s;&s;el, ond a llafe|rudd eglur, vchel&punc; yr hon a all y bobl oll ei chly|wed, fal trwy hynny y cyffroir meddyliau y gw|randawyr a mawr ddwyfoldeb, wrth adrodd gwe|ddiau 'r Arglwydd Dduw, O herwydd felly y mae 'r Apo&s;tol &s;anctaidd, yn yr Epi&s;tol cyntaf at y Corinthiaid yn dangos, gan ddywedyd, Os ben|digi di neu os rhoddi di ddiolch yn yr Y&s;pryd yn dda, pa fodd y gall yr hwn &s;ydd yn lle 'r anny&s;ce|dig, ddywedyd, Amen, ar dy ddiolchad di? O her|wydd
<PB N="280" REF="249">
ni wyr efe pa beth yr ydwyd yn ei ddywedyd? Yn wir yr ydwyti yn rhoddi diolch yn dda, ond nid ydys yn ei adailadu efe.</P>
<P>Ac ailwaith, fe a ddywaid, yn ei Epi&s;tol at y Ru|feiniaid: A'r galon y credir i gyfiawnder, a'r geneu y cyffefir i Iechadwriaeth. Am hynny o blegid yr acho&s;ion hyn, ymmy&s;c gweddiau eraill, mae 'n gymhe&s;ir i'r E&s;cobion a'r offeiriaid crefyddgar, draethu a dywedyd hefyd y rhai a ddywedir yn yr offrwm &s;anctaidd, I'n Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t ein Duw ni, gyda 'r Tad, a'r Y&s;pryd glan, a llaferudd vchel. A gwybydded y crefyddgar offeiriaid hyn, os hwy a e&s;caelu&s;ant y pethau hyn, y gorfudd ar|nynt rhoddi cyfrif am danynt, yn echrydus farn y Duw mawr, a'n Iachawdwr Ie&s;u Gri&s;t: a phan wypom ninnau hynny, ni orphwy&s;wn ni, ac ni oddefwn hynny heb ei ddial. Yr ydoedd yr Ym|herodr hwn (fal y dywaid Sabelicus) yn ffafro E&s;cob Rufain, ac etto ni a welwn pa fath ordeini|aeth oleu y wnaeth ef, am weddio a mini&s;tro Sa|cramentau mewn iaith gydnabyddus, er mwyn cyffro defo&s;iwn da y gwrandawyr trwy wyboda|eth, yn erbyn barn y rhai a fynnant mai anwybo|daeth &s;ydd yn gwneuthur defo&s;iwn da, mae fe he|fyd yn ei wneuthur ef yn beth damnedig wneu|thur y pethau hyn mewn iaith nis deallo 'r gw|randawyr. Cauwn hyn am hynny trwy gyfundeb Duw a dynnion da na ddylaid gweddio yn gy|hoeth na mini&s;tro Sacramentau mewn iaith nis deallo y gwrandawyr. Yn awr gair neu ddau am weddi neilltuol mewn iaith ni ddeallir.</P>
<P>Ni a gymmera&s;om arnom pan dechraua&s;om &s;on am y peth hwn, brwfo, nid yn vnic, na ddylaid mi|ni&s;tro gweddi gyffredinol neu Sacrament, mewn
<PB N="281" REF="249">
iaith nis deall y gwrandawyr&punc; ond hefyd na ddy|lai neb weddio 'n ddirgel, mewn iaith ni byddai fe ei hun yn ei deall. Yr hyn ni bydd anhawdd ini ei wneuthur, oni ollyngwn yn angof pa beth yw gweddi. O herwydd os defo&s;iwn y galon yw gwe|ddi, yr hwn &s;ydd yn gyrru 'r galon i ymgyfodi at Dduw, pa fodd y gellir dywedyd fod hwnnw yn gweddio, yr hwn nid yw yn deall y geiriau y mae ei dafod yn eu traethu mewn gweddi? Ie pa fodd y gellir dywedyd ei fod ef yn dywedyd? o herwydd dywedyd yw traethu meddwl y galon trwy lafe|rudd y genau.</P>
<P>Ac nid ydyw llaferudd y draetho d&ycirc;n wrth ddy|wedyd, ddim ond cennadwr y meddwl, i ddwyn allan wybodaeth, am y peth oni bai hynny, a or|wedde 'n ddirgel yn y galon, ac ni ellir ei wybod: yn ol yr hyn a &s;crifenna S. Pawl, Pwy a &wcirc;yr medd ef y pethau &s;ydd mewn dyn, ond y&s;pryd dyn yn vnic, yr hwn &s;ydd ynddo? Ni ellir am hynny yn iniawn ddywedyd, ei fod ef yn dywedyd, yr hwn nid yw yn deall y laferudd y mae ei dafod yn ei draethu, ond yn dynwared dywedyd, fal y gwna 'r perot, neu 'r fath adar, &s;ydd yn dynwared lla|ferudd dynnion. Ni faidd neb am hynny ac a fy|tho yn ofni digofaint Duw yn ei erbyn ei hun, &s;on am Dduw yn rhy ehud, heb feddwl am ddeall par|chus yn ei wydd ef, ond fe ddarpara ei galon cyn rhyfygu dywedyd wrth Dduw. Ac am hynny yn ein gweddi gyffredinol, mae 'r gwenhidawg yn dywedyd yn fynych gweddiwn: gan feddwl wrth hynny rhebyddio 'r bobl i ddarparu eu clu&s;tiau i wrando, ar y peth y mae er fedr ei erchi ar law Ddduw, a'u calonnau i gyfuno a hynny, a'u tafo|dau ar y diwedd i ddywedyd, Amen.</P>
<P><PB N="282" REF="250">
Fal hyn y darparodd y Prophwyd Dafydd ei galon, pan ddywedodd ef, parod yw fynghalon o Dduw, parod yw fynghalon, canaf a chanmolaf. Fe ddarodd i'r Iddewon hefyd, yn am&s;er Iudith, <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 57. 7.</NOTE> cyn iddynt ddechreu gweddio, ddarparu eu calon|nau felly, pan weddia&s;ant hwy a'u holl galonnau, ar i Dduw ymweled a'i bobl I&s;rael. Fal hyn y darpara&s;ai Mena&s;&s;es ei galon, cyn iddo weddio, a dywedyd: yr ydwyf yn go&s;twng gliniau fyngha|lon, <NOTE PLACE="marg">2. <HI>Cro.</HI> 33. 12.</NOTE> gan ofyn iti ran o'th drigarog fwynder. Pan fytho 'r galon gwedy ei darparu fal hyn, maer llaferudd a draethir o'r galon, yn beraidd ynghlu|&s;tiau Duw, ac heb hyn ni y&s;tyria ef hi i'w derbyn. Ond o herwydd fod ydyn &s;ydd yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Twrddan.</NOTE>  dadwrdd gei|riau diddeall yngwydd Duw, yn dangos nad y|dyw ef yn y&s;tyriaid mawrhydi Duw, wrth yr hwn y mae fe 'n dywedyd: mae Duw yn cymmeryd hwnnw megis vn yn diy&s;tyru ei fawrbydi ef, ac yn rhoddi iddo ei wobr ymlhith ragrhithwyr, y rhai &s;ydd yn ymddangos yn &s;anctaidd oddifaes, a'u calonnau yn llawn meddyliau ffiaidd, ie yn am&s;er eu gweddiau.</P>
<P>O herwydd y galon y mae 'r Arglywydd yn e|drych erni, fal y &s;crifennir yn hi&s;tori y bre~hinioedd. Os mynnwn ninnau am hyn na byddo ein gwe|ddiau yn ffiaidd bethau, ger bron yr Arglwydd Dduw, darparwn ein calonnau cyn gweddio, ac felly deallwn y pethau yr ydym yn gweddio am danynt, fal y gallo ein ealonnau a'n llaferudd, gyd|&s;einio ynghlu&s;t mawrhydi Duw: ac yno ni ffae|lwn dderbyn ar ei ddwylaw ef, y pethau yr ydym yn eu gofyn, fal y gwnaeth gwyr da o'n blaen ni, y rhai a dderbynia&s;ant o am&s;er yn am&s;er y pethau a ddamunent er iechyd i'w heneidiau.</P>
<P><PB N="283" REF="250">
Fe dybygid fod <HI>S. Aw&s;tin</HI> yn cyd-ddwyn yn y pe|thau hyn, o herwydd fal hyn y dywaid ef am y rhai a ddygir i fynu mewn gramadeg, neu rhethorei, ac a droir at Gri&s;t, ac am hynny &s;ydd rhaid eu dy&s;|cu <NOTE PLACE="marg">De catechi|&s;andis rudi|bus.</NOTE> ynghrefydd Gri&s;t: Gwybyddant hefyd medd S. Aw&s;tin nad y llaferudd ond meddylfryd y ga|lon &s;ydd yn dyfod i glu&s;tiau Duw. Ac yno y bydd, os digwydds iddynt y&s;tyried, fod yr E&s;cob neu'r gwenhidawg yn yr Eglwys, yn galw ar Dduw a geiriau anghy&s;&s;on ac anhrefnus, neu y rhai na b&ocirc;nt hwy yn eu deall, neu eu bod hwy yn cyfran|nu yn anhrefnus y geiriau y maent yn eu traethu, na watwarant ddim o honynt. Hyd yn hyn fe a dybygid ei fod ef cyd-ddwyn gr da gwedio mewn iaith ni ddeallir.</P>
<P>Ond yn yr ymadrodd ne&s;af mae fe 'n agoryd ei feddwl fal hin. Nid am na ddylid gwella y pethau hyn fal y gallo y bobl ddywedyd Amen i'r hyn y maent yn ei ddeall yn dda: ond etto rhaid yw dw|yn gyda 'r holl bethau duwiol hyn, ar ddwylo y ca|techei&s;wyr ymma ac athrawon y ffydd: fal y ga|llont ddeall megis mewn dadleud&ycirc;, y mae daioni y ddadl yn &s;efyll yn y &s;ain, felly ei fod yn yr Eglwys yn &s;efyll mewn defo&s;iwn. Fal nad ydyw ef yn fodlon i neb weddio mewn iaith nis deallo: ond mae fe 'n dy&s;cu y dadleuwr neu araithiwr cyfa|rwydd, i ddwyn gyda thafod anny&s;cedig, anghyfa|rwydd y gwenhidawg crefyddgar, diddrwg: I grynhoi y cwbl os gwna diffyg deall y geiriau a ddywedir yn y gynulleidfa fod y geiriau yn an ffrwythlon i'r gwrandawyr: paham na wna yr vn peth y geiriau a ddarllenir yn anffrwyddlon i'r darllenudd?</P>
<P>Trugarog ddaioni Duw, a ganniatao ini rad
<PB N="284" REF="251">
i alw arno megis y dlyem, i'w ogoniant ef, a'n didra~gc ddedwyddwch ninnau. Yr hyn y wnawn ni os ymo&s;tyngwn ein hunain yn ei olwg ef: ac os bydd ein medd wl ni, yn ein holl weddiau cyffre|dinol a neilltuol, gwedy eu go&s;od yn hollol arno ef. O herwydd gweddi y go&s;tyngedig a aiff trwy y cymylau, ac nis diddenir hi nes dyfod yn agos at Dduw, nid ymmedy hi nes i'r goruchaf edrych ar|ui hi, a gwared y cyfion a gwneuthur barn. Iddo ef am hynny y byddo anrhydedd a gogoniant, yn oes oe&s;oedd. Amen.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="sermon">
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>&para; Addy&s;c i'r rhai &s;ydd yn cymmeryd rhwy&s;tro blegid rhyw leoedd o'r Scruthyrau &s;anctaidd, y rhan gyntaf.</HEAD>
<P>_FYngharedigion, nid oes calon neb yn abl yn gwbl i ymgyffryd y mawr fudd a'r enill yr hwn a all gw&ycirc;r a gw|ragedd Chri&s;tionogaidd ei dderbyn os mynnant, wrth wrando a darllen yr Scruthyrau &s;anctaidd, llai o lawer y gall fy|nhafod i draethu hynny &acirc; geiriau.</P>
<P>Am hynny pan welodd &s;athan ein gelyn ni mai r' Scruthyrau yw 'r ffordd a'r iniawn lwybr i ddwyn y bobl i wir wybodaeth am Dduw, a bod yn halaethu ffydd a chrefydd Gri&s;t yn fawr dros b&ecirc;n wrth ei gwrando a'i darllen hwy yn ddie&s;ca|elus: wrth weled hefyd pa fath rwy&s;trau ydynt iddo ef a'i deyrnas, mae fe yn gwneuthur a allo ar na ddarllener hwy yn Eglwys Dduw.</P>
<P>Ac er mwyn hyn fe a gyffr&ocirc;dd i fynu mewn vn lle neu gilydd dyraniaio creulon, erlid wyr llym|inion, a dygyn elynnion i Dduw a'i wirionedd
<PB N="285" REF="251">
an-nhwyllodrus, i dynnu ymmaith trwy rym y Beibl &s;anctaidd oddiwrth y bobl, y rhai hefyd o wir genfigen a ddini&s;tra&s;ant ac a ddifa&s;ant y lly|frau hynny &acirc; than yn lludw: gan gymmeryd ar|nynt yn dwyllodrus, fod mynych wra~do a darllen gair Duw yn achos o here&s;iau a chnawdol rydd|did, a llwyr ddini&s;tr pob trefn daionus ym-mhob gwl&acirc;d a dinas hydrefn. Os achos o ddrygioni yw adnabod Duw yn gywir, yno mae 'n rhaid ini a|ddef fod gwrandaw a darllen yr Scruthyrau &s;anc|taidd yn acho&s;ion here&s;i, rhydd-did cnawdol, a llwyr ddi&s;tryw pob trefn ddaionus. Ond mae ad|nabod Duw a ni ein hunain mor bell oddiwrth fod yn achos drygioni, ac y mae yn ffordd barottaf ie ac yn vnic lwybr i ffrwyno ein holl rydd-did cnawdol ni, ac i ladd holl wyniau ein cnawd ni.</P>
<P>A'r llwybr arferol i gael y cydnabyddiaeth hyn yw gwrando a darllen yn ddie&s;caelus yr Scru|thyrau &s;anctaidd. O herwydd fal y dywaid Pawl, <NOTE PLACE="marg">2. <HI>Timoth.</HI> 3. 16.</NOTE> mae 'r holl Scruthyrau gwedy eu rhoddi gan Y|&s;prydoliaeth Duw. Ac a dybygwn ni, Gri&s;tiono|gion, y gallwn ni ddy&s;cu adnabod Duw a ni ein hunain, yn gynt neu yn well yn &s;crifennadau vn d&ycirc;n daiarol, nac yn yr Scruthyrau &s;anctaidd, a &s;crifennwyd trwy y&s;prydoliaeth yr Y&s;pryd gl&acirc;n? O herwydd ni ddygwyd yr Scruthyrau attom ni trwy awenydd d&ycirc;n, eithr dynnion &s;ancta|idd Duw a ddyweda&s;ant megis y cynhyrfwyd <NOTE PLACE="marg">2. <HI>Pet&punc;</HI> 1. 11.</NOTE> hwy gan yr Y&s;pryd gl&acirc;n. A'r Y&s;pryd gl&acirc;n yw athro y gwirionedd yr hwn &s;ydd, fal y dywaid ein Iach|awdwr Chri&s;t, yn tywys ei &s;cwlheigion i b&ocirc;b gwi|rionedd. Aphwy bynnac ni ddy&s;cir ac ni thywy|&s;ir <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 16. 13.</NOTE> gan yr athro ymma, ni ddichon ef na chwympo i gam&s;ynniaid dwfn, er mor dduwiol y byddo yn
<PB N="286" REF="252">
cymmeryd arno fod, pa wybodaeth a dy&s;c bynnac a fytho gantho ym-mhob gweithredoedd ac &s;cri|fennadau eraill er tecced y fytho 'r olwg ar ei a|thrawiaeth ef, ac e'r tebycced fo i wirionedd ym|marn y byd.</P>
<P>Os dywaid neb y dymunai gael gweled gwir ddull a phortreiad perffaith ar fywyd iniawn cym|meradwy gan Dduw, pa le dybygwch chwi, y ga|llwn ni gael gwell bortreiad na bywyd Ie&s;u Gri&s;t a'i athrawaeth, neu gyffelyb iddynt, yr hwn y mae yr Scruthyrau yn paentio ac yn go&s;od allan ei ymddygiad rhinweddol a'i fywyd duwiol mor eg|lur ymlaen ein llygaid ni, fal wrth edrych ar y por|treiad hwnnw y gallom lunio a <NOTE N="*" PLACE="marg">ffurfio.</NOTE> diwgadu ein by|wyd cy ne&s;ed ac y gellir yn gyfun &acirc;'i berffeiddrw|ydd ef. Byddwch ddilynwyr i mifi, medd S. Paul, <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 11. 1.</NOTE> megis yr ydwyfi i Gri&s;t. Ac mae Ioan S. yn dywe|dyd y dlyai yr hwn a arho&s;o ynghri&s;t felly rodio megis y rodiodd yntef. A pha le y dy&s;cwn ni drefn <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Ioan.</HI> 2. 6.</NOTE> bywyd Chri&s;t ond yn yr Scruthyrau.</P>
<P>Vn arall a fynnai gael meddiginiaeth i iachau pob clefyd ac afiechyd yn y meddwl. A ellir cael hynny mewn lle yn y byd ond yn llyfr Duw a'i Scruthyrau &s;anctaidd ef? Fe ddango&s;odd Chri&s;t hyn pan ddywad wrth yr Iddewo~ y&s;tyfnig, Chwi|liwch yr Scruthyrau, o herwydd yndynt yr ydych <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 5. 39.</NOTE> yn gobeithio cael bywyd tragwyddol. Os ydyw 'r Scruthyrau yn cynwys yndynt fywyd tragwy|ddol mae 'n rhaid canlyn fod yndynt gyfarwyddyd hefyd yn erbyn pob peth ac &s;ydd yn ein <NOTE PLACE="marg">Attal.</NOTE> rhagod neu yn ein rhwy&s;tro ni i fywyd tragwyddol.</P>
<P>Os byddwn yn chwenychu gwybod doethineb nefol, pa ham mai gwell gennym ei dy&s;cu hi gan dd&ycirc;n na chan Dduw ei hun, yr hwn, fal y dywaid
<PB N="287" REF="252">
S. Iaco, yw rhoddwr doethineb? Ie pa ham nas <NOTE PLACE="marg"><HI>Iac.</HI> 1. 5.</NOTE> dy&s;cwn hi o enau Chri&s;t ei hun, yr hwn a addaw|odd fod yn bre&s;ennol gyda ei Eglwys hyd diwedd y byd, ac &s;ydd yn cyflawni ei addewid, nid yn vnig am ei fod ef gyd&acirc; ni &acirc;'i r&acirc;d a'i fawr drugaredd, ond hefyd am ei fod ef yn dywedyd yn bre&s;ennol wr|thym yn ei &s;cruthyrau &s;anctaidd, i fawr a didranc ddiddanwch pawb ac &s;ydd a dim blas am Dduw yndynt? Ie mae fe 'n awr yn ei Scruthyrau yn dywedyd yn fuddiolach ini o lawer nag y dywad ef &acirc; geiriau ei enau wrth yr Iuddewon cnawdol, pan ydoedd ef yn fyw gyda hwy ar y ddaiar. O her|wydd ni fedrent hwy (yr Iddewon ydwyf yn eu meddwl) na chlywed na gweled y pethau a allwn ni yn awr eu clywed a'u gweled, os dygwn gyd&acirc; ni y clu&s;tiau a'r llygaid y clywir ac y gwelir Chri&s;t &acirc; hwy; hynny yw die&s;caelu&s;rwydd i wrando ac i ddarllen ei Scruthyrau &s;anctaidd ef, a gwir ffydd i gredu ei ddiddanus addewidion ef.</P>
<P>Pe gallai vn ddangos dim ond ol troed Chri&s;t, yr ydwyf yn tybied y cwympe lawer i lawr ac yr addolent: ond i'r Scruthyrau &s;anctaidd, lle os mynnwn y gallwn weled beunydd, nid ydwyf yn dywedyd ol ei draed ef yn vnic, ond ei holl lun a'i fywiol agwedd ef, och nid ydym ni yn rhoddi ond ychydig neu ddim parch: pe dango&s;ai neb bais Chri&s;t ini fe gymmerai lawer o honom boen fawr neu ninnau a fynnem ddyfod yn agos i edrych ar|ni, ac i'w chu&s;anu hi hefyd: ac etto ni all yr holl ddillad a wi&s;codd ef er ioed ei o&s;od ef allan mor fy|wiol ac mor gywir ac y mae 'r Scruthyrau.</P>
<P>Mae llawer er mwyn y cariad y maent yn ei ddwyn at Ghri&s;t yn trw&s;io ac yn harddu delwau Ghri&s;t, a wnair &acirc; choed a cherrig neu fettel, &acirc;
<PB N="288" REF="253">
thly&s;au, ac aur, a meini gwerthfawr: ac oni ddly|em ni, fy - mrodyr anwyl, yn fwy o lawer goflei|dio a pherchi &s;anctaidd lyfrau Duw y Beibl cy&s;&s;e|gredig, yr hwn &s;ydd yn dangos llun Chri&s;t yn fy|wiolach ini nag y dichon vn ddelw? ni ddichon delw ond dangos <NOTE N="*" PLACE="marg">Dull, ffurf.</NOTE> diwgad a llun ei gorph ef, os gall hi wneuthur hynny: ond mae 'r Scruthyrau yn go&s;od Chri&s;t allan yn y fath fodd ac y gallwn ni weled Duw a d&ycirc;n, ni a allwn ei weled ef, meddaf, yn dywedyd wrthym, yn iachau ein gwendid ni, yn marw dros ein pechodau ni, yn cyfodi o feirw er ein cyfiawnhau ni. Ac ar ychydig o airiau ni a|llwn yn yr Scruthyrau weled Chri&s;t oll ei gyd mor gyflawn &acirc; llygaid ffydd, fal na allem ni byth heb ffydd ei weled ef &acirc;'n llygaid corphorol mor gy|&s;lawn, pe byddai fe ymma yn ein my&s;c ni yn bre|fennol.</P>
<P>Chwenyched am hynny a dymuned gwyr, gwra|gedd a phlant yn eu holl galonnau yr Scruthyrau &s;anctaidd: carent hwy, braicheidient hwy, go&s;o|dent eu ewyllys a 'u meddyl-fryd ar eu gwrando a'u darllen hwy, fal ar y diwedd y'n ffurfer ac y'n troer ni iddynt hwy. O herwydd try&s;ordy Duw yw 'r Scruthyrau &s;anctaidd, lle ceffir pob peth rheidiol ini ei weled, ei glywed, ei ddy&s;cu a'i gre|du, ac anghenrhaid i feddiannu bywyd tragwy|ddol. Hynny a ddywedwyd er rhoddi i chwi da&punc;med prawf o 'r ennill a ellwch chwi ei dderbyn wrth wrando a darllen yr Scruthyrau &s;anctaidd. O herwydd, fal y dywedais yn y dechreuad, ni ddi|chon vn tafod fanegi na thraethu 'r cwbl. Ac er bod yn eglurach n&acirc; goleu 'r dydd mai anwybod yn yr Scruthyrau yw achos pob <NOTE N="*" PLACE="marg">Amryfy&s;edd.</NOTE> cam&s;ynnaeth, fal y dywad Chri&s;t wrth y Saduc&eogon;aid, yr ydych mewn
<PB N="289" REF="253">
amryfy&s;edd am na wyddoch yr Scruthyrau. Ac <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 22. 29.</NOTE> mae 'r amryfy&s;edd hynny 'n cadw 'n ol ac yn tyn|nu dynnyon ymmaith oddiwrth wybodaeth Duw. Ac fal y dywaid S. Ierom, bod heb wy|bod yr Scruthyrau yw bod heb nabod Chri&s;t.</P>
<P>Etto er hyn mae rhai yn tybied nad cymhe&s;ur i bob rhyw o ddynion ddarllen yr Scruthyrau, am eu bod hwy, fal y dywedant, mewn amryw leoedd yn fain trangwydd i'r an-ny&s;cedig: yn gyntaf am fod ymadrodd yr Scrythur mor ddi&s;yml mor <NOTE N="*" PLACE="marg">Drw&s;el, arw.</NOTE> an|ghymmen ac mor blaen, fal y mae yn faen tram|gwydd i lawer o &s;ynhwyrau e&s;cud dynion moe|thus. Hefyd am fod yr Scruthyr yn dywedyd i'r rhai a ganmoler megis plant Duw wneuthur llawer o weithredoedd a rhai o honynt yn erbyn cyfraith naturiaeth a rhai yn erbyn y gyfraith &s;crifennedig, a rhai a dybygid eu bod yn ymladd yn oleu yn erbyn hone&s;trwydd cyffredinol. Mae'r holl bethau hyn, meddant, yn acho&s;ion o dram|gwydd mawr i'r diddrwg, ac yn peri i lawer dy|bied yn ddrwg am yr Scruthyrau ac i anghredu eu hawdurdod hwy.</P>
<P>Mae rhai 'n anfodlon i wrando ac i ddarllen yr Scruthyr l&acirc;n o blegid amryw ddeddfau a Cere|moniau, aberthau ac offrymmau 'r gyfraith. Ac mae gwyr call mewm &s;ynwyr bydol yn tybied fod rhoddi clu&s;t i reolau a gorchymmynion golau di|&s;yml ein Iachawdwr Chri&s;t yn yr Efangyl, yn rhwy&s;trau mawr i lywodraeth lonydd &s;ynhwyrol eu gwledydd, megis yn digio pan glywant fod yn rhaid i dd&ycirc;n droi ei glu&s;t dehau at yr vn a'i tarawo ar yr a&s;wy, a chynnyg ei gl&ocirc;g i'r hwn a gei&s;iai ddwyn ei bais oddiarno: a'r fath ymadroddion eraill o berpheiddrwydd ym-meddwl Chri&s;t. O
<PB N="290" REF="254">
herwydd mae rhe&s;wn cnawdol, gan ei fod yn wa|&s;tad yn elyn i Dduw ac heb y&s;tyried y pethau y|dynt o Y&s;pryd Duw, yn ca&s;hau y fath orchymmy|nion, y rhai pe deallid hwy yn dda ni wanhaent ly wodraeth farnol na llywiawdwriaeth Chri&s;ti|onogion.</P>
<P>Ac mae rhai pan glywant yr Scruthyrau yn peri ini fyw yn ddiofal heb fyfyrio na rhagfwria|du, yn gwatwaru eu di&s;ymldra hwy. Am hynny er mwyn &s;ymmud a throi heibio y fath rwy&s;trau yn ne&s;&s;af ac y gallom, mi a attebaf i'r gwrth ym|adroddion ymma, y naill ar ol y llall.</P>
<P>Yn gyntaf mi a adroddaf rai o'r lleoedd a dram|gwyddir wrthynt o blegid di&s;ymlder ac anghym|he~dod yr ymadrodd, ac a ddango&s;af eu hy&s;tyr hwy.</P>
<P>Mae 'n &s;crifennedig yn llyfr Deuteronomium i'r Holl-alluog Dduw wneuthur cyfraith, Os byddai &wcirc;r farw yn ddieppil fod i'w frawd neu ei garwr ne&s;af briodi ei weddw ef, a bod yn galw y plentyn cyntaf a enid rhyngthynt hwy yn blen|tyn i'r hwn a fua&s;ai farw, rhag deleu enw y ma|rw allan yn I&s;rael. Ac os y brawd neu'r carwr no|&s;af a wrthodai briodi y weddw, yno bod iddi hi dynnu ei e&s;cid ef ymlaen llywodraethwyr y ddi|nas, a phoeri yn ei wyneb ef, gan ddywedyd, felly y gwneler i'r gwr nid adailado d&ycirc; ei frawd. Ym|ma, fyngharedigion, Ceremoniau oedd dynnu ei e&s;cid ef, a phoeri yn ei wyneb ef, i arwyddhau i holl bobl y ddinas nad y wraig oedd ar y bai am dorri gorchymmyn Duw yn hyn o beth, ond bod y bai a'r cywilydd yn cwympo ar y g&wcirc;r hwnnw yr hwn yn gyhoeddus ym-laen llywodraethwyr a wrthododd ei phriodi hi. Ac nid oedd hyn yn warth iddo ef yn vnic, ond ar ei holl eppil yn ei ol
<PB N="291" REF="254">
ef hefyd: o blegid hwy a elwid ar ol hynny byth, ty yr hwn a dynnwyd ei e&s;cid.</P>
<P>Lle arall o'r P&s;almau &s;ydd fal hyn, Torraf he|fyd holl gyrn y rhai annuwiol a chyrn y rhai cyfi|awn <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 75. 10.</NOTE> a dderchafir.</P>
<P>Wrth gorn yn yr Scruthur y deallir grym ga|llu, nerth ac weithiau rheolaeth a llywodraeth. Mae 'r Prophwyd wrth hynny wrth ddywedyd, Torraf gyrn yr annuwiolion, yn meddwl na wanheir hwy yn vnig ac na wnair yn vnic yn e|gwnan nerth a grym a gallu gelynion Duw, ond yn dywedyd y torrir ac y di&s;trywir hwy yn gwbl er bod Duw dros am&s;er yn eu goddef hwy i orch|fygu ac i gael y llaw oreu er mwyn profi ei bobl yn well. Fe a ddywedir yn 132. P&s;alm, Mi a ba|raf i gorn Dafydd flaguro. Ymma y mae corn Dafydd yn arwyddoccau ei deyrnas ef. Am hynny wrth y fath ymadroddion y mae Duw yn addo rhoddi i Ddafydd oruwchafiaeth ar ei holl elyn|nion. <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 132. 17.</NOTE> Ac mae 'n &s;crifennedig. P&s;al. 60. Moab yw fynghrochan golchi, ac ar Edom y taflaf fy e&s;|cid, &amp;c. Yn yr hwn le y mae 'r prophwyd yn dan|gos mor ra&s;&s;ol y gwnel&s;ai Dduw &acirc;'i bobl plant yr I&s;rael, gan roddi iddynt oruwch afiaeth fawr yn erbyn eu gelynnion o'u hamgylch. O herwydd er bod y Moabiaid a'r Idumeaid yn ddwy gen|hedlaeth fawrion; yn bobl failchion y&s;tyfnig allu|og, fe a'u daro&s;tyngodd hwy, ac a'u gwnaeth yn wei&s;ion i'r I&s;raeliaid, yn wei&s;ion meddaf i ymo&s;t|wng iddynt, ac i dynnu eu he&s;cidiau, ac i olchi eu traed hwy. Moab am hynny yw fy-nghrochan golchi, ac ar Edom y taflaf &s;y e&s;cid: yw cymmaint a phe dyweda&s;ai efe, er balched oedd y Moabiaid a'r Idumeaid yn ein herbyn ni yn yr anialwch,
<PB N="292" REF="255">
hwy a wnaeth p wyd yn awr yn ddeiliaid, yn wei|&s;ion ie yn gaethion ini, i dynnuein e&s;cidiau ac i ol|chi ein traed ni.</P>
<P>Yn awr adolwg, pa anweddaidda-dra &s;ydd yn y fath ymadrodd ac yw hwn, yr hwn a arferir felly mewn arfer gyffredinol ym-my&s;c yr Hebre|aid? Mae 'n gywilydd fod Chri&s;tionogion mor y&s;cafn eu pennau, a gwatwaru megis coegwyr ary fath ymadrodion, y rhai a adroddir gan yr Y|&s;pryd gl&acirc;n mewn y&s;tyrdwys da? Rhe&s;ymmolach fyddai i wyr ofer ddy&s;cu perchidull ymadroddion geiriau Duw, n&acirc;'u gwatwar hwy felly i'w dam|nedigaeth eu hunain.</P>
<P>Mae rhai hefyd yn trangwyddo wrth glywed fod gan y tadau duwiol lawer o wragedd a gor|dderchadon. Er bod gordderch (yn ol ymadrodd yr Scruthyrau) yn enw hone&s;t: o herwydd yr oedd pob gordderch yn wraig gyfraithlon, er nad oedd pob gwraig yn ordderch. Fal y galloch ddeal hyn yn well gwybyddwch fod yn goddef i'r tadau o'r h&ecirc;n De&s;tament gael er vnwaith fwy o wragedd nag vn: am ba acho&s;ion chwi a gewch glywed ar ol hyn. O'r gwragedd hyn fe a anefid rhai yn rhy|ddion a rhai oeddynt gaethwragedd a morwyni|on. Yr oedd 'ir wraig rydd ragoriaeth oddiar y morwynion a'r caethwragedd: y wraig rydd o a|nedigaeth a wnaid trwy briodas yn lly wodraeth|wraig ar y t&ycirc; dan y gwr, a hi a alwid yn fei&s;tres neu wraig y t&ycirc;, a thrwy ei phriodas yr oedd iddi deitul a chy&s;iawnder a pherchennogaeth yn holl dda yr hwn a'i prioda&s;ai hi. Morwynion a cha|ethwragedd eraill a roddid gan eu perchenogion nid ydwyf yn dywedyd bob am&s;er, ond fynychaf i'w merched ar ddydd eu priodio&s;au i fod yn llaw|wynion
<PB N="293" REF="255">
iddynt. Yn y modd hwn y rhoddodd Pha|rao brenhin yr Aipht Agar yr Aiphties i Sara gwraig Abraham i fod yn forwyn iddi. Felly y rhoddodd Laban Zilpha i'w ferch Lea ar ddydd ei phriodas i fod yn forwyn iddi. Ac i Rachel y ferch <NOTE PLACE="marg"><HI>Gen.</HI> 29. 24.</NOTE> arall fe a roddodd Bilhah i fod yn llaw forwyn iddi.</P>
<P>A'r gwragedd y rhai oeddynt berchennogion ar eu llawforwynion a'u rhoddent hwy mewn priodas i'w gwyr ar amryw acho&s;ion: fe a roddes Sara ei morwyn Agar mewn priodas i Abra|ham. Yr vn modd y rhoddes Lea i morwyn Zil|pha <NOTE PLACE="marg"><HI>Gen.</HI> 16. 1.</NOTE> i'w g&wcirc;r Iacob: felly y rhoddes Rachel ei <NOTE PLACE="marg"><HI>Gen.</HI> 30. 3, 9.</NOTE> wraig arall ef Bilha ei llawforwyn hithau iddo ef, gan ddywedyd, d&ocirc;si mewn etti, a hi a blanta ar fyngliniau fi: fal pe dyweda&s;ai, cymmer hi yn wraig, a'r plant a ddygo hi mifi a'u cymmeraf ar fy arffed ac a wnaf iddynt megis pe byddynt plant imi fy hun.</P>
<P>Er gwneuthur y llawforwynion neu 'r caeth|wragedd hyn yn wragedd trwy briodas, etto ni chaw&s;ont hwy fraint i reoli 'r t&ycirc;, ond yr oeddynt yn wa&s;tad tan wa&s;anaerh ac mewn caethiwed i'w mei&s;tre&s;i, ac ni alwyd hwy er ioed yn fammau 'r tolwyth yn fae&s;tre&s;i neu 'n wragedd y ty: ond hwy a elwyd weithiau yn wragedd, weithiau yn ordderchadon.</P>
<P>Fe oddefwyd amledd o wragedd i dadau 'r h&ecirc;n De&s;tament trwy ragoriaeth y&s;py&s;awl, nid er mwyn cyflawni eu chwantau cnawdol, ond er mwyn cael amledd blant, o herwydd bod pob vn o honynt yn gobeithio ac yn cei&s;io yn fynych yn eu gweddiau gan Dduw ar i'r h&acirc;d bendigaid a addaw&s;ai Dduw y dawai i dorri pen y &s;arph,
<PB N="294" REF="256">
ddyfod a geni o'u llwyth hwy a'u tylwyth hwy.</P>
<P>Yn awr am y rhai a gymmerant acho&s;ion o chwant cnawdol a bywyd anllad wrth wrando a darllen yn llyfr Duw y pethau a oddefodd Duw yn y gwyr y mae eu clod yn yr Sruthyr, me|gis i Noah, yr hwn y mae S. Petr yn ei alw yn <NOTE PLACE="marg">2. <HI>Pet.</HI> 2. 5.</NOTE> bregethwr cyfiawnder fod mor feddw ar w&icirc;n, fal yn ei g&wcirc;&s;c y dinoethodd ef ei ddirgelion ei hun. <NOTE PLACE="marg"><HI>Gen.</HI> 9. 21.</NOTE></P>
<P>Fe a feddwodd Lot gyfion hefyd yn yr vn modd, <NOTE PLACE="marg"><HI>Gen.</HI> 19. 33, 35</NOTE> ac yn ei feddwdod fe a orweddodd gyd&acirc; 'i ferched ei hun yn erbyn cyfraith nattur.</P>
<P>Ac fe fu i Abraham hefyd (yr hwn yr oedd ei ffydd gymmaint ac y bu ef deilwng o'i phlegid hi i'w <NOTE PLACE="marg"><HI>Gen.</HI> 17. 5.</NOTE> alw trwy enau Duw ei hun yn D&acirc;d llawer o genhedloedd ac yn D&acirc;d y ffyddloniaid) heblaw ei <NOTE PLACE="marg"><HI>Ruf.</HI> 4 17.</NOTE> wraig Sara, gydnabyddiaeth gnawdol &acirc; Hagar llawforwyn Sara. <NOTE PLACE="marg"><HI>Gen.</HI> 16. 4.</NOTE></P>
<P>Yr oedd i'r Patriarch Iacob ddwy chwiorydd yn wragedd iddo ar yr vn am&s;er. Ac yr oedd i'r <NOTE PLACE="marg"><HI>Gen.</HI> 29.</NOTE> Prophwyd Dafydd ac i'w f&acirc;b ef brenin Salo|mon lawer o wragedd a gordderchadon, &amp;c. Yr hyn bethau a welwn eu gwahardd ini yn oleu wrch gyfraith Duw, ac ydynt yn wrthwyneb i hone&s;trwydd cyffredinol.</P>
<P>Fe &s;crifennwyd y pethau hyn a'r fath bethau, fy-ngharedigion, yn llyfr Duw, nid er mwyn i ninnau wneuthur y cyffelyb, a chanlyn eu &s;iam|plau hwy, neu o blegid y dylem ni dybied fod Duw yn fodlon i'r fath bethau mewn dynion, ond ni a ddylyem gredu a barnu i Noah yn ei feddw|dod ddigio Duw yn fawr, ac i Lott wrth gydor|wedd &acirc;'i ferched wneuthur llo&s;c-&acirc;ch ffiaidd.</P>
<P>Wrthynt hwy am hynny y dylyem ddy&s;cu y wers fuddiol hon. Oni alle w&ycirc;r mor dduwiol ac
<PB N="295" REF="256">
oeddynt hwy y rhai a glywent oddifewn &s;ancta|idd Y&s;pryd Duw yn fflammychu yn eu calonnau, gydag ofn a chariad Duw, ymgadw trwy eu grym eu hunain oddiwrth wneuthur pechod <NOTE N="*" PLACE="marg">Erchyll.</NOTE>  echry|dus, onid cwympo o honynt mor aruthrol, fal heb fawr drugaredd Duw na allent lai na chael colledigaeth dragywydd: pa faint mwy y dlyem ni nychmeriaid truain, y rhai nid ydym oddife &wcirc;n yn clywed vn cyffroad am Dduw, ofni yn wa&s;ta|dol, nid yn inic rhag cwympo fal y gwnaethant hwy, ond ein <NOTE N="*" PLACE="marg">Gorchfygu.</NOTE>  gormeilio a'n boddi mewn pechod: yr hyn nis gwnaethant hwy? Ac felly cymmeryd acho&s;ion trwy eu cwymp hwy i gydnabod ein lle&s;cedd a'n gwendid ein hunain, ac am hynny i alw yn ddifrifach ar yr holl-alluog Dduw &acirc; gwe|ddi daer ddie&s;caelus, am ei r&acirc;d efer ein cadarnhau ni a'n amddiffyn oddiwrth bob drwg. Ac er dig|wyddo ini gwympo ryw ani&s;er trwy wendid, etto y gallwn trwy etifeirwch o 'n calonnau a gwir ffydd yn ebrwydd gyfodi ailwaith, heb gy&s;cu ac aros mewn pechod fal y gwna y drygionus.</P>
<P>Fal hyn (bobl dda) y gallwn ddeall y fath be|thau a o&s;odir yn yr Scruthyrau duwiol, fal na throer bwrdd &s;anctaidd gair Duw yn fagl, neu yn llindag, neu yn faen trangwydd, er ein drygu ni trwy gamarfer ein deall. Ond gwnawn iddynt y fath o&s;tyngedig barch, fal y gallom gael ein hym|borth anghenrheidiol yndynt, i'n cryfhae ac i'n cyfarwyddo ni, fal y go&s;ododd Duw hwy o'i fawr drugaredd, yn ein holl orch wylion rheidiol, fal y bythom perffaith o'i flaen ef trwy holl dreigl ein bywyd. Yr hyn a ganniatao ef i ni yr hwn a'n prynodd ni, ein Harglwydd a'n Iachawdwr Ie|&s;u
<PB N="296" REF="257">
Gri&s;t. I'r hwn gyd&acirc; 'r T&acirc;d a'r Y&s;pryd gl&acirc;n y b&ocirc; holl anrhydedd a gogoniant yn oes oe&s;oedd. Amen.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>&para; Yr ail ran o'r addy&s;c i'r rhai a rwy|&s;trir o blegid rhyw leoedd o'r Scru|thyr &s;anctaidd.</HEAD>
<P>_CHwi a glyw&s;och, bobl ddaionus, yn yr Homili ddiwethaf a ddar|llenwyd i chwi, fawr fudd yr Scruthyrau &s;anctaidd. Chwi a glyw&s;och pa fodd y mae dynion anwybodus heb ddeall duwiol ynddynt yn cei&s;io cwerylon i'w diy&s;tyru hwy. Chwi a glyw&s;och atteb rhai o'u rhe&s;ymmau hwy.</P>
<P>Ni awn yn awr yn ein blaen ac a &s;oniwn am y gw&ycirc;r call llywodraethus y rhai a rwy&s;trir o ble|gid parablau Chri&s;t, y rhai a dybygir eu bod yn deleu pob trefn mewn llywodraeth, ac maent yn go&s;od yn lle &s;iamplau rai o'r fath hyn.</P>
<P>Os tery neb di ar dy glu&s;t ddehau, tro 'r a&s;&s;wy atto ef hefyd. A phwy bynnac a ddygo dy bais oddiarnad, dyro dy glog hefyd iddo. Na wyped <NOTE PLACE="marg">Mat. 5. 39. <HI>Mat.</HI> 6. 3. <HI>Mat.</HI> 18. 8, 9.</NOTE> dy law a&s;&s;wy y peth y mae dy law ddehau yn ei wneuthur. Os dy lygad dy law neu dy droed a'th rhwy&s;tra di, tyn allan dy lygad, torr ymmaith dy law, dy droed, a thafl oddiwrthyd. Os dy elyn a newyna, medd S. Pawl, portha ef, os &s;ycheda ef, d&ocirc;d iddo ddiod: <NOTE PLACE="marg"><HI>Ruf.</HI> 12. 20.</NOTE> canys os gwnai hyn ti a ben|tyrri <NOTE N="*" PLACE="marg">Rhy&s;od.</NOTE>  farwor tanllyd am ei ben ef.</P>
<P><PB N="297" REF="257">
Fe a dybygid, bobl ddaionus, yngolwg g&wcirc;r na|turiol fod yr ymadroddion hyn yn anghyfleus ac yn wrthwyneb i bob rhe&s;wn. O herwydd, fal y dywaid S. Pawl, nid ydyw y gwr naturiol yn de|all y pethau &s;ydd o Y&s;pryd Duw, ac ni ddichon ef <NOTE PLACE="marg">1 <HI>Cor.</HI> 1. 14.</NOTE> yr hyd y bytho yr h&ecirc;n Adda yn aros ynddo. Mae Chri&s;t am hynny yn meddwl y mynnai ef ei wei|&s;ion ffyddlon mor bell oddiwrth ddial a gwrthladd camwedd, ac y mynnai yn hytrach id dynt fod yn barottach i oddef cam arall, na thrwy wrthod cam torri cariad, a bod yn anoddefus. Fe fynnai fod ein holl orchwylion ni mor bell oddiwrth bob bw|riadau cnawdol fal na fynnai ef fod ein cymmy|deithion ne&s;af ni yn gwybod oddiwrth ein gorch|wylion da ni, i ennill gwag-ogoniant: a phe by|ddai ein cyfeillion a'n ceraint mor anwyl gennym a'n llygaid a'n dwylaw dehau, etto os mynnent ein tynnu oddiwrth Dduw ni a ddlyem ymadel &acirc; hwynt a'u gwrthod.</P>
<P>Fal hyn os mynnwch fod yn wrandawyr ac yn ddarllenwyr byddiol o'r Scruthyrau &s;anctaidd, rhaid i chwi yn gyntaf, ymwadu &acirc; chwi eich hu|nain, a daro&s;twng eich &s;ynhwyrau cnawdol, y rhai ni ddeallant ond y geiriau oddiallan, heb chwylio 'r y&s;tyr oddifewn. Rhodded rhe&s;wm le i &s;anctaidd Y&s;pryd. Duw: daro&s;tyngwch eich doethineb a'ch barn fydol, i'w ddoethineb a'i farn dduwiol ef. Y&s;tyriwch mai gair y bywiol Dduw yw'r Scruthyr, mewn pa ymadrodd dieithr byn|nag y traether hi. Dawed hynny yn wa&s;tad i'ch c&ocirc;f chwi, yr hyn y mae y Prophwyd E&s;ai mor fy|nych yn ei adrodd, Geneu 'r Arglwydd, medd ef, a'i dy wad, Yr holl alluog a'r tragwyddol Dduw
<PB N="298" REF="258">
yr hwn a'i inig air a wnaeth nef a daiar a'i cyfar|wyddodd ef: Arglwydd y lluoedd, ffyrdd yr hwn &s;ydd yn y moroedd a'i lwybrau ynnyfnder y dyfro|edd, Yr Arglwydd a'r Duw trwy air yr hwn y gwnaethpwyd, y lly wodraethir ac y cedwir yr holl bethau &s;ydd yn y nef ac ar y ddaiar, a ddarparodd fod hyn felly. Duw y duwiau Arglwydd yr Ar|glwyddi ie y Duw yr hwn &s;ydd vnig Dduw a|nymgyffred, holl-alluog, a thragwyddol, efe a'i dywad, ei air ef ydyw hyn: Ni ddichon am hyn|ny fod amgen na gwirioned yr hyn &s;ydd yn dyfod oddiwrth Dduw 'r holl wirionedd. Ni ellir na byddir gwedy gorchymmyn yn gall ac yn ddeallus y peth a ddychymmygodd yr Holl-alluog Dduw, er ofered y tybygom ac y barnom ni gaethwyr truain (o ai&s;iau gr&acirc;s) am ei &s;anctaiddiaf air ef. Mae 'r Prophwyd Dafydd wrth bortreio ini dd&ycirc;n llwyddiannus yn dywedyd, Gwyn ei f&ycirc;d y <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 1. 1.</NOTE> gwr ni rodiodd ynghyngor yr annuwiolion, ac ni &s;afodd yn ffordd pechaduriaid ac nid ei&s;teddodd yn ei&s;teddfa gwarwarwyr. Mae tri rhyw o bobl y rhai y myn y prophwyd i wr a fynno bod yn llwy|ddiannus ac yn gyfrannog o fendithiau Duw wachelyd ac ymgadw rhag eu cymdeithas.</P>
<P>Yn gyntaf, nid oes iddo rodio yn ol cyngor yr annuwiol.</P>
<P>Yn ail, nid oes iddo &s;efyll yn ffordd pechaduri|aid. Ac yn drydydd, nid oes iddo ei&s;tedd yngor &s;eddfa gwatwarwyr.</P>
<P>Wrth y tri rhyw hyn o bobl, annuwiolion, pe|chaduriaid, a gwatwarwyr, yr arwyddocair ac y go&s;odir i lawr yn oleu bob math ar ddrygioni.</P>
<P>Wrth yr annuwiol y mae fe 'n deall y rhai nid
<PB N="299" REF="258">
y&s;tyriant yr holl-alluog Dduw, ac &s;ydd heb ffydd ganthynt, y rhai y mae eu calonnau a'u myfyria|dau wedy eu go&s;od ar y byd fal y maent yn vnig, yn myfyrio am ddwyn i b&ecirc;n eu gorchwilion bydol, eu dychymygion cnawdol, eu chwantau a'u trach|wantau brynton, heb ddim ofn Duw.</P>
<P>Yr ail rhyw y mae fe 'n eu galw 'n bechaduri|aid: nid y rhai a gwympant trwy anwybod neu wendid, o herwydd felly pwy fyddai rydd? pwy wr a fu ar y ddaiar er ioed onid Chri&s;t ei hun, yr hwn ni phechodd? Mae 'r cyfion yn cwympo &s;aith waith yn y dydd ac yn cyfodi ailwaith. E'r body duwiol yn cwympo etto ni rodiant mewn pe|chod o wir fwriad, ni &s;afant ac nid arho&s;ant mewn pechod yn wa&s;tad, nid ei&s;teddant i lawr megis rhai diofal, heb ofni cyfion go&s;p Duw ani bechod: ond gan ffieiddio pechod trwy fawr r&acirc;s ac aneirif drugaredd Duw, maent yn cyfodi ail|waith, ac yn ymladd yn erbyn pechod. Mae 'r proyhwyd felly yn galw 'n bechaduriaid y rhai y trowyd eu calonnau yn hollol oddiwrth Dduw, a'r rhai nid yw eu holl fywyd a'u hymar weddiad onid pechod. Maent yn ymfodloni cymmaint ynddo fal y maent yn dewis aros a thrigo yn wa|&s;tad mewn pechod.</P>
<P>Y drydedd ryw y mae fe 'n ei galw 'n watwar|wyr: hynny yw rhyw o ddynnion y rhai y mae eu calonnau wedy eu llenwi a chenfigen: fal nad y|dynt yn fodlon i aros yn inig mewn pechod ac i ddwyn eu bywyd ymhob rhyw o ddrygioni, ond hefyd yn diy&s;tyru, ac yn gwatwar mewn eraill bob duwioldeb, a gwir fuchedd, bod hone&s;trwydd a rhinwedd.</P>
<P><PB N="300" REF="259">
Am y ddau rhyw gyntaf o ddynion ni ddywedaf na allant etifaru a throi at Dduw: ond am y dry|dedd yr ydwyf yn tybied y gallaf heb berigl barn Duw gyhoeddi na throdd vn o honynt er ioed et|to at Dduw drwy edifeirwch, ond iddynt aros yn wa&s;tad yn eu drygioni ffiaidd gan ga&s;clu iddynt eu hunain ddamnedigaeth erbyn dydd anwa|cheledig farn Duw.</P>
<P>Yr ydym yn darllen &s;iamplau o'r fath watwar|wyr yn ail Lyfr y Croniclau, Pa~darodd i'r brenin <NOTE PLACE="marg">2. <HI>Cro.</HI> 3. 10.</NOTE> da Ezechias yn-echrau ei deyrna&s;iad ddini&s;tr de|lw-addoliad, purhau y deml ac iniawni crefydd yn ei deyrnas: fe anfonodd genadon i bob dinas, i gynull y bobl i Ieru&s;alem, i gynnal gwyl y pa&s;c, yn y modd yr ordeinia&s;ai Dduw. Fe aeth y redeg|wyr o ddinas i ddinas, trwy dir Ephraim a Ma|na&s;&s;es hed yn Zabulon: a pha beth a wnaeth y bobl meddwch chwi? a glodfora&s;ant ac a foliana|&s;ant hwy enw 'r Arglwydd, yr hwn a rhoe&s;ai idd|ynt gy&s;tadl brenin, a thywy&s;og cymmaint ei zeal i ddini&s;tr delw-addoliad ac i adferu gwir gre|fydd Dduw? na ddo naddo, ond medd yr Scru|thur hwy a &s;enna&s;ant ac a watwara&s;ant gena|don y brenin.</P>
<P>Ac mae 'n &s;crifennedig yn y bennod ddiwethaf or vn llyfr i'r holl-alluog Dduw gan do&s;tyrio wrth <NOTE PLACE="marg"><HI>Pen.</HI> 36. 15, 16.</NOTE> ei bobl ddanfon ei genadon y prophwydi attynt, i'w galw hwy oddiwrth eu ffiaidd ddelw-addo|liad, a'u melltigedig fywyd. Ond hwy a watwa|ra&s;ant ganadon Duw, gan ddirmygu ei airiau fe a gwneuthur yn drahaus a'i brophwydi ef, nes cyfodi o ddigofaint yr Arglwydd yn eu herbyn hwy fal nad oedd Iechyd: canys fe a rhoddodd
<PB N="301" REF="259">
hwy i fynu i ddwylo ei gelynnion, ie i ddwylaw Nabuchadnazer Brenin Babilon yr hwn a y&s;pei|liodd eu da hwy, a lo&s;codd eu dinas hwy ac a 'i <NOTE N="*" PLACE="marg">Dygodd.</NOTE>  dug hwy a'u gwragedd a'u plant yn gaethion i Babilon.</P>
<P>Ni wnaethy bobl ddrwg oedd y nnyddiau Noah ond gwatwar o air yr Arglwydd, pan dywedodd Noah wrthynt y dialai yr Arglwydd arnynt am ei pechodau. Am hynny y daith y diluw yn ddi|&s;yndod arnynt ac a'u boddod hwy a'r holl fyd.</P>
<P>Fe bregethodd Lott i'r Sodomiaid onid eti|farent y di&s;triwyd hwy a'u dinas, Hwy a gyf|rifa&s;ant ei ymmadroddion ef megis pethau ni allent fod yn wir, hwy a &s;enna&s;ant ac a watwa|ra&s;ant ei rhybyddion ef, ac a'i cyfrifa&s;ant ef megis hen ffol di&s;ynwyr. Ond pan darodd i Dduw trwy ei angel &s;anctaidd, gymmeryd Lot a'i wraig a'i ddwy ferched o'u plith hwy, fe lawiodd o'r nef dan a brwm&s;ton ac a lo&s;codd y &s;enwyr a'r gwat|warwyr hynny o'i &s;anctaidd air ef.</P>
<P>A pha gyfrif oedd o athrawiaeth Chri&s;t ymmy&s;c yr &s;crifenyddion a'r Phari&s;aeaid? Pa wobr y ga|fas ef yn ei my&s;c hwy? Mae 'r efangil yn adrodd fal hyn: yr oedd y Phari&s;aeaid trachwantus yn ei watwar ef yn ei athrawiaeth. Oh wrth hyn chwi a welwch fod gwyr doethion bydol yn gwatwar athrawiaeth eu Iachawdwriaeth. Mae doethi|on y byd hwn yn gwatwar athrawiaeth Chri&s;t megis ffolineb yn eu deall hwy. Fe fu y gwat|warwyr hyn er ioed ac hwy a fyddant byth hyd diwedd y byd. O herwydd mae S. Peter yn pro|phwydolaethu y bydd y fath watwarwyr yn y byd <NOTE PLACE="marg">2. <HI>Pet.</HI> 2. 2.</NOTE> cyn y dydd diwethaf.</P>
<P><PB N="302" REF="260">
Gwagelwch gan hyn fy-mrodyr, gwagelwch gwagelwch, na fyddwch watwarwyr &s;anctaidd air Duw, nag annogwch ef i arllwys arnoch o'i ddigofaint, fal y gwnaeth ef ar y &s;enwyr a'r gwat|warwyr hynny. Na fyddwch leiddiaid ewylly&s;|gar eich eneidiau eich hunain. Trowch at Dduw yr ennyd y bo am&s;er i drugaredd: onid ef chwi a etifarhewch yn y byd a ddaw pan fytho yn rhy hwyr, o herwydd yno y bydd barn heb drugaredd.</P>
<P>Fe allai hyn wa&s;anaethu in rhebyddio ni ac i beri ini berchi &s;anctaidd Scruthyrau Duw: ond nid oes ffydd gan bawb. Am hynny ni ddigona ac ni fodlona hyn feddyliau pawb: ond fal y mae rhai yn gnawdol felly y parhant ac y camarferant Scruthrau Duw yn gnawdol, i'w rhagor ddam|nedigaeth. <NOTE PLACE="marg">2. <HI>Pet.</HI> 3. 16.</NOTE></P>
<P>Mae 'r anny&s;cedig a 'r anwadal (medd ef) yn gwyro 'r &s;cruthyrau er di&s;tryw iddynt eu hunain. Ac mae Ie&s;u Gri&s;t fal y dywaid S. Pawl i'r I|ddewon yn drangwydd ac i'r cenhedloedd yn ffoli|neb: ond i'r Iddewon a'r cenhedloedd y rhai a alwyd yn nerth ac yn odoethineb Duw. Mae 'r <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 1. 23.</NOTE> gwr &s;anctaidd Simeon yn dywedyd ei o&s;od ef yn gwymp ac yn gyfodiad i lawer yn I&s;rael. Fal y <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 2. 34.</NOTE> mae Chri&s;t Ie&s;u yn gwymp i'r gwrthodedig y rhai er hynny a gollir trwy eu baiau eu hunain, felly y mae ei air ef a'i holl lyfr yn achos damnedigaeth iddynt, trwy eu hanghreduniaeth. Ac fal nad ydyw ef gyfodiad i neb ond i blant Duw trwy <NOTE N="*" PLACE="marg">Ddewi&s;iad.</NOTE>  mabwys, felly y mae ei air ef a'r holl Scruthy|rau yn nerth Duw i Iachadwriaeth yn inig i'r rhai a'u credant. Mae Chri&s;t ei hun a 'r Pro|phwydi o'i flaen ef, a 'r Apo&s;tolion ar ei ol ef, a
<PB N="303" REF="260">
holl wir wenidogion &s;anctaidd air Duw, ie pob gair yn llyfr Duw yn arogl angau i angau i'r gwrthodedig. Mae Chri&s;t, y Prophwydi, yr Apo|&s;tolion a holl wir wenidogion y gair, ie pob gro|nyn a thitul o'r &s;cruthur &s;anctaidd ac fe fu er ioed ac fe fydd byth yn arogl bywyd i fywyd i'r rhai oll y burodd Duw eu calonnau trwy ffydd.</P>
<P>Gwiliwn yn ddifrif na wnelom watwargerdd o lyfrau 'r Sctuthyrau &s;anctaidd. Pa tywyllaf a pha anhyweithaf fyddo 'r ymadroddion yn ein deall ni: tybygwn ein bod ein hunain ymhellach oddiwrth Dduw a'i Y&s;pryd glan eu hawdur hwy. Ymrown i chwilio allan y doethineb a &s;ydd giddi|edig dan ri&s;cul yr Sctuthyr oddifaes. Ac oni fe|drwn ddeall y&s;tyr a rhe&s;wn yr ymadrodd, etto na fyddwn watwarwyr, &s;enwyr a dynwaredwyr. O herwydd dyna 'r arwydd a'r argoel eithaf o vn gwrthodedig, o elyn cyhoedd i Dduw a'i ddoe|thineb. Nid chwedlau ofer i'w gwatwar ydyw y pethau hyn y mae Duw yn eu cyhoeddi mor ddif|rif: am hynny cymmerwn hwy fal pethau difrif.</P>
<P>Ac er bod yn go&s;od allan mewn amryw leoedd o'r Scruthyrau, amryw ddeddfau a Ceremoniau, offrymmau ac aberthau: etto na rhyfeddwn ddim o'u plegid, ond trown hwynt at yr am&s;eroedd a'r bobl i'r rhai a gwa&s;anaethent, &ecirc;r nad ydynt yn anfuddiol i wyr dy&s;cedig i'w y&s;tyriaid, ond i'w de|ongl megis arwyddion a chy&s;codau pethau a pher&s;onau y rhai a eglurwyd ar ol hynny yn y Te|&s;tament newydd.</P>
<P>Ac er nad ydyw cyfrif gwehelyth ac achau'r ta|dau yn adailadaeth fawr i'r bobl gyffredinol an|ny&s;cedig: etto nid oes dim gwedy ei adrodd mor
<PB N="302" REF="261">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="303" REF="261">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="304" REF="262">
amherthyna&s;ol yn holl lyfr y beibl na wa&s;anae|tha i ddefnydd y&s;prydol mewn rhyw fodd, i bawb ac a lafurant i chwilio 'r y&s;tyr. Nid oes i ni ddi|y&s;tyru y rhai hyn, am na wa&s;anaethant ein deall ni a'n adailadaeth. Ond trown ein trafael i ddeall ac i ddwyn gyda ni y fath ymmadroddion a hi&s;to|riau ac ydynt gymme&s;urach ein deall ni a'n ha|ddy&s;c, Ac lle 'r ydym yn darllen yn P&s;almau Da|fydd pa fodd y dymunodd ef i wyrthwynebwyr Duw weithiau cywilydd, cerydd a gwaradwydd, weithiau dieppiliaeth, weithiau ar eu dyfod i ddi|&s;tryw a dini&s;tr di&s;ymmwth, fal y dymunodd ef i benaethiad y Phili&s;tiaid. Gwna, medd ef, luched a gwa&s;car hwynt, gyr dy &s;aethau a difa hwynt: ar <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 144. 6.</NOTE> fath regau eraill.</P>
<P>Etto ni ddlyaid rhwy&s;tro mo hanom am y fath weddiau eiddo Dafydd, ac yntef yn Brophwyd, &acirc; Duw yn ei garu yn odidawg, a chwedy ei gyn|hyrfu yn yr y&s;pryd &acirc; zeal wre&s;og i ogoniant Duw: fe a'i dywaid hwy nid o genfigen ddirgel nag o ga&s;ineb yn erbyn y dynnion, ond fe a ddymunodd yn y&s;prydol ddi&s;tryw yr holl fath amryfy&s;edd a baiau llygredig y rhai a deyrna&s;ant yn yr holl bobl ddiawlig ac a ymo&s;odant yn erbyn Duw.</P>
<P>Yr ydodd ef o'r vn meddwl ac oedd S. Pawl, pan roddodd ef Hymeneus ac Alexander a'r go|ddinebwyr cyhoeddus i &s;athan, er eu gwarth by|dol, fal y byddai 'r Y&s;pryd yn gadwedig a'r ddydd yr Arglwydd. A phan ydyw Dafydd yn addef ei fod yn ca&s;hau yr annuwiol: etto mae fe 'n dywe|dyd mewn man arall ei fod yn eu ca&s;hau hwy nid a cha&s;ineb cenfigennus i wneuthur eniweid i'r enaid, ond a cha&s;ineb perffaith. Yr hwn berffei|ddrwydd
<PB N="305" REF="262">
y&s;pryd am na ellir ei gyflawni ynom ni, a ni gwedy 'n llygru yn ein gwyniau fal yr ydym, ni ddlyem ni yn vn achos priodol arfer y cyfi yw ddull a'r airiau, o herwydd na allwn gyflawni mewn y&s;tyr y cyffelyb airiau.</P>
<P>Narwy&s;trir ni am hynny onid chwiliwn y&s;tyr y fath airiau heb ein rhwy&s;tro, fal y gallom farni am y fath airiau a mwy barch: er eu bod hwy yn ddieithr in deall cnawdol ni, etto gan y rhai ydynt wir y&s;prydol fe a fernir ddarfod eu cyhoeddi hwy o zeal ac yn dduwiol. Duw am hynny er mwyn eifawr drugaredd a burhao ein meddyliau ni trwy ffydd yn ei f&acirc;b Ie&s;u Gri&s;t, ac a ddifero ddafnau ei rad nefol in calonnau caregog ni, i'w meddalhau hwy, fal na byddom ddiy&s;tyrwyr a gwatwarwyr ei anhwyllodrus air ef: ond bod ini a phob go&s;tyngei|ddrwydd meddwl a pharch Chri&s;tionogaidd ym|roi i wrando ac i ddarllen yr Scruthyrau &s;anc|taidd, ac felly i ymborth arnynt oddifewn, fal y byddo mwyaf ddiddanwch in eneidiau a &s;ancte|iddrwydd ei &s;anctaidd enw ef: i'r hwn gyda 'r mab a'r Y&s;pryd gl&acirc;n, tri pher&s;on ac vn bywiol Dduw y byddo pob clod anrhydedd a moliant yn oes oe&s;oedd. Amen.</P>
</DIV3>
</DIV2>
</DIV1>
<DIV1 TYPE="section">
<PB REF="263">
<PB N="1" REF="263">
<HEAD>Y drydedd ran o lyfr y Pre|gethau cyhoedd.</HEAD>
<DIV2 TYPE="sermon">
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>&para; Pregeth am elu&s;enau a thruga|rogrwydd tuag at y tlawd a'r anghenus.</HEAD>
<P>_YMhlith yr aml ddyledi|on y mae r' holl-alluog Dduw yn edrych am danynt gan ei wei&s;ion ffyddlon, y gwir Gri|&s;tionogion, trwy y rhai y mynnai ogoneddu ei enw a manegi &s;iccr|wydd ei galwedigaeth hwyntau, nid oes vn yn fwy cymmeradwy gantho fe, nac yn fuddi|olach iddynt hwythau, n&acirc; gweithredoedd tru|garedd a tho&s;turi a ddango&s;ir at y tlawd, yr hwn a fliner ag vnrhyw gyfyngder. Ac etto er hynny cyfryw ydyw ane&s;cud ddiogi ein anian hurt ni, at yr hyn &s;ydd dduwiol a daionus, nad ydym ni
<PB N="2" REF="264">
mewn dim haechen, yn y&s;caelu&s;ach ac yn ddiofa|lach nag yn hynny.</P>
<P>Peth angenrhaid am hynny yw i bobl Dduw ddyhuno o'u meddyliau <NOTE N="*" PLACE="marg">cy&s;clud</NOTE> cy&s;cadur, ac y&s;tyried eu dlyed yn hyn o beth. A gweddus yw i bob gwir Gri&s;tion ymofyn a dy&s;cu yn ewylly&s;gar pa beth y mae Duw yn ei &s;anctaidd air yn ei ofyn ganthynt yn h<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">n o beth: fal gwedy yn gyntaf wybod eu ddlyed (yr hyn y mae llawer o blegid eu y&s;caelu&s;|rwydd yn dangos eu bod heb ei wybod) y gallont a'r ol hyn yn ddie&s;caelu&s;ach gyflawni hynny: trwy 'r hyn y gellir eofnhau y dynnion duwiol ca|redig, i fyned yn eu blaen ac i barhau yn eu tru|garog orchwilion o roddi cardodau i'r tylodion, ac fal y gallo hefyd y rhai hyd hyn a e&s;caelu&s;a&s;ant ac a ddiy&s;tyra&s;ant hynny, (gwedy clywed mor berthyna&s;ol yw hyn iddynt) yn awr yn y diwedd yn y&s;tyriol ei y&s;tyried ef, ac ymroi yn rhinweddol i hynny.</P>
<P>Ac er mwyn i bob vn o honoch ddeall yn well yr hyn a ddango&s;ir, 'ai ddwn yn haw&s; gyd&acirc; chwi, ac felly cymmeryd ychwaneg ffrwyth o'r hyn a ddy|wedir pan drinir yn neilltuol bethau neilltuol, mae yn fy mryd i draethu ac adrodd y pethau hyn bob vn o'r neilltu yn y trefn hwn.</P>
<P>Yn gyntaf mifi a ddango&s;af mor ddifrif y mae 'r holl-alluog Dduw yn ei &s;anctaidd air, yn galw arnom am roddi cardodau a gwneuthur elu&s;en, ac mor gymmeradwy yw 'r pethau hyn yngolwg Duw.</P>
<P>Yn ail mor fuddiol yw i ninnau eu harfer hwy, a pha elw a pha ffrwyth a ddygant ini.</P>
<P>Yn drydedd ac yn ddiwethaf mifi a ddango&s;af allan o air Duw pwy bynnac a fytho hael wrth y
<PB N="3" REF="264">
tylodion ac a'u portho hwynt yn halaeth, y caiff hwnnw ddigon iddo ei hun er hynny: ac y bydd ef byth i maes o enbeidrwydd prinder a diffyg.</P>
<P>Ynghylch y cyntaf, yr hwn yw cymmeriad, braint, a phris elu&s;enau gerbron Duw, gwy|byddwch hyn, fod nerthu a chynnorthwyo 'r tylawd yn eu hangenaua'u cyfyngder, yn bodloni Duw yn gymmaint, fal y mae 'r &s;cruthyr yn coffa mewn llawer lle, nad oes dim a ddichon cael ei gymeryd a'i dderbyn mor ddiolchus ar law Dduw.</P>
<P>O herwydd yn gyntaf yr ydym yn darllen, fod yr hollalloog Dduw yn cyfrif fod yn rhoddi yr hyn a rodder i'r tylawd iddo fe ei hun, o her wydd felly y mae'r Y&s;pryd glan yn te&s;tiolaethu ini trwy enau y gwr doeth, gan ddywedyd, Y neb a gym|mero drugaredd ar y tylawd &s;ydd yn rhoddi <NOTE PLACE="marg"><HI>Diar.</HI> 19. 17.</NOTE> echwyn i'r Arglwydd. Ac mae Chri&s;t yn traethu yn yr efengyl, ac mae fe 'n clymmu hynny &acirc; llw, megis gwir diogel, fod elu&s;enau a roddir 'ir tylo|dion, gwedy eu rhoddi iddo fe ei hun, ac y cyfrifir hwy felly yn y dydd diwethaf: o herwydd fal hyn y dywaid ef wrth roddwyr cardodau, pan ei&s;teddo ef yn farnwr yn y farn, i roi barn ar bob dyn yn ol ei weithredoedd: yn wir yn wir y dywedaf wrthych, pa weithrededd o drugareedd bynnac awneuthoch i'r vn o'r, rhai lleiaf hyn, chwi au gwneuthoch i mifi, wrth eu bwydo hwy, chwi a'm bwyda&s;och i, wrth eu di&s;ychedu hwy, chwi a'm di&s;y, heda&s;och i, wrth eu dillata hwy, chwi a'm di|llata&s;och i, wrth eu lleteua hwy, chwi a'm lleteua|&s;och i, wrth ymweled &acirc; hwy yn gleifion mewn carchar, chwi a ymwel&s;och &acirc; mifi.</P>
<P>O herwydd yr hwn a dderbynio gennadon
<PB N="4" REF="265">
brenin, ac a'u creu&s;ewo hwy, mae 'n anrhydeddu 'r brenin, oddiwrth yr hwn y daeth y cenhadwyr hynny, felly 'r hwn a dderbynio 'r tylawd a'r an|ghenus, ac a'u cynorthwyo hwy yn eu blinder a'u cyfyngderau, mae ef trwy hynny 'n derbyn ac yn anrhydeddu eu mei&s;tr hwy Chri&s;t, yr hwn fal yr ydoedd ef yn dylawd ei hun, ac yn anghenus, yr hyd y bu ef fyw yn ein my&s;c ni, i weithio dirge|lwch ein Iachawdwriaeth ni: felly ar ei fynedi|ad ef oddi ymma, fe a addawodd danfon ini yn ei le y rhai a fydde dylodion, drwy y rhai y cyflaw|nid ei ab&s;en ef. Ac am hynny pa beth bynnac a wnelem iddo ef, hynny &s;ydd raid i ni ei wneuthur iddynt hwy.</P>
<P>Ac am hyn y dywad yr holl-alluog Dduw wrth Moe&s;es: ni dderfydd y tylawd o genol y tir yr yd|ych yn myned iddo: er mwyn iddo gael profiad gwa&s;tadol o'i bobl, pa vn a wnant ai garu ef ai <NOTE PLACE="marg"><HI>Deu.</HI> 15. 11.</NOTE> pedio: fal wrth ddangos eu hunain yn vfydd i'w ewyllys ef, y gallent eu &s;iccrhau eu hunain o'i garedigrwydd a'i ewyllys da yntef tuag attynt: a bod heb ammau fal y derbynia&s;ant ac y cyflaw|na&s;ant hwy ei ewyllys a'i gyfraithau a'i ordeini|aethau efe, (yn y rhai y gorchymynodd iddynt a|goryd eu dwylo i'w brodyr y rhai oeddent dylodi|on yn y tir) felly o'i ran yntef y derhyn yntef hwy 'n garedig, ac y cyflawna yn gywir ei adde widion a wnaeth ef iddynt.</P>
<P>Mae apo&s;tolion a di&s;cyblon Chri&s;t, y rhai wrth ei feunyddol ymddygiad ef, a wel&s;ant yn ei wei|thredoedd ef, ac a glyw&s;ont yn ei athrawaeth ef, gymmaint gofal oedd gantho am y tylodion: mae 'r tadau duwiol hefyd, cy&s;tal cyn dyfodiad Chri&s;t a chwedy ei ddyfodiad, y rhai a lanwyd yn
<PB N="5" REF="265">
ddiddau a'r Y&s;pryd glan, ac oeddynt &s;iccr o ewy|llys &s;anctaidd Duw. Mae pob vn o honynt yn ein rhybyddio yn ddifrif, ac yn eu holl &s;crife~nadau haechen yn wa&s;tadol yn ein cynghori ni, i gofio 'r tlawd, ac i o&s;od ein cardodau caredigol arnynt.</P>
<P>Mae S. Pawl fal hyn yn gweiddi arnom, diddenwch y gwan-feddwl, cynheliwch y gwei|niaid, <NOTE PLACE="marg">1. <HI>The&s;.</HI> 5. 14.</NOTE> byddwch ymarhous wrth bawb. Ac ail|waith, nac anghofiwch gyweitha&s;rwydd a chy|franniad, canys &acirc; chyfryw ebyrth y bodlonir duw. <NOTE PLACE="marg"><HI>Heb.</HI> 13. 16.</NOTE> Ac mae 'r prophwyd E&s;ai 'n dangos fal hyn, Tor dy fara i'r newynog, dwg y cyrwydrad i'th d&ycirc;, a <NOTE PLACE="marg"><HI>E&s;ai</HI> 58. 7. 10.</NOTE> phan welych y noeth dillata ef, ac na ymguddia oddiwrth dy gnawd, to&s;turia wrth y newynog, a diwalla 'r enaid cy&s;tuddiedig. Ac mae 'r Tad &s;anctaidd Tobi yn rhoddi 'r cyngor hwn, Dod elu&s;en o'r peth &acirc; fytho gennit, ac na chenfigenned <NOTE PLACE="marg"><HI>Tob.</HI> 4. 7. 16.</NOTE> dy lygad wrth roddi dy el&ucirc;&s;en, ac na thro dy wyneb oddiwrth neb tylawd, ac ni thry Duw ei wyneb oddiwrthit tithau. Dod ti o'th fara i'r newynog ac o'th ddillad i'r noeth. Ac mae'r tad dy&s;cedig d&ucirc;wiol Chry&s;o&s;tom yn rhoddi y cyngor <NOTE PLACE="marg"><HI>Ad populum Antiochenum homil.</HI> 35.</NOTE> hyn, Bydded elu&s;enau trugarog yn wa&s;tad gyda ni, megis dillad arnom: hynny yw mor feddyl|gar a fythom i wi&s;co am danom ein dillad, i giddio 'n noethni, i'n cadw rhag oerfel, ac i'n dangos ein h&ucirc;nain yn weddaiddd, byddwn mor gofus yn wa|&s;tad i roddi elu&s;ennau i'r tylodion, ac i'n dangos ein hunain yn drugarogion tuag attynt.</P>
<P>Ond pa beth yw meddwl rhybyddion difrif ac aml annogaethau y prophwydi, apo&s;tolion, ta|dau, &acirc; Doctoriaid &s;anctaidd? yn wir fal yr oedd ynt yn ffyddlon tuag at Dduw, ac yn cyflaw|ni eu dlyed tu ag at dduw, gan ddywedyd i ni
<PB N="6" REF="266">
pa beth oedd ewyllys Duw: felly o gariad godi|dawg tuag attom ninnau, hwy a drafaela&s;ant nid yn inig i'n cyfarwyddo ni, ond i'n per&s;wado ni fod rhoddi cardodau, a chynnorthwyo 'r tlawd a'r anghenus, yn beth cymmeradwy ac yn aberth godidawg i dduw yn yr hwn y mae fe 'n ymhoffi 'n fawr, ac yn ymfodloni 'n ddirfawr: O herwydd felly y mae y gwr call mab Sirach yn dy&s;cu ini, gan ddywedyd, fod yr hwn &s;ydd drugarog ac yn <NOTE PLACE="marg"><HI>Eccle&s;.</HI> 35. 3. 7.</NOTE> rhoddi elu&s;en yn aberthu 'r iawn aberth, diolch a moliant. Ac mae 'n cyd&s;ylltu a hynny, fod aberth inion, duwiol, yn gwneuthur yr allor yn fras, a bod ei arogl ef yn beraidd gerbron yr Ar|glwydd, ie ei fod ef yn gymmeradwy gerbron duw, ac na ollyngir dros gof ei goffadwriaeth ef.</P>
<P>Ac yr ydys yn gwirhau gwirionedd yr athraw|aeth hon wrth &s;iamplau y tadau &s;anctaidd, care|dig, am y rhai yr ydym ni yn darllen yn yr &s;cru|thyrau, ei bod hwy gwedy ymroi i do&s;turi a thru|garogrwydd tuag at y tylawd ac yn garedig i e&s;m wytho ei anghenau hwy. O'r fath hyn oedd Abraham, i'r hwn yr ydoedd Duw mor fodlon ac y bu wiw gantho ddyfod atto mewn dull angel, a chymmeryd ei rau&s;ewi i'w d&ycirc; ef. O'r fath hyn yr ydoedd ei garwr ef Lot, yr hwn a garodd Duw yn gymmaint (am dderbyn ei ganhadon ef i'w d&ycirc;, y rhai oni bua&s;ai hynny a gaw&s;ent orwedd yn yr heol) ac y cadwodd efe ef a'i holl dylwyth, oddi|wrth ddi&s;triw Sodom a Gomorha. O'r fath hyn yr oedd y tadau &s;anctaidd, Iob, Tobi, a llawe|roedd eraill, y rhai a glyw&s;ont o'i mewn, megis yn gyhoedd i'w &s;ynhwhyrau, brofiad o y&s;py&s;awl ga|riad duw tuag attynt. Ac fal y cafodd yr holl rai hyn (trwy eu trugaredd a'u mawr do&s;turi, yr
<PB N="7" REF="266">
hwn a ddango&s;a&s;ant hwy i flinedig aelodau truain Chri&s;t, wrth eu e&s;mwytho, eu nerthu, a'u cynnorthwyo hwy &acirc;'u da bydol yn y byd hwn) fawr &s;erch Duw, ac y buont anwyl, hoff, a bod|longar yn ei olwg ef, felly y maent hwythau 'n awr yn cael eu digrifo, wrth fwynhau Duw mewn hoff lawenydd nefoedd, ac hwy a o&s;odir hefyd ger ein bronnau ninnau, yn-nhragwyddol air Duw megis &s;amplau perffaith i'n dy&s;cu ni, cy&s;tadl pa fodd y bodlonwn dduw yn y bywyd marwol hwn, ac hefyd, pa fodd y dawn ni i fyw yn llawen gyd&acirc; hwy, mewn hyfrydwch a dedwydd|yd tragwyddol.</P>
<P>O herwydd gwir iawn yw r hyn a ddywaid S. Aw&s;tin: Mai rhoddi cardodau, a chynnorthwyo 'r tylawd, yw yr iniawn ffordd i'r nef: <HI>via coeli pau|per e&s;t,</HI> y ffordd i'r nef yw 'r tylawd, medd ef. Hwy a arfere~t yn yr am&s;er gynt, o o&s;od ar heolydd cyffre|din ddelw mercuri, yn dangos a'i fys yr iniawn ffordd i'r dref, ac yr ydym ninnau 'n arfer mewn croe&s;-ffyrdd, o o&s;od croes o goed, neu gerig, er rhybyddio 'r ymdeithydd, pa ffordd y dylai ef droi, pan delo ef hyd etti: ac i'w gyfarwyddo ef yn y iawn ffordd, ond fe a o&s;ododd gair Duw (medd S. Aw&s;tin) yn y ffordd i'r nef, y dyn tylawd, a'i d&ycirc;, fal pwy bynnac a elo 'n iniawn yno, heb droi oddiar y ffordd, rhaid iddo ef fyned heibio i'r ty|lawd. Y tylawd yw 'r mercuri hwnnw, yr hwn a'n go&s;od ni yn yr iniawn ffordd, ac os edrychwn ni yn dda ar y nod hwn, ni chyrwydrwn ni yn ep|pell oddiar y llwybr inion.</P>
<P>Arfer gw&ycirc;r call bydol yn ein my&s;c ni yw, os gwy|ddont fod neb &s;ydd &icirc;s ei &s;tat na hwynthwy, mewn ffafwr rhyw dywy&s;og, neu bennaeth, yr hwn y
<PB N="8" REF="267">
maent yn ei ofni, neu yn ei garu, i hwnnw y bydd da ganthynt wneuthur daioni a thwrn da iddo, fal pan fytho rhaid y gallo yntef fod yn eiriolwr dro&s;tynt, naill ai i ennill mael, ai yntef i ddianc rhag twrn drwg, fe ddylai fod cywilydd arnom ni, fod dynnion bydol yn &s;ynwyrolach ac yn ga|llach i ennill iddynt eu hunain bethau bydol, y rhai ni pharhant ond dros am&s;er, n&acirc; nini i gei&s;io pethau nefol. Mae 'n Iachawdwr Chri&s;t yn te|&s;tiolaethu am y tlodion, eu bod hwy yn anwyl iawn gantho ef, a'i fod ef yn eu caru hwy 'n odi|dawg, o herwydd mae fe 'n eu galw hwy yn blant bychain iddo, enw o gariad tra-rhagorol. Mae fe 'n dywedyd eu bod hwy yn frodyr iddo. Ac mae S. Iaco 'n dywedyd i Dduw eu dewis hwy i fod yn etifeddion o'i deyrnas ef: oni ddewi&s;odd duw (medd ef) dylodion y byd hwn i fod yn gyfoetho|gion mewn ffydd, ac i fod yn etifeddion o'r deyr|nas, yr hon a addawodd ef i bawb ac a'i carant ef? Ac ni a wyddom y bydd y weddi a wnelont dro&s;om ni 'n gyfrifol, ac yn gymmeradwy ger bron Duw, fe wrandewir eu achwynion hwy hefyd. Ac am hynny mae Ie&s;u fab Sirach yn ein &s;iccrhau ni 'n ddiogel, gan ddywedyd, Pan felldithio y ty|lawd di yn chwerwedd ei enaid, yr hwn a'i gwna|eth <NOTE PLACE="marg"><HI>Eccl.</HI> 4. 6.</NOTE> ef a wrendy ei weddi ef. Byddwch chwi|thau drugarog am hynny wrth y tylawd.</P>
<P>Ni a wyddom hefyd fod yr hwn &s;ydd yn cyd|nabod ei hun yn fei&s;tr ac yn ymddiffynnydd iddynt, ac ni wrthyd eu cymmeryd hwy yn wei|&s;ion iddo, yn abl i wneuthur i ni les ac afles, a bod yn rhaid ini bob awr wrth ei gynorthwy ef. Paham am hynny y byddwn ni nac e&s;caelus nac anewylly&s;gar i ennill eu cymdeithas hwy a'u
<PB N="9" REF="267">
&s;erch, trwy 'r hyn hefyd y gallwn fod yn &s;iccr o ennill ei &s;erch ef, yr hwn &s;ydd alluog ac ewylly&s;|gar i wneuthur ini bob daioni ac a fyddo er em lles ni a'n llwydddiant. Mae Chri&s;t yn ma|negi wrth hyn pa gymmaint gantho am ein ca|redigrwydd ni at y tlawd, am ei fod ef yn addo gobrwyo 'r rhai a roddant phioled o ddwfr yn ei enw ef i'r rhai a fo arnynt ei ei&s;iau, a'r gwobr hwnnw yw teyrnas nef.</P>
<P>Diammau am hyn yw fod Duw yn gwneu|thur cyfrif mawr o'r hyn y mae fe yn ei obrwyo mor hael. O herwydd mae 'r hwn &s;ydd yn addo taliad frenhinawl am rodd cardottyn, yn dan|gos fod yn hoffach gantho fe y rhoddi, na 'r rhodd, a'i fod ef yn cyfrif yn gymmaint wneuthurdeb y peth, a'r ffrwyth a'r ennill &s;ydd yn dyfod o hono. Pwy bynnac gan hynny a e&s;caelu&s;odd hed yn hyn roddi cardodau, gwybydded yn awr fod Duw yn eu gofyn hwy ar ei ddwylaw ef, a gwy|bydded yr hwn a fu hael wrth y tylawd, fod ei orchwylion duwiol ef yn gymmeradwy, a bod Duw yn eu derbyn hwy yn ddiolchus, am y rhai hefyd y tal ef yn ddau ac yn dri dyblyg: o her <NOTE PLACE="marg"><HI>Diar.</HI> 19. 17.</NOTE> wydd felly y mae 'r gwr call yn dywedyd, yr hwn &s;ydd yn cymmeryd trugaredd ar y tylawd, &s;ydd yn rhoddi echwyn i'r Arglwydd, dros occr ac ennill halaeth, a'r ennill yn enwedig yw bywyd tragwyddol trwy haeddiant ein Iachawdwr Ie&s;u Gri&s;t, i'r hwn gyda 'r Tad a'r Y&s;pryd glan, y byddo holl anrhydedd a gogoniant yn oes oe&s;oedd, Amen.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<PB N="10" REF="268">
<HEAD>&para; Yr ail rhan o'r bregeth am elu&s;ennau.</HEAD>
<P>_CHwi a glyw&s;och fy annwyl gare|digion, fod rhoddi elu&s;enau i'r ty|lodion a'u cynnorthwyo hwy, yn am&s;er anghenrhaid, mor gymme|radwy gan ein Iachawdwr Chri&s;t, fal y mae 'n cyfrif y peth a wnelir iddynt hwy er ei fwyn ef, gwedy ei wneu|thur iddo ef ei hun. Chwi a glyw&s;och hefyd mor ddifrif y mae 'r Apo&s;tolion, y Prophwydi, a'r Tadau &s;anctaidd, a'r doctoriaid yn ein hannog ni i hynny. Ac chwi a welwch mor anwyl gan Dduw fu y rhai y mae 'r &s;cruthur yn &s;on eu bod yn rhoddwyr cardodau da. Am hynny os cyffro na'u &s;amplau da hwy, na chyngor iachus y Tadau duwiol, na Chri&s;t ni, &s;erch yr hwn yr ydym &s;iccr o'i fwynhau trwy hyn o beth: neu os pri&s;wn y pethau hyn, ymddarparwn o hyn allan i ddangos i Dduw y gwa&s;anaeth cymmeradwy ymma, gan fod yn barod i nerthu y rhai &s;ydd dylodion ac mewn blinder.</P>
<P>Yn awr yr ail bryd yr ydwyf yn traethu i chwi am elu&s;enau, mi a ddango&s;af mor fuddiol yw eu harfer hwy, a pha ffrwyth a ddaw ini, os gwnawn hwy yn ffyddlon. Mae 'n Iachawdwr Chri&s;t yn dangos yn ei efengil, nad oes ennill i dd&ycirc;n er meddiannu 'r holl fyd a'i gyfoeth a'i ogo|niant, os cyll ef ei enaid ei hun, neu os gwna fe <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 16. 26.</NOTE> ddim, trwy 'r hyn y gellir ei wneuthur ef yn gaeth iangau, pechod neu d&acirc;n vffernol. Trwy hyn y
<PB N="11" REF="268">
mae fe yn dangos nid yn vnic pa gymmaint y dlyem ofalu am iechyd yr enaid, yn fwy nag elw bydol, ond mae hyn hefyd yn gwa&s;anaethu i gy|ffro 'n meddyliau ni, ac i'n cyffro ni yn ein blaen, i gei&s;io 'n ddie&s;calus, a dy&s;cu trwy hynny, pa fodd y mae ini gadw a chynnal dros fyth ein eneidiau mewn diogelwch: hynny yw, pa fodd y mae ini adnewyddu 'n iechyd, os bydd gwedy colli neu leihau, ac os bydd ef vnwaith gennym pa fodd y gallwn ei faenteinio ef. Ie mae fe trwy hyn|ny yn ein dangos ni hefyd i gyfrif honno yn feddig|iniaeth werthfawr ac yn dlws godidawg, yr hon &s;ydd a'r fath rym a rhinwedd ynddi i gadw ac i gynnal tre&s;&s;or mor ddigyffelyb.</P>
<P>O herwydd os gwnawn ni gyfrif mawr o'r fe|ddiginieth neu 'r eli a ddichon iachau amryw gle|fydau trymmion, a heintiau corphorol, mwy cyfrif lawer a ddylem ni ei wneuthur o'r hyn &s;ydd a gallu ynddo ar yr enaid. Ac fal y gallem fod yn &s;iccr ddigon o adnabod, ac o fod gennem mewn parodrwydd, y gyfarwyddyd &s;ydd mor fuddiol, mae fe megis dy&s;cawdwr ffyddlon yn dangos ei hun pa beth yw hi, a pha le y mae ini ei chael hi, a pha fodd y mae ini ei harfer a'i thre|fnu hi. O herwydd pan achwynwyd arno ef ac ar ei ddi&s;cyblion yn do&s;t gan y Phari&s;aeaid, ddar|fod <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 11. 41.</NOTE> iddynt wradwyddo eu heneidiau wrth dorri traddodiadau 'r henuriaid am iddynt fyned at eu bwyd heb olchi eu dwylaw o'r blaen, yn ol arfer yr Iddewon: mae Chri&s;t yn atteb i'w cwyn ofergoelus hwy, gan ddangos iddynt y gyfarwy|ddyd orau i gadw eu heneidiau yn l&acirc;n, er torri y fath drefnau ofergoelus; Rhoddwch elu&s;en, medd ef, a phob peth y &s;ydd l&acirc;n i chwi: mae ef yn
<PB N="12" REF="269">
eu dy&s;cu hwy; mai bod yn drigarog ac yn gare|dig i gynnorthwyo 'r tlawd, yw 'r vnig lwybr i gadw 'r enaid yn bur ac yn l&acirc;n yngolwg Duw. Am hynny trwy hyn y dy&s;cir fod rhoddi elu&s;eneu <NOTE PLACE="marg"><HI>Tob.</HI> 4. 10.</NOTE> yn fuddiol i lanhau yr enaid oddiwrth gyffaith a brychi pechod.</P>
<P>Mae 'r Y&s;pryd gl&acirc;n yn dangos yr vn wers hefyd mewn llawer o leoedd o'r &s;crythyr &s;anctaidd, gan ddywedyd, fod tr&ucirc;garedd ac elu&s;enau yn gwa|red rhag pechod, yn cadw rhag angau, ac yn rhwy&s;tro 'r enaid i ddyfod i dywyllwch. Mawr yw 'r diogelwch gar bron y goruchaf Dduw, a all fod gan y rhai a ddango&s;&s;ant drugaredd a tho|&s;t&ucirc;ri ar y rhai &s;ydd mewn blinder: mae 'r prege|thwr doeth, mab Sirach yn cadarnhau hyn, <NOTE PLACE="marg"><HI>Ecclus.</HI> 29. 15.</NOTE> pan yw fe 'n dywedyd, fal y mae dwfr yn diffodd t&acirc;n, felly fod trugaredd ac elu&s;enneu yn gwrth|wynebu pechodau. A &s;iccr y&wcirc; fod tr&ucirc;garogrwydd yn oeri gwr&ecirc;s pechodau yn gymmaint ac na all|ant graff&ucirc; ar dd&ycirc;n i'w ddrygu, neu os cyfyrddant ag ef neu waethygu arno trwy wendid, mae trugaredd yn y man yn eu &s;ychu ac yn eu golchi hwy ymaith, megis meddyginiaethau ac eli i iachau eu clwyfau a'u clefydau t&ocirc;&s;t hwy.</P>
<P>Ac ar hyny ymae 'r t&acirc;d &s;anctaidd Cyprian yn cymmeryd achos i'n hannog ni i weithred truga|rog rhoddi cardodau a chynorthwyo y tlawd, ac yno y mae ef yn ein rhybyddio ni i y&s;tyried mor iachus ac mor fuddiol yw cynnorthwyo 'r ang|henus, a nerthu 'r blinderog, trwy 'r hyn y ga|llwn lanhau 'n pechodau ac iachau ein enaidiau clwyfus.</P>
<P>Ond etto fe a ddywaid rhyw dd&ycirc;n, pe galle ein elu&s;enau a'n gweithredoedd caredigol ni at y
<PB N="13" REF="269">
tlodion olchi ymaith ein pechodau ni a 'n cym|modi ni &acirc; Duw a 'n rhyddhau ni oddiwrth en|beidrwydd damnedigaeth, a 'n gwneuthur yn feibion ac yn etifeddion o deyrnas Dduw, yno y diddymmir haeddiant Chri&s;t ac ofer y tywa|lltwyd ei waed ef, yno y'n cyfiawnhair ni trwy ein gweithredoedd, fal y dywaid S. Pawl.</P>
<P>Ond deallwch, fy-ngharedigion, nad ydyw y lleoedd o'r Scrythyr a o&s;&s;odwyd o'r blaen, nac athrawaieth y merthyr bendigedig Cyprian nac vn g&wcirc;r duwiol dy&s;cedig arall, pan ydynt hwy wrth fawrhau braint, budd, ffrwhth a grym elu&s;enau rhinweddol hael, wrth ddywedyd eu bod hwy yn golchi ymaith bechodau, ac yn ein dwyn i ffafor Duw; yn meddwl fod ein gwaith a'n gorchwyl caredig ni yn achos dechreuol o 'n cymmeriad ni ger bron Duw, neu y gellir golchi ymaith ein pechodau ni a'n purhau ni a'n glanhau ni oddiwrth holl gyffaith ein anwiredd, o fraint a theilyngdod elu&s;en: O herwydd ni byddai hynny ond gwir anffurfio Chri&s;t a'i anrhaithio o'i ogoniant.</P>
<P>Ond hynny maent yn ei feddwl a hyn y&wcirc; y&s;tyr yr ymadroddion hyn a'r fath ymadroddion, ddarfodd i Dduw o'i &s;erch y&s;py&s;awl a'i fawr drugaredd tu ag at y rhai a ordeiniodd ef i iechydwrieth dragwyddol, felly gynnyg ei r&acirc;d yn enwedigawl, ac iddynt hwythau ei dderbyn ef mor ffrwythlon megis er eu bod oblegid eu bywyd pechadurus oddi-allan o'r blaen yn blant digofaint a di&s;tryw: etto gan fod Y&s;pryd Duw yn awr yn gweithio 'n gadarn ynddynt i vfydd-dod i ewyllys Duw a'i orchymmynion, maent yn cyhoeddi wrth eu gorchwylion, a'u bywyd
<PB N="14" REF="270">
oddi-allan wrth ddangos trugaredd a chared|igrwydd at y tlawd yr hyn ni ddichon dyfod ond o y&s;pryd Duw a'i r&acirc;d Y&s;py&s;awl, eu bod hwy yn ddiammau yn blant i Dduw gwedi eu hordeinio i fywyd tragwyddol. Ac felly megys wrth eu drygioni a'u hanuwiol fywyd yr oeddynt yn eu dangos eu hunain yn ol barn dynnion (y rhai a gan lynant yr agwedd oddi-allan yn vnig) eu bod yn wrthodedig, a chwedy eu troi heibio: felly yn awr wrth eu hufydd-dod i &s;anctaidd ewyllys Duw, ac wrth eu trugarogrwydd a'u mawr do&s;turi, yn yr hyn y dango&s;&s;ant hwy eu bod yn gyffelyb i Dduw yr hwn yw ffynon a ffr&wcirc;d pob trugaredd, y dango&s;&s;ant yn eglur ac yn oleu yngolwg dynion mai plant Duw ydynt a'i etholedigion ef i iechydwrieth.</P>
<P>O herwydd fal nad yw y ffrwyth da yn achos o fod y pren yn dda, ond rhaid yw i'r pren yn gyntaf fod yn dda, cyn y gallo ef ddwyn ffrwyth da: felly nid ydyw gorchwylion da d&ycirc;n yn acho|&s;ion o fod d&ycirc;n yn dda, ond fe a wnair yn gyntaf yn dda trwy Y&s;pryd a rh&acirc;d Duw yr hwn &s;ydd yn gweithio 'n rymmus ynddo ef, ac yn ol hyny y mae fe 'n dwyn allan ffrwythau da? Ac yno fal y mae ffrwythau da yn dangos ac yn cyhoeddi daioni 'r pren, felly y mae gweithredoedd da tru-garog d&ycirc;n yn pro&s;i ac yn cyhoeddi daioni yr hwn a'u gwnelo hwynt, yn ol ymadrodd Chri&s;t; wrth eu ffrwyth yr adnabyddwch hwynt.</P>
<P>Os gwrthddadleu neb fod dynion beius drwg weithiauwrth eu gweithredoedd yn ymddangos yn dduwiol ac yn rhinweddol iawn, mi a attebaf fod y graby&s;&s;yn, a'r beren dagu, yn edrych weith|iau
<PB N="15" REF="270">
oddi allan mor goch ac mor ber a ffrwythau daionus da. Ond fe fydd hawdd i'r gwr a gno ac a brofo, farnu rhwng &s;ur chwerwder y naill a blas peraidd y llall; Ac megys y mae 'r gwir Gri&s;tion mewn diolchgarwch calon am ryddh&acirc;d ei enaid yr hwn a brynwyd trwy farwolaeth Chri&s;t, yn dangos yn fwyn trwy ffrwyth eu ffydd, ei vfyddod i Dduw; fell&ycirc; y mae 'r llall megis marchnadwr gyd&acirc; Duw yn gwneuthur y cwbl er ei ennill ei hunan gan dybiaid y gall ef enill nef trwy haeddedigaeth ei weithredoedd, ac mae ef yn anffurfo ac yn tywyllu gwerth gwaed Chri&s;t, yr hwn yn vnig a weithiodd ein glan|h&acirc;d ni.</P>
<P>Am hynny y&s;tyr yr ymadroddion hyn yn yr &s;crythyrau ac &s;crifennadu duwiol eraill, <HI>Mae elu|&s;enau</HI> yn golchi ein pechodau ni ymaith, a thru|garedd at y tlawd yn deleu ein anwireddau ni, yw hyn, ein bod ni wrth wneuthur y pethau hyn yn ol ewyllys Duw a'n dyled ein hunain, yn cael golchi ein pechodau ymaith, a deleu ein anwi|reddau, nid trwy eu haeddiant hwy, onid trwy ras Duw, yr hwn &s;ydd yn gweithio oll yn oll, a hyny o oblegid yr addewid a wnaeth duw i'r rhai a vfyddh&acirc;nt i'w orchymynion ef: fal y cyfiawn|haid yr hwn &s;ydd wirionedd wrth gyflawni y gwirionedd &s;ydd ddyledus ar ei adde&wcirc;id ef.</P>
<P>Mae elu&s;enneu yn golchi ymaith ein pechodau ni am fod yn wiw gan Dduw ein cyfrif ni yn bu|rion ac yn l&acirc;n pan fythom ni yn eu gwneuthur hwy er ei fwyn ef, ac nid am eu bod hwy yn haeddu ein glanhad ni, neu am fod y fath rym a rhinwedd yndddynt hwy eu hunain.</P>
<P>Mi a wn fod rhai yn ymroddi yn ormod i ym|ffro&s;tio
<PB N="16" REF="271" MS="y">
am eu gweithredoedd da, ac na byddant hwy bodlon ir atteb hwn: ac nid rhyfedd, O her|wydd ni ddichon vn atteb fodloni na gw&s;naethu y fath ddynion: am hyny ni a adawn y rhai hyny i'w rhwy&s;tr cyndyn eu hunain, ac a ddylynwn y duwiol rhe&s;ymol, y rhai megis y maent yn gwy|bod ac yn eu &s;iccrhau eu hunain, fod pob daioni, pob haelioni, pob trugaredd, a phob doniau a phob maddeuant o bechodau, a pha beth bynac a ellir ei alw yn dda ac yn fuddiol i'r corph neu i'r enaid, yn dyfod yn vnig oddiwrth drugaredd Duw, a'i vnig &s;erch ef, ac nid o honynt hwy eu hunain: felly er cymmaint, er mor odidawg weithredoedd da a wnelont, etto nid ymchwydd|ant byth gan ofer ymddired ynddynt.</P>
<P>Ac er eu bod hwy yn clywed ac yn darllen yng|air Duw ac yngweithredoedd gw&ycirc;r duwiol eraill fod elu&s;enau, trugaredd a charedigrwydd yn gol|chi ymaith bechodau ac yn deleu anwireddau, etto nid ydynt hwy 'n rhyfygus, ac yn falch yn glynu wrthynt nac yn ymddired ynddynt, nac yn ym&s;tro&s;tio am danynt, megis y gwna|eth y Phari&s;ai balch, rhag iddynt gyd&acirc; 'r Phari|&s;ai gael eu damnio: ond gyd&acirc;'r Publican go|&s;tyngedig tlawd, maent yn addef eu bod yn be|chaduriaid truain yn annheilwng i edrych tu a'r nef: gan alw ac ymbil am drugaredd fal gyd&acirc; 'r Publican y cyhoedder hwy gan Chri&s;t yn gyf|iawn.</P>
<P>Mae 'r duwiol yn dy&s;cu pan ddywedo 'r Scry|thyr fod trwy weithredoedd da trugarog, yn ein cymmodi ni &acirc; Duw, fod yn ein dy&s;cu ni trwy hyny, i adnabod beth y mae Chri&s;t drwy ei gy|fryngad a'i ddadleuad yu ei enill ini gan ei
<PB N="17" REF="271">
D&acirc;d, pan fyddont ni vfydd i'w ewyllys ef, ie maent hwy trwy 'r fath ymadroddion yn dy&s;cu argoel fawr o ddiddanus a godidawg &s;erch a chariad Duw, yr hwn &s;ydd yn tadogi arnom ni a'n gorchwylion y peth trwy ei Y&s;pryd y mae ef yn ei weithio ynom ac yn ei beri ini trwy ei rad. Ac etto er hynny, maent yn gweiddi gyd&acirc; S. Pawl, Oh ddynion truain ydym ni: ac yn ad nabod (fal y dangos Chri&s;t) darffo iddynt wneu|thur y cwbl oll, nad ydynt onid gwei&s;on an|fuddiol; a chyd&acirc; 'r bendigedig frenin Daf&ycirc;dd, oblegid cyfiawn farn Duw, maent yn crynu ac yn dywedyd, Pwy a all aros O Arglwydd, os rhoddi di farn yn ol ein haeddiant ni?</P>
<P>Fal hyn y maent hwy yn ymo&s;twng ac y cy|fodir hwy gan Dduw. Maent yn eu cyfrif eu hunain yn wael ac a gyfrifir gan Dduw yn bur ac yn l&acirc;n, maent yn eu damnio eu hunain, ac a gyfiawnhair gan Dduw. Maent yn ty|bied eu bod eu hunain yn an-nheilwng o'r ddayar a chan Dduw y cyfrifir hwy yn deilwng o deyr|nas nef.</P>
<P>Fal hyn y dango&s;ir hwy trwy air Duw i fe|ddwl yr hyn &s;ydd inion am drugarog gyfrannad elu&s;enau, athrwy y&s;py&s;&s;awl ddaioni Duw a'i drugaredd, hwy a wnair yn gyfrannogion o'r ffrwythau a addawodd ei air ef.</P>
<P>Canlynwn gan hynny eu &s;iamplau hwy, a dango&s;wn yn vfydd yn ein bywyd y gweithre|doedd-hynny o drugaredd, y rhai a orchymynir ini, a bydded gennym iniawn feddwl a barn am danynt, fel y di&s;cir i ni; felly y byddwn ni megis hwyntau, yn gyfrannogion, ac y cawn dderbyn y ffrwythau a'r gobrwy-au y rhai a
<PB N="18" REF="272">
ganlynant y fath dduwiol fywyd, felly y cawn trwy brofi wybod, pa ffrwyth a pha ennill y &s;ydd yn dyfod o roddi cardodau a chynnorthwyo 'r tlawd.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>&para; Y drydedd ran o'r bregeth am elu&s;enau.</HEAD>
<P>_CHwi a glyw&s;och ddwy ran ei&s;oes o'r traethawd am elu&s;enau.</P>
<P>Y cyntaf, mor hoff ac mor gymeradwy ger bron Duw yw eu gwneuthur hwy. Yr ail mor anghenrhaid ac mor fuddiol yw ini ymroi iddynt.</P>
<P>Weithian yn y drydedd ran mi a &s;ymmudaf y rhwy&s;tr y &s;ydd yn rhwy&s;tro llawer o honom i'w gwneuthur hwy.</P>
<P>Mae llawer pan glywont mor gymeradwy ger bon Duw yw rhoddi cardodau, a phelled y mae Duw yn y&s;tyn ei &s;erch tuag at y rhai tru|garog, a pha ffrwythau a pha ennill y &s;ydd yn dyfod iddynt o ddiwrth hynny, maent yn da|muno o ewyllys eu calonau ar allel cyrhaeddyd y doniau hyn, a chael eu cyfrif gan Dduw ym|mhlith y rai a garai ef ac a wnai erddynt. Ond etto y mae trachwant cybyddus yn tynnu y rhai hyn yn eu h&ocirc;l fal na allant roddi vn ddim|mau, nac vn dafell o fara i'r tlawd, er cael bod yn deilwng o ddoniau Duw, ac felly dyfod i'w ffafor ef. O herwydd y maent yn ofni 'n wa|&s;tad, rhag wrth roddi 'n fynych, er na byddai hynny ond ychydig ar vnwaith, iddynt dreulio
<PB N="19" REF="272">
eu da a'u tlodi eu hunain, fal na allont yn y di|wedd fyw arnynt eu hunain, ond y gorfydd ar|nynt fyw ar elu&s;enau rhai eraill.</P>
<P>Ac felly y maent yn cei&s;io <NOTE N="*" PLACE="marg">Yme&s;cu&s;o.</NOTE> yme&s;cu&s;&s;odi i'w cadw eu hunain allan o &s;erch Duw: ac y dewi|&s;ant yn hytrach trwy gybydd-dod calon, bwy&s;o at y diawl, na&punc; thrwy garedig drugaro|grwydd ddyfod at Ghri&s;t, neu oddef Chri&s;t i ddy|attynt hwy.</P>
<P>Oh na byddai ryw feddig cynnil, cyfar|wydd, yr hwn a allai <NOTE N="*" PLACE="marg">Dywallt.</NOTE> arllwys o honynt yr huwmor llyggredig hon, yr hon y &s;ydd yn mallu nid eu cyrph hwy yn vnig, ond eu meddyliau hefyd, ac felly gan lygru eu heneidiau hwy, yn dwyn eu cyrph hwy a'u heneidiau i enbeidrwydd t&acirc;n vffern.</P>
<P>Yn awr rhag bod neb o'r fath hyn yn ein plith ni, fy-ngharedigio~, chwiliwn yn ddie&s;caelus am y meddyg hwnnw, yr hwn yw Ie&s;u Gri&s;t, a thrafaeliwn yn ddifrif ar iddo ef o'i fawr dru|garedd ein iawn-gyfarwyddo ni, a rhoddi ini feddyginiaeth bre&s;enol yn erbyn clefyd mor en|baid.</P>
<P>Gwrando di am hynny yr hwn wyt yn ofni rhag wrth roddi i'r tlawd i ti dy ddwyn dy hun i gardotta. Byth ni ellir treulio na difa yr hyn a gymerech ti oddiwrthid dy hun i'w roddi i Gri&s;t; yn yr hyn na chred fi, ond os oes gennid ffydd, ac os ydwyd yn wir Gri&s;tion, cr&ecirc;d yr Y&s;pryd gl&acirc;n, cr&ecirc;d awdurdod gair Duw, yr hwn &s;ydd yn dy ddy&s;cu di fal hyn.</P>
<P>O herwydd fal hyn y dywaid yr Y&s;pryd gl&acirc;n trwy enau Salomon, Yr hwn a roddo i'r tlawd b&ycirc;th ni b&ycirc;dd ei&s;iau arno.</P>
<P><PB N="20" REF="273">
Mae dynion yn tybied mai wrth bentyrru a chadw yn wa&s;tadol yr &acirc;nt hwy yn gyfoethogion yn y diwedd, ac mai wrth gyfrannu a gwario, ie am bethau angenrheidiol, duwiol, yr &acirc;nt hwy yn dlodion. Ond mae 'r Y&s;pryd gl&acirc;n yr rhwn &s;ydd yn gwybod pob gwirionedd, yn dangos ini wers arall wrthwyneb i hon. Y mae fe yn dangos ini fod rhyw fath ar draul yr hwn byth ni leiha y golud, a rhyw fath ar gadw yr hwn a ddwg dd&ycirc;n i ddygyn dlodi: O herwydd, lle mae fe 'n dywedyd na bydd byth diffyg ar elu|&s;enwr da: mae ef yn dywedyd ym-mhellach, Ond yr hwn a drotho ei lygaid oddiwrth y rhai &s;ydd mewn angen a ddaw ei hun i dlodi mawr. Mor bell am hynny yw barn dy&punc;n oddiwrth farn yr Y&s;pryd glan.</P>
<P>Mae'r Apo&s;tol &s;anctaidd yr hwn oedd yn llawn o'r Y&s;pryd gl&acirc;n, ac a wnaethid yn gyd|nabyddus a dirgel ewyllys Duw, yn dangos na thlodir byth yr hwn a roddo gardodau 'n hael; yr hwn, medd ef, &s;ydd yn rhoddi h&acirc;d i'r hauwr a r&ycirc;dd hefyd fara 'n ymborth i'r bwyt|tawr, ie fe a amlha eich h&acirc;d chwi ac a chwanega ffrwyth eich cyfiawnder. Nid yw ddigon gantho ddangos iddynt na bydd diffyg arnynt, ond mae ef 'n dangos iddynt hefyd pa fodd y darpara Duw iddynt. Yn y modd y mae ef yn darparu h&acirc;d i'r hauwr wrth ei amlhau a'i gynnyddu ef, felly yr amlh&acirc; ef eu da hwy, ac y chwa|nega ef hwynt, ac y bydd ganthynt amledd mawr.</P>
<P>A rhag tybied o honom nad ydyw ei ymadro|ddion ef ond geiriau ac nid gwirionedd, mae ini &s;iampl o hyn yn y liyfr cyntaf o'r brenhinoedd,
<PB N="21" REF="273">
yr hon y &s;ydd yn cadarnhau ac yn &s;elio hyn megis gwironedd &s;iccr.</P>
<P>Pan nad oedd gan y weddw dlawd, yr hon a dderbyniodd <NOTE N="*" PLACE="marg">Aethwlad exul.</NOTE> afwlad brophwyd Duw Elias, onid dyrnaid o flawd mewn c&icirc;&s;t, ac ychydig o oel mewn &s;t&ecirc;n, o'r hyn yr ydoedd ar fedr gwneu|thur tei&s;en iddi ei hun a'i m&acirc;b, fal gwedy bwytta hynny y hyddent feirw.</P>
<P>O herwydd yn y newyn mawr hwnnw nid oedd dim lluniaeth chwaneg i'w gael, etto pan ro|ddodd hi ran o hynny i Elias, a <NOTE N="*" PLACE="marg">Twyllo.</NOTE> &s;iommi ei bola newynog ei hun i'w gynorthwyo ef yn drugarog, hi a fendithied felly gan Dduw, fal na ddarfu na 'r blawd na 'r oel, yr h&ycirc;d y parhaodd y newyn, ond hwy a barhae&s;ant dros yr holl am&s;er hwnnw: ond o hynny y cafas y prophwyd Elias a hi|thau a'i mab ddigonol ymborth a llynniaeth.</P>
<P>Oh y&s;tyriwch y &s;iampl hon, chwi bobl an|ghredadwy, anffyddlon, gybyddus, y rhai ydych yn angrhedu gair Duw, ac yn tybied lei|hau o'i allu ef.</P>
<P>Nid oedd gan y wraig dlawd hon yn yr h&icirc;r a'r dygyn brinder hwnw onid vn dyrned o flawd, ac ychydig bach o oel mewn &s;t&ecirc;n fach, yr ydoedd ei hunig fab hi ym-mron marw o newyn ger bron ei llygaid hi, a hithau yn debyg y gurio i far|wolaeth ac i ddyddfu gan newyn: ac etto pan ddaeth y prophwyd tylawd a chei&s;io rhan, yr ydoedd hi mor gofus am drugaredd, ac y gellyn|gai hi yn angof ei chyfyngder ei hun, ac yn gynt nac y gollynge hi heibio yr am&s;er i roi elu&s;en, ac i weithio gwaith cyfiawnder, hi a fentrai ei bywyd ei hun, a bywyd ei hunig fab.</P>
<P>A chwi, y rhai &s;ydd gennwch amledd o fwyd
<PB N="22" REF="274">
a diod, a llawer o ddillad a 'r pryfed yn eu bwyt|ta, ie llawer o honoch a <NOTE N="*" PLACE="marg">Crugau.</NOTE> phentyrrau o aur ac arian, a'r hwn &s;ydd gantho leiaf &s;ydd a mwy n&acirc; digon, yn awr yn yr am&s;er hwn, pan nad oes (i Dduw y bytho 'r diolch) ddim newyn mawr yn eich gwa&s;cu chwi: er bod eich plant yn cael eu dilladu 'n dda, a'u bwyd yn ddigonol, ac heb vn achos gan newyn i ofni enbeidrwydd angeu; a fwriwch yn eich pennau ofn ac enbeidrwydd prinder anghyffelyb, yn gynt nag y cyfrannoch vn dryll o'ch gormodded i gynorthwyo ac i ner|thu Chri&s;t dlawd newynog, noeth, yr hwn &s;ydd yn dyfod i gardotta wrth eich drws chwi. Ni fwriodd y weddw druan dlawd hon vn perigl am y trueni a'r diffyg a alle ddyfod arni, ni wan-obeithiodd hi yr addewidion a wnaeth Duw iddi trwy y prophwyd, ond hi a aeth yn y man i dorri newyn prophwyd Duw, ie gan y&s;tyried ei anghen ef ym-mlaen ei hanghen ei hun.</P>
<P>Ond nyni megis brynti anghredadwy, cyn rhoddi vn hatling a fwriwn fil o beriglon, pa vn a wna y peth a roddwn i'r tlodion a'i gwneu|thur iniles ai peidio, pa vn a wna ai bod yn rhaid ini wrtho ailwaith ar ryw bryd arall, ac oni alla&s;id gwario hynny yn well mewn rhyw ffordd arall, fal y mae 'n haws gwa&s;cu hoel gadarn allan o b&ocirc;&s;t caled, fal y dywaid y ddihaureb, n&acirc; gwa&s;cu ffyrllin allan o'n by&s;edd ni.</P>
<P>Nid oes nac ofn, na chariad Duw ymmlaen ein llygaid ni, ni a wnawn mwy cyfrif o hatling nag o gei&s;io teyrnas Dduw, neu ofni carchar diawl.</P>
<P><PB N="23" REF="274">
Gwrandewch am hynny, chwi gybyddion anhrugarog, pa beth a fydd diwedd y gorchwi|lion annrhugarog hyn, mor &s;iccr ac y porthodd Duw y weddw hon, ac ychwanegodd ef ei &s;tor hi, fal y bu ganthi ddigon, ac na bu arni ddim prin|der pan oedd eraill yn newynu, felly yn ddiam|mau y plaa Duw chwithau &acirc; thlodi ynghenol amledd. Pan fyddo eraill mewn cyflawnrwydd ac yn cael eu llanw yn ddigonol, chwi a ddarfydd|wch ac a dreulwch ymmaith, fe ddini&s;trir eich y&s;t&ocirc;r, fe a dynnir eich da chwi oddiwrthych, fe a <NOTE N="*" PLACE="marg">Ddifhair.</NOTE> ddifethir eich holl ogoniant chwi a'ch cyfoeth, ac chwi a gei&s;iwch mewn tri&s;twch ac ocheneidiau, yr hyn pan ydoedd gennych a alla&s;ech chwi ei fwynnhau eich hunain yn heddychlon a'i roddi i eraill hefyd yn dduwiol, ac nis cewch.</P>
<P>Am eich annhrugarogrwydd chwi tuag at e|raill, ni chewch neb a ddango&s;o i chwi drugaredd. Chwi y rhai oedd genych galonnau caled tuag at eraill, a gewch holl greaduriaid Duw mor ga|led tuag attoch chwi a phres neu ha&ycirc;arn.</P>
<P>Och pa ynfydrwydd a gwallgof &s;ydd yn eich meddyliau chwi, fal mewn matter o &s;iccrwydd a gwirionedd na chredwch chwi, i'r gwirionedd, yr hwn &s;ydd yn dwyn te&s;tiolaeth 'ir peth &s;iccraf ac a all bod. Mae Chri&s;t yn dywedyd os cei&s;iwn deyrnas Duw yn gyntaf, a'i gyfiawnder ef, ni adewir ni mewn ei&s;iau, fe a roddir pob peth arall ini yn gyflawn. Nage meddwn ninnau, mi a e|drychaf yn gyntaf ar allu byw fy hun ac ar fod digon gennyf imi fy hun, ac i'm tolwyth, ac os bydd dim dros ben mi ai rhoddaf i ennill ffafor a &s;erch Duw, ac yno fe gaiff y tylodion ran gyd&acirc; mi.</P>
<P><PB N="24" REF="275">
Edrychwch adolwg mor wrthgas yw barn d&ycirc;n. Mae arnom fwy o ofal i borthi'r gelain, nac ofn gweled dini&s;tr ein eneidiau. Ac fal y dyw|aid Cyprian, tra f&ocirc;m yn ammau rhag darfod ein <NOTE PLACE="marg">Sermone de elemo&s;yna.</NOTE> golud wrth fod yn rhy haelion, yr ydym ni yn gwneuthur na bo dim an mau y derfydd ein hywyd ni a'n iechyd wrth beidio a bod yn haelion, wrth fod yn ofalus rhag treulio 'n golud: yr ydym ni 'n ddiofal am ein treulio ein hunain, yr ydym ni yn caru Mammon, ac yn colli ein eneidiau: yr ydym yn ofni rhag dini&s;tr ein tref-tadaeth oddi|wrthym ni, ond nid ydym ni yn ofni rhag ein di|ni&s;tr ni o'i blegid ef, fal hyn yr ydym ni yn caru 'n <NOTE N="*" PLACE="marg">gyndyn</NOTE>  wrthgas yr hyn a ddylyem ni ei ga&s;hau, ac yn ca&s;hau yr hyn a ddylyem ei garu, yr ydem yn e&s;ca|elus lle dylyem fod yn ofalus, ac yn ofalus, lle nid ydyw raid.</P>
<P>Mae 'r ofn ofer hwn rhag bod ei&s;iau arnom ni ein hunain os rhoddwn ni i'r tylodion, yn gyffe|lyb iawn i ofn plant a ffyliaid, y rhai pan welant y gwydr yn di&s;cleirio 'n loyw, a dybygant yn y man mai <NOTE N="*" PLACE="marg">mellten</NOTE>  lluched yw, etto ni bu loywder gwydr erioed yn lluched, felly ninnau, pan f&ocirc;m yn ty|bied y dichon g&wcirc;r ddyfod i dylodi, wrth dreulio ar y tylawd, yr ydym ni mewn ofn ofer: o her|wydd ni chlyw&s;om ac ni wybuom ddyfod neb er ioed i gyfyngderau wrth wneuthur hynny, na'i adel yn ddigynhorthwy, ac yn ddiymgeledd gan Dduw. Nag&ecirc; yr ydym ni yn darllen o'r gwrth|wyneb yn yr Scruthur fal y dango&s;wyd ei&s;oes, ac y gellir prwfo wrth aneirif o dy&s;tiolaethau a &s;iamplau pwy bynnac a wa&s;anaetho Duw yn ffyddlon ac yn ddiragrith, mewn vn rhyw o al|wedigaeth, ni oddef Duw ef i waethygu, llai o
<PB N="25" REF="275">
lawer i gael ei ddi&s;trywo.</P>
<P>Mae 'r Y&s;yryd glan yn dangos trwy Salo|mon, na edy Duw enaid y cyfiawn i farw o new|yn. Ac am hynny y dywaid Dafydd wrth bawb o'r trugarogion, Ofnwch Dduw ei &s;aint ef, o <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 34. 9. 10.</NOTE> herwydd ni bydd ei&s;iau dim ar y rhai a'i hofnant ef. Mae ar y llewod ei&s;iau ac maent hwy yn god|def newyn, ond ni bydd ar y rhai &s;ydd yn ofni 'r Arglwydd ei&s;iau dim daionus. <NOTE PLACE="marg"><HI>Diar</HI> 10. 3.</NOTE></P>
<P>Pan oedd Elias yn yr anialwch fe a'i porthodd Duw ef trwy wenidogaeth cigfr&acirc;n, yr hon forau a hwyr a hebryngodd iddo ef ymborth ddigon.</P>
<P>Pan oedd Daniel gwedy ei gau yngogof y llew|od, fe ddarparodd Duw fwyd iddo ef, ac a'i danfonodd yno iddo: ac yno y cyflawnwyd yma|drodd Dafydd, mae ei&s;iau ar y llewod ac maent yn goddef newyn ond ni bydd ar yr rhai &s;ydd yn ofni 'r Arglwydd ei&s;iau dim da: o herwydd yr h&ycirc;d yr oedd y llewod y rhai yr oeddid ar fedr eu porthi ar ei gnawd ef, yn rhuo gan newyn, ac yn chwennych eu hy&s;clyfaeth ar yr hwn nid oedd ganthynt allu, er ei fod ef yn eu gwydd hwy: etto yn yr ennyd hynny y cafodd ef ei borthi 'n gy|flawn gan Dduw, yr hwn yr oeddid ar fedr bod i'w gig borthi 'r llewod.</P>
<P>Mor alluog y mae Duw yn gweithio i gadw ac i faenteinio y rhai y mae fe 'n eu caru: mor ofalus hefyd yw efe i borthi y rhai mewn vn &s;t&acirc;t neu alwedi gaeth a'i gwa&s;anaethant ef yn ddiragrith. Ac a dybygwn ni yn awr yr anghofia ef ni os byddwn vfydd i'w air ef, ac os to&s;turiwn wrth y tylawd yn &ocirc;l ei ewyllys ef? Mae fe 'n rhoddi ini bob cyfoeth cyn ini wneuthur iddo efddimg wa&s;a~|aeth am danynt, ac a &acirc;d efni mewn ei&s;iau pethau
<PB N="26" REF="276">
anghenrhaid pan fythom yn gwueuth&ucirc;r iddo ef wa&s;anaeth cywir? a feddwl neb y gwrthyd Chri&s;t ac y gad ef yn ddiymborth yr hwn &s;ydd yn porthi Chri&s;t? neu a balla Chri&s;t o bethau dayarol i'r rhai y mae fe 'n addo pethau nefol, am ei wa&s;a|naethu ef yn gywir?</P>
<P>Am hynny, fyngharedigion frodyr, ni all bod diffyg arnom ni vn am&s;er wrth roddi elu&s;enau i eraill, neu ein gorthrymmu ni gan brinder, y rhai ydym yn porthi yr anghenus. Mae hyn yn wrthwyneb i air Duw, mae 'n wrthwyneb i'w addewid ef, mae 'n wrthwyneb i naturiaeth a chynneddfau Chri&s;t oddef y pethau hyn: dichell|gar ddychymmig diafol ydyw ein hannog ni i gredu hynny.</P>
<P>Am hynny na &s;afwn am roddi cardodau yn rhwydd, ac ar hynny yr ymddiredwn y dyry dai|oni Duw i ni ddigonolrwydd a helaethrwydd, yr h&ycirc;d y bytho~ byw yn y bywyd trangcedig hwn, ac yn &ocirc;l treulio'n dyddiau 'n ddaionus ymma yn ei wa&s;anaeth ef a chariad ein brodyr, fe a 'n coronir ni &acirc; gogoniant tragwyddol i deyrna&s;u gyd&acirc; Chri&s;t ein Iachawdwr yn y nef: i'r hwn gyd&acirc; 'r T&acirc;d a'r Y&s;pryd gl&acirc;n y byddo holl anrhydedd a gogoniant yn oes oe&s;oedd. Amen.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="sermon">
<PB N="27" REF="276">
<HEAD>&para; Homili neu bregeth o blegid genedigaeth ein Iachawdwr Ie&s;u Gri&s;t.</HEAD>
<P>_YM-mhlith yr holl greaduriaid a wnaeth Duw yn y dechreuad yn odidog ac yn rhyfeddol yn eu rhywogaethau, nid oedd vn (fel y ty&s;tiolaetha 'r Scrythyrau) i'w gyffelybu i dd&ycirc;n mewn vn peth <NOTE N="*" PLACE="marg">onid odid.</NOTE> hayachen: yr hwn mewn corph ac enaid oedd yn rhagori ar yr holl greaduriaid eraill, yn gymmaint ac y mae 'r haul mewn di&s;|clairdeb a <NOTE N="*" PLACE="marg">goleuni.</NOTE>  llewyrch yn rhagori ar bob &s;eren fe|chan yn y ffurfafen. Ef a wnaethpwyd ar lun a delw Dduw, ef a gynny&s;caeddwyd &acirc; phob rhyw ddoniau nefol, nid oedd brycheuyn o aflendid yn|ddo ef, yr oedd ef yn iach ac yn berffaith ym-mhob rhan oddiallan ac oddifewn, yr oedd ei re&s;wm ef yn anllygredig, ei ddeall yn bur ac yn dda, ei e|wyllys yn vfydd ac yn dduwiol, ef a wnaethpwyd yn hollawl yn gyffelyb i Dduw, mewn cyfiawn|der, mewn gwirionedd, ac ar ychydig eiriau, ym|mhob rhyw berffaithrwydd.</P>
<P>Wedi ei greu ef a'i wneuthur fel hyn, fe a etho|lodd yr Holl-alluog (yn arwydd o'i fawr gariad tu ag atto ef) le y&s;py&s;ol o'r ddayar iddo ef, paradwys wrth ei henw, lle yr oedd ef yn byw ym-mhob llonyddwch a hyfrydwch, a chantho fawr hala|ethrwydd o olud bydol, ac heb arno ei&s;iau dim ac a allai yn gyfion ei ddymuno neu ei chwennych O blegid, fel y dywedir, fe a'i gwnaeth Duw ef <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 8. 6.</NOTE> yn llywodraethwr ar holl weithredoedd ei ddwy|lo,
<PB N="28" REF="277">
ac a o&s;ododd bob peth tan ei draed ef, defaid ac ychen oll, ac anifeiliaid y maes hefyd, holl ehe|diaid y nefoedd a holl by&s;cod y mor, i'w harfer hwy yn &ocirc;l ei ewyllys, fel y bydde raid iddo wrthynt. Ond oedd hyn yn ddr&ycirc;ch ar bob perffeithrwydd? Ond oedd hon yn &s;t&acirc;t gyflawn berffaith-gwbl fendigedig? A ellid gan iawn ychwanegu dim at hyn, neu a ellid dymuuo dedwyddwch mwy yn y byd hwn?</P>
<P>Ond fel y mae naws a naturiaeth pob d&ycirc;n yn gyffredinol, yn am&s;er llwyddiant a hawddfyd i ollwng yn angof nid yn vnig hwynt eu hunain, ond Duw hefyd: felly y gwnaeth <HI>Addaf</HI> y dyn cyntaf, yr hwn pan nad oedd iddo ond vn gorch|ymmyn oddiwrth Dduw, &s;ef na bai iddo fwytta o ffrwyth pren gwybodaeth da a drwg, er hynny yn anfeddylgar iawn neu yn hytrach yn ewylly&s;|gar ef a dorrodd y gorchymmyn hwnnw, gan ollwng tros gof orchymmyn caled ei wneu|thurwr, a rhoddi clu&s;t i hudoliaeth ddichellgar y felldigedig &s;arph y diafol. O'r hyn y digwyddodd fel megis o'r blaen yr oedd ef yn fendigedig, felly yr aeth ef yn awr yn felldigedig, megis o 'r blaen y cerid ef, felly yn awr y ffiaiddid ef, megis o'r blaen yr oedd ef yn brydferth ac yn werthfawr, felly yn awr yr oedd ef yn waelaf ac yn ddiy&s;lyraf yngolwg ei Arglwdyd a 'i wneuthurwr; Yn lle bod yn ddelw Dduw, fe a aeth yn awr yn ddelw diawl; Yn lle bod yn ddine&s;ydd nef, ef a aeth yn gaethwas i vffern, heb fod gantho ynddo ei hun vn rhan o'r purder ar 'glendid oedd ynddo o'r blaen, ond gwedi ei frychu a'i anurddo, megis nad oedd ef yn awr ond telpyn o bechod, ac am hynny wrth gyfiawn farn Duw ef a ddam|nwyd
<PB N="29" REF="277">
i angau tragwyddol.</P>
<P>A phe bua&s;e y bla ddirfawr do&s;t hon yn aros ar <HI>Addaf</HI> yn vnig, yr hwn a bechodd yn gyntaf, hi a fua&s;ei lawer e&s;mwythach, ac a alle&s;id yn haws ei goddef. Ond ni chwympodd hi arno ef yn v|nig, ond hefyd ar ei heppil a'i blant ef yn dragy|wydd, fel y dygai holl rywogaeth cnawd <HI>Addaf</HI> yr vn cwymp a cho&s;pedigaeth ac a haedda&s;ai eu h&ecirc;n d&acirc;d hwy yn gyfiawn am ei fai. Mae S. Paul yn y bummed bennod at y <HI>Rhufeiniaid</HI> yn dywe|dyd <NOTE PLACE="marg"><HI>Rom.</HI> 5. 12.</NOTE> ddyfod y cwymp ar bawb i ddamnedigaeth trwy bechod <HI>Addaf</HI> ei hun, ac mai trwy anufydd|dod vn dyn y gwnaethpwyd llawer yn becha|duriaid. Wrth yr hyn eiriau y'n dy&s;cir ni, fel megis yn <HI>Addaf</HI> y pechodd pob d&ycirc;n yn gyffredi|nol, felly hefyd yn <HI>Addaf</HI> y derbyniodd pob dyn yn gyffredinol wobr pechod, hynny yw, myned yn farwol ac yn gaethion i angau, heb genthynt ddim ynddynt eu hunain ond tragwyddol ddam|nedigaeth corph ac enaid. Hwy a aeth ant (fel y <NOTE PLACE="marg">P&s;al.</NOTE> dywaid Dafydd) yn llygredig ac yn ffiaidd, hwy a aethant oll oddiar yr iawn ffordd, nid oes vn yn gwneuthur daioni, nac oes vn.</P>
<P>Oh pa &s;t&acirc;t druan flinedig oedd hon, fod i be|chod vn d&ycirc;n ddini&s;trio a chondemno yr holl ddy|nion, fel na ellid edrych am ddim yn yr holl fyd, ond <NOTE N="*" PLACE="marg">gloe&s;on.</NOTE> gloes angeu a phoenau vffern? A fua&s;ei ry|feddod yn y byd pe bua&s;ei ddyn yn cwympo yn ho|llawl i anobaith, ac yntef gwedi cwympo fel hyn o fywyd i farwolaeth, o iechydwriaeth i ddi&s;tryw, o nef i vffern? Ond wele ddirfawr ddaioni Duw a'i dirion drugaredd ef yn hyn o beth! Er bod anwiredd a pechadurus ymddygiad d&ycirc;n yn gy|fryw ac na haeddai mewn vn modd faddeu iddo,
<PB N="30" REF="278" MS="y">
etto rhag ei fod yn llwyr noeth o bob gobaith a chy&s;&s;ur erbyn yr am&s;er a ddauai, fe a ordeiniodd gyfammod newydd, ac a wnaeth addeiwid &s;iccr o hono, hynny yw y danfonai ef Me&s;&s;ias neu gyfryngwr i'r byd, yr hwn a wnai eiriol, ac a'i go&s;odai ei hun yn attaliaeth rhwng y ddwyblaid, i e&s;mwytho llid a digofaint Duw yn erbyn pe|chod, ac i waredu d&ycirc;n allan o'r flinedig felldith a'r melldigedig drueni y cwympa&s;ai ef iddo, wrth fod yn anufydd i ewyllys a gorchymmyn yr vnig Arglwydd ar'gwneuthurwr.</P>
<P>Yr ammod a'r addewid hwn a wnaethpwyd yn gyntaf i <HI>Addaf</HI> ei hun, yn y man ar ol ei gwymp, fel yr ydym ni yn darllein yn y drydedd o Gene&s;is, lle y dywedodd Duw wrth y &s;arph yn y modd hyn, Gelyniaeth a o&s;odaf rhyngot ti a'r <NOTE PLACE="marg"><HI>Gen.</HI> 3. 15.</NOTE> wraig, a rhwng dy had di a'i had hitheu, efe a y&s;&s;iga dy ben di, a thitheu a y&s;&s;igi ei &s;odl ef. Yn ol hynny yr adnewyddwyd y cyfammod hwn yn helaethach ac yn oleuach i Abraham, lle yr add|awodd <NOTE PLACE="marg"><HI>Gen.</HI> 12. 3.</NOTE> Duw iddo, y bendithid holl genhedloedd a theuluoedd y ddayar yn ei h&acirc;d ef. Trachefn y parhawyd ac y cadarnhawyd yr addewid ymma i I&s;aac, yn yr vn dull ar eiriau, ac y gwnaeth|pwyd <NOTE PLACE="marg"><HI>Gen.</HI> 16. 4.</NOTE> i'w d&acirc;d ef o'r blaen.</P>
<P>Ac er mwyn na bai i ddynion anobeithio, ond byw yn wa&s;tadol mewn gobaith, ni orphwy|&s;odd yr Holl-alluog Dduw o gyhoeddi, ac adrodd a chadarnhau a pharhau yr vn addewid, trwy amryw ac amrafael dy&s;tiolaethau ei brophwydi, y rhai er &s;icrhau 'r peth yn well, a brophwy|da&s;ant am yr am&s;er a'r lle a'r modd a'r dull y ge|nid ef, am flinderau ei fywyd ef, dull ei angau ef, gogoniant ei adgyfodiad ef, y modd y der|byniai
<PB N="31" REF="278">
ef ei deyrnas ac y gwarede ei bobl, a phob gogylcheddau eraill a berthynant i hynny.</P>
<P>E&s;aias a brophwydodd y genid ef o forwyn ac y gelwid ef Emmanuel. Micheas a brophwy|dodd y genid ef yn Bethlehem dinas yn Iudea. Ezechiel a brophwydodd y * daue ef o lwyth a hiliogaeth Dafydd. Daniel a brophwydodd y gwa&s;anathai 'r holl genhedlaethau ac iaithoedd ef. Zacharias a brophwydodd y dauai ef mewn tlodi yn marchogaeth ar a&s;&s;en. Malachi a bro|phwydodd y danfonai ef Elias o'i flaen yr hwn oedd Ioan fedyddiwr. Ieremi a brophwydodd y gwerthid ef er deg dryll ar vgain o arian, &amp;c.</P>
<P>A hyn oll a wnaethpwyd fel y coelai ac y cy|flawn gredai ddynion yr addewid a 'r ammod a wnaeth Duw i Abraham a'i hiliogaeth ynghylch prynedigaeth y b&ycirc;d.</P>
<P>Yn awr, fel y dywed yr Apo&s;tol Paul, pan ddaeth cyflawnder yr am&s;er, hynny yw cwblh&acirc;d a chylch y blynyddoedd a o&s;oda&s;id o'r dechreuad, yna y danfonodd Duw, yn ol ei gyfammod a'i addewid, y Me&s;&s;ias i'r byd, yr hwn a elwid he|fyd yn gyfryngwr, nid cyfryw vn ac oedd Io&s;uah, Saul neu Ddafydd, ond cyfryw vn ac a warede ddynion oddiwrth chwerw felldith y gyfraith, ac a wnai gyflawn iawn trwy ei an|gau tros bechodau yr holl bobl, hynny yw fe a ddanfonodd ei anwyl a'i vnig fab Ie&s;u Ghri&s;t, yr hwn (fel y dywaid yr Apo&s;tol) a anwyd o wraig, ac a wnaethpwyd tan y gyfraith, fel y gwaredai ef y rhai oeddynt tan gaethiwed y gy|fraith, a'u gwneuthur hwy yn blant i Dduw trwy fabgynnwys.</P>
<P><PB N="32" REF="279">
Onid oedd hyn yn gariad mawr rhyfedd tu ag attom ni y rhai oeddym elynion goleu cyhoe|ddus iddo ef? tuag attom ni y rhai oeddym wrth naturiaeth yn blant digofaint, a thewynnion t&acirc;n vffern? yn hyn, medd Ioan &s;ant, yr ym|ddango&s;odd mawr gariad Duw, am iddo efddan|fon ei vnig fab i'r byd i'n gwared ni pan oeddym elynion diga&s;og iddo ef. Yn hyn y mae cariad, nid am i ni ei garu ef, ond am iddo ef yn caru ni, a danfon ei fab i fod yn iawn ac yn gymmod tros ein pechodau ni. S. Paul yntef &s;ydd yn dywedyd, <NOTE PLACE="marg"><HI>Ro.</HI> 5. 6.</NOTE> Chri&s;t pan oeddym yn ddinerth, yn yr am&s;er, a &s;u farw dros yr annuwiol. Diau mai prin y hydd vn farw tros vn cyfiawn. Er hynny tros vn da fe allai y bydde vn farw. Etto mae Duw yn dangos ei gariad tu ag attom ni, o blegid a ni etto yn bechaduriaid farw o Ghri&s;t tro&s;om.</P>
<P>Y gyffelybiaeth hon a'r cyfryw y mae 'r Apo|&s;tol yn eu harfer i helaethu ac i o&s;od allan dirion drugaredd Duw a'i fawr ddaioni ef a ddango|&s;wyd tu ag at ddynion, wrth ddanfon iddynt Iachawdwr o'r nef, yr hwn yw Chri&s;t yr Ar|glwydd. Yr hyn ddawn, ym-mhlith eraill, &s;ydd gymmaint ac mor rhyfedd ac na ddichon tafod ei draethu, na chalon ei feddwl, llai o lawer y ge|llir rhoddi cwbl ddiolch i Dduw am dano.</P>
<P>Ond ymma y mae ymry&s;on mawr rhyngom ni a 'r Iddewon, pa vn a wna ai bod yr Ie&s;u hwnnw a aned o'r forwyn Fair yn wir Me&s;&s;ias a gwir Iachawdwr y byd a addawyd ac a brophwy|dwyd cyhyd o'r blaen. Hwynt hwy, fel y maent ac yr oeddynt erioed yn feilchion ac yn war&s;yth ni chydnabydda&s;ant mo hono hyd y dydd he|ddyw, ond edrych a llygad-rythu am vn arall i
<PB N="33" REF="279">
ddyfod. Mae genthynt y dychymmyg a'r d&ycirc;b ynfyd ymma yn eu pennau, y daw y Me&s;&s;ias, nid fel y daeth Chri&s;t, megis pererin tlawd, a d&ycirc;n trua~ yn marchogaeth ar a&s;&s;en, ond megis brenhin dewr cadarn mewn gogoniant ac anrhydedd mawr, nid fel y daeth Chri&s;t ac ychydig by&s;cod|wyr, a dynion o gyfrif bychan yn y byd, ond a llu mawr o wyr cedyrn, a chwmpeini mawr o wyr doethion ac o bendefigion, megis marchogion, arglwyddi, ieirll, dugiaid, tywy&s;ogion a'r cy|fryw.</P>
<P>Ac nid ydynt yn tybied y goddef eu Me&s;&s;ias hwy angau yn ddirmygus, fel y gwnaeth Chri&s;t, ond y gorchfyga ef yn ddewr, ac y gore&s;cyn yn wrol ei holl elynion, ac o'r diwedd yr ennill ef y fath deyrnas ar y ddayar ac na welwyd erioed ei chyffelyb er y dechreuad.</P>
<P>Yr hyd y maent fel hyn yn llunio iddynt eu hunain Me&s;&s;ias wrth eu &s;ynwyr eu hu|nain, maent yn eu twyllo en hunain, ac yn cy|frif Chri&s;t yn wael ac yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Wrthodyn.</NOTE> adyn ac ynfyttaf o'r holl fyd.</P>
<P>Am hynny (fel y dywaid S. Paul) mae Chri&s;t wedi ei groe&s;hoelio, yn faen tramgwydd i'r I|ddewon, ac yn ffolineb i'r cenhedloedd, am eu bod hwy yn cyfrif yn beth anghy&s;&s;on, ac yn wrthwy|neb i bob rhe&s;wm, y trinid prynwr a gwaredwr yr holl fyd yn y modd y trinwyd ef, hynny yw ei watwar, ei gablu, ei <NOTE N="*" PLACE="marg">Whippio.</NOTE> fflangellu, ei gondemnio ac o'r diwedd ei groe&s;holio yn greulon. Hyn, meddaf yn eu golwg hwy &s;ydd ryfedd ac angy&s;&s;on, ac am hynny ni chydnabyddent hwy yr am&s;er hwnnw ac ni chydnabyddant etto mai Chri&s;t yw eu Me&s;&s;ias a'u Iachawdwr hwy.</P>
<PB N="32" REF="280">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="33" REF="280">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<P><PB N="34" REF="281">
Ond rhaid i ni, fy-ngharedigion, y rhai ydym yn gobeithio cael bod yn gadwedig, gredu yn ddian wadal a chyffe&s;u yn h&ycirc;f, mai 'r Ie&s;u hwn|nw a aned o'r forwyn fair yw 'r gwir Me&s;&s;ias a'r cyfryngwr rhwng Duw a d&ycirc;n, yr hwn oedd wedi ei addaw a'i ddarogan cyhyd o am&s;er o'r blaen. O blegid, fel yr &s;cr&icirc;fenna 'r Apo&s;tol, &acirc;'r <NOTE PLACE="marg"><HI>Rom.</HI> 10. 10</NOTE> galon y credir i gyfiawnder, ac &acirc; 'r genau cyffe&s;&s;ir i iechydwriaeth. A thrachefn yn yr vn lle, Pwy bynnag a gredo ynddo ef, ni chwilyddir ef. A hyn <NOTE PLACE="marg"><HI>ver&s;.</HI> 11.</NOTE> hefyd y cyttuna ty&s;tiolaeth Ioan &s;ant a &s;crifen|nodd ef yn y bedwaredd bennod o'i epi&s;tol cyffre|dinol cyntaf, yn y modd hyn, Pwy bynnag a <NOTE PLACE="marg">3. <HI>Ioan.</HI> 4. 15.</NOTE> gyffe&s;&s;o fod Ie&s;u Gri&s;t yn fab Duw, ynddo ef y mae Duw yn trigo ac yntef yn-Nuw. Nid oes ammau nad yw pob Chri&s;tion yn gwbl &s;iccr o hyn.</P>
<P>Etto nid colli fy-nrhafael a fyddei i mi eich ad|dy&s;cu a' ch arfogi chwi ag ychydig leoedd o'r Scrythur l&acirc;n ynghylch y defnydd ymma, fel y galloch attal genau enllibus pawb oll ac a gei&s;io yn hyttrach yn gythreulig ddy&s;cu neu amddiffyn y gwrthwyneb.</P>
<P>Yn gyntaf mae i chwi dy&s;tiolaeth yr Angel Gabriel, a fynegwyd i'r Archoffeiriad Zachari|as ac i'r fendigedig forwyn hefyd.</P>
<P>Yn ail mae i chwi dy&s;tiolaeth Ioan fedyddi|wr yn dangos Chri&s;t &acirc;'i f&ycirc;s ac yn dywedyd, Wele oen Duw yr hwn &s;ydd yn tynnu ymmaith be|chodau 'r byd.</P>
<P>Yn drydedd mae i chwi dy&s;tiolaeth Duw dad yn taranu o'r nef ac yn dywedyd, Hwn yw fy anwyl fab yn yr hwn y'm bodlonir, grwan|dewch ef.</P>
<P><PB N="35" REF="281">
Yn bedwerydd mae i chwi dy&s;tiolaeth yr Y|&s;pryd glan yr hwn a ddi&s;cynnodd o'r nef yn rhith colommen, ac a ddi&s;cynnodd arno wrth ei fe|dyddio.</P>
<P>At hyn y gellid angwanegu llawer mwy, yn enwedig ty&s;tiolaeth y gwyr doethion a ddaethant at Herod, ty&s;tiolaeth Simeon ac Anna, ty&s;tio|laeth Andreas a Philip, Nathaniel a Phetr, Ni|codemus a Martha, a llawer eraill.</P>
<P>Ond fe fyddai ryhir adrodd y cwbl, ac ychydig leoedd a wa&s;anaetha mewn matter mor oleu, yn enwedig ym-mlith y rhai &s;y ei&s;oes yn ei gredu. Am hynny os cais dirgel genawon Angri&s;t a dichellgar weinidogion diafol eich hudo a'ch tynnu oddiwrth y gwir Fe&s;&s;ias, a'ch per&s;wadio i ddi&s;gwyl am vn arall yr hwn ni ddaeth etto: Na edwch iddynt mewn modd yn y byd eich hu|do, ond cadarnhewch chwi eich hunain &acirc;'r ty&s;ti|olaethau hyn a'r cyffelyb allan o'r Scrythur &s;anc|taidd, y rhai ydynt mor ddiogel ac mor &s;iccr ac na ddichon holl gythreuliaid vffern byth &s;efyll yn eu herbyn hwy. O blegid mor wir ac mai byw Duw, cyn wired yw mai Ie&s;u Gri&s;t yw'r gwir Fe&s;&s;ias ac Iachawdwr y b&ycirc;d, &s;ef yr Ie&s;u hwnnw a aned ar gyfenw i heddyw o'r forwyn Fair, heb help g&wcirc;r trwy allu a gweithrediad yr Y&s;pryd gl&acirc;n.</P>
<P>Ac am fod llawer ac amryw draws opinionau a here&s;iau gwedy cyfodi yn ein dyddiau ni trwy ddichell a hudoliaeth Sathan, ynghylch ei na|turiaeth a'i &s;ylwedd ef: fe fydd anghenrheidiol a buddiol er eich cyfarwyddo chwi, ddywedyd gair neu ddau ynghylch hynny.</P>
<P>Mae 'r Scrythur lan yn ein dy&s;cu ni yn olen fod ein harglwydd a'n Iachawdwr Ie&s;u Gri&s;t o
<PB N="36" REF="282">
ddwy naturiaeth <NOTE N="*" PLACE="marg">neillt&ucirc;ol</NOTE>  wahanredol, hynny yw, ei ddyndod wrth yr hon y mae efe yn dd&ycirc;n cyflawn|gwbl perffaith, a'i dduwdod wrth hon y mae efe yn berffaith Dduw. Mae yn &s;crifennedig, Y gair (hynny yw yr ail ber&s;on yn y drindod) a <NOTE PLACE="marg"><HI>Io.</HI> 1. 14.</NOTE> wnaethpwyd yn gnawd. Duw gan ddanfon ei <NOTE PLACE="marg"><HI><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">o.</HI> 8. 3.</NOTE> fab ei hun ynghyffelybiaeth cnawd pechadurus, a gyflawnodd y pethau ni allodd y gyfraith eu cyflawni. Chri&s;t ac yntef yn vn ffurf a Duw, a gymmerodd arno agwedd gw&acirc;s, ac a wnaeth|pwyd <NOTE PLACE="marg"><HI>Phil.</HI> 2. 7.</NOTE> yn gyffelyb i ddynion, ac a gafwyd yn ei ddull fel dyn. Duw a ymddango&s;odd yn y cnawd, a gyfiawnhawyd yn yr Y&s;pryd, a welwyd <NOTE PLACE="marg">1. <HI>tim.</HI> 3. 16.</NOTE> gan angelion, a bregethwyd i'r cenhedloedd ac a dderbyniwyd i fynu mewn gogoniant. Ac mewn man arall hefyd, Vn Duw &s;ydd, ac vn cyfryng|wr rhwg Duw a d&ycirc;n, &s;ef y d&ycirc;n Chri&s;t Ie&s;u.</P>
<P>Mae y rhai hyn yn lleoedd eglur i brofi ac i ddangos y ddwy naturiaeth &s;ydd gwedy eu cyfu|no a'u cy&s;&s;ylltu yn vn Chri&s;t. Y&s;tyrivon yn ddi|e&s;ceulus a phwy&s;wn y gweithredoedd a wnaeth ef yr h&ycirc;d y bu fyw ar y ddayar, ac ni a allwn ddeall wrth y rhai hynny hefyd fod hyn yn wir. Wrth fod iddo newynu a &s;ychedu, bwytta ac yfed, cy&s;cu a gwilied, pregethu 'r Efengyl i'r bobl, wy|lo a tho&s;turio tros Ieru&s;alem, talu teyrnged tro&s;to ei hun a Phetr, marw a dioddef angau, pa beth a ddango&s;odd ef wrth wneuthur hynny, ond hyn yn vnig, ei fod ef yn dd&ycirc;n cyflawngwbl fel ninnau? Ac amhynny y gelwir ef yn yr Scry|thur lan weithiau yn fab Dafydd, weithiau yn fab y d&ycirc;n, weithiau mab Mair, weithiau m&acirc;b Io&s;eph a'r cyffelyb.</P>
<P>Bellach am iddo faddeu pechodau, gwneuthur
<PB N="37" REF="282">
gwyrthiau, bwrw allan gythreuliaid, iachau, dynion &acirc; 'i air yn vnig, gwybod meddyliau ca|lonnau dynion, bod y moroedd ar ei orchymmyn ef, rhodio o hono ar y dyfroedd, adgyfodi o hono o angau i &s;ywyd, e&s;cyn o hono i'r nef, a'r cyfryw i pa beth y mae efe yn ei ddangos wrth hynny, ond yn vnig ei fod ef yn berffaith Dduw, gogyfuwch a'r t&acirc;d oblegid ei dduwdod? Am hynny y dywed&punc; Y T&acirc;d a minnau yr vn ydym.</P>
<P>Pa le bellach y mae y Marcioniaid, y rhai &s;y yn gwadu geni Chri&s;t yn y cnawd; ac yn dywe|dyd nad oedd ef yn berffaith ddyn? Pa le bel|lach y mae 'r Arriaid hynny, y rhai &s;y 'n gwadu fod Chri&s;t yn berffaith Dduw, o'r vn &s;ylwedd a 'r T&acirc;d? Os bydd yr vn o'r cyffelyb, chwi a ellwch yn hawdd eu hargyoeddi hwy a&punc;'r ty&s;tio|laethau hyn o air Duw, ac &acirc;'r cyfryw eraill. Y rhai y mae yn &s;iccr gennyf na allant byth eu hatteb.</P>
<P>O blegid yr oedd yn anghenrhaid i 'n Iechy|dwriaeth ni gael y fath gyfryngwr ac Iachaw|dwr, ac a fyddai gyfrannog o 'r ddwy naturiaeth yn vn per&s;on&punc; Yr oedd yn anghenrhaid ei fod ef yn dd&ycirc;n, ac yr oedd yn anghenrhaid hefyd ei fod ef yn Dduw. O blegid fel y daeth y tro&s;eddiad a thorri'r gorchymmyn trwy dd&ycirc;n, felly yr oedd yn gymhe&s;ur wneuthur iawn trwy dd&ycirc;n. Ac o ble|gid fel y dywaid S. Paul, mai angau yw cyflog a chy&s;iawn wobr pechod, am hynny i lonyddu di|gofaint Duw ac i wneuthur iawn i'w gy&s;iawn|der ef, cymmhe&s;ur oedd fod ein cyfryngwr ni yn gyfryw vn ac a allei gymmeryd arno bechodau dynion, a dwyn y go&s;pedigaeth oedd ddyledus iddynt&punc; hynny yw&punc; Angau.</P>
<P><PB N="38" REF="283">
Hefyd fe a ddaeth yn y cnawd, ac yn yr vn cnawd a e&s;cynnodd i'r nef, i ddangos ac i dy&s;tio|laethu i ni, y caiff yr holl ffyddloniaid a gredant yn ddi&s;igl ynddo ef yn yr vn modd ddyfod i'r vn drigfa, i'r hon yr aeth ef ein pennadur ni o'r blaen.</P>
<P>Yn ddiwethaf fe a wnaethpwyd yn dd&ycirc;n, fel y gallem ni wrth hynny dderbyn ychwaneg o ddi|ddanwch, cy&s;tal yn ein gweddiau ac yn ein had|fyd, pan y&s;tyriom ynom ein hunain, fod i ni gy|fryngwr yr hwn &s;ydd wir dd&ycirc;n fel ninnau, a'r hwn y cyhwrdde ein gwendid ni, yr hwn a dempti wyd yr vn modd ac y temptir ninnau. <NOTE PLACE="marg"><HI>heb.</HI> 4. 15.</NOTE></P>
<P>Er mwyn yr acho&s;ion hyn a llawer eraill yr oedd yn anghenrhaid iddo ddyfod megis y daeth, yn y cnawd. Ond o blegid nad oes ac nas gall fod gan vn creadur o blegid ei fod yn greadur, allu i ddini&s;trio angau ac i roddi bywyd, i orch|fygu vffern ac i brynu nef, i faddeu pechodau ac i roddi cyfiawnder: am hynny rhaid oedd i'n Me&s;&s;ias ni, dl&ecirc;d a &s;wydd yr hwn oedd wneuthur y pethau hynny, fod nid yn vnig yn gyflawn|gwbl ac yn berffaith dd&ycirc;n, ond hefyd yn gyflawn|gwbl ac yn berffaith Dduw, fel y gallai yn gy|flawnach ac yn berffeithiach wneuthur iawn tros dd&ycirc;n.</P>
<P>Mae Duw yn dywedyd, Hwn yw fy anwyl fab yn yr hwn y'm bodlonir; wrth y geiriau hyn|ny yr ydym yn deall ddarfod i Ghri&s;t lonyddu a diffodd llid ei D&acirc;d, nid am ei fod ef yn vnig yn f&acirc;b d&ycirc;n, ond yn fwy o lawer am ei fod ef yn f&acirc;b Duw.</P>
<P>Fel hyn y clyw&s;och ddangos allan o'r Scry|thyrau, mai Ie&s;u Ghri&s;t yw'r gwir Me&s;&s;ias ac
<PB N="39" REF="283">
Iachawdwr y byd, ei fod ef mewn naturiaeth a &s;ylwedd yn berffaith Dduw ac yn berffaith dd&ycirc;n, a pha ham yr oedd anghenrhaid ei fod ef felly.</P>
<P>Bellach fel y byddom ni meddylgarach a mwy ein diolch i Dduw yn y peth hyn, y&s;tyriwn ar ychy|dig airiau a galwn i'n c&ocirc;f yr amryw a'r dirfawr ddoniau a dderbynia&s;om ni oddiwrth enediga|eth ein Me&s;&s;ias a'n Iachawdr hwn.</P>
<P>Cyn dyfod Chri&s;t i'r byd, nid oedd yr holl ddy|nion yn gyffredinol ond cenedlaeth anwir <NOTE N="*" PLACE="marg">Draws.</NOTE> dro|faus, prennau pydron llygredig, tir carregog yn llawn <NOTE N="*" PLACE="marg">Dry&s;i</NOTE> drain a <NOTE N="*" PLACE="marg">gwyddeli.</NOTE>  mieri, defaid colledig, meibion afradlon, gwei&s;ion drwg anfuddiol, goruchwil|wyr anghyfiawn, gweithredwyr anwiredd, hili|ogaeth gwiberod, tywy&s;ogion deillion, yn ei&s;tedd mewn tywyllwch a chy&s;god angau: ac ar ychy|dig eiriau, nid oeddynt ddim ond plant colledi|gaeth, ac etifeddion t&acirc;n vffern. I hyn y mae S. Paul yn dwyn ty&s;tiolaeth mewn llawer o leoedd yn ei epi&s;tolau, a Chri&s;t ei hun hefyd mewn am|ryw leodd o'i Efengyl.</P>
<P>Ond gwedi ei ddi&s;cyn ef vnwaith o'r nef a chymmeryd ein naturiaeth egwan ni arno, ef a wnaeth gynnifer oll ac a'i derbynia&s;ant ef yn gy|wir, ac a greda&s;ant ei air ef, yn brennau da, yn dir da, yn ganghennau ffrwythlon prydferth, yn blant y goleuni, yn ddina&s;wyr nef, yn ddefaid o'i gorlan, yn aelodau o'i gorph, yn etifeddion o'i deyrnas, yn gywir gyfeillion ac yn frodyr iddo, yn fara mel&ucirc;s bywiol, yn ddewi&s;ol ac yn ethole|dig bobl Dduw. O blegid fel y dywaid Petr <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Pet.</HI> 2. 24.</NOTE> yn yr ail bennod o'i epi&s;tol cyntaf, Ef a ddygodd ein pechodau ni yn ei gorph ar y pren, a thrwy ei glei&s;iau ef y'n iachawyd ni.</P>
<P><PB N="40" REF="284">
A lle yr oeddym ni o'r blaen yn ddefaid gwedi myned ar gyfrgoll, efe wrth ei ddyfodiad a'n dug ni adref eilwaith at fugail ac e&s;cob ein heneidiau, gan ein gwneuthur ni yn genhedlaeth ethole|dig, yn offeiriadaeth frenhinol, yn bobl fydd brio|doriaeth i Dduw, gan farw dros ein pechodau ni. Yr vn S. Paul at Titus yn y drydedd bennod &s;ydd yn dywedyd ein bod ni gynt yn annoethion, <NOTE PLACE="marg"><HI>Tir.</HI> 3. 3.</NOTE> yn anvfydd, mewn amryfy&s;edd, yn gwa&s;anae|thu chwantau, ac amryw fely&s;wedd, gan fyw mewn drygioni a chenfigen, yn llidiog ac yn ca|&s;hau ei gilydd, Ac. eithr gwedi i ddaioni Duw ym|ddangos i dd&ycirc;n, a'i garedigrwydd ef yn Ie&s;u Gri&s;t, nid o weithredoedd cyfiawnder y rhai a wnaethom ni, ond yn &ocirc;l ei drugaredd yr iachaodd efe ni, trwy olchiad yr adenedigaeth, ac adnewy|ddiad yr Y&s;pryd gl&acirc;n, yr hwn a dywalltodd ef arnom ni yn helaeth trwy Ie&s;u Gri&s;t ein Iachaw+dwr, fel y bydde i ni wedi ein cyfiawnhau trwy ei r&acirc;s ef, gael ein gwneuthur yn etifeddion yn &ocirc;l gobaith y bywyd tragwyddol.</P>
<P>Yn y lleoedd hyn a 'r cyfryw leoedd eraill, y go&s;odir ger bron ein llygaid ni megis mewn drych, aml ras Duw yn Ie&s;u Gri&s;t, yr hyn &s;ydd ry|feddach o blegid nas daeth o'n haeddiant ni, ond yn vnig o'i dirion drugared ef, a hynny pan oeddym yn elynion atcas iddo ef.</P>
<P>Ond er mwyn i ni ddeall ac y&s;tyried y peth hyn yn well, edrychwn er mwyn pa ddefnyd y daeth ef, yno y cawn ddeall pa ennill a pha fudd a ddug ei enedigaeth ef i ni greaduriaid truain pecha|durus. Diwedd ei ddyfodiad ef oedd i achub a gwared ei bobl, i gyflawni y gyfraith dro&s;om ni, i ddwyn ty&s;tiolaeth i 'r gwirionedd, i ddy&s;cu a <NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 1. 21. <HI>Mat.</HI> 5. 17.</NOTE>
<PB N="41" REF="284">
phregethu teyrnas ei d&acirc;d, i roddi goleuni i'r byd, i <NOTE PLACE="marg"><HI>Io.</HI> 18. 57. <HI>Luc.</HI> 4. 44. <HI>Io.</HI> 8. 14. <HI>Mat.</HI> 9. 11. <HI>Mat.</HI> 11. 28. <HI>Col</HI> 1. 22. <HI>Heb.</HI> 2. 14. 1. <HI>Io.</HI> 2. 2.</NOTE> alw pechaduriaid i edifeirwch, i efmwytho ar y rhai blinderog a llwythog, i daflu allan dywy&s;og y b&ycirc;d hwn, i'n cymmodi ni ag ef ynghorph ei gnawd, i ddattod gweithredoedd y cythraul, i fod yn iawn dros ein pechedau ni, ac nid dros ein pe|chodau ni yn vnig, ond tros bechodau 'r holl fyd.</P>
<P>Dymma 'r acho&s;ion pennaf yr aeth Chri&s;t yn dd&ycirc;n, nid er mwyn ennill yn y byd a ddauai iddo ef o hynny, ond yn vnig er ein mwyn ni, fel y galle~ ddeall ewyllys Duw, a bod yn gyfrannogion o'i oleuni nefol ef, a chael ein gwared o gigweiniau diawl, ein rhyddhau oddiwrth faich ein pecho|dan, ein cyfiawnhau trwy ffydd yn ei waed ef, ac yn ddiwethaf cael ein derbyn i fynu i ogoniant tragwyddol, i deyrna&s;u yno gydag ef bych. Ond oedd hyn yn gariad mawr godidog i Gri&s;t tu ag at ddynion, ac yntef yn wir ddelw a llun Duw, iddo er hynny ymo&s;twng a chymmeryd arno ag|wedd gw&acirc;s, a hynny yn vnig er mwyn ein hachub a 'n gwared ni? Oh mor rhwymodig ydym ni i ddaioni Duw yn hyn o beth Pa faint o ddiolch a moliant fy ddyledus arnom iddo of ain ein Ie|chydwriaeth a weithiodd of trwy ei anwyl a'i vnig f&acirc;d Chri&s;t? Yr hwn aeth yn bererin ar y ddayar i'n gwneuthur ni yn ddina&s;yddion nef, yr hwn aeth yn f&acirc;b d&ycirc; ni 'n gwneuthur ni yn fei|bion i Dduw, yr hwn a fu vfydd i 'r gyfraith i 'in gwared ni oddiwrth felldith y gyfraith, yr hwn aeth yn dlawd i 'n gwneuthur ni yn gyfoetho|gion, yn wael i 'n gneuthur ni yn werthfawr, <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">an farwolaeth i wneuthur i ni fyw yn dragy|wydd. Pa gariad mwy a allem ni greaduriaid truein ei ddeifyf neu ei ddymuno <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> law Dduw.</P>
<P><PB N="42" REF="285">
m hynny fy anwyl garedigion, nac angho|fiawn ddirfawr gariad ein harglwydd a 'n Ia|chawdwr, na ddango&s;wn mo honom ein hunain yn anfeddylgar nac yn anniolchgar tu ag atto ef, ond carwn ef, ofnwn ef, vfyddhawn iddo, gwa|&s;anaethwn ef. Cyffe&s;&s;wn ef &acirc; 'n geneuau, clod|forwn ef &acirc; 'n tafodau, credwn iddo &acirc; 'n calonnau, a gogoneddwn ef &acirc; 'n gweithredoedd. Chri&s;t yvo 'r goleuni, derbyniwn y goleuni. Chri&s;t yw 'r gvoirionedd, credwn y gwirionedd. Chri&s;t yw 'r ffordd, dilynwn y ffordd. Ac o hetwydd mai efe yw ein vnig fei&s;tr ni, ein vnig athro ni, ein hunig fugail ni a 'n tywy&s;og pennaf, byddwn iddo ef yn wei&s;ion, yn y&s;colheigion, yn ddefaid, yn filwyr.</P>
<P>Tuag at am bechod, y byd, y cnawd, a 'r cy|thraul, i 'r rhai yr oeddym ni yn gaethwei&s;ion cyn dyfodiad Chri&s;t, taflwn hwy ymmaith, a ffiai|ddiwn hwy, megis vnig elynion pennaf ein he|neidiau. A chan ddarfod i Chri&s;t vnwaith ein gwared ni oddiwrth eu creulon dyrannaeth hwy, nachwympwn byth mwy i'w dwylo hwy, rhag i ni fod mewn cyfl&wcirc;r gwaeth nag y buom erioed o 'r blaen: dedwydd, medd yr Scrythur, yw y rhai a barhao hyd y diwedd. Bydd ffyddlon, medd Duw, hyd angau, a mi a roddaf i ti goron y bywyd. Eilwaith ef a ddywaid mewn man arall, yr hwn a o&s;odo ei law ar yr aradr ac a edry|cho yn ei &ocirc;l, nid yw addas i deyrnas Dduw. Am hynny byddwn gedyrn, a diogel a di&s;ygl, yn he|laeth yn wa&s;tad yngweithredoedd yr Anglwydd. Derbyniwn Gri&s;t, nid tros am&s;er, ond tros fyth. Credwn ei air ef, nid tros am&s;er ond tros fyth. Awn yn wei&s;ion iddo, nid tros am&s;er ond tros
<PB N="43" REF="285">
fyth. O blegid iddo ef yn prynu ni a 'n gwared ni, nid tros am&s;er ond tros fyth, ac y derbyn ef ni i'w deyrnas nef, i deyrna&s;u yno gydag ef, nid tros am&s;er ond tros fyth. Iddo ef am hynny gyda 'r T&acirc;d a 'r Y&s;pryd gl&acirc;n y byddo 'r holl anrhydedd, moliant a gogoniant yn oes oe&s;oedd, Amen.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="sermon">
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>&para; Pregeth ar ddy gwener y crog|lith, ynghylch angau a dioddefaint ein Iachawdwr Ie&s;u Ghri&s;t.</HEAD>
<P>_NId ydyw weddus i ni (fy-ngha|redigion ynghri&s;t) a ninnau yn bobl wedi iddo ef eu gwared oddi|wrth y cythraul, oddiwrth be|chod a marwolaeth, ac oddiwrth dda~nedigaeth dragwyddol trwy Ghri&s;t, ellwng yr am&s;er ymma heibio heb na myfyrdod na choffadwraeth am ardderchog weithred ein prynedigaeth a wna|ethpwyd ar gyfenw i 'r am&s;er ymma, trwy fawr drugaredd a chariad ein Iachawdwr Ie&s;u Ghri&s;t, tro&s;om ni bechaduriaid truain ei elynion ef.</P>
<P>O blegid os bydd gweithred d&ycirc;n marwol, yr hon a wneler er budd i'w wlad, mewn coffad|wriaeth yn ein plith ni, gyd&acirc; diolch am y dawn a 'r gwelliant &s;ydd yn dyfod i nioddiwrth hynny: parottach o lawer y dylem wneuthur coffa am ardderchog weithred a dawn marwolaeth Chri&s;t: trwy yr hyn y prynodd efi ni ddiogel bar|dwn a maddeuant am ein pechodau, ac y cym|mododd ef y T&acirc;d o 'r n&ecirc;f a nyni, megis yn awr y mae efe yn ein cymmeryd ni yn anwylblant iddo,
<PB N="44" REF="286">
ac yn wir etifeddion gyd&acirc; Chri&s;t ei f&acirc;b naturiol ef o deyrnas nefoedd.</P>
<P>Ac yn wir y mae tirionder Chri&s;t yn ymddan|gos yn fwy o lawer am fod yn wiw gantho roi heibio ei holl anrhydedd dduwiol, yn yr hon yr oedd ef yn ogyfuwch &acirc; 'i d&acirc;d o 'r nef, a dyfod i lawr i 'r dyffryn blinder hwn, i'w wnethur yn ddyn marwol, a bod mewn cyflwr y gw&acirc;s gwae|laf, a'n gwa&s;anaethu ni er budd a lles i ni, ini meddaf, y rhai oeddym yn elynion tyngedig iddo ef ac a wrthoda&s;em ei ghfreithiau a'i orchym|mynion &s;anctaidd ef, ac a ddilyna&s;em drachwan|tau a hoffderau ein naturiaeth lygredig ein hu|nain. Etto er hynny, meddaf, fe a'i go&s;ododd Chri&s;t ei hunan rhwng cyfiawn ddigofaint Duw, a 'n pechodau ni, ac a dorrodd yr &s;crifen|law <NOTE PLACE="marg"><HI><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word">.</HI> 2. 14.</NOTE> trwy 'r hon yr oeddym ni yn rhwym i Dduw, ac a dalodd ein dl&ecirc;d ni.</P>
<P>&Ycirc;r oedd ein dl&ecirc;d ni yn ormodd o lawer i ni i'w thalu. Ac heb dale digaeth ni allai Dduw byth fod yn gyttun a ni. Ac nid oedd bo&s;&s;ibl i ni gael ein rhyddhau oddiwrth y ddled ymma o 'n gallu ein hunain.</P>
<P>Am hynny fe fu wiw gantho ef fod ein dalwr tro&s;om, a 'n rhyddau ni yn gwbl.</P>
<P>Pwy yn awr a ddichon y&s;tyried t&ocirc;&s;t ddl&ecirc;d pe|chod, yr hon ni ellid ei thalu yn amgen na thrwy farwolaeth g&wcirc;r dieniwed diddrwg, ac ni cha&s;h&acirc; bechod yn ei galon? Os ydyw Duw yn ca&s;hau pechod yn gymmaint ac na chymmerai ef na b&ycirc;n nac angel yn iawn dro&s;to, ond yn vnig marwo|laeth ei vnig anwyl fab, pwy ni bydd arno ofn pechod&punc; Os y&s;tyriwn ni fy-ngharedigion&punc; or|fod ar yr oen diniwed hyn oddef angau, fe all fod
<PB N="45" REF="286">
gennym fwy o acho&s;ion i alaru tro&s;om ein hu|nain, y rhai a fuom acho&s;ion o'i farwolaeth ef, i waeddi yn erbyn malis a chreulondeb yr Iddew|on, y rhai a'i herlidia&s;ant ef i angau. Nyni a wnaethom y gweithredoedd a barodd iddo ef gael ei daraw a'i glwyfo, nid oedd yr Iddewon ond gweinidogion ein drygioni ni.</P>
<P>Gweddus am hynny yw i ni ddi&s;cyn yn i&s;el i'n calonnau a galaru am ein trueni a 'n bywyd pe|chadurus. Gwybyddwn yn &s;iccr os co&s;pwyd ac os tarawyd anwyl f&acirc;b Duw fal hyn am y pe|chodau y rhai ni wnaethe efe ei hunan: pa faint to&s;tach y dlyem ni gael ein co&s;pi am ein amryw bechodau beunyddol y rhai yr ydym yn eu gwneu|thur yn erbyn Duw, onid edifarhawn yn ddifrif a galaru am danynt? ni all neb fod mewn ffafor gyd&acirc; Duw, a charu pechod, yr hwn y mae Duw yn ei ga&s;hau yn gymmaint. Ni ddichon neb ddy|wedyd ei fod ef yn caru Chri&s;t yn gywir, ac yntef a chymdeithas rhyngtho a'i elyn mawr ef, yr hwn yw pechod, awdur ei angau ef. Yn gym|maint yr ydym yn caru Duw a Chri&s;t, ac yr ydym yn ca&s;hau pechod. Am hynny ni a ddylem fod yn wagelog iawn rhag bod ein &s;erch ni ar bechod, rhag ein cael ni wrth hynny yn elynion i Dduw ac yn fradwyr i Ghri&s;t.</P>
<P>O blegid nid hwynthwy yn vnig y rhai a hoe|lia&s;ant Gri&s;t ar y groes, yw artaithwyr a chroe|&s;hoel-wyr Chri&s;t, ond y maent hwy oll (medd S. Paul) yn ail-groe&s;hoelio m&acirc;b Duw, hyd y mae ynddynt hwy, y rhai &s;y yn gwneuthur drygioni a phechod, y rhai a'i dyga&s;ant ef i farwolaeth. Os cyflog pechod yw angau, a hynny angau tra|gwyddol, yn wir nid bychan y perigl o fod mewn
<PB N="46" REF="287">
gwa&s;anaeth pechod. Os byw fyddwn yn &ocirc;l y cnawd a'i chwantau pechadurus, mae S. Paul yn bygwth, ie yr Holl-alluog yn bygwth trwy S. Paul y byddwn meirw. Ni allwn ni fyw i Dduw mewn modd amgen na thrwy feirw i be|chod. Os yw Chri&s;t ynom, yno mae pechod yn farw ynom. Ac os ydyw Y&s;pryd Duw ynom, yr hwn a gyfododd Chri&s;t o farwolaeth i fywyd, yr vn Y&s;pryd a 'n cyfyd ninnau i ailgyfodiad y bywyd tragwyddol. Ond os teyrna&s;a pechod ynom, yno mae Duw yr hwn yw ffynnon pob <NOTE PLACE="marg"><HI>Ro.</HI> 5. 6.</NOTE> gr&acirc;s a rhinwedd, wedi myned oddiwrthym: yno y mae diawl a'i Y&s;pryd anra&s;lon yn rheoli ac yn llywydraethu ynom.</P>
<P>Ac yn &s;iccr os byddwn feirw yn y cyflwr blin ymma, ni chyfodwn ni i fywyd, ond ni a gwym|pwn i angau a damnedigaeth byth heb ddiwedd. O blegid ni waredodd Chri&s;t ni felly oddiwrth bechod, fel y gallem yn ddibryder droi atto eil|waith: ond fe a'n gwaredodd ni, fel y bydde i ni ymwrthod a gwyniau pechod, a byw i gyfiawn|der. Ie fe a'n golchwyd ni yn ein bedydd oddi|wrth frynti pechod, fel y byddem ni byw o hynny allan mewn purdeb buchedd. Ni a addaw&s;om yn ein bedydd ymwrthod a diafol a'i holl ddichel|lion, ni a addaw&s;om (megis plant vfyddgar) yn wa&s;tad ganlyn bodd ac owyllys Duw.</P>
<P>Am hynny os efe yw 'n T&acirc;d ni yn &s;iccr, rho|ddwn iddo ef ei anrhydedd dyledus. Os plant iddo ef ydym ni, dango&s;wn ein vfydd-dod iddo, fel y dango&s;odd Chri&s;t yn oleu ei vfyddd-dod i'w d&acirc;d, yr hwn (fel y mae S. Paul yn &s;crifennu) a fu v|fydd i angau &s;ef angau 'r groes. A hyn a wnaeth ef dro&s;om ni oll y rhai ydym yn credu ynddo ef.</P>
<P><PB N="47" REF="287">
Ni cho&s;pwyd ef tro&s;to ei hunan, oblegid yr oedd ef yn bur ac yn l&acirc;n oddiwrth bob rhyw be|chod. Fe a archollwyd (medd y prophwyd E&s;ai) <NOTE PLACE="marg"><HI>E&s;ai.</HI> 53. 3.</NOTE> am ein pechodau ni ac a ddrylliwyd am ein cam|weddau ni, efe a gymmerth ein gwendid ni ac a ddygodd ein doluriau ni. Ni wrthododd ef oddef vn boenedigaeth ar ei gorph ei hun er ein gwared ni o dragwyddol boenau. Ei ewyllys ef oedd wneuthur hyn dro&s;on ni, er nas haedda|&s;om.</P>
<P>Am hynny po mwyaf, y gwelom ni ein bod ein hunain yn rhwymedig iddo ef, mwy o ddiolch a ddylem ni ei roddi iddo ef, a mwy o obaith allwn ni ei gymmeryd y cawn ni dderbyn pob peth dai|onus arall ar ei law ef, gan i ni o'i haelioni ef dderbyn ei anwyl f&acirc;b ef. O blegid (fel y dywaid S. Paul) onid arbedodd Duw ei f&acirc;b ei hun, ond ei <NOTE PLACE="marg"><HI>Ro.</HI> 8. 32.</NOTE> roddi ef dro&s;om ni i farwolaeth, pa wedd gyd ag ef na rydd ef bob peth i ni hefyd? Os bydd arnom ei&s;iau dim nac i'n cyrph nac i'n heneidiau, ni a allwn yn gyfreithlon ac yn hyderus ne&s;au at Dduw, megis at ein t&acirc;d trugarog, i ofyn y peth a fynnom ac ni a'i cawn.</P>
<P>O herwydd cynnifer o honom ac &s;ydd yn credu yn enw Chri&s;t, fe a roddwyd i ni y gallu i fod yn blant i Dduw. Pa beth bynnag a ofynnom yn ei enw ef, fe a geniatteir i ni. O blegid mae Duw d&acirc;d Holl-alluog wedi ei fodloni yn gy&s;tal ynghri&s;t ei fab, fel y mae ef er ei fwyn ef yn ein hoffi ni, ac ni <NOTE N="*" PLACE="marg">Phalla inj.</NOTE> neccy ni o ddim. Mor fodlon fu gantho offrwm ac aberth angau ei fab, yr hon a ddioddefodd ef mor vfydd ac mor ddiniwed, ac y cymmerai ef hi yn lle vnig a chyflawn iawn am bechodau yr holl fyd. A chyfryw ffafor a brynodd
<PB N="48" REF="288" MS="y">
ef i ni trwy ei angau oddiar law ei nefol d&acirc;d, me|gis o haeddedigaeth y farwolaeth honno (os ydym wir Gri&s;tianogion ac nid mewn g air yn vnig) yr ydym ni yn awr yn hollawl yngr&acirc;s Duw, a chwedy ein rhyddhau yn llwyr od diwrth ein pechodau.</P>
<P>Yn wir nid yw tafod abl i draethu teilyng|dod angau mor werthfawr. O blegid yn y far|wolaeth hon y mae gwa&s;t a dol bardwn a maddeu|ant ein pechodau beunyddol ni, ynthi y mae ein cyfiawnh&acirc;d ni, ynddi y 'n gwneir ni yn gymme|radwy, &acirc; hi y prynir iechyd tragwyddol ein he|neidiau 'ni. Ie nid oes vn peth arall ac a ellir ei enwi dan y nef i gadw ein eneidiau ni, ond yr vnig orchwyl hwn a wnaeth Chri&s;t wrth offrwm ei werthfawr gorph ar allor y groes.</P>
<P>Siccr yw na ddichon bod gweithred vn d&ycirc;n <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 4. 12.</NOTE> marwol, er &s;ancteiddied fytho, gael ei chwplu mewn haeddedigaethau gyd a&punc; &s;anctaidd wei|thred Chri&s;t. O blegid yn ddiammau ni thalai ein meddyliau na'n gorchwylion ni ddim, onis gwneid hwy yn gymmeradwy yn haeddedigae|thau marwolaeth Chri&s;t. Mae 'n holl gyfiawn|der ni yn rhy ammherffaith iawn, os cyffelybir ef &acirc; chyfiawnder Chri&s;t. O blegid yn ei orchwyli|on a'i weithredoedd ef, nid oedd brychi pechod, na dim am-mherffeithrwydd. Ac am hynny yr oedd|ynt yn alluoccach ac yn applach i fod yn wir iawn am ein anghyfiawnder ni, lle mae'n gweithre|doedd ni a'n gorchwylion yn llawn ammherffai|thrwydd a gwendid ac am hynny o honynt eu hu|nain yn an-nheilwng i beri i Dduw ein hoffi ni, a llai o lawer i ym-arddel o'r gogoniant &s;y ddyle|dus i weithred Chri&s;t ac i'w haeddiant.</P>
<P><PB N="49" REF="288">
O blegid medd y prophwyd Dafydd, Nid i ni <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;.</HI> 115. 1.</NOTE> o Arglwydd, nid i ni, ond i'th enw dy hun d&ocirc;d di ogoniant. Am hynny fyngharedigion, gogo|neddwn yn barchedig ei enw ef, mawrhawn a a chlodforwn ef yn dragywydd. O blegid fe a wnaeth i ni yn &ocirc;l ei fawr drugaredd, trwyddo ei hun y gweithiodd ef ein prynedigaeth ni. Nid oedd ddigon gantho ei arbed ei hun a danfon ei <NOTE PLACE="marg"><HI>Heb.</HI> 1. 3.</NOTE> angel i wneuthur y weithred hon, ond fe a fyn|nai ei gwneuthur hi ei hunan, fel y gallai ei gwneuthur hi yn well, a'i gwneuthur yn ber|ffaithiach prynedigaeth. Ni chyffr&ocirc;dd ef ronyn er yr aneirif boenau a ddioddefodd ef yn holl am|&s;er ei hir ddioddefaint, megis pe bua&s;e edifar gan|tho wneuthur cymmaint o ddaioni i'w elynion: ond ef a egorodd ei galon i ni, ac a'i roddodd ei hunan yn hollawl i fod yn brynedigaeth i ni.</P>
<P>Agorwn ninnau yn awr ein calonnau iddo ef eilwaith, a myfyriwn yn ein bywyd ar fod yn ddiolchus i'r fath Arglwydd, a byddwn bob am&s;er yn feddylgar am ddawn cymmaint, ie cyfodwn ein croes gyd &acirc; Chri&s;t a chanlynwn ef.</P>
<P>Nid ydyw ei ddioddefaint ef yn iawn ac yn gwbl daledigaeth tros ein pechod ni, ond hefyd yn &s;i|ampl o'r berffeithiaf o ammynedd a dioddefga|rwch. O blegid os oedd raid fel hyn i Gri&s;t ddi|oddef, <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 14. 3.</NOTE> a myned i mewn i ogoniant ei D&acirc;d, pa ham na weddai i ninnau oddef ein blinderau by&punc; ch&acirc;in o adfyd, a thrallodau 'r byd hwn. O blegid yn &s;iccr, fel y dywaid S. Petr, fe a oddefodd Chri&s;t er mwyn gadel i ni &s;iampl i ganlyn ei &ocirc;l ef. Ac os goddefwn gydag ef, ni a deyrna&s;wn gydag <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Pet.</HI> 2. <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">. <HI>Tim.</HI> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">. 12.</NOTE> ef yn &s;iccr yn y nefoedd. Nid am fod gofidiau y
<PB N="50" REF="289">
byd trangcedig hwn yn cy&s;tadlu y gogoniant a <NOTE PLACE="marg"><HI><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">o.</HI> 8. 18.</NOTE> ddaw, ond ni a ddylyem fod yn fodlon i oddef yn llawen, i gael bod yn debyg i Ghri&s;t yn ein by|wyd, megis felly wrth ein gweithredoedd y gallon ni ogoneddu ein T&acirc;d yr hwn &s;ydd yn y ne|foedd. <NOTE PLACE="marg"><HI>mat.</HI> 5. 16.</NOTE></P>
<P>Ac fel y mae yn boenedig ac yn &s;lin ddwyn croes Chri&s;t yngo&s;idiau ac aflwydd y byd hwn, felly y mae yn dwyn allan hyfryd ffrwythau go|baith ym-mhawb a'i harferant.</P>
<P>Nac edrychwn cymmaint ar y boen ac ar y gwobr &s;ydd yn canlyn ein llafur ni. Nag &ecirc; ym|rown <NOTE PLACE="marg"><HI>Iaco.</HI> 1. 3.</NOTE> yn hytrach yn ein blinderau i oddef yn ddieuog ac yn ddieniwed, fel y gwnaeth ein Ia|chawdwr Chri&s;t. O blegid os goddefwn am ein beiau, yno nid yw dioddefgarwch yn cael ei chy|flawn <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Pet.</HI> 2. 20.</NOTE> waith ynom. Ond os heb ei haeddu y di|oddefwn golli ein da a'n bywyd, os goddefwn ddywedyd yn ddrwg am danom er mwyn Chri&s;t hyn &s;ydd ra&s;ol ger bron Duw, o blegid felly y goddefodd Chri&s;t. Ni phechodd ef erioed, ac erioed ni chaed twyll yn ei enau ef. Ie pan ddifenwyd ef a gwatwarau, ni ddifenwodd el|waith: Pan ddioddefodd yn anghyfiawn ni fy|gythiodd ef ac ni ddialodd ei gam, ond rhoddi ei achos ar yr hwn &s;ydd yn barnu yn gyfiawn.</P>
<P>Nid yw perffaith ddioddefgarwch yn y&s;ty|ried pa beth neu pa faint a oddefo, pa vn ai gan g&acirc;r ai gan elyn: ond mae yn edrych ar iddi oddef yn ddifeius ac heb ei haeddu. Ie mae'r hwn &s;ydd a chariad perffaith yndo, yn gofalu cyn <NOTE N="*" PLACE="marg">fychaned.</NOTE> lleied am ddial, ac y mae efe yn hytrach yn my|fyrio gwneuthur da am ddrwg, i fendithio ac i ddywedyd yn dda am y rhai a'i melldithiant, i <NOTE PLACE="marg"><HI>mat.</HI> 5. 44.</NOTE>
<PB N="51" REF="289">
weddio tros y rhai a'i herlidiant yn &ocirc;l &s;iampl ein Iachawdwr Chri&s;t, yr hwn yw 'r &s;iampl a'r gyn|ddelw berffeithiaf o bob llaryeidd-dra a dioddef|garwch yr hwn ag yntef ynghrog ar y groes mewn poen irad, yn gwaedu ym-mhob rhan o'i fendigedig gorph, wedi ei o&s;od ynghanel ei elyni|on a'i groe&s;hoelwyr, ac er eu bod hwy (er maint y poenau anrhaith oddef yr oeddynt yn ei weled ynddo) yn ei watwar ac yn ei &s;ennu yn ddirmy|gus heb na ffafwr na tho&s;turi, etto efe a gym|merth cymmaint to&s;turi tro&s;tynt hwy yn ei ga|lon, fel y gweddiodd ef ar ei dad o'r nef tro&s;tynt hwy, gan ddywedyd, O D&acirc;d maddeu iddynt, o <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 23. 34.</NOTE> herwydd ni wyddant pa beth y maent yn i wneu|thur.</P>
<P>Pa ddioeddefgarwch hefyd a ddango&s;odd ef, pan ddaeth vn o'i ddi&s;cyblon a'i wei&s;ion ef ei hu|nan a o&s;oda&s;ai ef mewn ymddiried, i'w fradychu ef i'w elynion i farwolaeth? Ni ddywedodd ef <NOTE PLACE="marg"><HI>mat.</HI> 26. 49.</NOTE> waeth wrtho na hyn, Y cyfaill i ba beth y dae|tho&s;t? Fal hyn, fyngharedigion, y dylem ni go|fio y mawr &s;iamplau cariad a ddango&s;odd Chri&s;t yn ei ddioeddfaint, os cofiwn ei ddiodde faint ef yn Frwy thlon. Y cyfryw gariad a charedigrwydd a ddyle~ ni ei ddwyn tu ag at ei gylydd, os mynnwn fod yn wir wei&s;ion i Ghri&s;t. O blegid oni charwn ond y rhai a'n carant ninnau pa ragoriaeth yr ydym yn ei wneuthur, medd Chri&s;t? oni wna 'r <NOTE PLACE="marg"><HI>mat.</HI> 5. 46.</NOTE> publicanod a'r pechaduriaid cyhoedd yr vn peth? Rhaid i ni fod yn berffeithiach n&acirc; hyn yn ein cari|ad, fel y mae ein T&acirc;d yr hwn &s;ydd yn y nefoedd yn berffaith, yr hwn &s;ydd ynperi i lewyrch ei haul dy|wynnu a'r y da a'r dr&wcirc;g, ac yn danfon ei law ar y cyfiawn a'r anghyfiawn.</P>
<P><PB N="52" REF="290">
Fal hyn y dyl&ecirc;m ni ddangos ein cariad yn <NOTE N="*" PLACE="marg">ddiymmer. yn ddineill|tuol. yn in|dyfferent.</NOTE> ddi|duedd, cy&s;tal i'r naill ac i'r llall, cy&s;tal i elyn ac i gar, megis plant vfydd, yn &ocirc;l &s;iampl ein T&acirc;d o'r nef. O blegid os bu Chri&s;t yn vfydd i'w D&acirc;d hyd angau, a'r angau gwradwyddu&s;af (fal y ty|bie yr Iddewon) angau 'r groes; pa ham na by|ddem ni vfydd i Dduw mewn pyngciau llai o ga|riad a dioddefgarwch?</P>
<P>Am hynny maddeuwn i'n cymmdogion eu beiau bychain, fel y maddeuodd Duw i ninnau er mwyn Chri&s;t ein beiau mawrion. Nid yw weddus i ni gei&s;io maddeuant ar law Dduw am ein beiau mawrion a bod er hynny heb faddeu i'n <NOTE PLACE="marg"><HI>Ecclus.</HI> 28. 2.</NOTE> cymmydogion eu beiau bychain yn ein herbyn ni. Ofer y galwn ni am drugared, oni ddango|&s;wn drugaredd i'n cymmydogion. <NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 15. 35.</NOTE></P>
<P>O blegid oni fwriwn lid a digofaint tn ag at ein brodyr ynghri&s;t allan o'n calonnau, ni faddeu Duw ychwaith y llid a'r digofaint a haeddodd ein pechodau ni arno ef. O blegid tan yr ammod hwn y mae Duw yn maddeu i ni, os ninnau a faddeuwn i eraill.</P>
<P>Nid gweddus i Gri&s;tianogion fod yn d&ocirc;&s;t ac yn galed y naill wrth y llall, na thybied na hae|ddai ein cymmydog faddeu iddo. O blegid er mor anheilwng fytho ef, etto mae Chri&s;t yn haeddu gwneuthur o honot ti hyn er ei fwyn ef, efe a hae|ddodd arnat faddeu o honot i'th gymmydyg. Ac mae yn rhaid hefyd vfyddhau i Dduw, yr hwn &s;ydd yn gorchymmyn i ni faddeu, os mynnwn ni|nnau ran o'r pardwn a'r maddeuant a brynodd ein Iachawdwr Chri&s;t vnwaith gan Dduw D&acirc;d trwy dywallt ei werthfawr waed.</P>
<P>Nid des dim mor weddaidd &acirc;r wei&s;ion Chri&s;t
<PB N="53" REF="290">
a thrugaredd a tho&s;turi. Am hynny byddwn gariadus tu ag at ei gilydd, a gweddiwn tros <NOTE PLACE="marg"><HI><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">ac.</HI> 5. 16.</NOTE> ei gilydd, ar ein iachau oddiwrth holl wendid y bywyd hwn, fel y bo i ni wneuthur llai o eni|wed i'w gilydd, ar i ni fod o vn meddwl ac o vn Y&s;pryd, yn cyttuno ynghyd mewn cariad bra|wdol a chyfundeb fel anwyl blant Duw.</P>
<P>Wrth hyn y cyffrown ni Dduw i fod yn dru|garog wrth ein pechodau, ac felly y byddwn <NOTE PLACE="marg"><HI>Eph.</HI> 5. 2.</NOTE> parotrach i dderbyn ein Iachawdwr a'n gwneu|thurwr yn ei Sacrament bindigedig, i'n trag|wyddal ddiddanwch ac iechyd ein enaidiau. Mae 'n ho&s;t gan Gri&s;t fyned i mewn a thrigo yn yr en|aid y bo cariad a charedigrwydd yn rheoli ynddo, ac y bo ynddo heddwch a chyttundeb.</P>
<P>O blegid fel hyn y mae Ioan &s;anct yn &s;cri|fennu, Duw cariad yw, a 'r hwn &s;ydd yn aros yngharia d &s;ydd yn aros yn Nuw a Duw ynddo <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Ioan.</HI> 4.</NOTE> yntef. <NOTE PLACE="marg"><HI>Ver&s;.</HI> 16.</NOTE></P>
<P>Wrth hyn, medd ef, y gwyddom ein bod yn trigo ynddo ef, os ni a garwn ei gilydd. Ac wrth hyn y gwyddom ddarfod ein &s;ymmudo o far|wolaeth <NOTE PLACE="marg"><HI>Ver&s;.</HI> 13. <HI>&amp;</HI> 1. <HI>Ioau.</HI> 2. 5.</NOTE> i fywyd, os ni a garwn ei gilydd. Ond yr hwn a ga&s;hao ei frawd, medd yr vn Apo&s;tol, &s;ydd yn aros mewn marwolaeth, ac mewn perigl o far|wolaeth dragwyddol, ac mae efe hefyd yn blentyn <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Ioan.</HI> 3 14. 15</NOTE> colledigaeth a 'r cythraul, gwedi i Dduw ei fell|dithio, yr hyd y byddo ef felly, yn g&acirc;s gan Dduw a'i holl gwmpeini nef. O blegid fel y mae tangn|heddyf a chariad yn ein gwneuthur ni yn fendi|gedig blant i'r Holl-alluog Dduw, felly y mae ca|&s;ineb a chen&s;igen yn ein gwneuthur ni yn blant i ddiafol.</P>
<P>Duw a roddo i bawb o honom ni ras i ganlyn
<PB N="54" REF="291">
&s;iamplau Chri&s;t mewn heddwch a chariad, ym|mynedd a dioddefgarwch, fel y gallom ni ei gael ef yr awrhon i ddyfod i mewn attom, i letteua ac i aros gyd&acirc; ni, fel y gallom fod mewn cwbl ddio|gelwch, gan fod gennymy cyfryw wy&s;tl o'n Ie|chydwriaeth. Os ydyw ef a'i ffafor gennym, ni <NOTE PLACE="marg"><HI><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">o.</HI> 8. 32.</NOTE> a allwn fod yn &s;iccr fod gennym ni ffafor Duw hefyd trwyddoef. O blegid mae efe yn ei&s;tedd ar ddeheulaw Duw ei D&acirc;d, megis yn ddadleuwr ac yn attwrnai i ddadleu ac i eiriol tro&s;om yn ein holl ei&s;iau a'n anghenrheidiau.</P>
<P>Am hynny os bydd arnom ei&s;iau vn rhodd o ddoethineb dduwiol, ni a allwn ei gofyn hi gan Dduw er mwyn Chri&s;t ac ni a'i cawn hi.</P>
<P>Y&s;tyriwn a holwn ein hunain pa ddiffyg &s;ydd ynom o'r rhinwedd hon o gariad a dioddefgar|wch. Os gwelwn nad yw ein calonnau yn go|gwyddo dim tu ag atti, wrth faddeu i'r rhai a wnaeth yn ein herbyn, yno cydnabyddwn ein di|ffygion, a dymunwn ar Dduw eu cyflawni. Ond os bydd arnom ei&s;iau, ac etto heb gennym chwant yn y byd i'r hyn a fo arnom ei ei&s;iau, yno yr ydym mewn cyflwr blin ger bron Duw, ac fe fydde raid i ni weddio yn daer ar Dduw, ar gael felly ne|wid ein calonnau fel yr ympier ynom galonnau newydd. O blegid oni faddeuwn ni i eraill, ni faddeu Duw byth i ninnau. Ie ni all holl we|ddiau a haeddedigaethau rhai eraill heddychu rhyngom ni a Duw, oni byddwn ni mewn hedd|wch a chyttundeb &acirc;'n cymmydogion. Ac nid y|dyw ein holl orchwylion a'n gweithredoedd da|ni yn abl i gyffroi Duw i faddeu i ni y ddled &s;ydd arnom iddo ef, oni faddeuwn ninnau i eraill. Mwy gantho ef am drugaredd nag am offrwm.</P>
<P><PB N="55" REF="291">
Trugaredd a wnaeth i'n Iachawdur Chri&s;t oddef tros ei elynion, gweddus yw i ninnnau ganlyn ei &s;iampl ef.</P>
<P>O blegid ychydig a d&acirc;l i ni fyfyrio ar ffrwythau a gwerth ei ddioddefaint ef, eu mawrhau hwy ac ymhoffi ac ymddiried ynddynt, oni chofiwn ei &s;i|amplau ef yn dioddef, er eu canlyn.</P>
<P>Am hynny os nyni fel hyn a y&s;tyriwn farwo|laeth Chri&s;t, a glynu mewn ffydd ddiogel wrth eihaeddedigaethau a'i rhyglyddon hi, a'n ffurfio ein hunain i'n gwario ein hunain a chwbl ac &s;ydd gennym trwy gariad er lles i'n cymmydog, fel y gwariodd Chri&s;t ei hunan yn hollawl er ein ll&ecirc;s ni, yno yr ydym ni yn iawn gofio marwolaeth Chri&s;t: ac wrth fod fel hyn yn canlyn &ocirc;l Chri&s;t, ni a fyddwn &s;iccr o'i ganlyn ef i'r lle y mae ef yn ei|&s;tedd gyd &acirc;'r T&acirc;d a'r Y&s;pryd gl&acirc;n, i'r hwn y by|ddo holl anrhydedd a gogoniant. Amen.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>&para; Yr ail rhan o'r bregeth ar ddio|ddefaint ein Iachawdwr Chri&s;t.</HEAD>
<P>_ER mwyn deall o honom yn well fawr drugaredd a daioni ein Ia|chawdwr Chri&s;t, yn goddef an|gau yn gyffredinol tros bob dyn, mae yn rhaid i ni ddi&s;cyn i waelod ein cydwybod, ac y&s;tyried yn ddw&s;n yr achos cyntaf a'r pennaf pa ham y gorfu arno wneuthur felly. Gwedi dar|fod i'n h&ecirc;n orhendad ni Addaf dorri gorchymmyn <NOTE PLACE="marg"><HI>Gen.</HI> 3. 6.</NOTE> Duw, wrth fwytta 'r afal a wahardda&s;id iddo ym-mharadwys, trwy annog a <NOTE N="*" PLACE="marg">hudoliaeth</NOTE> hud ei wraig,
<PB N="56" REF="292">
fe a ennillodd wrth hynny, nid yn vnig iddo ei hun, ond hefyd i'w holl hiliogaeth byth, gyfiawn lid a digofaint Duw, yr hwn yn &ocirc;l y farn a ddat|cana&s;e ef wrth roddi y gorchymmyn a'i condem|nodd ef a'i holl heppil ar ei &ocirc;l i angau tragwyddol enaid a chorph.</P>
<P>O blegid fe a ddyweda&s;id wrtho, O holl brennau 'r ardd gan fwytta y bwyttei, ond pren gwybodaeth da a drwg, ni fwytti o hono. O ble|gid yn y dydd y bwyttaech di o honaw, gan farw y byddi farw. Ac fel y dywedodd yr Arglwyd felly y bu. Fe a fwyttaodd Addaf o hono, ac wrth wneuthur hynny a fu farw yn ddiau, hynny yw, fe aeth yn farwol, fe a gollodd ffafor Duw ac a daflwyd allan o baradwys, ni chafodd fod yn hwy yn ddine&s;ydd nef, ond yn bentewyn o vffern, ac yn gaeth was i ddiafol.</P>
<P>Hyn y mae 'n Iachawdwr yn ei dy&s;tiolaethu yn ei Efengyl, gan ein galw ni yn ddefaid colle|dig, <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 15. 4.</NOTE> wedi cyfeilorni a myned ar ddidro oddiwrth wir fugail ein heneidiau. Hyn y mae S. Paul he|fyd <NOTE PLACE="marg"><HI>Ro.</HI> 5. 12.</NOTE> yn ei dy&s;tiolaethu, gan ddywedyd, mai trwy gamwedd Addaf y daeth angeu ar bawb i farwo|laeth. Megis bellach nad oedd iddo ef nac i neb o'i heppil na <NOTE N="*" PLACE="marg">Arddel.</NOTE> chlaim na chyfiawnder yn-nheyrnas nefoedd, ond eu bod gwedi myned yn ad-ddynion ac yn wrthodedig, wedi eu condemnio yn dragwy|ddol i ddidrangc d&acirc;n vffern.</P>
<P>Pe bua&s;ai ddynion yn gallu eu hadferu eu hunain a chael maddeuant gan Dduw yn y cy|fryw gyfyngder a thrueni, yno y bua&s;ei eu cy&s;lwr hwy yn haws ei oddef, oblegid y galla&s;ai ef gei&s;io rhyw ffordd i'w wared ei hun oddiwrth angau tragwyddol. Ond nid oedd iddo vn ffordd, ni
<PB N="57" REF="292">
allai ef wneuthur dim ac a alle lonyddu digo|faint Duw, yr ydoedd ef yn gwbl anfuddiol yn hynny o beth. Nid oedd vn a wnai ddaioni, nac oedd vn. A pha fodd wrth hynny y gallei ef wei|thio ei Iechydwriaeth ei hun?</P>
<P>A gei&s;iai efe lonyddu dirfawr ddigofaint Duw wrth offrwm iddo boeth aberthau, fel yr ordeinia|&s;id <NOTE PLACE="marg"><HI>Heb.</HI> 9. 27.</NOTE> yn yr h&ecirc;n gyfraith? wrth offrwm iddo waed ychen, gwaed lloi, gwaed &wcirc;yn, gwaed geifr a'r cyfryw? Och, nid oedd yn y rhai hyn na grym na gallu i dynnu ymmaith bechodau, ni allent hwy oeri angerdd ei ddigofaint ef, nac chwaith dwyn d&ycirc;n i'w ffafor ef eilwaith, nid oeddynt hwy ond arwyddion a chy&s;codau pethau oedd ar ddy|fod heb ddim amgen.</P>
<P>Darllenwch yr epi&s;tol at yr Hebreaid, yno y <NOTE PLACE="marg"><HI>Heb.</HI> 10. 5.</NOTE> cewch weled y peth hyn wedi ei draethu yn he|laeth, yno y cewch weled yn oleu fod aberthau gwaedlyd yr h&ecirc;u gyfraith yn ammherffaith ac heb fod yn abl i wared d&ycirc;n o ddamnedigaeth mewn modd yn y byd, megis na byddai i dd&ycirc;n wrth ymddiried i hynny ond ymddiried i ffonn gr&icirc;n, ac yn y diwedd ei dwyllo ei hunan.</P>
<P>Pa beth wrth hynny a wna efe? Ai cei&s;io a wnai ef gadw cyfraith Dduw yr hon a rennir yn ddwy dabl neu lech, ac felly ennill iddo ei hun fywyd tragwyddol? Yn &s;iccr pe bua&s;ei Addaf a'i hiliogaeth yn gallu cadw a chyflawni 'r gyfraith yn gwbl, gan garu Duw vwch law pob dim, a'u cymydog fel eu hunain, yno y galle&s;ent hwy yn hawdd ddiffodd llid yr Arglwydd, a diangc oddiwrth irad farn angeu tragwyddol a gyhoe|dda&s;ai genau 'r Holl-alluog Dduw yn eu herbyn hwy. O blegid &s;crifennedig yw, Gwna hyn a <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 10. 27.</NOTE>
<PB N="58" REF="293">
byw fyddi, hynny yw, Cyflawna fy-ngorchym|mynion, ymgadw yn vnion ac yn berffaith yn|ddynt hwy yn &ocirc;l fy ewyllys i, yno y byddi byw, ac ni byddi marw.</P>
<P>Ymma yr addewir bywyd tragwyddol ar yr ammod hwn, os hwy a gadwent y gyfraith. Ond cyfryw oedd freuolder d&ycirc;n yn &ocirc;l ei gwympo, cy|fryw oedd ei wendid a'i <NOTE N="*" PLACE="marg">Salwedd.</NOTE> eiddilwch, ac na allai efrodio yn vnion ynghyfraith Dduw, er maint fydde ei ewyllys ef i wneuthur hynny, ond fe a gwympai bob dydd a phob awr oddiwrth ei rwy|medig ddl&ecirc;d, gan wneuthur yn erbyn yr Ar|glwydd ei Dduw mewn amryw ffyrdd, i fawr gynnydd ei ddamnedigaeth ei hun, yn gymmaint ac y mae 'r prophwyd Dafydd yn gwaeddi fal hyn, Cilia&s;e bob vn ynwy&s;c ei gefn, cydym|ddifwyna&s;ent, <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 14. 3.</NOTE> nid oedd a wnele ddaioni nac oedd vn.</P>
<P>Yn yr achos ymma pa l&ecirc;s a allai ef ei gael trwy 'r gyfraith? yn wir dim. O blegid fel y dywaid S. Iaco, Pwy bynnag a gadwo 'r gyfraith i g&ycirc;d, ac a <NOTE N="*" PLACE="marg">Faclo.</NOTE> ballo mewn vn pwngc, y mae efe yn euog o'r cwbl. Ac yn llyfr Deuteronomium y mae yn &s;crifennedig fel hyn, Melldigedig yw 'r hwn ni <NOTE PLACE="marg"><HI>Deut.</HI> 27. 26.</NOTE> pharhao yngeiriau 'r gifraith hon, gan eu gwnue|thur h&wcirc;ynt.</P>
<P>Wele, mae 'r gyfraith yn dwyn melldith gyd &acirc; hi, ac yn ein gwneutbur ni yn euog, nid am ei bod hi o honi ei hun yn ddrwg ac yn aflan (na atto Duw i ni dybied hynny) ond am fod <NOTE N="*" PLACE="marg">Breuder.</NOTE> breuolder a gwendid ein cnawd ni yn gyfryw, ac na allwn ni byth ei chyflawni yn &ocirc;l y perffaithrwydd y mae 'r Arglwydd yn ei ofyn.</P>
<P>Allai Addaf wrth hynny (dybygwch chwi) o|'r
<PB N="59" REF="293">
beithio neuymddiried cael bod yn gadwedig trwy 'r gyfraith? Na allai ddim. Ond po mwyaf yr edrychai ef ar y gyfraith, mwyaf y gwelai ei ddam|nedigaeth ei hun ger bron ei lygaid, megis mewn dr&ycirc;ch gloyw. Megis yn awr o hono ei hun yr oedd ef yn druan ac yn flinderog, heb iddo ddim gobaith ac heb fod byth yn abl i lonyddu mawr ddigofaint Duw, nac etto i ddiangc rhac erchyll farn Duw, i'r hon y darfua&s;e iddo ef ac i'w holl heppil gwympo, wrth anufyddhau gorchymmyn caled yr Arglwydd eu Duw.</P>
<P>Ond oh ddyfnder golud mawr drugaredd Duw? Oh ddaioni annrhaethadwy ei ddoeth|ineb nefol ef. Pan oedd pob gobaith cyfiawnder gwedi myned heibio o'n rhan ni, pan nad oedd gennym ddim ynom ein hunain, trwy 'r hyn y gallem ddiffodd angerdd ei lid ef, a gweithio Ie|chydwriaeth ein heneidiau, a chyfodi allan o'r cyflwr blin yr oeddym ynddo. Yno meddaf yno y daeth Chri&s;t mab Duw trwy ordinh&acirc;d ei dad i lawr o'r nef, i'w archolli er ein mwyn ni, i gael ei gyfrif gyd&acirc; 'r annnwiol, i'w farnu i farwolaeth, i gymmeryd cyflog ein pechodau ni arno, ac i rod|di ei gorph i'w ddryllio ar y groes amein beiau ni.</P>
<P>Efe (medd y prophwyd E&s;ai am Ghri&s;t) a gym|merth ein gwendid ni, ac a ddug ein doluriau ni, co&s;pedigaeth ein heddwch ni a roddwyd arno ef, a thrwy ei glei&s;iau ef yr iachwyd ni. S. Paul he|fyd &s;ydd yn dywedyd, i Dduw wneuthur yr hwn <NOTE PLACE="marg">2. <HI>cor.</HI> 5. 21.</NOTE> ni adnabu bechod, yn bechod ac yn aberth tros ein pechodau fel y'n gwnelid ni yn gyfiawnder Duw ymddo ef. Ac yn gyttunol &acirc; hyn y mae S. Petr wrth &s;erifennu ynghylch y defnydd ymma
<PB N="60" REF="294">
yn dywedyd, Chri&s;t a fu farw vnwaith tros ein pechodau ni, y cyfiawn tros yr anghy&s;iawn &amp;c. At hyn y gellir cy&s;&s;ylliu aneirif o leoedd eraill i'r vn defnydd, ond digon fydd yr ambell rai hyn tros hyn o am&s;er.</P>
<P>Bellach (fal y dywetpwyd yn y dechreuad) y&s;t|yriwn a phwy&s;wn achos ei farwolaeth ef, fel wrth hynny y'n cyffroer ni i'w ogoneddu ef tros ein holl fywyd. Yr hyn os mynnwch ei gynnwys yn vn gair, nid oedd amgen achos o'n rhan ni na thro|&s;edd a phechod dyn.</P>
<P>Pan ddaeth yr angel i rybyddio Io&s;eph nad of|nai gymmeryd Mair yn wraig iddo, oni orchym|mynnodd efe alw y plentyn ar enw Ie&s;u, oblegid y cadwai ef ei bobl rhag eu pechodau? Pan bre|gethodd Ioan fedyddiwr Ghri&s;t, a'i ddangos ef <NOTE PLACE="marg"><HI>mat.</HI> 7. 1.</NOTE> i'r bobl &acirc;'i fys, oni ddywedodd ef yn oleu wrth|ynt, wele oen Duw 'r hwn &s;ydd yn tynnu yni|maith bechodau 'r byd? Pan oedd y wraig o Ga|naan <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 1. 29.</NOTE> yn ymbil a Chri&s;t am iddo gynnorthwyo ei merch hi oedd yn ddrwg ei hwyl gan gythraul, onid addefodd ef yn oleu ei fod ef gwedi ei ddan|fon <NOTE PLACE="marg"><HI>mat.</HI> 15. 24.</NOTE> i gadw defaid colledig t&ycirc; I&s;rael, trwy roddi ei einioes tro&s;tynt.</P>
<P>Pechod gan hynny, oh ddyn, ie dy bechod di a wnaeth groe&s;hoelio Chri&s;t vnig f&acirc;b Duw yn y cuawd, ac a barodd iddo oddef angeu dirmygus gwradwyddus y groes. Pe bua&s;it ti yn ymgadw yn gyfion, pe bua&s;it ti yn cadw y gorchymmyni|on, pe bua&s;it ti heb ryfygu tro&s;eddu ewyllys Duw yn dy da&punc;d cyntaf <HI>Addaf:</HI> yno ni bua&s;ai raid i Ghri&s;t ac yntef yn ffurf Duw gymmeryd arno agwedd gw&acirc;s; ni bua&s;e raid iddo ac yntef yn anfarwol yn y nef, fyned yn farwol ar y ddayar; ac yntef yn
<PB N="61" REF="294">
wir fara yr enaid, ni bua&s;ei raid iddo newynu, ac yntef yn ddwfr iachus y bywyd, ni bua&s;ei raid iddo &s;ychedu, ac yntef yn fywyd, ni bua&s;ei raid iddo oddef angau. Ond i'r cyfyngderau hyn a llawer o'r cyfryw y gyrrwyd ef gan dy bechodau di, y rhai oeddynt cymmaint ac mor aml, fel y bod|lonid Duw am danynt ynddo ef, ac nid wewn neb arall.</P>
<P>A elli di feddwl am hyn, dydi ddyn pechadu|rus, a bod heb grynu ynot dy hun? A elli di wran|do hyn yn e&s;mwyth heb edifeirwch cydwybod, a thri&s;twch calon. A ddioddefodd Chri&s;t ei ddio|ddefaint dro&s;ot ti, ac oni ddango&s;i di ddim to&s;turi tu ag atto ef? Pan oedd Chri&s;t ynghr&ocirc;g ar y groes ac yn rhoddi yr Y&s;pryd i fynu, mae 'r Scrythyr l&acirc;n yn ty&s;tiolaethu i lenn y deml hollti yn ddau, i'r ddayar grynu ac i'r cerrig hollti, i'r beddau ymagori ac i'r meirw adgyfodi. Ac <NOTE N="*" PLACE="marg">chyffro.</NOTE> oni chynnyr|fa calon d&ycirc;n ddim wrth gofio mor do&s;t ac mor greulon y trinwyd ef gan yr Iuddewon am ein pechodau ni? A ddengys d&ycirc;n ei fod yn galon-ga|lettach n&acirc; 'r cerrig, a bod yntho lai o do&s;turi n&acirc; 'r cyrph meirwon?</P>
<P>Galw yn dy g&ocirc;f, dydi greadur pechadurus, a go&s;od gar bron dy lygaid Ghri&s;t wedi ei groe&s;hoe|lio, meddwl dy fod yn gweled ei gorph ef wedi ei e&s;tyn ar y groes, ei ben ef wedi ei goroni &acirc; drain pigog, ei ddwylo a'i draed wedi ei trywanu &acirc; hoe|lion, ei galon wedi ei hagoryd &acirc; gwaywffon, ei gnawd ef gwedi eiddryllio a'i dorri &acirc; chwippiau, ei dalcen ef yn chwy&s;u dwfr a gwaed. Meddwl dy fod yn ei glywed ef yn awr yn llefain mewn ing anrhaith ei oddef ar ei D&acirc;d, ac yn dywedyd, fy Nuw, pa ham y'm gwrthodai&s;t? A ellit ti edrych
<PB N="62" REF="295">
ar y fath weledigaeth do&s;turus, neu glywed y fath lais galarus, heb <NOTE N="*" PLACE="marg">Ddeigrau.</NOTE> ddagrau, pan y&s;tyriech iddo oddef hyn oll, nid am haeddedigaeth o'r eiddo ei hun, ond am dy ddirfawr bechodau di?</P>
<P>Och i ddynion roddi tragwyddol f&acirc;b Duw i'r cyfryw boenau. Och i ni fod yn acho&s;ion o'i farwolaeth ef, ac yn vnig achos o'i gondemno ef. Oni allwn ni yn gyfiawn lefain, &ocirc;ch i'r am&s;er y pecha&s;om ni?</P>
<P>Oh fy mrodyr bydded y ddelw ymma, o Ghri&s;t wedi ei groe&s;hoelio wedi ei hargraphu yn wa&s;tad yn ein calonnau ni, cyffroed ni i ga&s;hau pechod, ac annoged ein meddyliau ni i garu 'r Holl-alluog Dduw yn ddifrif. O herwydd pa ham? onid ydyw pechod, dybygwch chwi, yn beth t&ocirc;&s;t yn ei olwg ef, gan iddo ef am dro&s;eddu o ddyn ei orchym|myn ef wrth fwyta 'r afal, gondemnio 'r holl fyd i angau tragwyddol, ac ni fynnai ei lonyddu <NOTE N="*" PLACE="marg">Heddychu.</NOTE> a'i ddyhuddo ond yn vnig &acirc; gwaed ei f&acirc;b ei hun? Gwir am hynny, a gwir iawn yw 'r hyn a ddy|wedoedd Dafydd, fod yr Arglwydd yn ca&s;hau holl weithred-wyr anwiredd, ac na thrig y drygionus <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 5. 4.</NOTE> gyd ag ef.</P>
<P>Mae fe yn gwaeddi yn vchel trwy enau ei bro|phwyd E&s;ai yn erbyn pechaduriaid ac yn dywe|dyd, Gwae y rhai a dynnant anwiredd &acirc; rheffyn|nau <NOTE PLACE="marg"><HI>E&s;ai.</HI> 5. 18.</NOTE> oferedd, a phechod megis &acirc; rhaffau menn. Oni r&ocirc;dd efe arwydd eglur faint yr oedd ef yn ca|&s;hau ac yn ffiaiddio pechod pan foddodd ef yr holl f&ycirc;d oddieithr wythnyn o bobl, pan ddi&s;trywiodd <NOTE PLACE="marg"><HI>Gen.</HI> 7.</NOTE> ef Sodom a Gomorrha a th&acirc;n a brwm&s;ton, pan <NOTE PLACE="marg"><HI>Gen.</HI> 19.</NOTE> laddodd ef mewn tri diwrnod a phl&acirc; 'r nodau <NOTE PLACE="marg">2. <HI>Sam.</HI> 24. 14.</NOTE> ddengmil a thri-vgein-mil am bechod Dafydd, pan foddodd ef Pharaoh a'i holl fyddin yn y m&ocirc;r <NOTE PLACE="marg"><HI>Exo.</HI> 14. 28.</NOTE>
<PB N="63" REF="295">
c&ocirc;ch, pan dr&ocirc;dd ef Nabuchadonozor y brenhin i ddull anifail pedwar troediog yn crippian ar ei <NOTE PLACE="marg"><HI>Dan.</HI> 4. 33.</NOTE> bedwar-troed, pan oddefodd ef i Achitophel a <NOTE PLACE="marg">2. <HI>Sam.</HI> 17. 23. <HI>Act.</HI> 1. 18.</NOTE> Iuddas ymgrogi gan edifeirwch pechod, yr hwn oedd mor erchyll yn eu golwg hwy?</P>
<P>Ond pa raid hynny? Mae 'r &s;iampl ymma yn gadarnach, a hi a ddylei ein cyffroi ni yn fwy n&acirc; 'r llaill i g&ycirc;d. Fe wnaethpwyd i Ghri&s;t ac yntef yn fab Duw, ac yn berffaith Dduw ei hunan, yr hwn ni wnaeth bechod erioed, roddi ei gorph i'w ddryllio ac i'w dorri ar y groes am ein pecho|dau ni. Ond oedd hyn yn arwydd amlwg o ddi|gofaint ac anfodlonrwydd Duw yn erbyn pe|chod, na ellid <NOTE N="*" PLACE="marg">Ca el ei he|ddwch ef. Ei+ddiddigio ef.</NOTE> ei ddyhuddo ef mewn modd yn y byd, ond yn vnig trwy anwyl a gwerthfawr waed ei garedig f&acirc;b? O dydi bechod, bechod, och fod i ti erioed yrru Chri&s;t i'r cyfryw gyfyngder. Och i'r am&s;er y daetho&s;t ti erioed i'r b&ycirc;d. Ond beth a d&acirc;l i ni yr awrhon ymofidio? Mae pechod gwedi dyfod, ac wedi dyfod felly fel na ellir ei ochelyd. Nid oes vn d&ycirc;n byw, nac oes y cyfiaw|naf ar y ddayar, nad ydyw yn cwympo &s;eithwaith yn y dydd, fel y dywaid Salomon. <NOTE PLACE="marg"><HI>Pro.</HI> 24. 16.</NOTE></P>
<P>Ac er darfod i'n Iachawdwr Chri&s;t ein gwared ni oddiwrth bechod, etto ni wnaeth ef hynny fel y byddem ni ryddion oddiwrth wneuthur pechod, ond fel na chyfrifid pechod i'n damnedigaeth ni. Efe a gymmerth arno gyfiawn wobr pechod, yr hyn yw angau, a thrwy angau fe a orchfygodd <NOTE PLACE="marg"><HI>Ro.</HI> 6. 23.</NOTE> angau, fel y gallem ni trwy gredu ynddo ef, fyw yn dragywydd heb farw byth. Oni ddyle hyn fa|gu ynom <NOTE N="*" PLACE="marg">Draha cha|&s;ineb at.</NOTE> ddygyn ga&s;ineb i bechod, pan y&s;tyriom iddo megis wrth gryfder dynnu Duw o'r nef, i wneuthur iddo oddef erchyll boenau ac ing mar|wolaeth?
<PB N="64" REF="296">
Och nad y&s;tyriem ni hyn weithiau ynghanol ein rhodres a'n gorhoffedd, fe ffrwy|nai hynny w&ycirc;niau anllywodraethus ein cnawd ni, fe a leihae ac a lonydde ein dei&s;yfladau cnaw|dol ni, fe a attaliai chwantau ein cnawd ni, fel na byddem ni mor afreolus ac mor anllywo|draethus ac ydym.</P>
<P>Nid yw gwneuthur pechod yn ewylly&s;gar ac yn rhyfygus heb ofn Duw, ddim amgen n&acirc; chroe&s;hoelio Chri&s;t o newydd, fel y dywedir i ni yn amlwg yn yr epi&s;tol at yr Hebreaid. Yr hyn pe <NOTE PLACE="marg"><HI>Heb.</HI> 6. 6.</NOTE> bai gwedi ei argraphu yn ddwfn ynghalon d&ycirc;n, yno ni chae bechod deyrna&s;u ym-mhob lle yn gymmaint ac y mae, er mawr ofid <NOTE N="*" PLACE="marg">A dolur.</NOTE> ac artaith ar Ghri&s;t &s;ydd yn awr yn ei&s;tedd yn y n&ecirc;f.</P>
<P>Cofiwn ninnau a chadwn yn wa&s;tad yn ein meddyliau Gri&s;t wedi ei groe&s;hoelio, fal wrth hyn|ny y'n cyffroer ni oddifewn i ffiaiddio pechod yn hollawl, ac &acirc; z&ecirc;l a difrifwch calon i garu Duw. O blegid dymma vn ffrwyth arall a ddylei goffad|wriaeth am farwolaeth Chri&s;t ei weithio ynom, &s;ef cariad difrif diragrith tu ag at Dduw. Felly y carodd Duw y byd, medd Ioan &s;anct, fel y rho|ddodd <NOTE PLACE="marg"><HI>Io.</HI> 3. 16.</NOTE> ef ei vnig anedig f&acirc;b, fal na chollid pwy bynnag a gredai ynddo ond caffael bywyd trag|wyddol.</P>
<P>Os dango&s;odd Duw gymmaint cariad tu ag attom ni ei greaduriad truain, pafodd y gallwn ni gan iawn nas carom ef eilwaith? Onid oedd hyn yn wy&s;tl &s;iccr o'i gariad ef, iddo roddi ei f&acirc;b ei hun o'r n&ecirc;f? Fe a alla&s;ai roddi i ni angel pes mynna&s;ai, neu ryw greadur arall, ac er hynny fe fua&s;ai ei gariad ef yn fwy o lawer n&acirc;'n haedde|digaethau ni. Yn awr fe a roddes i ni, nid angel,
<PB N="65" REF="296">
ond ei fab. A pha fab iddo? Ei vnig fab, ei fab naturiol, ei fab anwyl, ei fab a wnaethai ef yn arglwydd ac yn llywydd ar bob peth.</P>
<P>Onid ydoedd hyn yn arwydd godidog o'i fawr gariaed ef? Onid i bwy y rhoddodd efe ef? Fe a'i rhoddodd ef i'r holl fyd, hynny yw, i <HI>Addaf</HI> ac i bawb a ddelai ar ei &ocirc;l ef.</P>
<P>O Arglwydd, pa beth a haedda&s;ai <HI>Addaf</HI> na neb arall ar law Dduw, fel y rhoddai ef ei fab i ni? Pobl druain ydym ni oll, pobl bechadurus, pobl golledig, wedi ein troi yn gyfion allan o barad|wys, wedi ein cau yn gyfiawn allan o'r nef, a chwedy ein barnu yn gyfiawn i d&acirc;n vffern.</P>
<P>Ac etto, gwelwch arwydd rhyfedd o gariad Duw, fe a roddodd i ni ei vnig anedig f&acirc;b, i ni, meddaf, y rhai oeddym yn elynion diga&s;og mar|wol iddo ef, fel y gallem ni trwy rinwedd ei waed ef a dywalltwyd ar y groes, gael ein glanhau yn llwyr oddiwrth ein pechodau, a'n gwneuthur eil|waith yn gyfiawn yn ei olwg ef. Pwy a ddichon lai n&acirc; rhyfeddu wrth glywed ddarfod i Dduw ddangos y fath gariad an-nhraethol tu ag attom ni, y rhai oeddym yn elynion marwol iddo? Oh ddyn marwol, ti a ddylauit gan iawn ryfeddu am hynny, a chydnabod ynddo fawr Ddaioni Duw a'i drugaredd tu ag at dd&ycirc;n, hon &s;y mor rhy|feddol ac nad oes vn cnawd er maint ei ddoethi|neb fydol, yn abl i'w deall nac i'w thraethu.</P>
<P>O blegid, fel y ty&s;tiolaetha S. Paul, Mae <NOTE PLACE="marg"><HI>Ro.</HI> 5. 6.</NOTE> Duw yn go&s;od allan yn eglur ei gariad tu ag at|tom, am iddo ddanfon ei f&acirc;b Chri&s;t i farw dro|&s;om, a ni etto yn bechaduriad ac yn elynion cy|hoeddus iddo ef.</P>
<P>Pe bua&s;em ni wedi haeddu hynny mewn
<PB N="66" REF="297">
modd yn y b&ycirc;d ar ei law ef, ni bua&s;ei ddim rhyfedd|od iddo wneuthur hynny, ond nid oedd haeddedi|gaeth yn y byd o'n rhan ni, yn haeddu iddo wneu|thur hynny.</P>
<P>Am hynny, greadur pechadurus, pan glywech ddarfod i Dduw roddi ei fab i farw tros becho|dau 'r byd, na thybia iddo wneuthur hynny er mwyn na haeddedigaeth na daioni oedd ynot ti, o blegid yr oeddit ti yr am&s;er hynny yn gaeth|w&acirc;s i'r cythraul: ond cwympa i lawr ar dy liniau a gwaedda gyd &acirc;'r prophwyd Dafydd, O Arglw|ydd, pa beth yw d&ycirc;ni ti i'w goffau, neu f&acirc;b d&ycirc;n i ti i ymweled felly ag ef? A chan ddarfod iddo dy <NOTE PLACE="marg"><HI>p&s;.</HI> 8. 4.</NOTE> garu di yn gymmaint, ymegni&acirc; i'w garu yntef eilwaith &acirc; 'th holl galon, &acirc;'th holl enaid, ac &acirc;'th holl nerth, fel wrth hynny y gellech di ddangos nad wyt an-nheilwng o'i gariad ef.</P>
<P>Mi a roddaf ar dy gydwybod di dy hun, oni thybygit ti fod dy gariad wedi ei <NOTE N="*" PLACE="marg">o&s;od.</NOTE> wario yn ddrwg ar yr hwn ni alle ar ei galon dy garu dithau. Os gwir hyn (fel y mae yn wir iawn) yna meddwl mor rhwymedig wyt ti i garu Duw, yr hwn a'th garodd di yn gymmaint, ac nad arbedodd ef i v|nig anedig fab ei hun oddiwrth angau mor greu|lon ac mor gywilyddus er dy fwyn di.</P>
<P>Hyd yn hyn y &s;onia&s;om am achos angau a dio|ddefaint Chri&s;t, yr hwn o'n rhai ni oedd pechod erchyll to&s;t, ac o'r tu arall oedd r&ocirc;dd rad Duw, yn dyfod o'i fawr drugaredd a'i dyner gariad ef tu ag at dd&ycirc;n, heb na rhyglyddon na haeddedigaeth o'n rhan ni. Yr Arglwydd o'i fawr drugaredd a gani|attao i ni nad anghofiom byth fawr ddawn ein Iechydwriaeth ynghri&s;t Ie&s;u, ond bod i ni yn wa|&s;tadol ein da~gos ein hunain yn ddiolchgar amda|no,
<PB N="67" REF="297">
gan ffiaiddio pob rhyw ddrygioni a phechod, a rhoi ein meddyliau yn gwbl i wa&s;anaeth Duw, ac i gadw ei orchymmynion ef yn ddie&s;eulus.</P>
<P>Bellach mae 'n rhaid dangos i chwi pa fodd y mae i ni fwynhau angau a dioddefaint Chri&s;t i'n diddanwch, megis meddyginiaeth i iachau ein clwyfau, fel y gallo weithio ynom y ffrwyth y rho|ddwyd hi o'i blegid, hynny yw Iechyd a chadwedi|gaeth ein eneidau. O blegid fel na wna ll&ecirc;s yn y byd idd&ycirc;n fod eli gantho, onis ge&s;yd ef ar ei ana|fle a'i glwyf: felly ni ffrwytha marwolaeth Chri&s;t i ninnau, onis mwynhawn hi yn y modd yr ordei|niodd Duw. Mae 'r Holl-alluog Dduw fyny|chaf yn gweithio trwy foddion a chyfryngau ac yn hyn o beth y mae efe gwedi go&s;od cyfrwng he|fyd, trwy 'r hwn y gallwn dderbyn ffrwyth ac elw i iechyd ein eneidiau.</P>
<P>A pha gyfrwng yw hwnnw? yn wir ffydd yd|yw. Nid ffydd anwadal &s;igledig, ond ffydd ddio|gel, &s;iccr, &s;ylfanedig, ddiragrith. Fe a ddanfonodd Duw ei f&acirc;b i'r byd, medd Ioan &s;anct. I ba ddef|nydd? fel na chollid pwy bynnag a gredo ynddo ef, ond caffael o hono fywyd tragwyddol. Merciwch y geiriau hyn, Pwy bynnag a gretto ynddo. Dy|na'r <NOTE PLACE="marg"><HI>Io</HI> 3. 15.</NOTE> modd a 'r cyfrwng trwy 'r hwn y mae yn rhaid i ni fwnhau ffrwythau marwolaeth Chri&s;t, a'i go&s;od wrth ein clwyfau marwol. Dymma 'r modd a'r cyfrwng, trwy 'r hwn y mae yn rhaid i ni gyrhaeddyd bywyd tragwyddol, &s;ef ein ffydd ni.</P>
<P>O blegid fel y dywaid S. Paul yn ei epi&s;tol at y <HI>Rhufeiniaid,</HI> A'r galon y credir i gyfiawnder, ac a'r genau y cyffe&s;&s;ir i Iechydwriaeth. <NOTE PLACE="marg"><HI>Ro.</HI> 10. 10.</NOTE></P>
<P>Pan ofynnodd ceidwad y carchar i S. Paul pa <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 16. 31.</NOTE> beth a wnai i gael bod yn gadwedig, fe a attebodd
<PB N="68" REF="298">
fel hyn, Cr&ecirc;d yn yr Arglwydd Ie&s;u, a chadwedig fyddi di a'th dylwyth. Wedi darfod i'r Efangylwr o&s;od allan i ni yn halaeth fywyd a marwolaeth yr Arglwydd Ie&s;u, mae fe yn y diwedd yn cau ar y cwbl yn y geiriau hyn, Hyn a &s;crifennwyd fel y <NOTE PLACE="marg"><HI>Io.</HI> 20. 31.</NOTE> credem mai Ie&s;u Ghri&s;t yw m&acirc;b Duw, a chaffael o honom trwy ffydd fywyd tragwyddol trwy ei enw ef. Ac i gau ar y cwbl &acirc; geiriau S. Paul, y rhai &s;y fal hyn, Chri&s;t yw diwedd y gyfraith er cy|fiawnder i bob vn a gredo. <NOTE PLACE="marg"><HI>Rom.</HI> 10. 4.</NOTE></P>
<P>Wrth hyn gan hynny y gellwch ddeall yn dda, mai vnig fodd ac offeryn iechydwriaeth o'n rha~ ni yw ffydd, hynny yw, diogel oglud ac ymddiried yn-nhrugareddau Duw, trwy'r hyn yr ydym ni yn ein per&s;wadio ein hunain, ddarfod i Dduw faddeu, ac y maddeu ef ein pechodau ni, a darfod iddo ein derbyn ni eilwaith i'w ffafor, ddarfod iddo ein rhyddhau ni oddiwrth rwymau dammediga|eth, a'n derbyn ni eilwaith i rifedi ei ddewi&s;ol bobl, nid er mwyn ein rhyglyddon a'n haeddedig|aethau ni, ond yn vnig er mwyn haeddedigaeth angau a dioddefaint Chri&s;t, yr hwn a wnaeth|pwyd yn dd&ycirc;n er ein mwyn ni, ac a ymo&s;tyngodd i oddef gwarth y groes, fel trwy hyn y gallem ni gael bod yn gadwedig, a'n gwneuthur yn etifedd|ion o deyrnas nef.</P>
<P>Y ffydd hon yr ydys yn ei gofyn ar ein dwylo ni. Ac os cadwn honny'n ddiogel yn ein calonnau, diammau y cawn iechydwriaeth gan Dduw, fel y cafodd Abraham, I&s;aac ac Iacob, am y rhai y mae 'r Scrythur yn dywedyd iddynt gredu, a chyfrif <NOTE PLACE="marg"><HI>Gen.</HI> 15. 6. <HI>Rom.</HI> 4. 3.</NOTE> hynny iddynt yn gyfiawnder. A gyfrifwyd hynny i ddynt hwy yn vnig? ac oni chyfrifir i ninnau? Gwnair, os byd gennym ni yr vn ffydd ac oedd
<PB N="70" REF="298">
genthynthwythau, fe a gyfrifir mor wir yn gy&s;i|awnder i ni, ac y cyfrifwyd iddynt hwythau. O blegid yr vn ffydd &s;ydd raid iddi ein cadw ni a hwyntau, &s;ef &s;iccr ddiogel ffydd ynghri&s;t Ie&s;u, yr hwn, fel y clyw&s;och, a ddaeth i'r b&ycirc;d fel na chollid pwy bynnag a gredai ynddo ef, ond caffael o hono fywyd tragwyddol. <NOTE PLACE="marg"><HI>Io.</HI> 3. 15.</NOTE></P>
<P>Ond ymma mae 'n rhaid i ni wachelyd cloffi gar bron Duw trwy ffydd an-niogel, anwadal, ond bod o honi yn gadarn ac yn ddiogel hyd ddy|wedd ein hoes. Mae'r anwadal, medd S. Iaco, <NOTE PLACE="marg"><HI>Iac.</HI> 1. 6.</NOTE> yn gyffelyb i donnau 'r m&ocirc;r, ac na feddylied y d&ycirc;n hwnnw y caiff ef ddim gan yr Arglwydd. Pan o|edd Petr yn dyfod at Ghri&s;t ar h&ycirc;d y dwfr, am iddo <NOTE N="*" PLACE="marg">lae&s;u.</NOTE> ballu mewn ffydd, fe fu mewn perigl boddi. Felly ninnau os dechreuwn anwadalu a <NOTE N="*" PLACE="marg">Dowtio.</NOTE> phethru&s;o, mae yn berigl rhag i ni foddi fel y gwnaeth Petr, nid i'r dwfr, ond i'r pwll heb waelod yn-nh&acirc;n vffern.</P>
<P>Am hynny yr ydwyf yn dywedyd i chwi, y bydd rhaid i ni gymmeryd gafael yn haeddiant angau a dioddefaint Chri&s;t trwy ffydd, a hynny trwy ffydd gadarn ddiogel, heb ammau na ddar&s;u i Ghri&s;t trwy ei offrymiad ei hun yn offrymmedig vn|waith ar y groes, dynnu ymmaith ein pechodau ni, a'n <NOTE N="*" PLACE="marg">hadferu.</NOTE> hedfryd ni elwaith i ffafor Duwmor gy|flawn ac mor berffaith ac na bydd rhaid fyth yn y byd, nac aberth nac iawn arall tros bechod.</P>
<P>Fel hyn y clyw&s;och ar ychydig eiriau, y modd y bydd rhaid i ni fwynhau ffrwythau a haeddediga|ethau marwolaeth Chri&s;t, fel y gallo weithio ie|chydwriaeth ein heneidiau ni, hynny yw ffydd &s;iccr, ddiogel, berffaith, ddianwadal. O blegid fel yr iachawyd pawb a edrychai yn gr&acirc;ff ar y
<PB N="71" REF="299">
&s;arph br&ecirc;s, ac y gwaredwyd hwy wrth edrych ar|ni, oddiwrth eu clefydau cnawdol a brathau cor|phorol: <NOTE PLACE="marg">colyn frathau conyn frathau</NOTE> felly y gwaredir pawb ac a edrycho ar Gri&s;twedi ei groe&s;hoelio a ffydd wir fywiol, oddi|wrth glwyfau t&ocirc;&s;t eu heneidau, er maint ac er mor angheuol fyddont.</P>
<P>Am hynny, fy anwyl garedigion, os digwydda i ni vn am&s;er trwy wendid y cnawd gwympo i bechod (fel y mae yn am-mho&s;&s;ibl nas cwympom yn fynych) ac os byddwn yn clywed baich trwm pechod yn pwy&s;o ar ein heneidiau, yn ein po|eni ag ofn angau, vffern a damnedigaeth, yno ar|ferwn y modd a'r cyfrwng a appwyntiodd Duw yn ei air, hynny yw cyfrwng ffydd yr hon yw 'r v|nig offeryn iechydwriaeth &s;ydd wedi ei adel i ni yn awr. Edrychwn yn ddianwadal ar Ghri&s;t wedi ei groe&s;hoelio &acirc; llygaid ein calonnau. Ym|ddiriedwn gael bod yn gadwedig yn vnig trwy ei angau a'i ddioddefaint ef, a chael golchi ein pe|chodau ymmaith yn l&acirc;n trwy ei werthfawroccaf waed ef, fel yn-niwedd y byd, pan ddelo ef eilw|aith i farnu byw a meirw, y derbynio ef ni i'w deyrnas nefol, ac y'n cyfleo ymmhlith ei ddewi&s;ol a'i etholedig bobl, yno i fod yn gyfrannogion o'r byvoyd anfarwol tragwyddol, yr hwn a brynodd efe i ni trwy rinwedd ei archollion gwaedlyd. I|ddo ef gan hynny gyd &acirc;'r T&acirc;d a'r Y&s;pryd gl&acirc;n y byddo holl anhrhydedd a gogoniant yn oes oe&s;o|edd. Amen.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="sermon">
<PB N="72" REF="299">
<HEAD>&para; Pregeth am adgyfodiad ein Ia|chawdwr Ie&s;u Chri&s;t.</HEAD>
<HEAD TYPE="sub">Ar ddydd P&acirc;&s;c.</HEAD>
<P>_OS cyffrodd erioed na mawredd na godidawgrwydd vn peth, y&s;prydol neu gorphorol, eich meddyliau chwi i wrando yn ddie&s;ceulus (bobl ddai|onus Ghri&s;tianogawl a'm hanwyl garedig yn ein harglwydd a'n Iachawdwr Ie&s;u Ghri&s;t) nid wyf yn ammeu na ch&acirc;f chwi yn awr yn wrandawyr parod die&s;ceulus ar y peth &s;ydd gen|nif yn awr i'w ddangos i chwi. O blegid dyfod yr ydwyf i fanegi chwi y pwngc mawr diddanus hwnnw o'n ffydd a'n crefydd Ghri&s;tianogawl ni.</P>
<P>Mor fawr yn ddiau yw defnydd y pwngc ym|ma, a chymmaint ei bwys a'i bris, ac y tybiwyd bod yn wiw ac yn deilwng cadw ein Iachawdwr Chri&s;t ar y ddayar tros ddeugain nhiwrnod yn &ocirc;l ei gyfodi ef o angau i fywyd, er cadarnhau a &s;iccr|hau 'r pwngc hwnnw ynghalonnau ei ddi&s;cyblon ef. Fel (megis y ty&s;tiolaetha S. Luc yn eglur yn y bennod gyntaf o Actau'r Apo&s;toliyn) y bu efe yn <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 1. 3.</NOTE> aros gyd&acirc; e'i ddi&s;cyblon tros y&s;paid deugain nhi|wrnod ar vntu yn wa&s;tadol yn &ocirc;l ei adgyfodiad, o <NOTE PLACE="marg">ennyd.</NOTE> lwyr &s;ryd yn ei ber&s;on yr hwn oedd yn awr wedi ei ogoneddu, ar ddy&s;cu ac athrawiaethu i'r rhai a fydde raid iddynt fod yn ddy&s;cawdwyri eraill, yn gyflawn ac yn berffaith, wirionedd y pwngc Chri|&s;tianogaidd hwn, yr hwn yw gwaelod a &s;ylfaen yr holl grefydd, cyn iddo ddyrchafu at ei D&acirc;d i'r ne|foedd, yno i dderbyn gogoniant ei oruchafiaeth a'i orfodaeth orchfygus.</P>
<P>Yn &s;iccr mor ddiddanus i'n cydwybodau ni y|dyw'r
<PB N="73" REF="300">
pwngc hwn, ac y mae efe yn glo ac yn &punc;agori|ad <NOTE PLACE="marg">a'Iwedd</NOTE> holl ffydd a chrefydd Ghri&s;tianogawl. Os Chri&s;t ni chyfodwyd, medd yr Apo&s;tol S. Paul, <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 15. 14. <HI>&amp;c.</HI></NOTE> ofer yw'n pregeth ni, ac ofer yw'ch ff&ycirc;dd chwithau yr ydych yn aros etto yn eich pethodau. Oni chy|fodwyd Chri&s;t, medd yr Apo&s;tol y mae y rhai &s;y wedi huno ynghri&s;t yn golledig, yno truanaf o'r holl ddynio~ ydym ni y rhai ydym yn gobeithio yn|ghri&s;t oni adferwyd ef i ddedwyddwch drachefn. Ond yn awr fe a gyfodwyd o angau eilwaith, medd yr Apo&s;tol Paul, ac a wnaethpwyd yn flaen|ffrwyth i'r rhai a huna&s;ant, er mwyn eu cyfodi hwy i fywyd tragwyddol eilwaith: Ie oni bai fod yn wir i Gri&s;t gyfodi eilwaith, ni biddai wir chw|aith derchafu o honaw ef i'r nef, nac iddo anfon i lawr o'r nef yr Y&s;pryd gl&acirc;n attom ni, na'i fod ef yn ei&s;tedd ar ddeheu-law ei D&acirc;d nefol, yn llywodrae|thu nef a dayar, yn teyrna&s;u, fel y dyweid y proph|wyd, o f&ocirc;r hyd f&ocirc;r, nac y bydd ef ar &ocirc;l y b&ycirc;d hwn yn farnwr byw a meirw, i roddi gwbr i'r daionus a barn ar y drygionus. Am hynny fel y &s;afo holl <NOTE N="*" PLACE="marg">Dyrch dolen|nau lingciau</NOTE> gadwynau ein ffydd ni yngh&ycirc;d mewn &s;iccr ddio|gelwch a chadernid, fe a ryngodd bodd i'n Ia|chawdwr Chii&s;t beidio a'i dynnu ei hun yn y man allan o bre&s;ennoldeb corphorol a golwg ei ddi&s;cyb|lon, ond fe a ddewi&s;odd iddo ddeugain nhiwrnod, yn y rhai y dango&s;ai iddynt, trwy amryw re&s;ym|mau ac arwyddion diogel, ddarfod iddo orchfygu angau, a chyfodi yn wir i fywyd eilwaith.</P>
<P>Fe a ddechreuodd, medd S. Luc, ar Mo&s;es a'r <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc</HI> 24. 27.</NOTE> holl brophwydi, ac a egorodd iddynt y pethau oe|ddynt &s;crifennedig am dano ef yn yr holl Scryth|yrau, er mwyn &s;iccrhau gwirionedd ei adgyfydiad a &s;onia&s;id am dano ymmhell o'r blaen: yr hyn a wi|riodd
<PB N="74" REF="300">
ef yn &s;iccr, fel y dango&s;ir yn oleu ac yn eglur wrth ei fynych ymddangofiad ef i amryw ddynion ar amryw am&s;eroedd.</P>
<P>Yn gyntaf fe a ddanfonodd ei angelion at y bedd, y rhai a ddango&s;a&s;ant i ryw wragedd y bedd yn <NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 28. 2.</NOTE> w&acirc;g, ond bod y lliainiau <NOTE N="*" PLACE="marg">amwi&s;c.</NOTE> claddedigaeth yn aros ynddo. A thrwy'r arwyddion hyn yr addy&s;cwyd y gwragedd hynny yn gyflawn, ei fod ef gwedi ad|gyfodi, ac felly y ty&s;tiolaetha&s;ant hwy yn gyhoe|ddus. Yn ol hyn yr ymddango&s;odd Chri&s;t ei hun i Fair Magdalen, ac yn ol hynny i ryw wragedd <NOTE PLACE="marg"><HI>Io.</HI> 20. 14.</NOTE> eraill, ac yn y ma~ ar &ocirc;l hynny yr ymeddango&s;odd ef i Petr, yno i'r ddau ddi&s;cybl oedd yn myned i Em|maus. <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 15. 5.</NOTE> Fe a ymddango&s;odd hefyd i'r di&s;cyblon lle'r oeddynt wedi ymgynnull yngh&ycirc;d rhag ofn yr Iu|ddewon, <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 24. 36.</NOTE> a'r dry&s;au yn gaead. Ac am&s;er arall y gwelwyd ef wrth f&ocirc;r Tiberias gan Petr a Tho|mas a cha~ ddi&s;cyblo~ eraill, a hwy yn py&s;cotta. Fe a welwyd ga~ fwy na phu~ca~t brodyr ar vnwaith ym|mynydd <NOTE PLACE="marg"><HI>Io.</HI> 21. 5.</NOTE> Galil&eogon;a, lle 'r appoitia&s;e 'r Ie&s;u tr wy Angel iddynt fod, pan ddywedodd ef wrthynt, we|le fe a aiff o'ch blaen chwi i Galil&eogon;a, yno y cewch ei weled ef fel y dyweddod ef i chwi. Yn &ocirc;l hyn yr ym|ddango&s;odd ef i Iaco. Ac yn ddiwethaf oll y gwel|wyd ef yn amlwg gan yr holl Apo&s;tolion, yr am&s;er y cymmerwyd ef i fynu i'r nef. Fel hyn yr ymddan|go&s;odd <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 1. 9.</NOTE> ef yn fynych ar ol ei adgyfodiad er &s;iccrhau a chadarnhau y pwngc ymma. Ac yn y gweledi|gaethau hyn, waithiau y da~go&s;odd iddynt ei ddw|ylo, ei draed, ei y&s;tlys, ac a archodd iddynt ei dei|mlo ef fal na thybygent mai Y&s;pryd neu ledrith oedd efe. Weithiau fe &acirc; fwyttaod gyd &acirc; hwy, ond bob am&s;er fe a &s;onne wrthynt am dragwyddol de|yrnas Dduw, i &s;iccrhau iddynt wirionedd ei adgy|fodiad.
<PB N="75" REF="301">
O blegid yno yr agorodd ef ei de all hwy fel y deallen yr &s;crythyrau, ac a ddywedodd wrthynt, <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 24. 27.</NOTE> felly y mae'n &s;crifennedig, ac felly yr oedd yn rhaid i Gri&s;t ddioddef, a chyfodi o feirw y trydydd dydd, a phregethu edifeirwch a maddeuant pechodau yn ei enw ef i holl genhedlaethau'r ddayar. Chwi a welwch (Gri&s;tianogion daionus) mor angenrhei|diol yw'r pwngc ymma o'n ffydd ni, gan ddarfod ei Gri&s;t ei hun ei brofi ef a rhe&s;ymmau ac arwyddio~ mor eglur, dros gyhyd o am&s;er ac ennyd. Yn awr gan hynny, fel yr oedd ein Iachawdwr Chri&s;t yn ddie&s;ceulus i fynegi y pwngc ymma er ein diddan|wch a'n addy&s;c ni felly byddwn ninnau barod yn ein credyniaeth i'w dderbyn ef er ein didda~wch a'n haddy&s;c ein hunain. Fel na bu efe farw dro&s;to ei hun, felly nid adgyfododd ef er ei fwyn ei hun. Fe a fn farw, medd S. Paul tros ein pechodau ni, ac a <NOTE PLACE="marg"><HI>Rom.</HI> 4 25.</NOTE> adgyfododd er ein cyfiawnh&acirc;d ni. Oh, Dyna air co~fforddus yr hwn a ddlyeid ei gofio yn wa&s;tadol. Fe a fu farw, medd ef, i dynu ymmaith bechod, ac a adgyfododd er ein cynny&s;caeddu ni &acirc; chyfiawn|der. Ei a~gau ef a dynnodd ymmaith bechod a mell|dith, ei farwolaeth ef oedd yr iawn tros b&ocirc;b vn o'r ddau, ei angau ef a ddini&s;triodd angau, ac a or|chfygodd y cythraul, yr hwn oedd a gallu a~gau ny ei feddiant, ei farwolaeth ef a ddini&s;triodd vffern a'i holl dda~nedigaeth. Fel hyn y llyngcwyd angau trwy fuddugoliaeth Chri&s;t, fel hyn yr anrheithi|wyd vffern yn dragywydd. Os bydd i neb ammau y fuddugoliaeth hon, dango&s;ed gogoneddus adgy|fodiad Chri&s;t hi iddo. Oni allai angau ddal Chri&s;t tan ei lywodraeth a'i allu, fel nad adgyfodai, mae yn amlwg fod gallu angau wedi ei orchfygu. Os gorchfygwyd angau, yno mae yn &s;iccr ddarfod di|&s;trywio
<PB N="76" REF="301">
pechod, am yr hwn yr ordeinia&s;id angau yn gyflog. Os yw pechod ac angau wedi difannu, fe a ddifannodd hefyd greulonder y diafol, yr hwn oedd gantho allu ar angau, ac oedd awdur a dech|reuad pechod, a llywodraethwr vffern. Os cafodd Chri&s;t yr oruchafiaeth arnynt hwy ei g&ycirc;d trwy nerth ei angau, ac os profodd efe hynny yn eglur wrth ei orchyfygus a'i wrol adgyfodiad (fel nad o|edd bo&s;&s;ibl i'w fawr allu ef gal ei orchfygu gan|thynt hwy) ac felly os gwir hyn, i Gri&s;t farw tros ein pechodau ni ac adgyfodi er ein cyfiawnh&acirc;d ni pa ham na allwn ni, y rhai ydym aelodau iddo trwy wir ffydd, orfoleddu a dywedyd yn h&ycirc;f gyd &acirc;'r prophwyd O&s;each a'r Apo&s;tol Paul, <NOTE PLACE="marg"><HI>O&s;eah</HI> 13. 14. 1. <HI>Cor.</HI> 15. 55.</NOTE> Angau pa le y  mae dy <NOTE N="*" PLACE="marg">gonyn.</NOTE>  golyn? vffern pa le y mae dy fuddugolia|eth? I Dduw, meddant, y byddo'r diolch yr hwn a roddes i ni fuddugoliaeth trwy ein harglwydd Ie&s;u Gri&s;t. Ni arwyddoccaed yn vnig y fuddugo|liaeth alluog hon o'i adgyfodiad ef, trwy lawer o arwyddio~ yn yr h&ecirc;n de&s;tament, megis wrth Sa~p|&s;o~, <NOTE PLACE="marg"><HI>Barn.</HI> 14. 8.</NOTE> pan laddodd ef y llew, yr hwn y daeth mely&s;der a m&ecirc;l o'i enau; ac megis y dug Dafydd arwydd o hono, pan achubodd ef ac y lladdodd ef yr oen o e|nau'r llew, a phan orchfygodd ef ac y lladdodd y ca|wr <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Sam.</HI> 17. 33.</NOTE> mawr Goliah; ac megis pan lyngcodd y py&s;co|dyn Ionas, a'i daflu ef eilwaith i dir yn fyw: ond fe a brophwydwyd hefyd a~ dano yn dra eglur gan brophwydi yr h&ecirc;n De&s;tame~t, ac a'i cadarnhawyd hefyd gan yr Apo&s;tolion yn y Te&s;tament ne wydd. Fe a y&s;peiliodd, medd S. Paul, dywy&s;ogaethau a <NOTE PLACE="marg"><HI>Col.</HI> 2. 15.</NOTE> nerthoedd, ac a'u herddango&s;odd hwynt yn gy|hoeddus gan orfoleddu arnynt ynddo ei hun.</P>
<P>Dymma alluog allu yr Arglwydd yr hwn yr ydym ni yn credu ynddo. Trwy ei angau y gwei|thiodd efe i ni yr oruchafiaeth hon, a thrwy ei ad|gyfodiad
<PB N="77" REF="302">
y prynodo efe i ni fywyd tragwyddol a chyfiawnder.</P>
<P>Ni bua&s;ai ddigon i ni gael ein gwared trwy ei angau ef oddiwrth bechod, oni bua&s;ei wrth ei ad|gyfodiad ef ein cynny&s;caeddu &agrave; chyfiawnder. Ac ni bua&s;em ni n&ecirc;s er ein gwared oddiwrth angau, oni bua&s;ai iddo gyfodi eilwaith i agor i ni byrth n&ecirc;f i fyned i mewn i fywyd tragwyddol. Ac am hynny y mae S. Petr yn diolch i Dduw T&acirc;d ein harglwydd Ie&s;u Gri&s;t am iddo o'i fawr drugaredd yn hadennill ni i obaith bywiol, trwy aligyfodiad Ie&s;u Ghri&s;t oddiwrth y meirw, i gael etifeddiaeth ddiddiwedd a dilwgr a diddiflannedig yr hon a <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Pet.</HI> 1. 3.</NOTE> roddwyd i gadw yn y nef i ni, y rhai trwy allu Duw ydym gadwedig trwy ffydd, i gael diogel|wch a ddarparwyd i'w arddangos yn yr am&s;er diwethaf.</P>
<P>Fel hyn y gweithiodd ei ail-gyfodiad ef fywyd a chyfiawnder i ni. Fe a aeth trwy angau ac v|ffern, er ein rhoi ni mewn gobaith y gallwn nin|nau trwy ei nerth ef wneuthur yr vn peth. Fe a dalodd iawn dros bechod, fel na chyfrifid pechod i ni. Fe a ddini&s;triodd y cythr&acirc;ul a'i holl greulon|der, ac a fuddugoliaethodd yn ei erbyn ef yn gyho|eddus, ac a ddygodd oddiarno ei holl gaethion, ac a'u derchafodd hwy ac a'u go&s;ododd gyd ag ef ei hun ymmhlith dine&s;yddion nef odduchod. Fe a fu farw i ddi&s;trywio llywodraeth y cythraul y|nom ni, ac a gyfododd eilwaith i ddanfon i lawr ei Y&s;pryd gl&acirc;n i ly wodraethu yn ein calonnau ni, i'n cynny&s;caeddu ni &acirc; pherffaith gyfiawnder. Fel hyn y mae 'n wir yr byn a ganodd Dafydd, <HI>Veritas de terra orta e&s;t, &amp; ju&s;titia de coelo pro&s;pexit:</HI> Gwi|rionedd a darddod o'r ddayar, a chyfiawnder a
<PB N="77" REF="302">
edrychodd o'r nefoedd, fe a gyhoeddwyd gwirio|nedd addewidion Duw i ddynion ar y ddayar, neu o'r ddayar y cyfododd y gwirionedd tragwy|ddol, m&acirc;b Duw, i fywyd: a gwir gyfiawnder yr Y&s;pryd gl&acirc;n a edrychodd i lawr o'r nefoedd, ac a rannwyd yn ddawn haelionus ar yr holl fyd. Fel hyn yr aeth gogoniant a moliant yn ei h&ocirc;l i fynu at Dduw, am ei drugaredd a'i wirionedd. Ac fel hyn y daeth heddwch i lawr o'r nefoedd at ddynion a chalonnau daionus ffyddlon ganthynt. Fel hyn, fel yr &s;crifenna Dafydd, yr ymgyfarfu <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 2 4. <HI>P&s;al.</HI> 58. 10.</NOTE> trugaredd a gwirionedd, ac yr ymgu&s;anodd cyfi|awnder a heddwch.</P>
<P>Os wyt yn ammau fod cymmaint o wynfyd a dedwyddwch wedi ei weithio i ti, &ocirc; dd&ycirc;n, galw i'th g&ocirc;fmai er mwyn hyn y derbyniai&s;t di i'th fe|ddiant dragwyddol wirionedd ein Iachawdwr Ie&s;u Gri&s;t, fel y &s;iccrheid gwirionedd y peth hyn yn dy gydwybod di. Ti a'i derbyniai&s;t ef, os der|byniai&s;t ef mewn gwir ffydd ac edifeirwch calon: os ar fedr gwellau, ti a'i derbyniai&s;t ef yn wy&s;tl tragwyddol o'th iechydwriaeth. Ti a dderbyni|ai&s;t ei gorph ef, yr hwn a ddrylliwyd vnwaith, a'i waed ef, yr hwn a dywalltwyd er maddeuant o'th bechodau di. Ti a dderbyniai&s;t ei gorph ef fel y bydde i ti gael ynot y T&acirc;d, y M&acirc;b a'r Y&s;pryd gl&acirc;n i drigo gyd&acirc; thi, i'th gynny&s;caeddu di &acirc; gr&acirc;s, i'th gadarnhau di yn erbyn dy elyniyn, ac i'th ddidda|nu di &acirc;'u pre&s;ennoldeb. Ti a dderbyniai&s;t ei gorph ef i'th &s;iccrhau di o ddedwyddwch tragwyddol, a bywyd dy enaid.</P>
<P>O blegid, fel y dywaid S. Paul, gyd&acirc; Chri&s;t <NOTE PLACE="marg"><HI>Eph.</HI> 2. 1.</NOTE> trwy Fydd y'th adfywhawyd di o angau i fywyd, o fywyd i r&acirc;s, ac y'th <NOTE N="*" PLACE="marg">Symmud|wyd.</NOTE> dro&s;glwyddwyd mewn go|baith
<PB N="78" REF="303">
o angau corphorol a thragwyddol, i fywyd tragwyddol gogoniant yn y n&ecirc;f, lle y dylai dy ym|ddiygiad ti a'th galon a'th ddymuniad fod wedi eu go&s;od. Nac amheuwch wirionedd y peth hyn, er maint ac er vched y pethau hyn. Nid yw weddus i Dduw wneuthur ond gweithredoedd mawrion, er mor ammho&s;&s;ibl fyddont yn dy olwg di. Gwe|ddia ar Dduw ar gael o honot ffydd i ddeall y mawr ddirgelwch hwn o adgyfodiad Chri&s;t: fel trwy ffydd y gellych gredu yn ddiogel nad oes dim yn am-mho&s;&s;bl gyd &acirc; Duw. D&wcirc;g di ffydd yn vnig at &s;anctaidd air a Sacramentau Chri&s;t. Bid i'th edifeirwch diddangos dy ffydd: bid i'th <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 18. 27.</NOTE> lwyr fryd ti ar wellau ac i vfyddd-odd dy galon di i gyfraith Dduw ddangos yn &ocirc;l hyn dy gredyni|aeth di. Ymegnia ar allu o honot ddywedyd gyd &acirc; S. Paul, Ein gwladwriaeth ni &s;ydd yn y ne|foedd, <NOTE PLACE="marg"><HI>Phil.</HI> 3. 20.</NOTE> o'r lle'r ydym yn edrych am yr Iachawdwr, &s;ef yr Arglwydd Ie&s;u Gri&s;t, yr hwn a gyfnewidia ein corph gwael ni, fel y gwneler yn vn ffurf a'i gorph gogoneddus ef, o herwydd y grym twy'r hwn y dichon ef ddare&s;twng pob dim iddo ei hun.</P>
<P>Fel hyn, bobl Ghri&s;tianogawl ddaionus, yn gymmaint a darfod i chwi glywed y mawr a'r go|didog ddoniau &s;ydd yn dyfod oddiwrth alluog a gogoneddus adgyfodiad Chri&s;t, megis pa fodd y talodd efe iawn tros bechod, y gorchfygodd ef y cythraul, angau ac vffern, ac y cafodd yn fudd|ugoly llaw vchaf arnynt i g&ycirc;d, i'n gwneuthur ni yn rhyddion ac yn ddiogel oddiwrthynt: gan &wcirc;y|bod ein bod ni trwy ddawn ei adgyfodiad ef, gwe|di cyfodi gyd ag ef trwy ff&ycirc;dd, i fywyd tragwydd|ol, gan fod mewn cyflawn ddiogelwch o'n go|baith, y cyfodir ein cyrph ni hefyd o angau, i'w
<PB N="79" REF="303">
gogoneddu mewn anfarwolaeth au cy&s;&s;ylliu a'i gorph gogoneddus ef, a chennym yn y cyfam&s;er ei Y&s;pryd &s;anctaidd ef yn ei ein calonnau, megis &s;&ecirc;l a gwy&s;tl o'n et feddiaeth dragwyddol, trwy gyn|northwy yr hwn Y&s;pryd y'n cyflawnir ni &acirc; phob cyfiawnder, trwy allu yr hwn y byddwn abl i orchfygu ein holl wyniau drygionus, y rhai &s;y yn cyfodi yngwrthwyneb i ewyllys Duw. Medi dar|fod, meddaf, i ni y&s;tyried y pethau hyn yn dda, dango&s;wn bellach yn y rhan arall o'n bywyd, ein ffydd &s;ydd gennim yn y pwngc ffrwythlon hwn, gan ein cydffurfio ein hunain ag ef, wrth gyfodi beunydd oddiwrth bechod i gyfiawnder a &s;anctei|ddrwydd buchedd.</P>
<P>O blegid pa l&ecirc;s fydd i ni, medd S. Petr, os <NOTE PLACE="marg">2. <HI>Pet.</HI> 2. 20.</NOTE> gwedi diangc oddiwrth halogedigrwydd y hyd trwy adnabyddiaeth yr Arglwydd a'r Achubwr Ie&s;u Chri&s;t, y ceffir ni eilwaith gwedi ymrwy&s;tro &acirc;'r vn pethau, ac wedi ein gorchfygu ganthynt? Gwell fua&s;ei i ni, medd ef, na wyba&s;&s;em ffordd y cyfiawnder, n&acirc; chwedi ei gwybod, cilio oddiwrth y gorchymmyn &s;anctaidd a roddwyd i ni. Felly y digwydd i ni yr hyn a ddywaid y wir ddiarheb, Y ci a ymchwelodd at ei chwydiad ei hun, a'r h&wcirc;ch wedi ei golchi i'w ymdreiglfa yn y dom.</P>
<P>Pa gywilydd fydde i ni gwedi ein golchi mor l&acirc;n ac mor rhad oddiwrth ein pechod, droi at ei frynti ef eilwaith? Pa ffolineb fyddei i ni gwedi ein cynny&s;caeddu felly vnwaith &acirc; chyfiawnder, ei cholli hi eilwaith? Pa ynfydrwydd fydde i ni golli yr etifeddiaeth yr ydym ni wedi ein go&s;od ynddi yr awron, er gwael a darfodedig hoffder pe|chod? Pa annhirionder fyddai, a'n Iachawdwr Chri&s;t wedi dyfod attom i letteu ac i drigo ynom,
<PB N="80" REF="304">
i ni i yrru ef ymmaith oddiwrthym, a'i ddeol a'i ymlid ef allan o'n heneidiau, ac yn lle 'r hw n y mae ynddo bob gr&acirc;s a rhinwedd, cymmeryd Y|&s;pryd anra&s;ol diafol, dechreuad pob drygioni ac aflwydd? Pa fodd y gallwn ni ar ein calonnau ddangos y cyfryw ddygyn angharedigrwydd i Gri&s;t, yr hwn a'n galwodd ni yr awrhon mor fwyn i'w drugaredd, a'i cynny giodd ei hunan i ni, ac a ddaeth yn awr i mewn i ni? Ie pa fodd y beiddiwn ni fod mor h&ycirc;f a gwrthod pre&s;ennol|deb y Tad, y M&acirc;b a'r Y&s;pryd gl&acirc;n? (O blegid lle mae 'r vn o honynt, yno y mae Duw oll yn gwbl yn ei fawrhydi, yngh&ycirc;d &acirc;'i ddoethineb a'i ddaioni) a bod heb ofni, meddaf, enbeidrwydd a pherigl y cyfryw ymwrthodiad ac ymadawiad bradwra|idd? Chwi frodyr a chwiorydd Chri&s;tianogawl ddaionus, edrychwch arnoch eich hunain, y&s;ty|riwch y braint yr ydych ynddo, na edwch i ffolineb golli yr hyn y mae gr&acirc;s wedi ei brynu mor brid, a chwedi ei gynnig, na oddefwch i ynfydrwydd a dallineb ddiffodd y fath oleuni mawr ac a ddan|go&s;wyd i chwi.</P>
<P>Yn vnig cymmerwch galon a chy&s;&s;ur, gwi&s;c|wch am danoch holl arfogaeth Duw fel y galloch <NOTE PLACE="marg"><HI>Eph.</HI> 6. 13.</NOTE> &s;efyll yn erbyn eich gelynion, y rhai a fynnent eich daro&s;twng chwi a'ch dwyn tan eu caethiwed. Cofiwch ddarfod eich prynu chwi oddiwrth eu gw&acirc;g ymarweddiad hwy, ac na phrynwyd eich rhydd-did chwi nac ag aur, nac ag arian ond a phridwerth gwerthfawr waed yr oen difrycheu|lyd <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Pet.</HI> 1. 18.</NOTE> Ie&s;u Gri&s;t, yr hwn a ddarparwyd yn y blaen cyn go&s;od &s;ylfaenau 'r b&ycirc;d, eithr a y&s;py&s;wyd yn yr am&s;er diweddaf er eich mwyn chwi, y rhai yd|ych trwyddo ef yn credu i Dduw, yrhwn a'i cy|fodes
<PB N="81" REF="304">
ef oddiwrth y meirw, ac a roddes iddo ef o|goniant fel y byddei eich ff&ycirc;dd chwi a'ch gobaith ar Dduw.</P>
<P>Am hynny fel y canlyna&s;och hyd yn hyn ofer wyniau eich meddyliau, ac felly anfodloni Duw i fawr enbeidrwydd eich eneidiau: felly bellach megis plant vfydd wedi eich puro trwy ffydd, ymrowch i rodio ar y ffordd y mae Duw yn ewyll|y&s;io, fel y galloch dderbyn diwedd eich ffydd, hynny yw, iechydwriaeth eich eneidiau. Ac fel y rhodda&s;och eich cyrph yn arfau anghyfiawn|der i bechod, <NOTE PLACE="marg"><HI>Rom.</HI> 6. 13. 19.</NOTE> felly ymrowch bellach yn wei&s;ion i gyfiawnder fel y'ch &s;ancteiddier ynddo.</P>
<P>Os ydych yn ymhoffi yn y pwngc hwn o'n ffydd ni, fod Chri&s;t gwedi adgyfodi o angau i fy|wyd, canlynwch &s;iampl ei adgyfodiad ef, fel y mae S. Paul yn cynghori gan ddywedyd, Os claddwyd ni gyd &acirc; Chri&s;t trwy fedydd i farwo|laeth, <NOTE PLACE="marg"><HI>Rom.</HI> 6. 4.</NOTE> byddwn feirw beunydd i bechod, gan farw|hau a lladd ei wyniau a'i drach wantau dry|gionus ef. Ac fel y cyfodwyd Chri&s;t o angau trwy ogoniant ei D&acirc;d, felly cyfodwn ninnau i newydd|deb buchedd, a rhodiwn ynddo yn wa&s;todol, fel y gallom ninnau megis plant naturiol, fyw yn y cyfryw ymarweddiad ac a baro i ddynion wrth weled ein gweithredoedd da ni, ogoneddu ein t&acirc;d yr hwn &s;ydd yn y nefoedd. <NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 5. 16.</NOTE></P>
<P>Os cyfodwyd ni gan hynny gyd &acirc; Chri&s;t trwy ffydd i obaith y bywyd tragwyddol, cyfodwn he|fyd gyd &acirc; Chri&s;t yn &ocirc;l ei &s;iampl ef, i fywyd newydd, ac ymadawn &acirc; 'n h&ecirc;n fywyd. Yno y byddwn wedi cyfodi yn gywir, os cei&s;iwn bethau nefol, os bydd ein ewyllys ar y pethau &s;ydd odduchod, ac nid ar y pethau &s;ydd ar ddayar.</P>
<P><PB N="82" REF="305">
Os ewylly&s;iwch wybod pa beth yw 'r pethau dayarol a ddylech ei rhoi heibio, a pha beth yw 'r pethau nefol odduchod a ddylech ymgais a hwynt a'u canlyn: mae S. Paul yn dangos hynny yn ei <NOTE PLACE="marg"><HI>Col.</HI> 3. 5.</NOTE> epi&s;tol at y Colo&s;&s;iaid, lle y mae efe yn ein cynghori ni fel hyn, Marwhewch eich aelodau y rhai &s;ydd ar y ddayar, godineb, aflendid, gw&ycirc;n, drygchwant, cybydd-dod, yr hon &s;ydd gaudduwiaeth, o achos yr hyn bethau y mae digofaint Duw yn dyfod ar blant yr anufydd-dod, ymmha rai y rhodia&s;och chwi gynt pan oeddych yn byw ynddynt: ond yn awr rhoddwch chwi ymmaith y cwbl, digter, llid, drygioni, difenwi a &s;erthedd allan o'ch genauau: na ddywedwch gelwydd wrth ei gilydd, gan i chwi ymddio&s;c o'r h&ecirc;n dd&ycirc;n ynghyd &acirc;'i ymarferio~, ac ymwi&s;co &acirc;'r newydd yr hwn a adnewyddir i wybodaeth yn &ocirc;l delw 'r hwn a'i creodd.</P>
<P>Dymma 'r pethau dayarol y rhai y mae S. Paul yn cynghori i chwi eu bwrw oddiwrthych, a thynnu eich calonnau oddiwrthynt: o blegid wrth ganlyn y rhai hyn yr ydych yn dangos eich bod yn ddayarol ac yn fydol. Frwythau 'r h&ecirc;n Addaf dayarol ydyw y rhai hyn. Y rhai hyn a ddylech chwi beunydd eu lladd, wrth ymo&s;od yn erbyn eu dei&s;yfiadau hwy, fel y galloch gyfodi i gyfiawnder.</P>
<P>Rhoddwch eich meddylfryd o hyn allan ar be|thau nefol, ymbiliwch a chwiliwch am druga|redd, tirionder, llaryeidd-dra, ymmynedd, gan ddwyn gyd &acirc;'i gilydd, a maddau i'w gilydd, os bydd gan vn gweryl yn erbyn neb, megis y ma|ddeuodd Chri&s;t i chwi, felly gwnewch chwithau. Os dilynwch y rhinweddau hyn a'r cyfryw yn yr hyn &s;ydd yn &ocirc;l o'ch bywyd, yno y dango&s;wch
<PB N="83" REF="305">
yn oleu eich bod chwi gwedi cyfodi gyd &acirc; Chri&s;t, eich bod yn blant nefol i'ch t&acirc;d o'r n&ecirc;f, oddiwrth yr hwn megis oddiwrth y rhoddwr y mae y rha|dau a'r doniau hyn yn dyfod. Fel hyn y gellwch brofi fod eich ymddygiad chwi yn y n&ecirc;f, lle mae eich gobaith: ac nid ar y ddayar, wrth ganlyn <NOTE PLACE="marg"><HI>Iac.</HI> 2. 14. <HI>Phil.</HI> 3. 20.</NOTE> chwantau amfeiliaidd eich cnawd.</P>
<P>Rhaid i chwi am hynny y&s;tyried eich bod wedi eich glanhau a'ch adnewyddu, fel y bydde i chwi o hyn allan wa&s;anaethu Duw mewn &s;anctei|ddrwydd a chyfiawnder holl ddyddiau eich by|wyd, Os gwrthodwch r&acirc;s cymmaint yr hwn y'ch galwyd iddo, pa beth yr ydych yn ei wneu|thur, ond pentyrru i chwi eich hunain ddamne|digaeth fwyfwy, ac felly annog Duw i ddigio wrthych, ac i ddial arnoch y cyfryw watwar ar ei &s;anctaidd Sacramentau ac yr ydych yn ei wneuthur wrth eu camarfer hwy yn gymmaint?</P>
<P>Ymrowch, anwyl garedigion, i fyw ynghri&s;t, fel y bytho Chri&s;t byw ynoch chwithau yn wa&s;ta|dol, yr hwn os bydd gennych ei ffafor a'i gynnor|thwy, yno y mae gennych ei&s;oes fywyd tragwy|ddol ynoch, ac ni all dim eniweid i chwi. Pa beth bynnag a wnaethoch hyd yn hyn, chwi a welwch fod Chri&s;t wedi cynnig i chwi bardwn am dano, a'ch derbyn chwi yn hollawl i'w ffafor eilwaith, <NOTE PLACE="marg"><HI>Io.</HI> 14. 20.</NOTE> ac er cwbl &s;iccrhau hynny i chwi, mae gennych Gri&s;t yr awr hon yn trigo ac yn cyfanneddu yn|och. Yn vnig ymddango&s;wch yn ddiolchgar yn eich bucheddau, bwriedwch ochelyd ac ymwr|thod <NOTE PLACE="marg"><HI>Col.</HI> 3. 17.</NOTE> &acirc; phov peth yn eich ymarweddiad ac a allo ddigio golygon trugaredd Duw. Ymegniwch i gyfodi eilwaith yr vn ffordd ac y cwympa&s;och i bydew ac i bwll peched.</P>
<P><PB N="84" REF="306">
Os &acirc;'ch tafod y pecha&s;och, cyfodwch ynddo eilwaith, a gogoneddwch Dduw ag ef, arferwch ef i glodfori ac i folianu enw Duw, fel y dian|rhydedda&s;och Dduw ag ef. Ac fel y dryga&s;och enw eich cymmydog, neu y niweidia&s;och ef mewn vn modd arall, felly rhoddwch eich bryd ar ei ad|feru ef eilwaith iddo. O blegid heb wneuthur iawn, ni dderbyn Duw na'ch cyffes chwi na'ch edifeirwch. Nid digon i chwi ymwrthod &acirc;'r dry|gioni, oni bydd i chwi hefyd ymwroli ac ymegnio i wneuthur daioni. Trwy ba achos bynnag y tro&s;edda&s;och, trowch yn awr yr achos hwnnw i anrhydeddu Duw, ac i wneuthur ll&ecirc;s i'ch cym|mydog.</P>
<P>Gwir yw, fod pechod yn gr&ycirc;f a 'n gwyniau ni yn afreolus. Anhawdd yw daro&s;twng a gwrth|ladd ein naturiaeth, yr hon &s;ydd gwedi ei llygru a'i lefeinio &acirc; &s;ur chwerwder y gwenwyn a dder|byna&s;om ni wrth etifeddiaeth a threftadaeth oddi|wrth ein h&ecirc;n d&acirc;d Addaf. Ond etto cymmerwch gy&s;&s;ur, medd ein Iachawdwr Chri&s;t, my&s;i a orch|fygais y b&ycirc;d, a'ch holl elynion eraill chwi dro&s;och chwi. Nid arglwyddiaetha pechod arnoch chwi, medd yr Apo&s;tol S. Paul, oblegid nad ydych tan <NOTE PLACE="marg"><HI>Ro.</HI> 6. 16.</NOTE> y gyfraith ond tan r&acirc;s.</P>
<P>Er bod eich gallu chwi yn wan, etto fe a gyfod|wyd Chri&s;t i'ch cadarnhau chwi yn eich rhyfe|loedd, ei Y&s;pryd gl&acirc;n ef a gynnorthwya eich gwendid chwi. Mewn ymddiried yn ei druga|redd ef, cymmerwch arnoch garthu ymmaith h&ecirc;n <NOTE N="*" PLACE="marg">Surdoes.</NOTE> lefain pechod, yr hwn &s;ydd yn llygru ac yn &s;uro mely&s;der a chroywder eich bywyd chwi ger bron Duw, fel y byddoch megis toes newydd peraidd croyw, heb ddim &s;urdoes lefeinllyd an|wiredd,
<PB N="85" REF="306">
felly y dango&s;wch eich bod yn fara me|lys croyw pur i Dduw, fel y byddo ef bodlon i chwi.</P>
<P>Lleddwch, meddaf, ac aberthwch wyniau by|dol dayarol eich cyrph: O blegid fe a offrym|mwyd Chri&s;t ein oen p&acirc;&s;c ni tro&s;om ni, i ladd gal|lu pechod, i'n gwared ni oddiwrth berigl pechod, ac i roddi i ni &s;iampl i farw i bechod yn ein bywyd. Fal y bwyttaodd yr Iuddewon eu hoen Pa&s;c ac y cadwa&s;ant eu g&wcirc;yl er coffadwriaeth o'u gwa|rediad allan o'r Aipht: felly cadwn ninnau ein g&wcirc;yl B&acirc;&s;c mewn diolchgar goffadwriaeth o ddo|niau Chri&s;t, y rhai a weithiodd ef yn aml i ni yn ei ailgyfodiad a'i fynediad at ei D&acirc;d, trwy 'r hyn y gwaredwyd ni o garchar a chaethiwed ein holl elynion.</P>
<P>Felly awn ninnau heibio i wyniau ein h&ecirc;n ymarweddiad, fal y'n gwareder allan o'u caethi|wed hwy, ac y'n cyfoder gyd&acirc; Chri&s;t. Yr Iudde|won <NOTE PLACE="marg"><HI>Exo.</HI> 12. 5.</NOTE> a gadwent eu g&wcirc;yl wrth ymgadw rhag ba|ra lefeinllyd tros &s;aith niwrnod. Cadwn ninnau Gri&s;tianogion ein g&wcirc;yl mewn modd y&s;prydol, hynny yw, wrth ymgadw ac ymattal nid rhag bara lefeinllyd corphorol, ond rhag h&ecirc;n &s;urdoes pechod, &s;urdoes cenfigen ac anwiredd.</P>
<P>Bwriwn ymmaith oddiwrthym &s;urdoes a|thrawiaeth lygredig, yr hwn a haloga ein henei|diau ni. Cadwn ein g&wcirc;yl tros holl y&s;paid ein bywyd, gan fwytta bara purdeb buchedd ddu|wiol, gwirionedd athrawiaeth Chri&s;t. Fel hyn y dango&s;wn ni fod doniau a rhadau Chri&s;t yn ffrwythlon ynom, a bod gennym iawn gredy|niaeth a gwybodaeth am ei &s;anctaidd adgyfodiad ef: ac os go&s;odwn ein ffydd yn gywir ar rinwe|ddau
<PB N="86" REF="307">
ei ailgyfodiad ef yn ein bywyd, a'n cydffurfio ein hunain at y &s;iampl a'r arwyddocc&acirc;d a ddeellir wrth hynny, ni a fyddwn &s;iccr o gyfodi a'r &ocirc;l hyn i ogoniant tragwyddol, trwy ddaioni a thruga|redd ein harglwydd Ie&s;u Gri&s;t, i'r hwn gyd &acirc;'r T&acirc;d a'r Y&s;pryd gl&acirc;n y byddo 'r holl ogoniant, di|olch a moliant yn oes oe&s;oedd, Amen.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="sermon">
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>&para; Pregeth ynghylch teilwng dderbyniad, a pharch Sacrament corph a gwaed Chri&s;t.</HEAD>
<P>_MAe mawr gariad ein Iachawdwr Chri&s;t tu ag at ddynion (bobl ddaionus) nid yn vnig yn ym|ddangos yn rhodd a dawn brid ein prynedigaeth a'n iechydwri|aeth ni trwy ei angau a'i ddiodde|faint ef, ond hefyd am iddo yn garedigol ddarparu fod y weithred trugarog honno mewn gwa&s;tadol goffadwriaeth, fel y gallai gael lle ynom, ac na ddifuddid hi o'i def|nydd a'i ffrwyth. O blegid megis nad yw tadau caredig yn fodlon ganthynt ddarparu i'w plant feddiannau gwerthfawr ac etifeddiaeth d&ecirc;g, ond maent hwy hefyd yn darbod ac yn gofalu ar gadw yr vnrhyw iddynt, a'u dyfod i'w meddiant a'u mwyniant hwy hefyd: felly nid digon oedd gan ein Harglwydd a'n Iachawdwr ni brynu ffafor ei D&acirc;d i ni eilwaith (yr hon yw ffynnon pob daioni a bywyd tragwyddol) ond hefyd o'i fawr ddoe|thineb fe a o&s;ododd ffyrdd a moddion iddi i fod yn fuddiol ac yn elw i ni.</P>
<P>Ymmhlith y ffyrdd a'r moddion hynny y mae
<PB N="87" REF="307">
cyhoedd weinidogaeth coffa ei farwolaeth ef ar fwrdd yr Arglwydd: yr hyn er ei fod yngolwg rhai, o rinwedd fechan, etto pan iawn arferer ef gan y ffyddloniaid, y mae nid yn vnig yn helpu eu gwendid hwy (y rhai wrth eu naturiaeth wen|wynig &s;y barottach i gofio camweddau n&acirc; chym|mwyna&s;au) ond y mae hefyd yn cadarnhau ac yn diddanu y d&ycirc;n oddifewn ynddynt hwy &acirc; he|ddwch <NOTE PLACE="marg"><HI>Exo.</HI> 12.</NOTE> ac a llawenydd, ac yn eu gwneuthur hwy yn ddiolchgar i'w gwaredwr, trwy ofal diwyd ac ymarweddiad duwiol.</P>
<P>Ac megis yr ordeiniodd Duw yn yr h&ecirc;n am&s;er fod cadw coffadwriaeth am ei ryfeddol ddoniau ef yn gwared ei bobl, wrth fwytta 'r oen p&acirc;&s;c, a'i ddeddfau a'i ceremoniau: felly yr ordeiniodd ac y &s;iccrhaodd ein anwyl Iachawdwr ni goffadwria|eth o'i fawr drugaredd a ddango&s;odd ef yn ei ddio|ddefaint wrth ordeinio ei &s;wpper nefol, lle mae yn rhaid i bob vn o honom ni fod yn wahoddedigion, nid i lygadrythu ac i hylldremio ond i fwytta, ac i <NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 26. 26. 1. <HI>Cor.</HI> 11. 24.</NOTE> ymborth ein hunain, nid i gyflogi eraill i ymborth dro&s;om, fel y byddom byw wrth ein bwyd ac nid meirw gan newyn yr h&ycirc;d y bo eraill yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Derbyn.</NOTE> y&s;u 'r cwbl.</P>
<P>I hyn y mae ei orchymmyn ef yn ein hannog <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 22. 19. 1. <HI>Cor.</HI> 11. 24. <HI>Mat.</HI> 26. 28.</NOTE> ni, gan ddywedyd, Gwnewch hyn, yfwch o hwn oll. I wneuthur hyn y mae ei addewid ef yn ein llithio ni, Hwn yw fynghorph yr hwn a roddwyd tro&s;och, Hwn yw fy-ngwaed yr hwn a dywall|twyd tro&s;och.</P>
<P>Am hynny mae 'n rhaid i ni ein hunain fod yn gyfrannogion o'r bwrdd hwn, ac nid <NOTE N="*" PLACE="marg">Hylldrem|mu.</NOTE> llygadry|thu ar eraill: am hynny mae yn rhaid i ni ymba|ratoi wrth y bwrdd hwn mewn modd dyledus
<PB N="88" REF="308">
parchedig, rhag, megis y mae phy&s;ygwriaeth a ddarparer i'r corph, yn gwneuthur mwy o eniwed nag o l&ecirc;s, os camarferir hi, felly, i'r phy&s;ygwriaeth hon &s;y ddiddanus i'r enaid, os derbynir hi yn am|mharchedig, droi yn fwy o eniwed ac o dri&s;twch i ni. Ac y mae S. Paul yn dywedyd fod yr hwn a fwyttao ac a yfo yn an-nheilwng yn bwytta ac yn <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 11. 29.</NOTE> yfed i ddamnedigaeth ei hun.</P>
<P>Am hynny rhag ofn dywedyd wrthym ni fel y dywetpwyd wrth yr hwn a wahodda&s;id i'r wledd fawr, y cyfaill pa fodd y daetho&s;t di ymmaheb wi&s;c <NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 22. 12.</NOTE> priodas am danat? Ac er mwyn gallu o honom ar|fer cynghor S. Paul yn ffrwythlon, Profed d&ycirc;n ei hun ac felly bwyttaed o'r bara hwnnw ac yfed o'r cwppan hwnnw, Mae yn rhaid i ni y&s;tyried fod tri pheth yn anghenrheidiol yn yr hwn a ddelo yn weddaidd i fwrdd yr Arglwydd, fel y dylaid dy|fod i'r cyfryw ddirgeledigaethau &s;anctaidd, hynny yw.</P>
<P>Yn gyntaf, bod iddo roi dledus fri ar y dirgele|digaeth hyn, a'i ddeall fal y dylei.</P>
<P>Yn ail, bod iddo ddyfod mewn ffydd ddiogel. Ac yn drydydd, bod gantho newydd-deb a phurdeb buchedd ar ol derbyn y dirgeledigaethau hyn.</P>
<P>Ond o flaen pob dim rhaid i ni fod yn &s;iccr o hyn yn enwedig, &s;ef bod gwa&s;anaethu a mini&s;trio y &s;wpper hon y modd y gwnaeth ein harglwydd a'n Iachawdwr, ac yn y modd y gorchymmynnodd ef, ac yr arferodd ei Apo&s;tolion ef a'r tadau duwiol yn y brif-eglwys gynt. O blegid (fel y dywaid y gwr gwiw gan Sanct Ambros) y mae ef yn annheilwng o'r Arglwydd, yr hwn a &s;ini&s;tro y der|geledigaeth hwn mewn modd amgen nac yr or|deiniwyd ef gan yr Arglwydd. Ac ni all ef fod yn
<PB N="89" REF="308">
grefyddgar yr hwn a ryfygo ei gymmeryd mewn modd amgen nag y mae'r awdur yn ei roddi ef.</P>
<P>Am hynny rhaid i ni wachelyd rhag i ni yn lle coffadwriaeth i wneuthur ef yn aberth, rhag yn lle cymmun i ni ei wneuthur ef yn fwyd cartrefol, rhag na bo gennym yn lle dwy ran, onid vn, rhag wrth ei wneuthur tros y meirw i ni y rhai &s;y fyw golli ei ffrwyth ef.</P>
<P>Canlynwn yn hytrach yn y pethau hyn gyngor Cyprian ynghylch y cyfryw bethau, hyny yw, gly|nu yn ddiogel wrth y dechreuad cyntaf, cadw yn ddiogel draddodiad yr Arglwydd, gwneuthur er coffadwriaeth am yr Arglwydd yr hyn a wnaeth yr Arglwydd ei hun, yr hyn a orchymmynnodd ef ei hun ac a &s;iccrhaodd ei Apo&s;tolion ef. Os aferwn y gofal a'r rhagddarbodaeth hyn, yno y gallwn weled y pethau &s;ydd angenrheidiol yn y derbyni|wr teilwng, o'r hyn bethau, hwn yw'r cyntaf, &s;ef bod i ni iawn ddeall y peth ei hun.</P>
<P>Yngylch y peth hynny ni a allwn ein per&s;wadio ein hunain yn &s;iccr, na all y g&wcirc;r diwybod na dyle|dus berchi nac iawn arfer y rhadau rhyfeddol a'r doniau yr ydys yn eu cynnyg ac yn eu rhoddi yn y &s;wpper hwnnw: onid naill ai ni wna efe ond bri a chyfrif bychan arnynt, er mawr rwy&s;tr Chri&s;tia|nogion, ai ynteu fe a'u diy&s;tyra hwy yn hollawl, i'w lwyr go lledigaeth ei hun.</P>
<P>Ac felly wrth ei e&s;ceulu&s;dra y mae efe yn ha|eddu i blaau Duw gwympo arno ac wrth ei ddir|myg a'i ddiy&s;tyrwch yn haeddu colledigath dra|gwyddol.</P>
<P>Am hynny i wachelyd y drygau a'r niweidion hyn, canlyn gyngor y g&wcirc;r doeth, yr hwn &s;ydd yn <NOTE PLACE="marg"><HI>Pro.</HI> 23. 1.</NOTE> cynghori i ti pan ei&s;teddech i fwytta gyd&acirc; thywy|&s;og
<PB N="90" REF="309">
dayarol, y&s;tyried yn ddyfal beth &s;ydd ger dy fron. Felly yn awr yn fwy o lawer y mae yn rhaid i ti chwilio ac y&s;tyried yn ofalus pa ddainteithion ac ammheuthynfwyd &s;ydd gwedi eu harlwyo i'th enaid di ar fwrdd brenhin y brenhinoedd lle yr wyt ti wedi dyfod nid i ddigoni dy fola a'th &s;yn|hwyrau i lygredigaeth, ond dy dd&ycirc;n oddifewn i anfarwoldeb a bywyd, nac i y&s;tyried y creaduri|aid dayarol yr wyt ti yn eu gweled, ond y rhadau nefol y rhai y mae dy ff&ycirc;dd di yn edrych arnynt ac yn eu canfod. O blegid nid yw'r ford hon (medd Chry&s;o&s;tom) i gawciod &s;iaradus i ddyfod iddi, ond i'r eryrod y rhai a hedant i'r lle mae'r corph marw yn gorwedd.</P>
<P>Ac oni ddichon y cyngor hwn eiddo d&ycirc;n ein per&s;wadio ni i ddyfod i fwrdd yr Arglwydd yn ddeallus, gwelwch gyngor yr Arglwydd yn y f&acirc;th beth, yr hwn a orchymmynnodd i bawb ddy&s;cu eu plant a'u heppil nid yn vnig yn-neddfau a ceremo|niau 'r P&acirc;&s;c, ond yn yr achos hefyd a'r defnydd yr ordeiniwyd efo'i blegid: lle y gallwn ddy&s;cu fod yn gofyn ar ein dwylo ni yr am&s;er ymma wybodaeth berffaithiach, ac na all y diwybod yn ffrwythlon ac yn fuddiol ymarfer yn &s;acramentau'r Ar|glwydd.</P>
<P>Ond i ddyfod yn nes at y matter, mae S. Paul wrth feio ar y Corinthiad am halogi &s;wpper yr Arglwydd, yn dangos mai anwybod am y peth ei hun, ac am ei arwyddoccad, oedd achos eu bod hwy yn ei chamarfer: o blegid yr oeddynt yn dyfod yno yn ammharchus heb y&s;tyried corph yr Arglw|ydd. Oni ddylem ni am hynny, wrth gyngor y g&wcirc;r doeth, wrth ddoethineb Duw ac wrth &s;iampl ofnadwy y Corinthiaid, y&s;tyried a gwachelyd na
<PB N="100" REF="309">
bo i ni ymwthio i'r bwrdd hwn mewn anwyboda|eth ammharchedig ddiddy&s;c, am go&s;pdigaeth yr hyn beth y gofidiodd ac y griddfa~odd eglwys Gri&s;t er ys llawer o ddyddiau a blynyddoedd? O ble|gid pa beth a fu achos cwymp ffydd a chrefydd Gri&s;t, ond ei&s;iau gwybod y peth hyn? Pa beth a fu achos y tywyll gaudduwiaeth yn hwyr o ddy|ddiau, ond ei&s;iau gwybodaeth yn y peth hyn? Pa beth a fu achos yr offerennau aflafar anneallus, ond ei&s;iau gwybodaeth yn y peth hyn? Pa beth fu a pha beth yw'r achos o fod cyn fychaned cariad a charedigrwydd ymmy&s;c dynion, ond ei&s;iau gwy|bodaeth yn y peth hyn? Llafuriwn ninnau felly i ddeall &s;wpper yr Arglwydd, fel na bo i ni roi achos yn y byd i leihau gwa&s;anaeth Duw, nac achos o gaudduwiaeth, o offerennau mudion, o ga&s;ineb a chenfigen, felly y gallwn ddyfod yno yn hyfach i'n diddanwch.</P>
<P>Etto nid rhaid i ni dybied fod y cyfryw gyfar|wydd wybodaeth yn anghenrhaid i bob d&ycirc;n, fel y byddo ef abl i ddatcan ac i draethu holl brif byng|ciau dyfnddy&s;c yr athrawiaeth hon: ond hyn &s;ydd raid i ni ei wybod yn &s;iccr, nad oes vn ceremoni o|fer wag, nac vn arwydd noeth diddeall, nac vn ar|goel neu ffigur anwir ynddo o beth nid yw bre&s;cn|nol: ond, fel y dywaid yr Scrythur, bord yr Ar|glwydd, coffadwriaeth am Gri&s;t, dango&s;iad ei far|wolaeth ef, <NOTE PLACE="marg"><HI>Mat&punc;</HI> 26. 26.</NOTE> cymmun corph a gwaed yr Arglwydd mewn ymgorpholaeth ryfedd, yr hwn trwy wei|thrediad <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 11. 27.</NOTE> yr Y&s;pryd gl&acirc;n (gwir rwymyn ein cy&s;&s;yll|tiad ni a Chri&s;t) a weithir trwy ffydd yn eneidiau'r ffyddloniaid, trwy 'r hyn y mae nid yn vnig eu he|neidiau hwy yn byw i fywod tragwyddol, ond y maent hwy hefyd yn &s;iccr obeithio enill i'w cyrph
<PB N="92" REF="310">
hefyd adgyfodiad i anfarwolaeth.</P>
<P>Yr h&ecirc;n dadau catholic wrth weled iawn ddeall ac y&s;tyr y mwyniant a'r vndeb hwn, &s;ydd rhwng y pen a'r corph, rhwng Chri&s;t a'r gwir ffyddloni|aid; a dy&s;cu yr vn peth hefyd i'w pobl, nid ofnent <NOTE PLACE="marg"><HI>Iren. 'i.</HI> 4. <HI>ca.</HI> 34 <HI>Ignat. ep. ad Eph. Dioni&s;ius. Origenes. Optatus. Cypr. de c&aelig;na Dnica. Athana&s; de pco in &s;pi. <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">anct.</HI></NOTE> alw 'r &s;wpper hwn rhai o honynt yn eli anfarwo|laeth ac yn gyferbyn arbenning yn erbyn angau; eraill yn gymmun yn ein gwneuthur ni yn vn a Duw, eraill dainteithion ac ammheuthynfwyd ein Iachawdwr, gwy&s;tl iechyd tragwyddol, ym|ddiffynfa'r ffydd, gobaith yr adgyfodiad, eraill, ymborth anfarwolaeth, y rh&acirc;d iachus, a cheid|wad y bywyd tragwyddol. Pe cofiem ni yn fynych yr holl ymadroddion hyn o'r Scrythur l&acirc;n a'r h&ecirc;n dadau duwiol y rhai a ddywetpwyd yn wir ac yn gywir am y wledd nefol hon; hwy a ennynnent ein calonnau ni yn ddirfawr i chwennychu bod yn gyfrannogion o'r dirgeledigaethau hyn, ac i awyddu yn fynych am y bara hwn, ac i &s;ychedu yn wa&s;tadol am yr ymborth hwn: Nid gan y&s;tyri|ed yn bennaf y creaduriaid dayarol &s;ydd yn aros, ond gan ddala ein gafael yn wa&s;tadol yn y graig o'r hon y gallwn &s;ugno mely&s;der iechydwriaeth dragwyddol, a glynu wrthi trwy ffydd. Ac ar y|chydig eiriau, fel hyn y mae'r ffyddloniaid yn gwe|led ac yn clywed ac yn adnabod caredig druga|reddau Duw wedi ei &s;elio, yr iawn a wnaeth Chri&s;t wedi ei gadarnhau tu ag attom, a maddeu|ant pechodau gwedi eu &s;iccrhau. Ymma y gallant weled ac megis clywed gweithio ynddynt lony|ddwch cydwybod, cynnydd ffydd cadarnh&acirc;d go|baith, helaeth wa&s;cariad caredigrwydd brawdol, a llawer eraill o amryw radau Duw. Y rhai ni all y rhai &s;y wedi boddi mewn pwll dwfn tomlyd
<PB N="93" REF="310">
dallined ac anwybodaeth, gael gwybod eu bl&acirc;s.</P>
<P>Oddiwrth y rhai hynny, fymrodyr anwyl, ymol|chwch ynny froedd bywiol gair Duw, lle y gel|lwch ddeall ac adnabod ymborth y&s;prydol y &s;wp|per werthfawr hon, a'r ymddiriedau, a'r ffrw|ythau llwyddianus y mae hi yn ei ddwyn gyd ag hi.</P>
<P>Yn awr y canlyn bod yn rhaid gyd&acirc;'r wybodaeth hon, ffydd &s;iccr ddianwadal, nid yn vnig ar fod marwolaeth Chri&s;t yn bridwerth digonol tros yr holl fyd, i gael maddeuant pechodau a heddychu Duw D&acirc;d; ond hefyd ddarfod iddo wneuthur ar ei groes aberth perffaith a digonol tro&s;ot ti, a llwyr lanhau dy bechodau di, fel nad wyt ti yn cydnabod vn Iachawdwr, nac vn prynwr, nac vn cyfryngwr, nac vn dadleuwr, nac vn eiriolwr ond Chri&s;t yn vnig, ac y gellych ddywedyd gyd &acirc;'r Apo&s;tol ddarfod iddo dy garu di a'i roddi ei hun tro&s;ot ti.</P>
<P>O blegid hyn yw glynu yn ddiogel wrth adde|wid Chri&s;t yr hwn a wnaeth ef wrth ordeinio 'r &s;acrament hwn, &s;ef gwneuthnr Chri&s;t yn eiddot dy hunan, a go&s;od ei haeddedigaethau ef attat dy hun. Ymma nid rhaid i ti wrth help vn d&ycirc;n arall, nac vn aberth nac offrwm arall, nac vn offeiriad arall i aberthu, nac vn offeren, na modd yn y byd a o&s;odwyd trwy ddychymmyg d&ycirc;n.</P>
<P>Ac ni allwn fod yn &s;iccr fod ffydd yn offeryn an|hepcor anghenrhaid yn yr holl ceremoniau &s;anc|taidd hyn, O blegid, fel y dywaid S. Paul, heb <NOTE PLACE="marg"><HI>Heb.</HI> 11. 6.</NOTE> ffydd y mae yn am-mho&s;&s;ibl bodloni Duw. Pan ddini&s;triwyd llawer o'r <HI>I&s;ra&euml;liaid</HI> yn yr anialwch, fe fwyttaodd Mo&s;es ac Aaron a Phinees y Man|na ac a fodlonafant Dduw, am eu bod hwy, medd
<PB N="94" REF="311">
S. Augu&s;tin, yn deall y bwyd gweledig yn y&s;pry|dol, <NOTE PLACE="marg"><HI>In Ioan. ho.</HI> 6.</NOTE> yn y&s;prydol yr oedd chwant y bwyd hwnnw arnynt, yn y&s;prydol y bwyta&s;ant, fel y digonid hwy yn y&s;prydol. Ac yn wir megis na all y bwyd corphorol borthi'r d&ycirc;n oddiallan, oni roir ef mewn cylla iachus difreg, i'w dreulio: felly ni phorthir y dyn oddifewn oddeithr iddo dderbyn ei fwyd i en|aid a chalon iachus, ddifreg mewn ff&ycirc;dd. Am hyn|ny, medd Cyprian, pan wnelom y pethau hyn, nid rhaid i ni hogi a golymmu ein da~nedd ond a ffydd <NOTE PLACE="marg">De c&aelig;. do.</NOTE> bur berffeithgwbl y torrwn ac y rhannwn y bara cyfan hwnnw.</P>
<P>Fe a <NOTE N="*" PLACE="marg">wis.</NOTE> wyddys yn dda am y bwyd yr ydym ni yn ei gei&s;io yn y &s;wpper hwn, mai ymborth y&s;prydol ydyw, maeth ein eneidiau, gwledd nefol ac nid dayarol, bwyd anweledig ac nid corphorol, &s;yl|wedd y&s;prydol ac nid cnawdol, fal nad ydyw me|ddwl <NOTE PLACE="marg">lluniaeth</NOTE> y gallwn ni fwynhau ei fwytta ef a'i yfed heb ffydd, neu dybaid mai hynny yw ei fwynhau ef, ond breuddwydio am ymborthiad cnawdol a'n ymrwymo yn i&s;elfryd, a'n caethiwo ein hunain i'r <NOTE N="*" PLACE="marg">elementau</NOTE>  elfennau a'r creaduriaid: lle y dlyem ni wrth gyngor Cymmanfa <HI>Nic&eogon;a,</HI> dderchafu ein meddy|liau trwy ffydd, a gadel heibio y pethau oddi&s;od dayarol ymma, a'i gei&s;io ef yno lle mae haul cyfi|awnder yn tywynnu yn wa&s;tadol. Am hynny (dydi yr hwn wyt yn chwannog i fyned i'r bwrdd hwn) cymmer y wers hon gan Eu&s;ebius Emi&s;&s;e|nus <NOTE PLACE="marg">Eu&s;eb emi&s;&s;en de Euch.</NOTE> h&ecirc;n D&acirc;d duwiol, Pan elych i fynu at y cym|mun parchedig i'th ddigoni &acirc; bwyd y&s;prydol; e|drych i fynu trwy ffydd ar &s;anctaidd gorph a gwa|ed dy Dduw, rhyfedda yn barchus, teimla ef &acirc;'th feddwl, derbyn ef a llaw dy galon, a chymmer ef yn hollawl &acirc;'th dd&ycirc;n oddifewn.</P>
<P><PB N="95" REF="311">
Fel hyn y gwelwch, fy-nghraedigion, y modd y mae yn rhaid i ni wrth ddyfod i'r bwrdd hwn, dynnu ymmaith holl wraidd an ffyddlondeb, pob anymddiried a gwanobaith yn addewidion Duw, fel y gallom yn gneuthur ein y hunain yn aelodau bywiol o gorph Chri&s;t: o blegid ni all yr angrhedadwy a'r diff&ycirc;dd ymborth ar y gwerth|fawr gorph hwnnw: lle mae y rhai ffyddlon a'u bywyd ac a'u trigfa ynddo ef, a'u hundeb ac me|gis eu cydymgorpholaeth gydag ef.</P>
<P>Am hynny profwn a holwn ni ein hunain yn ddiragrith ac yn ddiffuant, pa vn a wnawn ai bod yn ganghennau bywiol o'r wir win-wydden, yn wir aelodau o ddirgel gorph Chri&s;t, ai nad ydym; a ddarfui Dduw buro ein calonnau ni trwy ffydd, i gydnabod ei efengyl ef yn bur ac yn diffuant, ac i dderbyn ei drugareddau ef ynghri&s;t Ie&s;u: fal nad ydym ni ar y bwrdd hwn yn derbyn yn vnig y Sa|crament oddiallan, ond y dawn y&s;prydol hefyd, nid yr arwydd, ond y gwirionedd, nid y cy&s;cod yn vnig, ond y corph hefyd, nid i angau, ond i fywyd, nid i golledigaeth, ond i Iechydwriaeth: yr hyn, Duw a ganiattao i ni ei wneuthur trwy hae|ddedigaethau ein harglwydd a'n Iachawdwr, i 'r hwn y b&ocirc; holl anrhydedd a gogoniantyn oes oe|&s;oedd, Amen.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<PB N="96" REF="312">
<HEAD>&para; Yr ail rhan o'r bregeth ynghylch teilwng dderbyniad a pharch Sacra|ment corph a gwaed Chri&s;t.</HEAD>
<P>_CHwi a glyw&s;och, bobl ddaionus, yn y bregeth a adroddwyd i chwi yn hwyr o am&s;er, paham y rhyn|godd bodd i'n Iachawdwr ordei|nio y coffadwriaeth nefol hwnnw o'i farwolaeth a'i ddioddefaint: ac y dylei bob vn o honom gadw 'r coffa hynny ar y bwrdd hwn yn ein pre&s;ennoldeb ein hunain, nid trwy eraill. Chwi glyw&s;och hefyd &acirc; pha wybo|daeth am y dirgeledigaethau braintus byn&punc; y dy|lyem ddyfod yno. Chwi a glyw&s;och a pha ffydd gadarn y dylem ein dilladu a'n trw&s;io ein hunain, fel y b&ocirc;n gyfrannogion addas gweddaidd o'r ym|borth nefol hwnnw.</P>
<P>Yn awr y canlyn y trydydd peth &s;y anghen|rhaid yn yr hwn ni fynne fwytta o'r bara hwnnw nac yfed o'r cwppan hwnnw yn an-nheilwng, hynny yw newydd-deb buchedd a duwiol ymar|weddiad. O blegid fod newydd-deb buchedd, megis ffrwythau ffydd, yn anghe~rhaid yn y rhai a fo gyfrannogion o'r bwrdd hwn: ni allwn ddy&s;u wrth fwytta yr oen cyffelybiaeth, i'r hwn ni dder|bynnid neb ond a fydde Iuddew, gwedi enwaedu arno a chwedi ei &s;ancteiddio o'r blaen. Ie mae S. Paul yn ty&s;tiolaethu, er bod y bobl yn gyfran|nogion o'r Sacramentau tan Mo&s;es, etto am fod <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 10. 7.</NOTE> rhai o honynt yn ddelw-addelwyr, yn buttein|wyr, yn temptio Chri&s;t, yn rwgnachwyr, yn
<PB N="97" REF="312">
chwennychu pethau drwg, fe a'u dini&s;triodd Duw hwy yn yr anialwch, a hynny er &s;iampl i ni, hynny yw, fel y bai i ni Gri&s;tianogion edrych ar i ni ddyfod i'n Sacramentau mewn &s;ancteiddr|wydd bywyd, heb ymddiried yn y cymeriad oddi|allan, a heb ein halogi &acirc; chynneddfau llygredig anghariadus. O blegid mae 'n rhaid cyfiawn|hau byth y farn hon a roes Duw ei hun: Truga|redd a ewylly&s;iaf ac nid aberth.</P>
<P>Am hynny, medd S. Ba&s;il, mae yn rhaid i'r hwn a ddelo at gorph a gwaed Chri&s;t, er coffa am yr hwn a fu farw ac a gyfododd eilwaith, nid yn vnig fod yn bur ac yn l&acirc;n oddiwrth bob brynti y cnawd a'r y&s;pryd, rhag iddo fwytta ac yfed i ddamnedigaeth ei hun: ond hefyd yn eglur dan|gos coffadwriaeth o farwolaeth yr hwn a fu farw ac a gyfododd eilwaith er ein mwyn ni, yn y pwngc ymma, ar fod iddo yntef farw i bechod ac i'r byd, a byw o hyn allan i Dduw ynghri&s;t Ie&s;u ein harglwydd. Wrth hynny mae yn rhaid i ni ddanges ty&s;tiolaeth oddiallan, wrth ganlyn ar|wyddocc&acirc;d dioddefaint Chri&s;t, ym-mhlith y rhai nid hyn yw 'r lleiaf, &s;ef rhoddi diolch i'r holl-allu|og Dduw am ei holl ddoniau, y rhai a gynhwy&s;ir yn gryno yn angau a dioddefaint ac adgyfodiad ei anwyl garedig f&acirc;b ef.</P>
<P>Ac oblegid y dylyem ni yn bennaf ar y bwrdd hwn roddi 'r diolch hwnnw i Dduw, am hynny y mae 'r tadau duwiol yn ei alw ef Euchari&s;tia, hynny yw, Rhoddi diolch. Megis pe dyweda&s;ent hwy, Yn awr yn hytrach nag vn am&s;er arall y dy|lyech glodfori a moliannu Duw. Yn awr y ge|llwch weled defnydd, ac achos, a dechreuad a diwedd pob rhoddi diolch. Os llae&s;wch yn awr,
<PB N="98" REF="313">
yr ydych yn dangos eich bod eich hunain yn dra|anniolchus, ac na b&ycirc;dd vn dawn arall byth abl eich cyffroi chwi i ddiolch i Dduw, a chwitheu ymma heb y&s;tyried cymmaint a chynnifer o ddoni|au buddiol.</P>
<P>Wrth hynny gan fod Duw 'r peth, a'r peth ei hun hefyd yn ein rhybuddio ni i roddi diolch, off|rymmwn i Dduw yn wa&s;tadol, fel y dywaid S. Paul, trwy Gri&s;t offrwm ac aberth moliant, hynny yw, ffrwyth y gwefu&s;au yn cyffe&s;u ei enw ef. O blegid fel y mae Dafydd yn canu, yr hwn a abertho i Dduw ddiolch a moliant &s;ydd yn ei o|goneddu ef.</P>
<P>Ond mor ambell ac analm yw dynion diolch|gar <NOTE N="*" PLACE="marg">ymron.</NOTE>  ynghyfer yr anniolchgar&punc; Wele, fe a lan|hawyd deg o rhai gwahanglwyfus yn yr Efengyl, ond ni ddychwelodd ond vn o'r d&ecirc;g i roddi diolch am ei iechyd. Ie happus fydde pe medrem ni gael dau a roddai ddiolch yn ddiffuant ym-mhlith deugain o gymmunolion. Mor angharedig ydym, mor anghofus ydym, mor falch gardot|taion ydym, ac nad ydym ni, nac yn gofalu am ein budd ein hunain, nac yn gwybod ein dl&ecirc;d tu ag at Dduw, ond yn bennaf dim ni chyfaddefwn ni gwbl ac yr ydym yn eu derbyn. Ie ac os cym|mhellir ni trwy allu Duw i wneuthur hynny, etto mor oer ac mor ddiwres yr ydym yn gwneu|thur hynny nad oes ond ein gwefu&s;au ni yn ei foliannu ef, a'n calonnau yn ei oganu ef, nad oes ond ein tafodau ni yn ei fendithio ef, a'n buchedd yn ei felldithio ef, nad oes ond ein geiriau ni ei an|rhydeddu ef, a'n gweithredoedd yn ei dianrhy|deddu ef.</P>
<P>Oh am hynny dy&s;cwn roddi ymma ddiolch i
<PB N="99" REF="313">
Dduw yn inion, fel y cynyddo ei odigog ddoniau a'i radau a dywalltodd ef arnom, ac a hwy wedi eu rhoddi i gadw yn-nrhy&s;ordy ein calon ni, yr ymddango&s;ont mewn pryd ac am&s;er cyfaddas yn ein bywyd ni a'n hymarweddiad, er gogoniant i'w enw &s;anctaidd ef.</P>
<P>Hefyd am newydd-deb buchedd, mae 'n rhaid y&s;tyried yr hyn y mae S. Paul yn ei &s;crifennu, ein bod ni, er ein bod yn llawer, yn vn bara ac yn vn corph, am ein bod ni i g&ycirc;d yn gyfrannogion o'r vn bara. Wrth hynny y mae efe yn dangos nid yn v|nig ein cyfundeb ni &acirc; Chri&s;t, ond yr vndeb hwnnw hefyd &acirc;'r hwn y dylai y rhai a fwytt&acirc;nt ar y bwrdd hwn fod gwedi eu cy&s;&s;ylltu yngh&ycirc;d. O blegid ni ddylent hwy fod wedi ymwahanu oddiwrth ei gi|lydd trwy anghyttundeb gw&acirc;g-ogoniant, chwa~t anrhydedd, cynnen, cenfigen, dirmyg, ca&s;ineb, ma|lais: ond bod wedi ymgy&s;&s;ylltu ynghyd &acirc; rhwy|myn cariad yn vn corph y&s;prydol, megis y mae gronynnau'r bara hwnnw wedi eu cy&s;&s;ylltu yn vn dorth. Oblegid y rhwymyn a'r cwlwm cariad ymma, y galwai y gwir Gri&s;tianogion, yn am&s;er tynerwch Eglwys Gri&s;t, y &s;wpper hwn yn &s;wpper cariad. Megis pe dywedent na ddylai neb ei&s;tedd ar y &s;wpper hwnnw ac a fai allan o gariad, neb a fai yn dwyn g&wcirc;g a dial yn ei galon, neb ac na ddango&s;ai ei garedigrwydd a'i gariad trwy roi rhyw gardod a chynnorthwy i rai o'r gynnulleid|fa. A hyn oedd eu harfer hwy. Oh dyna wahodde|digion duwiol, yn gwneuthur dyledus gyfrif o'r wledd hon.</P>
<P>Ond &ocirc;h greaduriaid truain ydym ni yr am&s;er ymma y, rhai heb gymmodi a'n brodyr a'r rhai y gwnaethom gam, heb wneuthur iawn i'r rhai y para&s;om
<PB N="100" REF="314">
&s;om iddynt gwympo, heb na meddwl na tho&s;turi tu ag at y rhai a allem eu cynnorthwyo yn hawdd, heb gydwybod yn y byd am enllib, dirmyg, dry|gair, ymry&s;on, digofaint, neu chwerwedd calon. Ie a ninnau wedi ein llwytho &acirc; dirgel ga&s;ineb <NOTE PLACE="marg"><HI>Gen.</HI> 4. 8. <HI>Gen.</HI> 27. 41. 2. <HI>Sam.</HI> 20. 10.</NOTE> Cain, &acirc; chuddiedig genfigen E&s;au, &acirc; rhagrithiol ffal&s;der Ioab, a ryfygwn ni ddyfod i fwrdd ei &s;an|ctaidd ddirgeledigaethau ofnadwy ef? oh dd&ycirc;n i ba le yr wyt ti yn ymwthio mor anweddaidd. Bwrdd tangnheddyf a heddwch yw hwn, ac yr wyt titheu yn barod i ymladd. Bwrdd diniwei|drwydd yw hwn, ac yr wyt titheu yn dychymmy|gu drygioni. Bwrdd to&s;turi yw, ac yr wyt titheu yn an-nrhugarog.</P>
<P>Onid ydwyt ti nac yn ofni Duw gwneuthur|wr y wledd hon, nac yn perchi Chri&s;t yr hwn yw 'r vwyd a'r ymborth &s;y yn y wledd? nac yn y&s;tyried ei brioda&s;ferch ef a'i anwyl wahoddedigion? nac yn gofalu am dy gydwybod yr hwn &s;ydd weithiau oddifewn yn dy gyhuddo di? Am hynny o dd&ycirc;n, gofala am dy iechydwriaeth dy hun, chwilia a ho|la dy ewyllys da a'th gariad tu ac at blant Duw, aelodau Chri&s;t ac etifeddio~ etifeddiaeth nef, ie tu ac at ddelw Dduw, y creadur godidawg dy enaid dy hun. Os gwnaetho&s;t yn erbyn neb, heddycha ag ef yn awr. Os perai&s;t i neb dramgwyddo yn ffordd Duw, yn awr go&s;od ef eilwaith ar ei draed. Os aflonyddai&s;t ar dy frawd, dyhudda a llonydda ef yn awr: os gwnaetho&s;t di ga~ ag ef, yn awr gwna iawn iddo: os twyllai&s;t di ef, t&acirc;l iddo yn awr: os megai&s;t ganfigen, yn awr cofleidia gydymdeith as: os megai&s;t gas a diga&s;edd, dangos yn awr dy ga|riad a'th garedigrwydd yn oleu, ie bydd barod ac ewylly&s;gar i beri Iechydwriaeth enaid dy frawd, a'i le&s;had, a'i ddaioni a'i f&ocirc;dd, megis yr eiddot dy hu~.
<PB N="101" REF="314">
Na haedda faich trwm ofnadwy digofaint Duw, am dy ewyllys drwg tu ag at dy gymmydog, ac am ddyfod mor ammharchus i fwrdd yr Arglwydd. Yn ddiwethaf, megis y mae ymma ddirgeledigaethau heddwch, a Sacrament cydymdeithas Gri&s;tiono|gaidd, <NOTE PLACE="marg"><HI>Chri&s;o&s;t. ad pop. Ant. ho.</HI> 6.</NOTE> wrth yr hyn yr ydym yn deall pa gariad clau diragrith a ddylai fod rhwng y gwir gymmunoli|on: felly y mae ymma hefyd arwyddion purder a diniweidrwydd bywyd, wrth yr hyn y gallwn dde|all y dylyem lanhau ein heneidiau oddiwrth bob aflendid, anwiredd a drygioni, rhac i ni wrth dder|byn bara 'r Sacrament, ei fwytta ef mewn lle afla~ (fel y dywed Origen) hynny yw, mewn enaid <NOTE PLACE="marg"><HI>In Leuit.</HI> 23. <HI>ho.</HI> 14.</NOTE> gwedi ei halogi a'i ddifwyno gan bechod. Ynghy|fraith Mo&s;es, y gwr a fwytae o'r aberth t&acirc;l-diolch a'i aflendid arno, a <NOTE N="*" PLACE="marg">Ddifhaid.</NOTE> ddifethid o f&ycirc;&s;c ei bobl: ac a dy|bygwn ni y bydd e&s;cu&s;odol y d&ycirc;n drygionus pecha|durus, ar fwrdd yr Arglwydd? Yr ydym ni yn dar|llen yn S. Paul guro a cho&s;pi Eglwys Corinthus am gamarfer &s;wpper yr Arglwydd, ac ni a allwn <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 11. 30.</NOTE> weled yn amlwg fod yn blino ac yn gorthrymmu Eglwys Ghri&s;t yn d&ocirc;&s;t er ys llawer o flynyddoedd, am halogi a dirmygu'n anferth y Sacrame~t hwn. Am hynny edrychwn bawb a phob vn o honom ni ar ein ymarweddiad a'n bywyd, a gwellawn hwy. Ac yn awr yn enwedig galwn ein hunain i gyfrif, fal <NOTE N="*" PLACE="marg">Chwitho ar.</NOTE> y byddo chwith gennym am ein drwg ymar|weddiadd aeth heibio, fel y b&ocirc; ca&punc;s gennym bechod, fel y b&ocirc; i ni riddfan a galaru tros ein pechodau, fel y bo i ni mewn <NOTE N="*" PLACE="marg">Dagrau.</NOTE> deigrau eu tywallt hwy ger bron duw, fel y b&ocirc; i ni mewn diogel obaith ddei&s;yfac er|fyn eli ei drugaredd ef, yr hwn a brynnwyd ac a bwrca&s;wyd trwy waed ei anwyl garedig f&acirc;b ef Ie&s;u Ghri&s;t, i iachau ein <NOTE N="*" PLACE="marg">Clwyfau.</NOTE> gweliau angheuol ag ef.</P>
<P><PB N="102" REF="315">
O blegid yn &s;iccr oni lanhawn ni trwy wir edifeirwch gyllau bryntion ein heneidiau, ni all na ddigwyddo, megis y mae bwyd a dderbynier i <NOTE PLACE="marg">Chry&s;. vbi &s;upra.</NOTE> gylla oer afiach yn pydru ac yn difwyno 'r cwbl, ac yn achos o glefydau a fo mwy, felly ein bod nin|nau yn bwytta 'r bara iachus hwn, ac yn yfed y cwppan hwn i'n tragwyddol golledigaeth.</P>
<P>Fel hyn y mae yn rhaid i ni ac nid i eraill, chwi|lio a holi yn gwbl ac yn gyflawn, ac nid edrych yn y&s;cafn ac yn ddifraw, arnom ein hunain ac nid eraill, ein cydwybodau ein hunain, ac nid bywyd rhai eraill, yr hyn a ddylyem ni ei wneuthur yn iniawn ac yn gywir ac &acirc; cherydd cyfiawn.</P>
<P>Oh, medd S. Chry&s;o&s;tom, na ne&s;aed Iudas at <NOTE PLACE="marg"><HI>Chry&s;. vbi &s;upra. Mat.</HI> 20. 18.</NOTE> y bwrdd hwn, na ddaued vn d&ycirc;n chwannog iddo. Os bydd neb yn ddi&s;cybl, bydded ef bre&s;ennol. O blegid, medd Chri&s;t, gyd&acirc; 'm di&s;cyblon y bwyt&acirc;f y P&acirc;&s;c.</P>
<P>Pa ham y gwaeddai'r gwaeinidog yn y brif|eglwys gynt, Od oes neb yn &s;anctaidd, deued yn nes? Pa ham yr oeddynt yn gwa&s;anaethu y dirgeledigaethau hyn a drws y gangell wedi ei gaued? pa ham y gorchymmynid i'r rhai a fyddent tan benyd cyhoeddus, a'r rhai oeddynt yn dy&s;cu crefydd Gri&s;t fyned ymmaith yr am&s;er hwnnw? onid am na chynnhw&s;ai y bwrdd hwn vn d&ycirc;n an|&s;anctaidd, aflan, pechadurus, y gwneid hynny? Am hynny oni feiddia gwei&s;ion ryfygu dyfod i &s;wrdd eu mei&s;tred dayarol, y byddont wedi eu di|gio: edrychwn na ddelom ni i&wcirc;ydd ein harglwydd a'n barnwr, a'n pechodau heb eu holi.</P>
<P>Os ydynt hwy ar y bai y rhai a gu&s;anant law eu brenhin &acirc; m&icirc;n aflan budr; oni byddi di ar y bai a thithau ac enaid drewllyd yn llawn chwant a
<PB N="103" REF="315">
godineb a meddwdod a balchder, yn llawn me|ddyliau drygionus, yn chwythu anadl anwiredd ac aflendid ar fara a chwppan yr Arglwydd? Fal hyn y clyw&s;och pa fodd y dylech ddyfod yn bar|chus ac yn weddaidd i &s;wrdd yr Arglwydd, a chen|nych wybodaeth allan o'i air ef am y Sacra|ment hwn a'i ffrwythau, a chan ddwyn gyd &acirc; chwi ffydd wir ddianwadal, yr hon yw gwrei|ddyn a ffynnon newydd-deb buchedd cy&s;tadl i glod|fori Duw ac i garu ein cymydogion, ac i lanhau ein calonnau oddiwrth frynti a budreddi. Megis na pharo anwybodaeth i ni ei ddiy&s;tyru ef, ac na pharo anffyddlondeb i ni golli ei ffrwyth ef, ac na ddygo pechod ac anwiredd ddialedd Duw arnom ni: ond trwy ffydd mewn gwybodaeth, a new|edd-deb buchedd mewn ffydd, fe a'n cy&s;&s;ylltir &acirc; Chri&s;t ein pen yn ei ddirgeledigaethau hyn, i'n mawr ddiddanwch ni yn y byd hwn, megis y ga|llom ni gael cyflawn a gwir fwyniant o hono ef, i'n llawenydd tragwyddol a'n didrangc fywyd, i'r hwn y dycco ef ni yr hwn a fu farw tro&s;om ac a'n prynodd, Ie&s;u Gri&s;t y cyfiawn, I'r hwn gyd&acirc; 'r T&acirc;d a'r Y&s;pryd gl&acirc;n vn tragwyddol a gwir Dduw, y b&ocirc; holl foliant, anrhydedd a llywodra|eth yn oes oe&s;oedd, Amen.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="sermon">
<DIV3 TYPE="part">
<PB N="104" REF="316">
<HEAD>&para; Pregeth am ddi&s;cynniad yr Y&s;|pryd gl&acirc;n, a'i amryw ddoniau.</HEAD>
<HEAD>Ar ddydd y Sulgwyn.</HEAD>
<P>_CYn manegi mawr ar amryw ddo|nian yr Y&s;pryd gl&acirc;n, o'r rhai y mae Eglwys Duw bob am&s;er yn gyflawn, fe fydd anghenrhaid dangos i chwi ar fyrr, o ba le y cafas gwyl y Penteco&s;t neu 'r Sulgwyn ei dechreuad. Am hynny deellwch fod yn arfer o gadw g&wcirc;yl y Pen|teco&s;t bob am&s;er y degfed diwarnod a deu gain ar &ocirc;ly P&acirc;&s;c, yr hon oedd vchelwyl mawr ymmhlith yr Iuddewon, yn yr hon yr oeddynt yn cadw co|ffad wriaeth o'u hymwared allan o'r Aipht, a cho|ffadwriaeth hefyd am gyhoeddiad y gyfraith yr hon a rodda&s;id iddynt ar fynydd Sinai ar y dwth|wn hwnnw.</P>
<P>Fe a ordeiniwyd ac a orchymmynnwyd cadw'r dydd hwnnw yn vchelwyl, nid gan vn d&ycirc;n ar y ddayar, ond o enau yr Arglwydd ei hun, fel yr y|dym ni yn darllein yn y 23. o Leuiticus, a'r 16 o <NOTE PLACE="marg"><HI>Le.</HI> 23. 16. <HI>Deut.</HI> 16. 9.</NOTE> Deuteron. Ylle a appwyntia&s;id i gadw'r w&ycirc;l hon oedd Ieru&s;alem, lle'r oedd cyrchfa fawr o bobl o bob man o'r b&ycirc;d, fel y gellir gweled yn amlwg yn yr ail bennod o Actau 'r Apo&s;tolion, lle yr ydys yn <NOTE N="*" PLACE="marg">&s;on.</NOTE> cryb-wyll am y Parthiaid, y Mediaid, <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 2. 9.</NOTE> yr Elamitiaid, trigolion Me&s;opotam a, a Iud&eogon;a, a Chappadocia, a Phontus, ac A&s;ia, a Phrygia, a Pamphylia, a llawer o'rcyfryw leoedd: wrth yr hyn y gallwn weled pa gynnal mawr arbennig a arferid ar yr wyl honno.</P>
<P>Ac fel y rhoddwyd hyn yn orchymmyn i'r Iu|ddewon
<PB N="105" REF="316">
yn yr h&ecirc;n gyfraith, felly o ran y &s;iccrhaodd ein Iachawdwr Chri&s;t ef yn ei Efengyl, gan or|deinio megis Sulgwyn newydd i'w ddi&s;cyblon, pan ddanfonodd ef yr Y&s;pryd gl&acirc;n mewn dull gweledig yn rhith tafodau tanllyd gwahanedig, <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 2. 3.</NOTE> ac y rhoddodd iddynt allu i lefaru ac ymadrodd yn y cyfryw fodd ac y gallai bawb eu clywed hwy a'u deall yn eu tafodiaith eu hunain. Yr hyn wrthi|au, fel y bai mewn coffadwriaeth tragwyddol, fe a dybygodd yr Eglwys fod yn dda cadw'r dythwn hwnnw yn &wcirc;yl, yr hwn a elwir yn gyffredinol y Sulgwyn. Ac ymma y gellir y&s;tyried, megis y rhoddwyd y gyfraith ar fynydd Sinai i'r Iu|ddewon y degfed dydd a deugain ar ol y P&acirc;&s;c: fel|ly y rhoddwyd pregethiad yr Efengyl, trwy ga|darn allu yr Y&s;pryd gl&acirc;n, i'r Apo&s;tolion ar fynydd Sion y degfed dydd a deugain ar &ocirc;l y P&acirc;&s;c.</P>
<P>Ac o hyn y cafas yr &wcirc;yl hon ei henw Penteco&s;t, o rifedi y dyddiau. O blegid (fel y mae S. Luc yn &s;crifennu yn Actau'r Apo&s;tolion) wedi dyfod dydd <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 2. 1.</NOTE> y Penteco&s;t (hynny yw wedi cyflawni deng nhi|wrnod a deugain) a'r Apo&s;tolionyngh&ycirc;d ac yn gyt|tun yn yr vn lle, y daeth yr Y&s;pryd gl&acirc;n yn ddi&s;ym|mwth yn eu m&ycirc;&s;c hwy ac a ei&s;teddodd ar bob vn o honynt yn rhith tafodau tanllyd gwahanedig. Yr hyn a wnaethpwyd yn ddiammau er mwyn dan|gos i'r Apo&s;tolion a phawb eraill, mai efe &s;ydd yn rhoddi hyawdledd ac ymadrodd i bregethu'r Efen|gyl, mai efe &s;ydd yn agori'r genau i fynegi mawri|on weithredoedd Duw, mai efe &s;ydd yn ennynu y|nom ni zel wre&s;og tu ac at air Duw, ac yn rhoddi i bawbdafod, ie tafod ta~llyd, fel y gallont yn h&ycirc;f ac yn hyderus ac yn galo~nog gyfaddef y gwirionedd yngolwg yr holl f&ycirc;d, megis y cynny&s;caeddwyd E|non &acirc;'r Y&s;pryd hwn.</P>
<P><PB N="106" REF="317">
Yr Arglwydd, medd E&s;ai, a roddes i mi dafod <NOTE PLACE="marg"><HI>E&s;ai.</HI> 50. 4.</NOTE> dy&s;cedig, i fedru mewn pryd lefaru gair i'r diffy|giol. Ac mae'r prophwyd Dafydd yn gwaeddi am gael y rhodd hon, gan ddywedyd, Agor fy-ng|wefu&s;au, o Arglwydd, a'm tafod a fynega dy foli|ant. <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;.</HI> 51. 15.</NOTE> O blegid y mae ein Iachawdwr Chri&s;t yn dywedyd yn ei Efengyl wrth ei ddi&s;cybblon, Nid chwychwi yw y rhai &s;ydd yn llefaru, ond Y&s;pryd eich T&acirc;d yr hwn &s;ydd yn llefaru ynoch. <NOTE PLACE="marg"><HI>mat.</HI> 10. 20.</NOTE></P>
<P>Mae'r holl dy&s;tiolaethau hyn allan o'r Scry|thur l&agrave;n, yn dangos yn oleu ddigon, fod dirgel|wch a dawn tafodau yn arwyddoccau pregethiad yr Efengyl, a chyhoedd gyffe&s;&s;iad ffydd Gri&s;t, ym-mhob vn ac a fyddo feddiannol o 'r Y&s;pryd gl&acirc;n. Megis os bydd neb yn Gri&s;tion mud, heb gyfaddef ei ffydd yn gyhoeddus, ond megis yn ei guddio ac yn ei goluro ei hun rhac perigl yn yr am&s;er a ddaw; mae fe yn rhoddi i ddynion achos cyfiawn mewn cydwybod i ammau fod rh&acirc;d yr Y&s;pryd gl&acirc;d ynddo ef, gan ei fod yn dafodgaeth ac heb allu dywedyd. Fel hyn gan hynny y clyw|&s;och ordinh&acirc;d cyntaf gwyl y Penteco&s;t neu'r Sul|gwyn cy&s;tal yn yr h&ecirc;n gyfraith ym-mhlith yr Iu|ddewon, ac ymmy&s;c Chri&s;tianogion yn am&s;er yr Enfengyl.</P>
<P>Bellach y&s;tyriwn pa beth yw 'r Y&s;pryd gl&acirc;n, ac felly pa fodd y mae efe yn gweithio ei wyrthi|au rhyfeddol mewn dynion.</P>
<P>Yr Y&s;pryd gl&acirc;n &s;ydd &s;ylwedd y&s;prydol dduwiol, y drydedd ber&s;on yn y Duwdod, yn wahanredol oddiwrth y T&acirc;d a'r M&acirc;b ac etto yn deilliaw oddi|wrthynt hwy ill dau. Mae Credo Athana&s;ius yn te&s;tiolaethu fod hyn yn wir, ac fe a ellir ei brofi yn hawdd hefyd trwy dy&s;tiolaethau amlwg allan
<PB N="107" REF="317">
&s;anctaidd air Duw.</P>
<P>Pan fedyddiwyd Chri&s;t gan Ioan yn afon Ior|ddanen, yr y dym ni yn darllein ddyfod o'r Y&s;pryd <NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 3. 16.</NOTE> gl&acirc;n i lawr yn rhith colo~men, a tharanu o Dduw o'r nef a dywedyd, Hwn yw fy anwyl f&acirc;b yn yr hwn y'm bodlonir.</P>
<P>Ymma y&s;tyriwch dri amryw ber&s;on dri amryw ber&s;on gwahane|dig, Y T&acirc;d, y M&acirc;b a'r Y&s;pryd gl&acirc;n, ac etto nid y|dyw'r tri hyn dri Duw onid vn Duw. Felly pan ordeiniodd Chri&s;t Sacrament y bedydd, fe a ddan|fonodd ei ddi&s;cyblon i'r holl f&ycirc;d, ac a orchymmyn|odd <NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 28. 18.</NOTE> iddynt fed yddio'r holl genhedloedd yn enw 'r T&acirc;d a'r M&acirc;b a'r Y&s;pryd gl&acirc;n. Ac mewn man arall <NOTE PLACE="marg"><HI>Io.</HI> 14. 16.</NOTE> y mae efe yn dywedyd. Mi a weddiaf ar y T&acirc;d ac efe a rydd i chwi ddiddanwr arall. A thrachefn, Pan ddelo y diddanwr yr hwn a ddanfonaf oddi|wrth <NOTE PLACE="marg"><HI>Io.</HI> 16. 7.</NOTE> y T&acirc;d.</P>
<P>Mae'r lleoedd hyn a'r cyfryw leoedd eraill o'r Te&s;tament newydd, mor oleu ac mor eglur yn dangos gwahaniaeth yr Y&s;pryd gl&acirc;n oddiwrth y per&s;onau eraill yn y drindod, fel nad yw bo&s;&s;ibl i neb ei ammau oddieithr iddo gablu tragwyddol w irionedd gair Duw.</P>
<P>Tu ag at am briodol naturiaeth a chynneddfau yr Y&s;pryd gl&acirc;n, yr vn yw &acirc; Duw 'r T&acirc;d a Duw 'r M&acirc;b, hynny yw, Y&s;prydol, tragwyddol, digre|edig, anymgyffred, oll-alluog, ac ar fyr eiriau, mae fe yn Dduw ac yn Arglwydd tragwyddol. Am hynny y gelwir ef Y&s;pryd y T&acirc;d, am hyn y dywedir ei fod ef yn deilliaw oddiwrth y T&acirc;d a'r m&acirc;b, ac am hyn y cy&s;&s;ylltir ef gyd&acirc; 'r T&acirc;d, a'r Mab yn y gorchymmyn a roddwyd i'r Apo&s;tion i fedyddio yr holl genhedloedd, yn gyd-radd &acirc; hwy.</P>
<P><PB N="108" REF="318">
Ond fel yr ymddango&s;o hyn yn eglurach yngo|lwg pob d&ycirc;n, fe fydd anghenrhaid dyfod at y rhan arall, hynny yw, rhyfeddol a nefol weithredoedd yr Y&s;pryd gl&acirc;n, y rhai &s;y yn manegi yn amlwg i'r b&ycirc;d ei alluog a'i dduwiol allu ef.</P>
<P>Yn gyntaf y mae yn amlwg ei fod ef yn rhyfe|ddol yn llywodraethu ac yn cyfarwyddo calonnau y Patriarchaid a'r prophwydi yn yr h&ecirc;n am&s;er, gan oleuo eu meddyliau hwy &acirc; gwybodaeth y gwir Fe&s;&s;ias, a chan roddi ymadrodd i brophwydo am bethau a ddigwydde yn hir o am&s;er ar &ocirc;l hyn|ny. O blegid, fel y ty&s;tiolaetha S. Petr, Nid trwy <NOTE PLACE="marg">2. <HI>Pet.</HI> 1. 21.</NOTE> ewyllys d&ycirc;n y daeth y brophwydoliaeth gynt, eithr dynion &s;anctaidd duwiol a ddyweda&s;ant me|gis y cynnhyrfwyd hwy gan yr Y&s;pryd glan. Ac am Zacharias yr archoffeiriad y dywedir yn yr Efengyl, iddo ac ef yn llawn o'r Y&s;pryd glan bro|phwydo <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 1. 67.</NOTE> a moliannu Duw. Felly y gwnaeth Si|meon, Anna, Mair a llawer eraill, i fawr ryfe|ddod ac aruthredd pob d&ycirc;n.</P>
<P>Hefyd, onid oedd yr Y&s;pryd glan yn weithred|wr <NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 1. 18. <HI>&amp;c.</HI></NOTE> galluog ynghenedliad a genedigaeth Chri&s;t ein Iachawdwr? Mae Saint Mathew yn dywe|dyd, cyn myned Io&s;eph a Mair yngh&ycirc;d ei chael hi yn feichiog trwy 'r Y&s;pryd glan. Ac fe a ddywe|dodd yr Angel Gabriel yn oleu wrthi y dauai hyn|ny i ben, gan ddywedyd, yr Y&s;pryd glan a ddaw <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 1. 35.</NOTE> arnat, a nerth y goruchaf a'th gy&s;coda di. Peth rhyfedd yw i wraig feichiogi a dwyn plentyn, heb adnabod g&wcirc;r. Ond lle y bytho yr Y&s;pryd glan yn gweithio, nid oes dim yn ammho&s;&s;ibl, fel y mae yn ymddangos yn oleu wrth yr adenedigaeth o|ddifewn, a &s;ancteiddiad dynion.</P>
<P>Pan ddywedodd Chri&s;t wrth Nicodemus,
<PB N="109" REF="318">
Oddieithr geni d&ycirc;n drachefn o ddwfr ac o'r Y&s;pryd glan, ni all ef fyned i mewn i deyrnas Duw, fe <NOTE N="*" PLACE="marg">Hurtodd.</NOTE> &s;ynnodd arno yn ei feddwl, ac a ddechreuodd ym|re&s;ymmu &acirc; Chri&s;t, gan ddywedyd, Pa fodd y ge|nir d&ycirc;n ac ef yn h&ecirc;n? a all ef fyned i groth ei fam drachefn a'i em? wele dymma bortreiad amlwg o dd&ycirc;n cnawdol. Nid oedd gantho ond ychydig ddeall am yr Y&s;pryd gl&acirc;n, ac am hynny mae efe yn myned yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Ddwl.</NOTE> b&wcirc;l ynghylgh y gwaith, ac yn go|fyn pa fodd y galle hynny fod yn wir. Ond pe bu|a&s;e ef or tu arall yn gwybod mawr allu yr Y&s;pryd gl&acirc;n yn hyn o beth; mai efe &s;ydd yn gweithio adgenhedliad ac ail-enedigaeth yn y d&ycirc;n oddi|fewn; ni bua&s;e ddim rhyfeddod gentho am eiriau Chri&s;t, ond yn hytrach fe a gymmera&s;ai achos o hynny i glodfori ac i ogoneddu Duw. O blegid fel y mae tri pher&s;on nailltuol gwahanredol yn y drindod: felly y mae &s;wydd neilltuol wahanre|dol i bob vn o honynt.</P>
<P>Y Tad i greu, y M&acirc;b i waredu, a'r Y&s;pryd glan i &s;ancteiddio ac i adgenhedlu. Am y diwethaf o'r rhai hyn, po mwyaf y cuddier ef oddiwrth ein de|all ni; mwyaf y dylyai gyffroi p&ocirc;b d&ycirc;n i ryfeddu dirgel a galluog weithrediad yr Y&s;pryd Duw gl&acirc;n ynom ni. O blegid yr Y&s;pryd glan ac nid dim arall &s;ydd yn bywoccau meddyliau dynion, ac yn cyffroi amcanion daionus duwiol yn eu calonnau hwy, y rhai &s;ydd gyttunol a gor|chymmyn ac ewyllys Duw, y rhai oni bai hyn|ny ni chaent hwy byth yn eu naturiaeth drofaus ddrygionus eu hunain.</P>
<P>Yr hyn a aned o'r cnawd, medd Chri&s;t, &s;ydd <NOTE PLACE="marg"><HI>Io.</HI> 3. 6.</NOTE> gnawd, a'r hyn a aned o'r Y&s;pryd &s;ydd Y&s;pryd. Megis pe dywedai fel hyn, Mae d&ycirc;n o'i naturi|aeth
<PB N="110" REF="319">
ei hun yn gnawdol, yn llygredig ac yn ddry|gionus, yn bechadurus ac yn anufydd i Dduw, heb vn wreichionen o ddaioni ynddo, heb vn am|can rhinweddol duwiol, wedi ymroi yn vnig i feddyliau drwg a gweithredoedd annuwiol. Ond am weithredoedd yr Y&s;pryd, ffrwythau ffydd, amcanion cariadus duwiol, od oes gantho yr vn o honynt ynddo, maent, hwy yn dyfod oddiwrth yr y&s;pryd glan yn vnig, yr hwn yn vnig &s;ydd yn gweithio ein &s;ancteiddiad ni, ac yn ein gwneu|thur ni yn ddynion newydd ynghri&s;t Ie&s;u.</P>
<P>Oni weithiodd y&s;pryd &s;anctaidd Duw yn rhy|feddol yn y bachgennyn Dafydd, pan wnaed ef o fugail tlawd yn brophwyd brenhinol? Oni wei|thiodd <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Sam.</HI> 17. 15.</NOTE> y&s;pryd Duw yn rhyfeddol yn Mathew yn ei&s;tedd wrth y dollfa, pan wnaed ef o Bublican <NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 9. 9.</NOTE> balch, yn efangylwr vfyd go&s;tyngedig? A phwy a ddichon amgen n&acirc; rhyfeddu, wrth y&s;tyried wneu|thur Petr o by&s;codwr gwirion yn Apo&s;tol galluog pennaf? a gwneuthur Paul o erlidiwr creulon gwaedlyd, yn ddi&s;cybl ffyddlo~ i Gri&s;t, ac yn a thro'r cenhedloedd. Cyfryw yw gallu 'r y&s;pryd glan iail|eni dynion, ac megis i e&s;cor arnynt o newydd, fel na byddont ddim tebyg i'r rhai oeddynt o'r blaen. Ac nid yw ddigon gantho weithio y&s;prydol a ne|wydd enedigaeth d&ycirc;n oddifewn, oddieithr iddo dri|go ac aros ynddo hefyd.</P>
<P>Oni wyddoch mai teml Dduw ydych a bod Y&s;|pryd Duw yn aros ynoch, medd S. Paul? Oni <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 3. 16.</NOTE> wyddoch am eich cyrph mai temlau ydynt i'r Y&s;|&s;pryd gl&acirc;n yr hwn &s;ydd ynoch? A thrachefn y dy|wed, Nid ydych yn y cnawd, ond yn yr Y&s;pryd.</P>
<P>A pha ham? Am fod Y&s;pryd Duw yn trigo y|noch. A hyn y cytuna athrawiaeth Ioan Sant <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Ioh.</HI> 2. 27.</NOTE>
<PB N="111" REF="319">
yn fcrifennu fel hyn, yr ennaint a dderbynia&s;och (yr Y&s;pryd gl&acirc;n y mae yn ei feddwl) &s;ydd yn aros ynoch. Ac y mae athrawiaeth Petr yn dywedyd yr vn peth, yn yr hwn y mae'r geiriau hyn, Y&s;pryd <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Pet.</HI> 4. 14.</NOTE> y gogoniant ac Y&s;pryd Duw a orphy wys arnoch.</P>
<P>Oh pa gy&s;&s;ur yw hyn i galon gwir Ghri&s;tion, feddwl fod Y&s;pryd Duw yn aros ynddo? Os bydd Duw gyd &acirc; ni, medd S. Paul, pwy a ddichon <NOTE PLACE="marg"><HI>Ru.</HI> 8. 31.</NOTE> bod yn ein herbyn? Ond fe alle y dywed rhyw vn, Pa fodd y gallaf wybod fod yr Y&s;pryd gl&acirc;n yn a|ros ynof? Yn wir fel yr adnabyddir y pren wrth <NOTE PLACE="marg"><HI>Gal.</HI> 5. 22.</NOTE> ei ffrwyth, felly yr adwaenir yr y&s;pryd gl&acirc;n. Ffrwy|thau 'r Y&s;pryd gl&acirc;n yn &ocirc;l meddwl S. Paul, yw y rhai hyn, Cariad, llawenydd, tangnheddyf, yma|ros, cymmwyna&s;carwch, daioni, ff&ycirc;dd, llaryei|dd-dra, dirwe&s;t. O'r gwrthwyneb, gweithredoedd y cnawd yw y rhai hyn, Tor-priodas, godineb, aflendid, digywilydd-dra, delw-addoliad, &s;wngy|faredd, ca&s;ineb, llid, gelyniaeth, digofaint, ymry|&s;onau, terfy&s;cau, here&s;iau, cenfigennau, lladdia|dau, meddwdod, cyfeddach, a'r cyffelyb.</P>
<P>Dymma 'r dr&ycirc;ch a'r gwydr, yn yr hwn y gelli dy weled dy hunan, a gwybod pa vn &s;ydd ynot ai'r Y&s;pryd gl&acirc;n, ynteu y&s;pryd y cnawd. Os gweli fod dy weithredoedd yn ddaionus ac yn rhinwe|ddol, yn cytuno ag iniawn reol gair Duw, heb arnynt na blas nac archwaith y cnawd, ond yr y&s;pryd, yno bydd &s;iccr dy fod di wedi dy gyny&s;cae|ddu &acirc;'r y&s;pryd gl&acirc;n: heb hynny os tybygi di yn dda o honot dy hunan, nid wyt ti ond dy dwy|llo dy hunan.</P>
<P>Y mae'r y&s;pryd gl&acirc;n bob am&s;er yn ei ddangos ei hunan wrth ei ddoniau ffrwythlon gra&s;ol, Hynny yw, trwy eiriau doethineb, trwy eiriau gwyboda|eth,
<PB N="112" REF="320">
yr hyn yw iawn ddeall yr Scrythyrau, trwy ffydd i wneuthur gwrthiau, trwy iachau 'r clwy|fus, trwy brophwydoliaeth, yr hyn yw manegi <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 12. 7.</NOTE> dirgelion Duw, trwy wahaniaeth y&s;prydion, trwy amryw dafodau, a chyfieithiad tadfodau a'r cyfryw. Ac fel y mae 'r holl ddoniau hyn yn dy|fod oddiwrth yr vn y&s;pryd, a chwedi eu rhoddi yn ddo&s;parthedig i bob d&ycirc;n, yn &ocirc;l y me&s;ur y rhyngo bodd i'r y&s;pryd glan gyfrannu: felly nid heb achos da, y maent hwy yn dwyn dynion i ryfeddu o ble|gid duwiol allu Duw.</P>
<P>Pwy ni ryfedda o blegid yr hyn &s;ydd &s;crifennedig yn Actau'r Apo&s;tolion, wrth glywed eu eofn gyffes hwy gar bron y Cyngor yn Ieru&s;alem? Ac wrth y&s;tyried pa fodd yr aethant oddiger bron y Cyngor yn llawen ac yn hyfryd am eu cyfrif yn deilwng i ddwyn ammarch er mwyn enw'r Ie&s;u? Gwaith galluog yr Y&s;pryd gl&acirc;n oedd hyn, yr hwn am ei fod yn rhoddi dioddefgarwch a llawenydd mewn profedigaethau a blinderau, a elwir yn yr Scry|thur l&acirc;n ar enw y diddanwr.</P>
<P>Pwy ni ryfedda wrth ddarllein pregethau ne|fol dy&s;cedig Petr a'r di&s;cyblon, wrth y&s;tyried na ddygwyd hwy erioed i fynu mewn y&s;col o dd&ycirc;&s;c, ond gw&ycirc;r a alwyd oddiwrth eu rhwydau i fod yn Apo&s;tolion? Gwaith galluog yr Y&s;pryd gl&acirc;n o|edd hyn hefyd, yr hwn am ei fod yn cyfarwyddo calonnau 'r gwirion yngwir wybodaeth Dduw a'i &s;anctaidd air, a elwir wrth ei iawn enw a'i ditul, Y&s;pryd y gwirionedd.</P>
<P>Mae Eu&s;ebius yn ei hi&s;tori eglwy&s;ig yn adrodd hi&s;tori ryfedd, am ryw phylo&s;ophydd dy&s;cedig cy|frwy&s;-gall, yr hwn ac ef yn wrthwynebwr mawr i <NOTE PLACE="marg"><HI>Li.</HI> 11. <HI>ca.</HI> 3.</NOTE> Gri&s;t a'i athrawiaeth, ni ellid trwy dd&ycirc;&s;c yn y b&ycirc;d
<PB N="113" REF="320">
ei droi i'r ffydd, ond a fedre yn hawdd atteb yr holl re&s;ymmau a ellid i roi yn ei erbyn ef, heb boen yn y byd. Yn y diwedd fe a gyfododd i fynu ryw ddyn gwael di&s;yml, a'i &s;ynwyr yn fychan a'i ddy&s;c yn llai, yr hwn a gyfrifid yn ynfyd ym-mhlith y dy&s;cedigion: a hwn yn enw Duw ni fynnai lai nag ymddadleu &acirc;'r philo&s;ophydd balch hwn. Fe a ofnodd yr E&s;cobion a'r gwyr dy&s;cedig oedd yno am hyn o beth, ac a dybia&s;ant y gwradwyddid hwy oll yn gyhoeddus o'i blegid ef. Er hynny efe a aeth yn ei flaen, a chan ddechreu yn enw 'r Ar|glwydd Ie&s;u, ef a ddug y philo&s;ophydd yn y di|wedd, yn erbyn pob tybygaeth, i gydnabod fod gallu Duw yn ei eiriau ef, ac i roddi lle i'r gwirio|nedd. Onid oedd hyn yn weithred ryfedd, fod i dd&ycirc;n truan diddy&s;c wneuthur y peth ni allai E&s;|cobio~ a gwyr dy&s;cedig deallus byth ei wneuthur? Mor wir yw geiriau Beda, Lle y bo yr Y&s;pryd <NOTE PLACE="marg"><HI>Hom.</HI> 9. <HI>&s;uper Luca.</HI></NOTE> gl&acirc;n yn addy&s;cu ac yn cyfarwyddo, nid rhaid ed|rych am dd&ycirc;&s;c.</P>
<P>Llawer ychwaneg a ellid ei ddywedyd ymma am amryw ddoniau a rhadau 'r Y&s;pryd gl&acirc;n, y rhai &s;ydd odidog a rhyfeddol yn ein golwg ni, ond ni chynnwys yr am&s;er wneuthur h&icirc;r draethawd ar y cwbl. A chan ddarfod i chwi glywed y rhai pennaf, chwi a ellwch yn hawdd ddeall y rhai eraill. Yn awr fe a fyddai anghenrhaid agoryd y pwngc ymma, A ydyw pawb ac &s;ydd yn ymffro|&s;tio fod yr Y&s;pryd glan genthynt, yn ei arddel yn gy&s;iawn ai nad ydynt? Yr hyn beth am ei fod yn anghenrheidiol ac yn fuddiol, a agorir ac a amly|gir (a Duw yn y blaen) yn y rhan ne&s;af o'r homili hon.</P>
<P>Yn y cyfam&s;er, rhoddwn (fel yr ydym rwyme|diccaf)
<PB N="114" REF="321">
wir galonnog ddiolch i'n T&acirc;d o'r nef, ac i'w f&acirc;b Ie&s;u Gri&s;t, am ddanfon y diddanudd hwn i lawr i'r b&ycirc;d, gan attolwg iddo yn o&s;tyngedig, weithio yn ein calonnau ni trwy allu ei Y&s;pryd gl&acirc;n, fel y bo i ni wedi ein hadgenhedlu a'n ail-eni ym-mhob daioni a &s;obredd a gwirionedd, gael yn y diwedd ein gwneuthur yn gyfrannogion o fy|wyd tragwyddol yn ei deyrnas nefol ef, trwy Ie|&s;u Gri&s;t ein harglwydd a'n Iachawdwr, Amen.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>&para; Yr ail rhan o'r bregeth ynghylch yr Y&s;pryd gl&acirc;n, yn agoryd y dowt ymma, Pa vn a wna ai bod pawb ac a ymarddel o'r Y&s;pryd gl&acirc;n yn ymarddel o hono yn gyfiawn, ai peidio.</HEAD>
<P>_PAN ydoedd ein Iachawdwr Chri&s;t yn myned allan o'r b&ycirc;d at ei D&acirc;d, fe a addawodd ddanfon iddynt ddiddanwr arall yr hwn a <NOTE PLACE="marg"><HI>Io.</HI> 14. 15.</NOTE> arho&s;ai gyd &acirc; hwy yn dragywydd i'w cyfarwyddo ymmhob gwirio|nedd. Ac y mae 'r Scrythur l&acirc;n yn ty&s;tiolaethu yn oleu ddigon ddar|fod cyflawni hynny yn ffyddlon ac yn gywir. Ac ni ddylyem ni dybied ddarfod addo neu roddi y diddanudd hwn yn vnig i'r Apo&s;tolion, ond he|fyd i gyffredinol eglwys Gri&s;t, yr hon&s;ydd wa&s;ca|redig tros yr holl f&ycirc;d. O blegid oni bai fod yr Y&s;pryd gl&acirc;n yn wa&s;tad yn bre&s;ennol, yn llywo|draethu ac yn cadw ei Eglwys o'r dechreuad, ni alla&s;ai hi byth oddef cynnifer a chymmaint o frwydrau blinder ac erlid, heb gael mwy o golled ac o eniwed nac a gafodd hi.</P>
<P>Ac y mae geiriau ein Iachawdwr Chri&s;t yn oleu
<PB N="115" REF="321">
iawn yn y peth hyn, gan ddywedyd yr arho&s;ai Y&s;pryd y gwirionedd gyd &acirc; hwy yn dragwyddol; y byddai ef gyd &acirc; hwy trwy ei r&acirc;d a'i rinwedd a'i a|llu, hyd ddiwedd y b&ycirc;d. Mae efe hefyd yn y weddi a wnaeth ef at ei D&acirc;d ychydig o flaen ei farwolaeth, yn eiriol nid yn vnig tro&s;to ei hun a'i Apo&s;tolion, ond yn ddiwahaniaeth tros bawb oll ac a gredent ynddo ef trwy eu geiriau hwy, hynny yw tros ei holl Eglwys. Mae S. Paul yn dywedyd hefyd, Y neb nid oes gantho Y&s;pryd Chri&s;t, nid yw eiddo ef. A hefyd yn y geiriau a ganlyna~t, Ni a dderbynia&s;o~ <NOTE PLACE="marg"><HI>Rom.</HI> 8. 14.</NOTE> y&s;pryd mabwy&s;iad, trwy'r hwn yr ydym yn llefain Abba D&acirc;d. Wrth hyn gan hynny, y mae yn amlwg ac yn eglur i bawb, ddarfod rhoddi 'r Y&s;pryd gl&acirc;n, <NOTE PLACE="marg"><HI>Ver&s;.</HI> 15.</NOTE> nid yn vnig i'r Apo&s;tolion, onid hefyd i holl gorph Eglwys Gri&s;t, er nad yn yr vn dull a mawrhydi ac y daeth ef i lawr yr &wcirc;yl y Penteco&s;t. Ond yn hyn y mae 'r ymry&s;on, A ydyw pawb yn ymarddel yn gy|fion o'r Y&s;pryd gl&acirc;n ai nad ydynt? Mae E&s;cobion Rhufain er ys llawer o am&s;er yn ymarddel o hono yn daer, gan ymre&s;ymmu dro&s;tynt ei hunain yn y modd hyn. Yr y&s;pryd gl&acirc;n, meddant hwy, a adda|wyd i'r Eglwys, ac nid ymedy ef b&ycirc;th a'r Eglwys: ond nyni yw 'r pennaduriaid vchaf a'r rhan odi|dowgaf o'r Eglws, am hynny mae yr Y&s;pryd gyd&acirc; ni yn dragywydd, a pha bethau bynnag a orchym|mynnom ni, maent yn wirionedd diammau, ac yn ymadroddion nefol yr y&s;pryd glan.</P>
<P>Fel y bo i chwi yn well ddeall gwendid y ddadl hon, fe fydd anghenrhaid dangos i chwi yn gyntaf pa beth yw gwir eglwys Gri&s;t, a chwedi hynny ei chyffelybu hi ac eglwys Rufain, fel y geller gwe|led pa fodd y mae 'r naill yn cyttuno a'r llall. Gwir eglwys Gri&s;t yw cynnulleidfa neu gydymdeithas
<PB N="116" REF="322">
gyffredinol y ffyddloniaid ac etholedig bobl dduw, wedi ei hadeiladu ar &s;ail yr Apo&s;tolion ar proph|wydi, ac Ie&s;u Ghri&s;t ei hun yn bencongl-faen. Ac y mae iddi yn wa&s;tadol dri n&ocirc;d neu farc, trwy y rhai yr adnabyddir hi. Athrawiaeth bur ddifreg, mini|&s;tro y Sacrament au yn ol &s;anctaiod ordeinh&acirc;d, ac iawn arfer <NOTE N="*" PLACE="marg">Di&s;cyblaeth.</NOTE> llywodraeth eglwy&s;ig. Mae y portre|iad ymma ar yr Eglwys yn gyttunol ag Scrythy|rau Duw, ac ag athrawiaeth yr h&ecirc;n dadau, fel na all neb yn gyfiawn feio arno. Bellach os cyffely|bwch yr Eglwys ymma ag eglwys Rufain, nid megis yr oedd hi yn y dechreuad, ond fel y mae hi yn awr ac y bu hi er ys nawcant o flynyddoedd ac ychwaneg: chwi a ellwch weled yn hawdd fod ei &s;t&acirc;t hi mor bell oddiwrth naturiaeth y wir eglwys ac nas dichon dim fod bellach. O blegid nid adei|ladwyd hwy ar &s;ail yr Apo&s;tolion a'r prophwydi, gan gynnal pur ac iachus athrawiaeth Chri&s;t Ie|&s;u, ac nid ydynt nac yn trin y &s;acramentau, nac yn arfer <NOTE N="*" PLACE="marg">Allweddau&punc;</NOTE> agoriadau 'r eglwys, yn y modd y go&s;o|dodd ac yr ordeiniodd ef hwy ar y cyntaf: ond hwy a gymmy&s;ca&s;ant eu traddodiadau a'u dychymmy|gion eu hunain, gan newid a chyfnewid, ychwa|negu a thynnu ymmaith, fel y gellir canfod eu bod hwy yn awr wedi eu troiar ddull newydd.</P>
<P>Fe a orchymmynnodd Chri&s;t i'w Eglwys Sa|crament ei gorph a'i waed: hwythau a'i newidia|&s;ant ef yn aberth tros fyw a meirw. Fe a fini|&s;trodd Chri&s;t y Sacrament hwn i'w Apo&s;to|lion, a'i Apo&s;tolion i eraill yn ddiwahanol yn y ddwy ryw: hwythau a y&s;peilia&s;ant y bobl o'r cwppan, gan ddywedyd fod vn rhyw yn ddigon iddynt hwy. Nid ordeiniodd Chri&s;t arfer yn y Bedydd vn <NOTE N="*" PLACE="marg">Element.</NOTE> elfen ond dwfr yn
<PB N="117" REF="322">
vnig, yr hwn pan gy&s;yllter y gair ag ef, a wnair (medd S. Augu&s;tin) yn Sacrament cyflawn per|ffaith: maent hwythau, gan dybied eu bod yn ddo|ethach n&acirc; Chri&s;t, yn credu na wneir mo hono yn iawn ac yn drefnus, oddieithr iddynt arfer rhyw &s;wyn-gyfaredd, oddieithr iddynt fendigo 'r dwfr, oni bydd olew a halen a phoeryn a chanwyllau, a'r cyfryw Ceremoniau mudion eraill, heb wa|&s;anaethu i ddefnydd yn y b&ycirc;d, yngwrthwyneb i reol oleu Sanct Paul, yr hwn &s;ydd yn gorchym|myn gwneuthur pob peth yn yr Eglwys er adei|ladaeth. <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 1. 14.</NOTE> Fe a ordeiniodd Chri&s;t awdurdod yr <NOTE N="*" PLACE="marg">Allwyddau.</NOTE> agoriadau i e&s;cymnuno pechaduriaid cyhoe|ddus, ac i ollwng a rhyddhau y rhai a fo gwir edifeiriol: maent hwythau yn camarfer y gallu hwnnw fel y gwelont hwy fod yn oreu; gan fell|dithio 'r duwiol &acirc; llyfr a chl&ocirc;ch a chanwyll, a chan ryddhau 'r annuwiol y rhai a wyddys eu bod yn an-nheilwng o gydymdeithas Chri&s;tianogion: a phwy bynnag a fynno weled &s;iampl o hyn, chwi|lied eu bucheddau hwy. Ar ychydig eiriau, edry|chwch beth a ddywedodd ein Iachawdwr Chri&s;t am yr &s;crife~nyddion a'r Phari&s;eaid yn yr Efengyl, hynny a ellir ei ddywedid yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Eofn.</NOTE> h&ycirc;fac &acirc; chydwybod dda am e&s;cobion Rhufain, &s;ef darfod iddynt ym|wrthod, a'u bod yn ymwrthod beunydd a gor|chymmynion Duw, i o&s;od i fynu eu traddodiadau eu hunain.</P>
<P>Gan fod hyn yn wir, fel y mae yn rhaid i bawb ac &s;ydd ga~tho ddim goleuni yngair Duw gyfaddef, ni a allwn ddiweddu &acirc; rheol S. Augu&s;tin: Nad yw e&s;cobion Rhufain a'u canlynwyr, yn wir Eg|lwys Gri&s;t, llai o lawer y dylyid eu cymmeryd hwy yn bennaethiaid ac yn llywodraethwyr ar
<PB N="118" REF="323">
yr Eglwys. Pwy bynnag (medd ef) &s;ydd yn an|ghytuno &acirc;'r Scrythyrau ynghylch pen yr E|glwys, <NOTE PLACE="marg"><HI>Aug. contra Petil. Dona|ti&s;tae epi&s;tol. cap.</HI> 4.</NOTE> etto nid ydynt hwy o'r eglwys er eu bod hwy ym-mhob man ac y mae 'r Eglwys. Dyna le eglur, yn pro&s;i yn amlwg yn erbyn eglwys Ru|fain.</P>
<P>Pa le yn awr y mae 'r Y&s;pryd gl&acirc;n, yr hwn y maent hwy yn ymarddel o hono mor daer? Pa le yn awr y mae Y&s;pryd y gwirionedd, yr hwn ni oddef iddynt gyfeilorni? Os po&s;&s;ibl ei fod ef lle nid yw gwir Eglwys Gri&s;t, mae efe yn Rhufain: ac onid &ecirc; nid yw 'r cwbl ond gwagfo&s;t, heb ddim&punc; amgen.</P>
<P>Mae S. Paul, fel y clyw&s;och o'r blaen, yn dy|wedyd, Os oes neb heb Y&s;pryd Chri&s;t ynddo, nid yw hwnnw yn eiddo ef. A chan droi y geiriau, fe <NOTE PLACE="marg"><HI>Rom.</HI> 8. 9.</NOTE> a ellir dywedyd yn wir, Yr hwn nid yw yn eiddo Chri&s;t, nid yw'r Y&s;pryd gantho. Yn awr fel y gallom adnabod pwy &s;ydd yn eiddo ef, a phwy nid ydyw, fe a roddwyd i ni y rheol hon, fod ei ddefaid ef bob am&s;er yn gwrando ei leferydd ef. Ac y mae <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioa.</HI> 10.</NOTE> S. Ioan yn dywedyd, fod yr hwn &s;ydd o Dduw yn gwrando gairiau Duw.</P>
<P>O hyn y canlyn fod y Pabau wrth fod heb wran|do lleferydd Chri&s;t, fel y dlyent, ond go&s;od eu tra|ddodiadau <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioa.</HI> 8.</NOTE> eu hunain o flaen eglur air Duw; yn dangos yn oleu i'r b&ycirc;d, nad ydynt hwy o Gri&s;t, ac nad yw ei Y&s;pryd ef ynddynt.</P>
<P>Ond ymma y dodant hwy dro&s;tynt eu hunain, fod llawer o byngciau angenrheidiol heb eu trae|thu yn yr Scrythur l&acirc;n, y rhai a adawyd i ddat|guddiad yr Y&s;pryd gla&punc;n. Yr hwn &s;y wedi ei roddi i'r Eglwys yn ol addewid Chri&s;t, ac a ddyfcodd lawer o bethau o am&s;er i am&s;er, y rhai ni allai yr
<PB N="119" REF="323">
Apo&s;tolion etto eu dwyn gyd &acirc; hwy. I hyn y ga|llwn atteb yn hawdd &acirc; geiriau eglur Chri&s;t yn <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioa.</HI> 16.</NOTE> dangos i ni mai &s;wydd briodol yr Y&s;pryd gl&acirc;n yw, nid appointio ac ordeinio cyfreithiau newydd yngwrthwyneb i'r athrawiaeth y mae ef gwedy ei dangos o'r blaen, ond deongl ac egluro y pethau a ddango&s;odd ef o'r blaen, fel y gellid eu deall hwy yn iniawn ac yn dda. Pan ddel Y&s;pryd y gwi|rionedd, medd ef, efe a'ch tywys chwi i bob gwiri|onedd. Pawirionedd y mae efe yn ei feddwl? A yw efe yn meddwl amge~ wirionedd nag a ddatcu|ddia&s;ai <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioa.</HI> 16. 13.</NOTE> ef eihun yn ei air? Nag yw. O blegid y mae efe yn dywedyd, Ef a gymmer o'r eiddo&s;i, ac a'i mynega i chwi. A thrachefn, Ef a dd&wcirc;g ac gof <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioa.</HI> 16. 14.</NOTE> i chwi yr holl bethau a leferais wrthych.</P>
<P>Am hynny nid rhan a dyl&ecirc;d Chri&s;tion yw, yn rhith bod yr Y&s;pryd gl&acirc;n gantho, dwyn ei ddy|chymmygion a'i freuddwydion ei hunan. Ond rhaid iddo ddarbod yn ddyfal fod ei athrawiaeth a'i gyfreithiau ef yn cyttuno &acirc; The&s;tament &s;anc|taidd Chri&s;t. Os amgen, wrth wneuthur yr Y&s;|pryd gl&acirc;n yn awdur o'r pethau hynny, mae efe yn dywedyd celwydd yn erbyn yr Y&s;pryd glan, i'w golledigaeth ei hun.</P>
<P>Bellach i adel heibio eu hathrawiaeth hwy, ac i ddyfod at byngciau eraill. Pa beth a dybygwn ni, neu a farnwn am falchedd afrifed y P&acirc;b? Mae'r Scrythur yn dywedyd, duw a wrthladd y beilchion ac a rydd r&acirc;s i'r rhai vfydd. Ac y mae <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Pet.</HI> 5. 5.</NOTE> hi yn galw yn fendigedig y rhai &s;y dlodion yn yr Y&s;pryd, ac yn addo y derchefir y rhai a ymo&s;tyngo. <NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 5. 3. <HI>Mat.</HI> 23. 12. <HI>Luc.</HI> 14. 11. <HI>&amp;</HI> 18. 14.</NOTE> Ac y mae ein Iachawdwr Chii&s;t yn erchi i bawb o'r eiddo ef ddy&s;cu gantho ef, am ei fod yn llaryeidd ac yn o&s;tyngedig o galon. Am falchedd, mae S.
<PB N="120" REF="324">
Gregoriyn dywedyd mai gwreiddyn pob drygio|ni yw hi. A barn S. Augu&s;tin yw ei bod hi yn gwneuthur dynion yn gythrauliaid.</P>
<P>Am hynny, a all vn d&ycirc;n ac a ddarllennodd neu a ddarllenno fucheddau 'r Pabau, ddywedyd yn gywir fod yr Y&s;pryd gl&acirc;n ynddynt hwy? Yn gyn|taflle y mynnant eu galw yn E&s;cobion cyffredinol ac yn ben ar holl eglwy&s;ydd Cr&ecirc;d, mae gennym farn Gregori yn eglur yn eu herbyn hwy, yr hwn <NOTE PLACE="marg"><HI>Lib</HI> 3. <HI>Ep.</HI> 76. 78.</NOTE> wrth &s;crifennu ac Mauritius yr Ymmerodr, &s;ydd yn condemnio Ioan E&s;cob Con&s;tantinopol am yr vn peth, ac yn ei alw ef am hyn yn dywy&s;og bal|chedd, yn ganlynudd Lucifer, ac yn flaenorwr An|ghri&s;t. S. Bernard hefyd &s;ydd yn cyttuno a hyn ac yn dywedyd, Pa falchedd mwy a all fod, n&acirc; bod <NOTE PLACE="marg"><HI>Ser</HI> 3. <HI>de re&s;ur. Dom.</HI></NOTE> i vn d&ycirc;n o&s;od ei farn ei hunan o flaen barn yr holl gynnulleidfa, fel pe byddai y&s;pryd duw ynddo ef yn vnig? Ac mae S. Chry&s;o&s;tom yn cyhoeddibarn erchyll yn eu herbyn hwy, gan ddywedyd yn oleu, Pwy bnnag a gei&s;io bod yn bennaf ar y ddayar, y <NOTE PLACE="marg"><HI>Dial. lib.</HI> 3.</NOTE> caiff ef wradwydd yn y nef; a'r hwn ymdrecho ani fod yn oruchaf, na chyfrifir ef ym-mhlith gwei&s;ion Chri&s;t. A thrachefn y dywaid, Peth da yw dymu|no <NOTE PLACE="marg">Super Ma<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> gwaith da, ond cei&s;io y radd bennaf o anrhy|dedd, &s;ydd wagedd diledryw. Onid yw y lleoedd hyn yn ddigonol yn argyoeddi eu balchedd anlly|wodraethus hwy yn cymmeryd arnynt eu huna|in oruchafiaeth vwch law pawb eraill, cy&s;tal gweinidogion ac E&s;cobion, a brenhinoedd ac ym|merodron? Ond fel yr adwaenir y llew wrth ei ewinedd, felly dy&s;cwn ninnau adnabod y gw&ycirc;r hyn wrth eu gweithredoedd.</P>
<P>Pa beth a ddywedwn ni am yr hwn a barodd rwymo y brenhin ardderchog Dandalus &acirc; chad|wyn
<PB N="121" REF="324">
<NOTE N="*" PLACE="marg">Ger ei wddwg.</NOTE> erbyn ei wddf a gorwedd dan ei fwrdd ef a chnoi e&s;cyrn fel ci?<NOTE PLACE="marg">Sabellic.</NOTE> A dybygwn ni fod gantho ef y&s;pryd Duw yntho? ac nid yn hytrach y&s;pryd dia|rol?<NOTE PLACE="marg"><HI>Ennead.</HI> 9. <HI>l.</HI> 7.</NOTE> Y cyfryw dyrant creulon oedd Bab Clemens y chweched. Pa beth a dybygwn ni am yr hwn a <NOTE N="*" PLACE="marg">Ddan&s;io|lodd.</NOTE> sathrodd yr ymmerodr Frederic yn falch ac yn ddirmygus tan ei draed, gan ddywedyd amdano ei hun y wers hon o'r P&s;alm. Ar y llew a'r a&s;p y cerddi, ar genaw llew a'r ddraig y &s;ethri? A ddy|wedwn <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 91. 13.</NOTE> ni fod gantho ef y&s;pryd Duw ynddo, yn|tau yn hytrach y&s;pryd diafol? Y cyfryw dyrant oedd B&acirc;b Alexander y chweched. Pa beth a ddy|wedwn am yr hwn a arfogodd ac a annogodd y m&acirc;b yn erbyn ei d&acirc;d, gan beri ei ddal ef a'i newy|nu i angeu, yn erbyn cyfraith Dduw a na|turiaeth hefyd? A ddywedwn ni fod y&s;pryd Duw ynddo, ynteu yn hytrach y&s;pryd diafol? y cyfryw dyrant oedd y Pab Pa&s;chalis yr ail. Pa beth a ddywedwn am yr hwn a ddaeth i'w Baba|eth fel <NOTE N="*" PLACE="marg">Cadno.</NOTE> llwynog, a reolodd fel llew, ac a fu farw fel ci? A ddywedwn ni fod Y&s;pryd Duw yndo, yn|teu yn hytrach Y&s;pryd diafol? y cifryw dyrant oedd y P&acirc;b Bonifacius yr wythfed. Pa beth a ddywe|dwn am yr hwn a wnaeth i Harri yr ymmerodr a'i wraig a'i blentyn ieuaigc &s;efyll wrth borth y ddi|nas yn y gayaf garw yn e&s;ceirnoeth droednoeth, heb ddim yn eu cylch ond gwlanen deneu heb fwytta dim o'r boreu hyd yr hwyr, a hynny tros dri diwarnod? A ddywedwn ni fod Y&s;pryd Duw ynddo, ynteu yn hytrach y&s;pryd diafol? y cyfryw dyrant oedd y P&acirc;b <HI>Hildebrand.</HI></P>
<P>Llawer o &s;ia~plau eraill a ellid eu hadrodd ymma, megis am y P&acirc;b <HI>Ihoan</HI> y buttain honno, yr hon a <NOTE N="*" PLACE="marg">Ganed iddi.</NOTE> e&s;corodd ar blentyn yn yr heol wrth gerdded pro|&s;e&s;iwn: am y P&acirc;b <HI>Iulius</HI> yr ail, yr hwn o'i wir-fodd
<PB N="122" REF="325">
a daflodd agoriadau Petr i afon <HI>Tibris:</HI> am y P&acirc;b Urban y chweched yr hwn a barodd ddodi pump o Gardinaliaid mewn <NOTE N="*" PLACE="marg">Ffettanau.</NOTE> &s;achau a'u boddi: am y P&acirc;b Sergius y trydydd yr hwn a erlidiodd gorph marw ei flaenor Formo&s;us a gladde&s;id er ys wyth mlynedd: am y P&acirc;b Ioan y pedwerydd ar dd&ecirc;g o'r henw hwnnw, yr hwn pan gafodd ei elyn mewn gafael, yn gyntaf a barodd ei ddio&s;c yn noeth lym|myn, ac eillio ei farf, a'i grogi erbyn ei w&acirc;llt tros ddiwrnod cyfan, ac yno ei o&s;od ar a&s;&s;en a'i wyneb yn &ocirc;l, a'i ddwyn felly amgylch y ddinas o ddirmyg arno, a'i guro yn flin &acirc; gwiail, ac yn ddiweddaf oll ei yrru allan o'i wl&acirc;d, a'i ddeol a'i afwladu yn dra|gywydd.</P>
<P>Ac i ddibennu, cymmerwch y wers hon ar fyrr eiriau, Pa le bynnag y gweloch y&s;pryd rhyfyg a balchder, y&s;pryd cenfigen a cha&s;ineb, ac ymry&s;on, a chreulonder, llofruddiaeth, cribddail, &s;wyn-gyfa|redd, con&s;urio, a'r cyfryw; byddwch &s;iccr mai y&s;|pryd diafol &s;ydd yno ac nid y&s;pryd Duw, er maint y rhith &s;ancteiddrwydd a gymmeront arnynt yn|golwg y byd. Oblegid fel y mae 'r Efengyl yn ein dy&s;cu ni, Y&s;pryd Ie&s;u y&s;pryd daionus yw, y&s;pryd &s;anctaidd, y&s;pryd llaryaidd, y&s;pryd go&s;tyngedig, y&s;|pryd trugarog, yn llawn caredigrwyddd a chari|ad, yn llawn trugaredd a thi&s;turi, heb dalu drwg am ddrwg, na chreulo~der am gariad, ond &acirc; daioni yn gorchfygu drygioni, ac yn madden pob cam|wedd o eigion eigalon.</P>
<P>Yn &ocirc;l y rheol hon pwy bynnag a fyddo byw, am dano ef y gellir dywedyd yn ddiogel fod gantho Y&s;pryd Duw ynddo: os amgen, dyna arwyddeg|lur ei fod ef yn cymmeryd arno enw 'r Y&s;pryd gl&acirc;n yn ofer.</P>
<P><PB N="123" REF="325">
Am hynny, fy anwyl garedigion, yn &ocirc;l cyngor da Ioan &s;anct, Na chredwch bob y&s;pryd, eithr <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Io.</HI> 4. 1.</NOTE> profwch yr y&s;prydion ai o Dduw y maent. Llawer medd Chri&s;t, a ddeuant yn fy enw i, ac a ymrithi|ant yn rhith angylion y goleuni, ac a dwyllant, pe bydde bo&s;&s;ibl, yr etholedigion. Hwy a ddeuant at|toch <NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 24. 24.</NOTE> yngwi&s;coedd defaid, onid oddifewn bleiddi|aid rheibus ydynt. Fe fydd ganthynt oddiallan <NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 7. 15.</NOTE> rith &s;ancteiddrwydd mawr a diniweidrwydd by|wyd, megis y bydd anhawdd i chwi eu hadna|bod hwy. Ond dymma y rheol &s;ydd raid i chwi ei chanlyn, wrth eu ffrwyth yr adnabyddwch hwy. O blegid os byddant annuwiol a dr&wcirc;g, am-mho&s;|&s;ibl yw bod y pren yn dda, yr hwn y maent yn tyfu <NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 7. 16.</NOTE> arno. Cyfryw rai oedd holl B&acirc;bau Rhufain gan mwyaf, fel y mae yn eglur yn hi&s;tori eu buchedd|au hwy. Am hynny da y cyfri&s;ir hwy ym-mhlith y gau brophwydi a'r gaugri&s;tiau, y rhai a dwylla|&s;ant y byd tros gyhyd o am&s;er.</P>
<P>Arglwydd nef a dayar an hymddiffynno ni rhag eu creulonder a'u balchder hwy, fel na ddelont hwy byth i'w winllan ef, i drallodi ac i darfu ei braidd bychan ef: ond cael o honynt eu gwradwy|ddo a'u gorchfygu ym-mhob man o'r byd: a'r vn Arglwydd o'i fawr drugaredd a weithio ynghalon pob d&ycirc;n, trwy alluog nerth yr y&s;pryd gl&acirc;n, fel y bo pregethu a derbyn a chanlyn yn gywir ddiddanus efengyl ei f&acirc;b ef Ie&s;u Ghri&s;t ym-mh&ocirc;b lle, er curo i lawr bechod, ac angau a'r P&acirc;b a'r cythraul, a holl deyrnas Anghri&s;t, fel y gallom ni o'r diwedd fel defaid gwa&s;caredig wedi eu ca&s;clu yngh&ycirc;d i'r vn gorlan, gael gorphrwys yngh&ycirc;d ym-monwes Abraham, I&s;aac a Iacob, a bod yno yn gyfranno|gion o'r bywyd tragwyddol heb drangc hcb orphen
<PB N="124" REF="326">
trwy haeddigaethau Ie&s;u Gri&s;t ein Iachawdwr&punc; Amen.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="sermon">
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>&para; Homili neu bregeth ar wythnos y derchafael, Bod pob peth daionus yn dyfod oddiwrth Dduw.</HEAD>
<P>_YR wyf fi yn bwriadu heddyw, Gri&s;tianogion daionus, fanegi i chwi haeddediccaf glod a chan|moliaeth yr Holl-alluog Dduw, nid yn vnig wrth y&s;tyried rhy|feddol greadwriaeth y byd hwn a'i gadwedigaeth a'i lywodraeth, yn yr hyn y mae ei allu a'i ddoethineb ef yn ym|ddangos yn odidog, i'n <NOTE N="*" PLACE="marg">Cyffro.</NOTE> cynnyrfu ni i'w anrhyde|ddu ac i'w ofni ef: ond yn enwedig wrth y&s;tyried ei helaetha'i haelionus ddaioni ef yr hwn y mae ef yn eiroi beunydd i ni ei greaduriaid rhe&s;ymmol ef, er mwyn y rhai y gwnaeth efe 'r holl f&ycirc;d a'i holl gymmwyna&s;au a'i olud. Pe cofiem ni yn dda ac yn ddyfal ei ddaioni godidog hyn, fe a ddylai ein cyffroi ni hefyd i'w garu ef o wir ewyllys ein ca|lonnau, ac i'w glodfori ef mewn gair a gwei|thred, ac i'w wa&s;anaethu ef holl ddyddiau ein hci|nioes.</P>
<P>Ac yr ydwyfyn gobeithio nad rhaid i mi law|er o amgylchon geiriau i'ch cyffroi chwi i wrando yn ddyfal ar beth mor wiw i mi ei draethu ac mor fuddiol i chwithau ei wrando. Yn vnig mi a ewy|lly&s;iwn fod eich meddyliau wedi eu dirgel gynhe|&s;u ynoch, i <NOTE N="*" PLACE="marg">Cyffro.</NOTE> gynhyrfu ynoch ddiolchgarwch i ddai|oni yr Holl-alluog Dduw ymmh&ocirc;b pwngc ac a
<PB N="125" REF="326">
egorer i chwi yn nailltuol yn fy-nrhaethawd i. Os amgen, pa beth a d&acirc;l i ni wrando a gwybod mawr ddaioni dduw tu ag attom, a gwybod fod pob peth daionus yn dyfod oddiwrtho ef, megis o lygad y' ffynnon ac oddiwrth vnig a wdur pob d&acirc;ioni; neu wybod fod yn rhaid i bob peth ac a ddelo oddi|wrtho ef, fod yn ddaionus ac yn iachus: oni phair ei glywed efi ni ddim ond ei wybod yn vnig: Beth a fu well doethion y b&ycirc;d er bod ganthynt wybo|daeth am allu a Duwdod Duw, trwy ei ddirgel y&s;prydeliaeth ef: a hwytheu heb ei anrhydeddu a'i ogoneddu ef yn eu gwybodaeth, megis Duw? Pa glod oedd iddynt hwy weled ei ddaioni ef, wrth y&s;tyried creadwriaeth y b&ycirc;d, a hwythau heb fod yn ddiolchgar iddo am ei greaduriaid? Pa beth a haedddodd y dallineb a'r anniolchgarwch hyn ar law Dduw, ond bod iddo ymwrthod a hwy yn gwbl? ac felly gwedi i dduw eu gwrthod, ni allent amgen na chwympo i eithaf anwybo|daeth ac amryfy&s;edd. Ac er eu bod hwy yn gwn|euthur cyfrif mawr o honynt eu hun&acirc;in yn eu &s;ynwyr a'u gwybodaeth, ac yn ymogoneddu yn eu doethineb: etto hwy a ddifanna&s;ant ynnalli|neb <NOTE PLACE="marg"><HI>Rom.</HI> 1. 21.</NOTE> eu meddyliau, ac a aethant yn ffoliaid, ac a gyfrgollwyd yn eu ffolineb. Ni all bod amgen di|wedd i'r rhai a ne&s;&s;ant at Dduw trwy wybo|daeth, ac a &acirc;nt oddiwrtho trwy anniolchgarwch, ond dygyn golledigaeth.</P>
<P>Fe a welodd Dafydd yn ei ddyddiau ef fod hyn yn wir. O blegid mae efe yn dywedyd yn ei P&s;al|mau, <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;a.</HI> 73. 27.</NOTE> wele difethir y rhai abell&acirc;nt oddiwrthit, perai&s;t dorri ymmaith bob vn a butteinio oddi|wrthit. Fe a welodd y &s;anctaidd brophwyd Iere|mi fod hyn yn wir, O Arglwydd, medd ef, y rhai
<PB N="126" REF="327">
oll a'th wrthodant a wradwyddir, &s;crifenner yn y ddayar y rhai a gilant oddiwrthit ti, am iddynt adel yr Arglwydd, ffynnon dyfroedd y bywyd.</P>
<P>Ni wna lles, bobl ddaionus, gwrando manegi daioni Duw, oddieithr i hynny ennynnu ein ca|lonnau i'w anrhydeddu ef ac i ddiolch iddo. Ni wnaeth lles i'r Iuddewon, er eu bod yn bobl dde|wi&s;ol Dduw, wrando llawer am Dduw, gan na dderbynia&s;ant ef i'w calonnau trwy ffydd, ac na ddiolcha&s;ant iddo am y doniau a roddodd efe iddynt: eu hanniolchgarwch hwy a fu achos o'u di&s;tryw.</P>
<P>Gwachelwn ni arfer y cyfryw rai, a chan|lynwn yn hytrarch &s;iampl yr Apo&s;tol bendigedig S. Paul, yr hwn pan welodd ef mewn dwfn fy|fyrdod, ryfeddol weithredoedd yr holl-alluog Dduw, ac y&s;tyried anfeidrol ddaioni Duw yn trefnu ei greaduriaid, fe a dorrodd allan yn y di|wedd i'r geiriau hyn, O honaw ef, a thrwyddo ef, <NOTE PLACE="marg"><HI>Rom.</HI> 11. 36.</NOTE> ac ynddo ef y mae pob dim oll. A chwedi iddo ad|rodd y geiriau hyn, ni &s;afodd ef ar hyn yn vnig, ond yn y man fe a gy&s;&s;ylltodd y geiriau hyn, Iddo ef y byddo gogoniant yn oes oe&s;oedd, Amen. Ar &s;ail y geiriau hyn eiddo S. Paul y mae yn fy mr&ycirc;d i wrandawyr, adailad fy-nghyngor i chwi heddyw. Lle y gwn&acirc;f fy-ngoreu, yn gyntaf ar brofi i chwi fod pob dawn daionus a phob rhodd berffaith yn <NOTE PLACE="marg"><HI>Iac.</HI> 1. 17.</NOTE> di&s;cynoddiuchod, oddiwrth D&acirc;d y goleuni.</P>
<P>Yn ail, mai Ie&s;u Ghri&s;t ei Fab ef yw'r cyfrwng trwy'r hwn yr ydym yn derbyn ei haelionus ddaioni ef.</P>
<P>Yn drydydd, mai trwy allu a rhinwedd yr Y&s;|pryd gl&acirc;n yr ydys yn ein gwneuthur ni yn addas ac yn abl i dderbyn ei ddoniau a'i radau ef.</P>
<P><PB N="127" REF="327">
Yr hyn bethau os y&s;tyriwn bob vn o'r nailltu, ac yn bwyllog yn ein meddyliau, hwy a'n cym|mhellant ni mewn parch go&s;tyngedig, yn &ocirc;l ein rhwymedig ddl&ycirc;ed, i roddi diolch idddo &acirc; thy&s;tio|laeth ein calonnau am ei haedddigaethau ef tu ag attom ni. Ac fel y bo traethiad y peth &s;ydd gen|nym yn llaw, er gogoniant i'r holl-alloug Dduw, galwn o vn ffydd a chariad ar D&acirc;d y drugaredd, oddiwrth yr hwn y mae pob dawn daionus, a phob rhodd berffaith yn dyfod, trwy gyfryngad ei anwyl f&acirc;b ein Iachawdwr, ar ini gael ein cyn|horthwyo trwy <NOTE N="*" PLACE="marg">Bre&s;ennoldep.</NOTE> gydrycholdeb ei Y&s;pryd gl&acirc;n ef, ac ac ar ini ymddwyn yn iachus o'n rhan nin|nau, wrth ddywedyd, ac wrth wrando, er iechyd|wriaeth ein eneidiau.</P>
<P>Ynnechreuad fy ymadrodd wrthych, Gri&s;tio|nogion da, na thybygwch fy mod yn cymeryd ar|naf fynegi i chwi odidawg all&ucirc;, a doethineb an|nhraethadwy yr holl-alluog dduw: fel pa myn|nwn i chwi gredu y gellir mynegi hyn i chwi mewn geiriau. Nag&ecirc;, ni ellir tybied y gall geiri|au d&ycirc;n gynwys y peth ni all dim ei ymgyffred. A gormodd rhyfyg yw i <NOTE N="*" PLACE="marg">Lwch.</NOTE>  lethrod a lludw dybied y gall ef yn gymhe&s;&s;ur fanegi &s;ylwedd ei wneuthu|rwr Mae 'n myned ymmhell tuhwnt i ddeall doe|thineb vn d&ycirc;n marwol, draethu yngwbl ei ddu|wiol fawrhydi ef, yr hwn ni all yr angylion dde|all mo hono. Am hynny ni a adwn heibio &s;&ocirc;n am ania~ ddyfn anchwiliad wy yr holl-alluog Dduw, gan gydnabod ein gwendid yn hytrach nag yn ynfyd gei&s;io cynnwys yr hyn &s;ydd vwch law deall d&ycirc;n. Gweddu&s;&s;ach yw i ni mewn go&s;tyngeiddr|wydd i&s;&s;el, berchi ac ofni ei fawrhydi ef yr hwn ni allwn ei ymgyffred, nag wrth chwilio 'n rhy fa|nol
<PB N="128" REF="328">
cael ein gortrechu &acirc;'i ogoniant ef. Ni a drown yn gyntaf ein holl gyd&s;ynnaid dros ennyd i atteb ei ddaioni ef tuag attom yn yr hyn atrafaelwn yn fuddiolach, ac y gallwn yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Hyfach.</NOTE>  eofnach chwi|lio.</P>
<P>Ni ddichon y&s;tyried ei fawr allu ef ond gwneu|thyr i ni <NOTE N="*" PLACE="marg">Ar&s;wydo.</NOTE>  echrydio, ac ofni: fe allai y&s;tyriaeth ei vchel ddoethineb ef yn hollol ddigalonni ein gwendid ni, fod ini ddim a wnelom ag ef: ond wrth y&s;tyriaid ei ddaioni anfeidrol ef, yr ydym yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Ymhyfhan.</NOTE>  ymeofnhau ailwaith i ymddired yn dda iddo ef. Trwy ei ddaioni ef yr ydym ni yn ym&s;iccrhau ar ei gymeryd ef yn ymddiffynfa, yn obaith, ac yn ddiddanydd, yn D&acirc;d trugarog yn holl lwybrau 'n heinioes. Mae ei allu a'i ddoethineb ef yn ein cymmell ni i'w gymmeryd ef yn Dduw holl|alluog, anweledig, yr hwn &s;ydd yn terna&s;u yn y nef, ac ar y ddaer, a chantho bob peth dan ei draed, ac ni fyn neb o'i gyngor, na neb i ofyn rhe&s;wm am ei weithred. O herwydd fe all wneuthur y peth y fynno, ac ni all neb &s;efyll yn ei erbyn ef. O achos mae fe'n gweithio pob peth yn ei farn ddirgel, fal y mae yn fodlon gantho fe: ie y drygionus i ddam|nedigaeth fal y dywad Salomon. O achos yr anian hyn y gelwir efe yn yr &s;crythyr yn d&acirc;n y&s;ol, ac yn Dduw ofnadwy. O'r rhan hyn am hynny ni allwn ni gael cyfaillach ag ef, na dyfo|diad atto. Ond mae ei ddaioni ef ailwaith yn tym|heru to&s;tedd ei vchel allu ef, yn ein * eofnhau ni, ac yn ein dodi ni mewn gobaith, y bydd ef gyd&acirc; ni, ac y bydd ef yn e&s;mwyth wrthym.</P>
<P>Ei ddaioni &s;ydd yn ei gynhyrfu ef yn yr &s;crythyr i ddywedyd, Hoff yw gennyf fod gyd&acirc; maibion dynion, Ei ddaioni ef &s;ydd yn ei gynhyrfu ef i 'n
<PB N="129" REF="328">
galw ni atto, i gynnyg i ni ei gymdeithas, a'i bre|&s;ennolder. Ei ddaioni ef &s;ydd yn goddef yn oddef|gar i ni gyfeiliorni oddi wrtho, ac i ymaros wr|thym ni yn hir, er ein hennill ni i etifeirwch. O'i ddaioni y gwnaeth ni yn greaduriaid rhe&s;ym|mol, ac ef yn gallu ein gadel ni yn anifeiliaid an|rhe&s;ymmol. Ei drugaredd ef oedd gael o hanom ni ein geni ym-my&s;c Chri&s;tionogion, a thrwy hynny bod yn n&ecirc;s o lawer i iechydwrieth ac i obaith bywyd tragwyddol, lle galle&s;&s;id (oni bai ei ddaioni ef) ein geni ni ymmy&s;c paganiaid heb Dduw ac heb obaith bywyd tragwyddol. A pheth y mae ei laferydd caredig mwyn ef yr hwn a drae|thir yn ei air ef, (lle y mae efe yn ein galw ni i'w bre&s;enoldeb a'i gymdeithias) yn ei fanegi amgen, onid ei ddaioni ef yn vnic heb <NOTE N="*" PLACE="marg">Edrych.</NOTE> &s;ynned am ein hae|ddiant ni? a pheth amgen &s;ydd yn ei gyffroi ef i'n galw ni atto pan ydym yn cyfeiliorni oddiwrtho, i'n goddef ni yn oddefgar er ein hennill i etifeir|wch heb vn tippyn o'n haeddiant ni? Daued y rhai y &s;ydd gwedi eu gogoneddu yn y nef, yn awr oll yngh&ycirc;d, a gwrandawn pa atteb a wnelont hwy yn y pyngeiau a &s;onia&s;&s;om ni o'r blaen am danynt, pa vn ydoedd eu cread cyntaf hwy ai o ddaioni Duw, ai o hanynt eu hunain. Yn wir fe a attebai Ddafydd, ac a ddywedai dro&s;tynt oll, Gwybyddwch yn &s;icr mai'r arglwydd yw Duw, efe a'n gwnaeth ac nid ni ein hunain. Pe gofyn|nid iddynt ailwaith i bwy y dlyid diolch am eu ch&s;iawnh&acirc;d hwy, ac am eu iechydwriaeth hwy? pa vn ai i'w haeddiant hwy ai i vnic ddaioni Duw?</P>
<P>Er bod pob vn yn y pwngc hyn yn addef yn ddi|gonol wirionedd y peth hyn yn ei ber&s;on ei hun,
<PB N="130" REF="329">
etto attebed Dafydd ar hyn o am&s;er, megis eu genau hwy oll; yr hwn ni ddichon ddewis na ddywedo, Nid i ni o Arglwydd ond i'th enw di y rhoddir pob diolch, er mwyn dy drugaredd a'th wirionedd di. Os go&s;ynnwn ni ailwaith o ba le y daeth eu gweithredoedd a'u gorchwylion go|goneddus hwy, y rhai a wnaethont yn eu hoe|&s;oedd, &acirc;'r rhai y boddlona&s;ant ac yr addola&s;ant hwy Dduw yn gymmaint: hebryngwn i mewn ryw d&ycirc;&s;t arall i de&s;tiolaethu yr vn peth, fel ynge|nau dau neu dri yr adnabydder y gwirionedd.</P>
<P>Yn wir mae 'r prophwyd E&s;ai yn te&s;tiolaethu gan ddywedyd, O Arglwydd ti a'th ddaioni a <NOTE PLACE="marg"><HI>E&s;.</HI> 26.</NOTE> wneutho&s;t yr holl weithredoedd hyn ynom, ac nid ni ein hunain. Ac er cynnal i fynu wirionedd y peth hyn, yn erbyn yr holl ymgyfiawnhawyr, a'r hypocritiaid, y rhai a y&s;peiliant yr holl-alluog Dduw o'i anrhydedd, ac a'i rhoddant iddynt eu hunain, mae Saint Pawl yn dwyn i mewn hyn, Ni allwn ni, medd ef, o hanom ein hunain me|gis <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 3.</NOTE> o hanom ein hunain, feddwl vn meddwl da: onid mae 'n holl allu ni, o ddaioni Duw, o herw|ydd yndo efe y mae i ni oll ein bod, ein bywyd, a'n <NOTE N="*" PLACE="marg">Cwhw. fan.</NOTE> cynhyrfiad. Os mynnwch wybod etto ym|mhellach pa le y caw&s;ant hwy eu rhoddion, a'u aberthau, y rhai a offrymment hwy yn wa&s;tad yn eu bywyd i'r holl-alluog Dduw, ni allwn lai n&acirc; chyduno &acirc; Dafydd, lle mae fe yn dywedyd, O'th law hael di, o Arglwydd, y derbynia&s;om yr hyn a rodda&s;om i ti. Am hynny os ydyw 'r compni &s;anctaidd hyn yn addef mor <NOTE N="*" PLACE="marg">Hyf.</NOTE> eofn fod yr holl ddaioni a'r rhadau, &acirc; 'r rhai y cyny&s;caeddid eu heneidiau hwy, yn dyfod oddi-vorth ddaioni Duw yn vnic, beth rhagor a ellir i ddywedyd i
<PB N="131" REF="329">
<NOTE N="*" PLACE="marg">Brofi.</NOTE> brufo fod pob daioni yn dyfod oddiwrth yr holl-alluog dduw? Ai addas i ni dybied fod pob daioni y&s;prydol yn dyfod oddiwrth Dduw, oddi-vchod yn vnic, a bod vn daioni arall megis daioni natur neu ffortun (fal y galwn hwy) yn dyfod o vn achos arall? ydyw Duw a'i ddaioni yn harddu 'r enaid a'i holl alluon, megis y mae efe, ac a ddaw y doniau &acirc; 'r rhai y cynny&s;caeddir y corph oddi-wrth neb arall? Os ydyw ef yn gwneuthur yr hyn &s;ydd fwyaf, oni all ef wneuthur yr hyn y &s;ydd lai? Mwy o waith (medd Sainct Aw&s;tin) yw cyfiawnhau pechadur, a'i greu ef o newydd o dd&ycirc;n drwg yn &wcirc;r cyfion, n&acirc; gwneuthur o ne|wydd y n&ecirc;f, a'r ddayar, yn y modd y gwneuth|pwyd hwy ei&s;oes.</P>
<P>Rhaid yw ini gyfuno pwy ddaioni bynnag &s;ydd ynom, o rad, o natur, neu o ffortun, ei fod o Dduw yn vnic, megis yr vnig awdur a'r gwneuthurwr; Ac etto ni ddlyid meddwl ddarfod i Dduw greu yr holl fyd cyffredinawl yn y modd y mae efe, ac iddo ef gwedi ei wneuthur ef vnwaith, roddi i fy|nu ei reolaeth ef, ac y gallwn ni am hynny ei ar|fer ef yn ol ein &s;ynhwyrau a'n dychymygion ein hunain, ac felly nad ydyw ef yn cymeryd dim mwy o ofal amdanaw: megis y gwelwn fod y &s;aer llongau wedi iddo orphen gwneuthur ei long, yn ei rhoi hi yn llaw 'r llongwr, heb ofalu mwy am dani. Nag&ecirc;, ni chreodd Duw y byd, a bod gwedi hynny heb ofalu am danaw, ond mae fe yn cadw hwn yn wa&s;tad &acirc;'i ddaioni, mae yn ei gynnal bob am&s;er yn ei gr&ecirc;ad: o herwydd yn am|gen, heb ei ddaioni enwedigawl ef, ni allai &s;efyll yn ei &s;t&acirc;t.</P>
<P>O'r achos hyn y mae Saint Paul yn dywedyd,
<PB N="132" REF="330">
Y mae fe 'n cadw ac yn cynnal pob peth &acirc;'i air <NOTE PLACE="marg"><HI>Heb.</HI> 1. 3.</NOTE> rhag iddynt hebddo ef gwympo yn ddiddim o'r hyn y gwneuthpwyd hwy. Oni byddai fod y da|ioni hyn yn bre&s;ennol ym-mhob lle, fe a ai bob creadur allan o'i iniawn drefn, ac ni byddai vn creadur yn ei iawn gynneddf, yn yr hon y crewyd ef. Mae fe am hyn yn anweledig ym-mhob lle, ac ym-mhob creadur ac yn cyflawni n&ecirc;f a dayax &acirc;'i bre&s;ennolrwydd: yn y t&acirc;n i roddi gwr&ecirc;s, yn y dwfr i roddi gwlybni, yn y ddayar i roddi ffrvoyth, yn y galoni roddi nerth, ie mae fe yn ein bara ni a'n diod i roddi ymborth ini, o herwydd hebddo ef ni all y bara a'r ddiod roddi llyniaeth, na lly&s;euyn iechyd. Fal yr addef y gwr call yn oleu, gan ddywe|dyd, nid amledd ffrwythau &s;ydd yn porthi dynion, ond dy air di o Arglwydd a geidw y rhai a ymddi|redant ynoti. Ac mae Mo&s;es yn cyfuno &acirc; hynny, lle mae fe yn dwedyd nad ydyw d&ycirc;n yn byw ar &s;a|ra'n vnig, onid ar bob gair ac y &s;ydd yn dyfod o enau'r Arglwydd. Nid y lly&s;ewyn na 'r eli &s;ydd yn rhoddiiechyd, onid dy air di, o Arglwydd (medd y gwr call) y &s;ydd yn iachau pob peth.</P>
<P>Am hynny nid gallu y creaduriaid &s;ydd yn gweithio yn ffrwythlawn onid daioni Duw &s;ydd yn gweithio yndynt. Yn ei air ef yn wir y mae pob peth yn &s;efyll. Trwy y gair hwn y gwneuthpwyd nef a daiar, a thrwy y gair hwn y cynhelir, y ma|entaenir ac y cedwir hwy mewn trefn, medd S. Petr, ac y byddant hwy hyd oni thynno 'r holl-alluog Dduw ei allu oddiwrthynt, ac y go&s;odo ef eu gollyngdod hwy.</P>
<P>Oni byddai fod daioni Duw fal hyn yn ffrwyth|lon yn ei greaduriaid i'w rheoli hwy, pa fodd y gellid cadw y mor mawr yr hwn &s;ydd yn rhuo, ac
<PB N="133" REF="330">
yn trafaelu i orchguddio 'r ddaear, o fewn ei der|fynau a'i dorlennydd, fal y cedwir efe.</P>
<P>Fe welodd y gwr &s;anctaidd Iob yn eglur dda|ioni Duw yn y pwngc hyn, ac a addefodd oni by|ddai fod e&s;py&s;&s;awl ddaioni duw yn cadw y ddae ar, na ellyd na orchgiddiai y m&ocirc;r hi, mewn ychydig am&s;er. Pa fodd y gallai yr elementau a hwy mor anghyttun ac mor wrthwyneb i'w gilydd, gyfu|no ac aros yngh&ycirc;d mewn heddwch er ein gwa&s;a|naethu ni heb ddifetha ei gilydd, oni byddai fod daioni Duw felly yn eu tymheru hwy? pa fodd na lo&s;cai ac na ddifai y t&acirc;n y cwbl oll, pe gollyn|gid ef i fyned lle y mynnai, a phe nad attelid ef trwy ddaioni Duw o fewn ei r&ocirc;d, i wre&s;&s;ogi yn fe&s;urol y creaduriaid i&s;od hyn i'w haeddfedu?</P>
<P>Y&s;tyriwch anfeidrol faint y ddayar, mor drom ac mor fawr yw hi: pa fodd y gallai hi &s;efyll mor ddiogel yn y lle y mae hi, oni byddai fod daioni duw yn ei chynnal hi, i ni i drafaelu arni? Tydi (medd Dafydd) o Arglwydd a &s;eiliai&s;t y ddayar, &acirc;'th air y cynhaliai&s;t hi, fel nad y&s;cogai, ac na chwympai.</P>
<P>Y&s;tyriwch yr anifeiliaid a'r py&s;cod cryfion, etto trwy ddaioni Duw ni orchfygant yn ein herbyn, onid hwy a gedwir mewn caethiwed i'n gwa&s;a|naethu ni. Oddiwrth bwy y daeth y gyfarwyddyd hyn i'w <NOTE N="*" PLACE="marg">Gore&s;cyn.</NOTE> gormeilio hwy, ac i wneuthur iddynt wa&s;anaethu er budd ini? ai o ymmennydd d&ycirc;n? Nag&ecirc;, yn hytrach fe ddaeth y gyfarwyddyd hyn oddiwrth ddaioni Duw yr hwn a gynhyrfodd ddeall d&ycirc;n i gael ei feddwl ar bob creadur. Pwy, medd Iob, a o&s;ododd ewyllys a deall ym-mhen d&ycirc;n onid daioni duw yn vnic? Ac (fal y dywaid yr vn Iob, yr ydwyf fi yn deall fod meddwl ym,
<PB N="134" REF="331">
mhob d&ycirc;n, ond cynhyrfiad yr holl-alluog &s;ydd yn rhoddi deall.</P>
<P>Ni alla&s;ai ddyn (bobl dda Gri&s;tionogaidd) a'i &s;ynwyr ei hun byth ddychymmyg cinnifer o ddy|chymmigion ym-mhob celfyddyd, a gwybodaeth, oni bualai fod daioni yr holl-alluog Dduw yn bre&s;ennol gyd&acirc; dynion, yn cyffroi eu &s;ynhwyrau a'u mefyrdodau hwy i wybod naws a naturiaeth ei holl greaduriaid ef, i'n gwafanaethu ni yn ddi|gonol yn ein holl rhaidau a 'n anghenau. Ac nid yn vnic i wa&s;anaethu yn anghenrheidiau ni, onid hefyd i wa&s;anaethu ein boddlonrwydd a'n digrifwch ni vwch ben anghenrhaid: Mor hael yw daioni duw tuag attom ni, er ein han|nogi ddiolch iddo, os bydd calonnau ynom.</P>
<P>Ni allai y g&wcirc;r call yn ei fyfyrdod nailltuol, lai na chaniatau fod yr hyn a adroddais i chwi yn wir. Yn ei law efe (medd ef) yr ydym ni a 'n gei|riau, <NOTE PLACE="marg"><HI>Doeth.</HI> 7.</NOTE> a 'n holl ddoethineb, a 'n holl gelfyddydon, a gweithredoedd ein gwybodaeth. O herwydd efe a roes ini wir gyfarwyddyd, am ei greaduri|aid, i adnabod anian y byd, rhinweddau 'r ele|mentau, dechreuad a diwedd yr am&s;eroedd, a'u newidiad a'u amfrafael rywiau hwy, cylch y flwy|ddyn, a threfn y &s;&ecirc;r, natur yr anifeiliaid a gallu 'r gwyntoedd a meddyliau dynion, gwaha|niaeth y planedau, rhinwedd gwraiddiau, a pha beth byunac y &s;ydd guddiedig a dirgel mewn natur, mi a'u dy&s;cais oll.</P>
<P>A gwneuthurwr y pethau hyn a dda~go&s;odd imi y doethineb ymma. Ac ailwaith fe a ddywaid, Pwy a all chwilio y peth &s;ydd yn y nef? O her|wydd anhawdd ini chwilio y pethau &s;ydd ar y ddaiar, ac yn ein golwg beunydd, o herwydd
<PB N="135" REF="331">
(medd ef) am-mherffaith yw ein &s;ynhwyrau, a 'n meddliau a'n amcanion &s;ydd anhy&s;pys. Am hyn ni all neb chwilio y&s;tyr y pethau hyn, oni roi di iddo ddoethineb, a danfon dy Y&s;pryd oddiuchod.</P>
<P>Os ydyw y g&wcirc;r call yn addef fod pob peth da o Dduw, paham na chydnabyddwn ninnau hynny? a thrwy adnabod hynny paham nad y&s;tyriwn ein dlyed tu ag at Dduw, ac na roddwn ddiolch iddo am ei ddaioni. Mi a welaf fod gennyf or|mod amledd o ddefnydd, a ellid ei ddwyn i mewn i <NOTE N="*" PLACE="marg">Brofi.</NOTE> brufo y peth hyn.</P>
<P>Pe cymmerwn arnaf ddangos pa fodd y mae daioni yr holl-alluog Dduw yn ymddangos ym-mhob lle o'r byd yn ei greaduriaid: Mor rhy|fedd ydynt yn eu creaduriaeth, mor hardd yn eu trefn, mor anghenrhaid i'n rhaidiau ni: rhaid fyddai i bawb oll gydnabod nad oes iddynt aw|dur arall onid yr holl-alluog Dduw. Ei ddaioni ef &s;ydd rhaid iddynt ei ganmoll a'i fawrhau, ym-mhob lle, i'r hwn y byddo anrhydedd a gogoniant yn os oes oe&s;oedd, Amen.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<PB N="136" REF="332">
<HEAD>&para; Yr ail rhan o'r bregeth ar wythnos y Derchafel.</HEAD>
<P>_MI a fanegais yn y rhan gyniaf o'r bregeth hon (Gri&s;tionogion da) i'ch myfyrdod chwi, fawr ddaioni yr hollalluog Dduw ynghread y byd hwn a'i holl harddwch, er mwyn rhaidiau a diddanwch d&ycirc;n, fel y cyffroid ni yn hytrach i gydnabod ein dylyed ail|waith i'w fawrhydi ef. Ac yr ydwyf yn gobaithio ddarfod i hynny gyffro ynoch chwi nid yn vnic gredyniaeth, onid hefyd ddarfod eich cyffro chwi i roddi eich diolch yn ddirgel yn eich calonnau i'r holl-alluog Dduw, am ei garedig fwynder.</P>
<P>Ond fe allai y dwedai rhyw ddyn, y cytuna ef ar hyn, fod pob peth daionus a berthyn at yr enaid, neu a grewyd gyd&acirc; ni yn y corph, yn dyfod oddi|wrth Dduw, megis oddiwrth awdur pob dai|oni, ac nid oddiwrth neb arall; Ond am y pethau &s;ydd allan o hanynt hwy ill dau, y rhai a alwn yn dda ffortun, megis cyfoeth, awdurdod, dercha|fiad ac anrhydedd, f'allai fod rhai yn tybied eu bod hwy yn dyfod o'n diwidrwydd ni, a dyfaldod ein poen, a'n trafael ni, yn hytrach nag y tybient eu bod yn bethau vwch na dawn naturiaeth.</P>
<P>Yn awr, bobl dda, y&s;tyriwch od oes vn awdur o'r pethau hyn yn cyd-weithio a phoen a diwydr|wydd d&ycirc;n, ai addas rhoddi y pethau hynny i neb a|rall heblaw Duw: fal y cam&s;ynnai y cenhedloedd y philo&s;ophyddion, a'r beirdd, y rhai a gymmera|&s;ant ffortun, ac a'i gwneuthant hi yn dduwies, i'w hanrydeddu am y fath bethau? Na atto duw
<PB N="137" REF="332">
(Gri&s;tionogion da) ini dderbyn yn ddifri y dy|chymmyg hyn, y rhai ydym addolwyr y gwir Dduw: gweithredon, ac arferon yr hwn a gy|hoeddwyd yn eglur ini yn ei air ef.</P>
<P>Opinionau ac ymadroddion dynion anghre|dadwy ac nid Chri&s;tionogion ydyw y rhai hyn, o herwydd maent hwy yn wir yn credu, ac yn dy|wedyd, (fal y dywad Iob) fod Duw yn aros yn <NOTE PLACE="marg"><HI>Iob.</HI> 22.</NOTE> y cymmylau, heb ddarbod am danom ni, Epicuri|aid yw y rhai a ddychymygant fod duw yn rhodio o amgyllch y nefoedd, heb ofalu am bethau oddi|dano, ond bod yr holl bethau hyn yn dyfod wrth &s;iawns neu ddamwain neu trwy drefnid ffortun, <NOTE PLACE="marg">Ddigwydd.</NOTE> ac nad oes gan Dduw vn ergid ynddynt.</P>
<P>Pa beth yw dywedyd hyn, amgen na thybied gyd&acirc;'r ffol yn ei galon nad oes Duw? y rhai nid argyhoeddwn ni yn amgen, onid &acirc; geiriau Duw <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 14. <HI>P&s;al.</HI> 99.</NOTE> ei hun, drwy enau y prophwyd Dafydd, Gwran|do, medd efe, fymhobl, myfi ydwyfdy Dduw di, ie dy Dduw di mi bieu holl anifeiliod y coedydd, y defaid a'r ychen a grwydrant ar y mynyddoedd, mi a adwen holl adar y nefoedd, gwaith fy-nwy|law yw tegwch y maes, holl amgylch y b&ycirc;d, a'r holl amledd y &s;ydd ynddo. Ac ailwaith trwy y prophwyd Ieremi, A dybygidify mod i yn Dduw o leoedd agos, ac nad ydwyf Dduw o leoedd pell oddiwrthyf, medd yr Arglwydd? A all d&ycirc;n ei gu|ddio ei hun mewn lle mor ddirgel, fel nas gwel|wyf ef? onid ydwyf yn llanw nef a dayar, medd yr Arglwydd?</P>
<P>Pa vn o'r ddau hyn a ddlyem ni ei gredu orau? ai ffortun yr hon y maent hwy yn ei phaintio yn ddall o'i dau lygad, yn anwadal yn ei rhodd bob am&s;er, yn-nwylaw yr hon y dywedant fod y pe|thau
<PB N="138" REF="333">
hyn? ai yntau Duw, yngallu ac ynnwylaw yr hwn, y mae y pethau hyn yn wir: yr hwn am ei wirionedd, a'i ddianwadalrwydd, nid argyoe|ddwyd er ioed etto? o herwyd mae ei olygon ef yn edrych trwy nef a dayar, a gweled y mae ef bob peth yn gydrychiol &acirc;'i lygaid, nid oes dim rhy dy|wyll iddo na rhy guddieddig oddiwrth ei wybo|daeth ef, ie ymmeddyliau dirgel ein calonau.</P>
<P>Gwir yw fod pob cyfoeth, pob gallu, pob aw|durdod, pob iechyd pob llwyddiant, a phob hawddfydd, oddiwrth Dduw, o'r hyn ni chaem ni vn rhan heb ei gyfraniad hael ef, ac oni bai ei fod yn dyfod oddiuchod. Yn gyntaf mae Da|fydd yn te&s;tiolaethu am gyfoeth a meddiannau: Os rhoddi di lwyddiant, hwy a gynnullant, os <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;a.</HI> 104. 28.</NOTE> agori dy law hwy a lanwir &acirc; daioni, ond os troi di dy wyneb oddiwrthynt hwy a drallodir. Ac fe ddowaid Salomon, Bendith yr arglwydd <NOTE PLACE="marg"><HI>Pro.</HI> 10.</NOTE> &s;ydd yn cyfoethogi dynion. A hyn y cyfuna y wraig &s;anctaidd Anna, lle ydywaid hi yn ei cha|niad, <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Sam.</HI> 2.</NOTE> Yr arglwydd y &s;ydd gwneuthur yn dlawd, ac yn gwneuthur yn gyfoethog, yn dyrchafu, ac yn tynni i lawr, efe a ddichon gyfoddi 'r anghenus o'i flinder ac o'r dommen, efe a all gyfodi 'r tlawd, ai o&s;&s;od i ei&s;tedd gyd&acirc; thywy&s;ogion, ac i gael gor|&s;eddfa gogoniant: o herwydd efe biau holl derfy|nau 'r ddaiar.</P>
<P>Yn awr os gofyn neb pa welliant y &s;ydd ini o wybod, fod pob dawn daionus, megis doniau na|turiaeth a ffortun, (y rhai a alwir fell&ycirc;) a phob rhodd berffaith, megis o r&acirc;d o blegid yr enaid, yn dyfod oddiwrth Dduw, ac mae ei roddion ef yn vnig ydynt hwy? Yn wir am lawer o acho&s;ion ma&ecirc; 'n addas ini wybod hynny. O herwydd fell&ycirc; yr
<PB N="139" REF="333">
adnabyddwn, os addefwn ni y gwirionedd, pwy yn gyfion a ddlyai gael diolch am danynt hwy: fe|lly y lleihair ein balchedd ni gan ddeall, nad oes dim yn dyfod o hanom ni ein hunain, onid pechod a bai: ac os bydd dim daioni ynom, i roddi yr holl glod a moliant am hynny i'r holl-alluog dduw, fe wna hyn ini nad ymdderchafom ymlaen ein cym|mydogion: ac na <NOTE N="*" PLACE="marg">Ddiy&s;tyrom.</NOTE>  fychanom neb am fod ei ddo|niau ef yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Anamlach.</NOTE>  ambellach n&acirc; 'n doniau ni, o her|wydd bod Duw yn go&s;&s;od ei ddoniau lle y myn|no: fe wna hyn ini wrth y&s;tyriaid ein donniau, beidio a'n derchafu ein hunain ym mlaen ein cym|mydogion&punc;fe wna hyn i'r gwrdoeth beidio ac ym|mogoneddu yn ei ddoethineb, a'r cryf yn ei gryf|der, ac i'r cyfoethog beidio ac ymogoneddu yn ei gyfoeth, onid yn y Duw byw, yr hwn yw awdur yr holl bethau hyn: rhag os gwnaent felly eu ce|ryddu hwy &acirc; geiriau S. Pawl, Pa beth &s;ydd gen|nyd ar ni dderbyniai&s;t, ac os derbyniai&s;t paham yr wyt yn ymffro&s;tio fel pe nas derbynia&s;it?</P>
<P>Pwnc o ddoethineb mawr, fynghymydeithi|on yw addef fod pob peth da yn dyfod oddiwrth yr holl-alluog Dduw, o herwydd wrth addef hyn|ny ni a wyddom i ba le yr awn i'w cei&s;io hwy os bydd eu diffyg hwy arnom, fel y ma&ecirc; S. Iacoyn <NOTE PLACE="marg"><HI>Iac.</HI> 1. 5.</NOTE> gorchymmyn ini, gan ddywedyd, Os bydd neb ac ei&s;iau doethineb arnaw, gofynned hi gan Dduw, yr hwn &s;ydd yn rhoddi yn helaeth i bawb, ac heb edli&wcirc; i neb, ac hi a roddir iddo. Fel y gwna|eth y gwr call, ac yntef ac ei&s;iau y fath rodd arno, ei daith at Dduw am dani, fal y te&s;tiolaetha ef yn ei lyffr, Yn ol (medd ef) imi wybod na allwn fod yn ddiweir oni chaniatae Dduw hynny imi; (ac megis y mae e&s;e yn &s;crifennu yno, doethineb vchel
<PB N="140" REF="334">
oedd wybod rhodd pwy oedd hi) mi a fry&s;iais at yr Arglwydd ac a eiriolais yn ddifrif o wraidd fy-ng halon arno ef ar ei chael hi.</P>
<P>Gwae fi, fy-nghymdeithion, nad elem ni at Dduw yn ein diffygion a'n anghenau, megis y mae S. Iaco yn gorchymmyn ini, a'r gwr doeth yn dangos ini ei fyned ef. Mi a fynnwn, pe cre|dem ni yn ddianwadal mai Duw yn vnic &s;ydd yn eu rhoddi hwy, o herwydd nid aem ni mwy mor fynych, er cyflawni ein haifiau a'n dyffygion, at y diawl a'i wa&s;anaethwyr fal y gwelir beunydd. O herwydd os bydd diffyg iechyd arnom, i ba le yr aiff y bobl gyffredinawl ond at &s;wynau a hudo|liaethau a'r fath eraill o ddichellion diawl.</P>
<P>Ped adnabyddem mai Duw yn vnic yw rho|ddwr y dawn hyn, ni a arferem y <NOTE N="*" PLACE="marg">Cyfryngau.</NOTE>  cyfarddonau a appwyntiodd ef, ac a arho&s;em ei <NOTE N="*" PLACE="marg">Hamdden.</NOTE>  arfod ef, hyd oni welai efe fod yn dda roddi hyn ini. Ped adna|byddai y mar&s;iandwr a'r marchnadwr bydol mai Duw &s;y yn rhoddi cyfoeth, fe fyddai fodlon i fyw ar gymmaint ac a alle efe ei gael, trwy foddion inion cymmeradwy gan Dduw, ac ni chai&s;iai fod yn gyfoethoccach nag y goddefai gywirdeb iddo fod, ni chai&s;ai ef ennill ac ni ofynnai gyfoeth ar law diawl.</P>
<P>Na atto Duw, meddwch chwi, i neb gymme|ryd eu cyfoeth oddiwrth ddiawl. Yn wir y &s;awl &s;ydd yn ymgyfoethogi trwy occr, drwy drais, drwy anudonrwydd, drwy ledrad, drwy dwyll a hocced, maent yn derbyn ei cyfoeth oddiwrth ddiawl. A phawb oll ac a ymroddant i'r fath ffyrdd, ac a ymwrthoda&s;ant a'r wir ffordd yr hon a o&s;ododd Duw, a'i gwrthoda&s;ant ef, ac a ae|thant yn addolwyr y diawl er mwyn eu mael a'u
<PB N="141" REF="334">
hennill. Y fath ddynnion hyn &s;ydd yn cwympo ar eu glinian i lawr ymmlaen y diawl ac yn ei a|ddoli ef wrth ei orchymmyn. O herwydd mae fe 'n addo os gwn&acirc;nt hwy felly, y rhydd efe iddynt hwy y byd a'r cyfoeth y &s;ydd ynddo. Ni allant hwy yn well wa&s;anaethu y cythrel nag wrth wneu|thur ei fodd ef a'i orchymmyn: a'i ddymuniad a'i ewyllys ef yw ini ymwrthod &acirc;'r gwirionedd ac ymroi o honomi ffal&s;edd, i gelwydd ac anudo n|rwydd.</P>
<P>Y rhai gan hynny a gredant yn berffaith yn eu calonnau mai Duw a ddlyid ei anrhydeddu, ac mai iddo ef y dlyid gofyn rhodd pob peth anghen|reidiol, ni ddlyent gei&s;io vn ffordd arall i gyflaw|ni eu anghenau ond cywirdeb a gwirionedd, na gwa&s;anaethu neb ond Duw i gael pob peth ang|henrheidiol. Ni chei&s;iai wr yn ei angen ei gynor|thwyo ei hun drwy ledrad. Ni roddai wraig ei chorph i oddineb er mwyn ennill i gynorthwyo ei hangen a'i thlodi. Os Duw yn wir yw awdur bywyd, iechyd, cyfoeth a braint, awn atto ef me|gis at yr awdur, ac ni a'i cawn gantho, medd S. Iaco. Ie doethineb mawr vchel yngolwg y gwr call yw gwybod pwy yw rhoddwr y pethau hyn|ny: o herwydd ym-my&s;c llawer o gelfyddydon eraill, doethineb yw adnabod a chredu fod pob daioni a rhadau yn dyfod oddiwrth Dduw megis yr awdur.</P>
<P>Yr hyn ped y&s;tyrid yn dda fe wnai ini feddwl fod yn rhaid ini roddi cyfrif am yr hyn y mae duw yn ei roddi ini i'w drefnid, ac a'n gwnai ni yn ddyfal i'w treulio hwy i ogoniant duw a budd i 'n cymydogion, fel y gallom roddi cyfrif da yn y di|wedd a chael ein canmol am fod yn oruchwilwyr
<PB N="142" REF="335">
da, megis y caffom glywed y gairiau hyn gan ein barnwr, da was da ffyddlon, buo&s;t ffyddlon ar y|chydig, mi a'th wnaf yn llywydd ar lawer, dos i mewn i lawenydd dy fei&s;tr. Hefyd os byddwn yn credu mai Duw yw awdur pob rhodd ac &s;ydd ge|nym, fe wnaiff hynny ini fod yn ddi&s;taw ac yn o|ddefus pan dynner hwy oddiwrthym ni ailwaith. O herwydd Duw o'i drugaredd a'u canniataodd hwy ini i'w harfer: felly weithiau mae efe yn eu tynnu hwy oddiwrthym ni yn gy&s;ion ailwaith er profi ein goddefgarwch ni, er arfer ein ffydd ni, ac felly wrth dynnu ychydig oddiwrthym, neu roddi yn brinnach, mae efe yn ein dangos ni i'w harfer yn fwy i'w ogoniant ef, pan roddo ef hwy ail|waith ini.</P>
<P>Mae llawer a fedran ddywedyd &acirc;'i geneuau eu bod yn credu mai Duw yw awdur peb dawn da ac &s;ydd ganthynt. Ond mewn am&s;er profedi|gaeth maent yn mynd yn eu gwrthol o'r gr&ecirc;d hon, maent yn dywedyd hyn mewn gairiau ac yn eu gweithredoedd yn ei wadu. Edrychwch arfer y byd, ac edrychwch ydyw ef yn gywir. Edrych|wch ar y g&wcirc;r cyfoethog yr hwn a gyny&s;caedd|wyd &acirc; golud, os tynnir ei gyfoeth ef oddiwrthto trwy adfyd, pa ffrommi, a pha lidio a wnaiff ef? pa rwgnach ac anobeithio? os twit&s;ir enw da vn d&ycirc;n a fyddo mewn dim cyfrif gan dafod dr&wcirc;g, mor ane&s;mwyth fydd efe, ac mor ddyfal i ddial i lid? Os bydd gan neb doethineb, os cyfrif rhyw cwy|lly&s;wr drwg ef yn ffwl ac os honnir ei fod ef fe|lly, mor flin gantho fod yn ei gyfrif ef felly? A dy|bygwch chwi fod y rhai hynyn credu yn ddifri fod Duw yn rhoddwr y doniau hyn? paham na odde|fant yn e&s;mwyth i dduw gymmeryd atto ei roddi|on
<PB N="143" REF="335">
ailwaith, y rhai a ganiataodd efiddynt hwy yn rhad, ac y rhoddodd eu benthyg dros cyhyd am&s;er?</P>
<P>Ond chwi a ddywedwch, bodlon fyddwn i ro|ddi i Dduw ailwaith y doniau a roddodd ef imi, pe cymmerai fe hwy ailwaith oddiwrthif: ond yn awr yr ydys yn myned a hwy oddiwrthif trwy af|lwyddiannus ddigwydd, a thrwy fur&s;ennod ffail|&s;ton, a thrwy goeg-ddynion drwg: pa fodd y ga|llaf oddef hyn yn e&s;mwyth? I hyn y gellir atteb fod yr holl-alluog Dduw o nattur anweledig, ac na ddaw ef at vn d&ycirc;n mewn dull gweledig, yn ol arfer d&ycirc;n, i gymmeryd oddiwrtho y donniau a ro|ddodd ef eu benthyg: ond pa beth bynnac a ewy|lly&s;io Duw ei wneuthur yn y peth hyn, fe a'i dwg i ben trwy 'r offerau a ordeiniodd ef i hynny. Mae gantho angylion da, mae gantho angylion drwg, mae gantho ddynnion da, mae gantho ddynnion drwg, mae gantho ef law a che&s;air, mae gantho wynt a <NOTE N="*" PLACE="marg">Tharanau.</NOTE>  thry&s;au, gwres ac oerfel: mae gantho aneirif offerau a chenhadon trwy y rhai y mae fe 'n gofyn ailwaith y pethau a orchymmynnodd ef <NOTE PLACE="marg"><HI>Doeth</HI> 16. <HI>v.</HI> 24.</NOTE> i'n cadwedigaeth ni, fal yr addef y gwr doeth: Rhaid i'r creadur wa&s;anaethu ei wneuthurwr i beri dialedd ar yr anghyfion. O herwydd, fal y dywaid yr vn awdur, mae fe 'n arfogi 'r creadur i ddial ar ei elynnion, ac weithiau i brofi ein ffydd ninnau mae fe 'n cyffro y fath gawadau.</P>
<P>Ac am hyn pa fodd bynnac neu trwy ba offe|rau bynnac y cymmer Duw ei ddonniau oddiwr|thym, rhaid ini fod yn fodlon mewn ammynedd i farn Duw, a chydnabod mai efe &s;ydd yn rhoddi ac yn dwyn ymmaith, fal y dywaid Iob, yr Ar|glwydd a roddodd yr Arglwydd a ddygodd ym|maith, pan oedd ei elynnion ef yn gyrru ei ani|feiliaid
<PB N="144" REF="336">
ef ymmaith, a phan oedd diawl yn lladdei blant ef, ac yn poeni ei gorph ef &acirc; chlefyd to&s;t.</P>
<P>Y fath larieidd-dra oedd yn y brenin a'r proph|wyd &s;anctaidd Dafydd, fal pan regwyd ef gan Simei yngwydd ei holl lu, fe a'i cymmerodd yn oddefgar heb regi ailwaith, ond gan addef mai Duw oedd awdur ei ddiniweidrwydd a'i enw da ef, a chan ei offrwm ef iddo i wneuthur o hono 'r hyn a fai fodlon gantho: Gedwch iddo, medd ef wrth vn o'i farchogion yr hwn a fynna&s;ai ddial y gabledd honno, o herwydd yr Arglwydd a ddy|wedodd vrtho ef, melldithia Ddafydd, onid odid fe ddyry yr Arglwydd imi ddaioni am ei felldith ef y dydd hwn.</P>
<P>Ac er bod yr offeryn weithiau yn gwneuthur yn ddrwg yn ei orchwyl ef &s;ydd yn dyfod o genfigen, etto o herwydd bod Duw yn troi ei orchwyl drwg efi brofiad ein a~mynedd ni, ni a ddylyem yn hytrach ymo&s;twng i oddefgarwch n&acirc; digio wrth wialen Duw, yr hon onid odid gwedy iddo ein ceryddu ni er ein haddy&s;cu, a dafla ef i'r t&acirc;n, fal y mae hi 'n haeddu.</P>
<P>Cydnabyddwn felly hefyd yn gywir mai rho|ddion Duw yw ein holl ddonniau ni a'n braint, fel y byddom barod i'w rhoddi hwy i fynu pan ewylly&s;io a phan fo bodlon gantho fe hynny ail|waith. Addefwn trwy ein holl oe&s;oedd fod pob peth da yn dyfod oddiwrth Dduw, pa beth byn|nac fytho ei henw neu ei natur, nid vn vnig y pe|thau llygradwy ymma am y rhai y &s;oniais i yn awr ddiwethaf, ond yn fwy o lawer y rhadau y&s;|prydolbuddiol i'n eneidiau ni, heb ddaioni y rhai ni alwir neb i'r ffydd, ac ni chynhalir ynddi, fal ar ol hyn yn y rhan ne&s;a o'r homili hou y manegaf
<PB N="145" REF="336">
ichwi. Yr ennyd hynny, nac anghofiwch yr hyn a ddywedwyd wrthych ei&s;oes, nac anghofiwch fod eich barn yn gyttunol a gwirionedd yr athra|waeth hon, nac anghofiwch ei harfer hi yn holl &s;t&acirc;t eich bywyd, trwy 'r hyn y gellwch gael y &s;en|dith y addawodd ein Iachwdwr Chri&s;t, Bendi|gedig yw y rhai a wrandawant air Duw, ac a'i cadwant. Yr hon fendith canniataed ef ini oll, yr hwn &s;ydd yn teyrna&s;u ar y cwbl oll, vn Duw mewn trindod, y T&acirc;d y Mab a'r Y&s;pryd gl&acirc;n: i'r hwn y bytho holl anrhydedd a gogoniant yn oes oe&s;oedd, Amen.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>&para; Y drydedd ran o'r bregeth ar Wythnos Derchafael.</HEAD>
<P>_MI a addewais fynegi i chwi fod pob doniau a phob rhadau Y&s;pry|dol yn dyfod yn enwedig oddi|wrth Dduw. Y&s;tyriwn wirio|nedd y peth hyn, a gwrandawn beth a dy&s;tolaethir yn gyntaf am ddawn ff&ycirc;dd, y dyfodiad cyntaf i fywyd Chri&s;tionogawl, heb yr hon ni ddichon neb fodloni Duw. O herwydd mae S. Paul yn cyffe&s;u yn oleu mai dawn Duw yw hi. Ac ail|waith mae S. Peter yn dywedyd mai trwy allu Duw yw nad ydym yn &s;iglo yn ein gobaith tuag atto ef. Gweithred Duw yn wir ynom ni yw y cariad perffaith &acirc;'r hwn y carwn ein brodyr. Os etifarhawn yn ol cwympo, trwyddo fe yr ydym yn etifarhau, yr hwn &s;ydd yn e&s;tyn ei la w druga|rog i'n cyfodi ni i fynu. Os bydd vn ewy|llys ynom i gyfodi, efe &s;ydd yn rhagflaenu ein
<PB N="146" REF="337">
ewyllys ni, ac yn ein <NOTE N="*" PLACE="marg">Agweddu.</NOTE> hyweddu ni i hynny. Os yn ol dryllaid y galon y clywn ni ein cydwybodau mewn heddwch a Duw trwy ollyngdod o'n pe|chodau, ac felly gwedy 'n cymmodi ailwaith i ffa|for Duw, ac i obaith bod yn blant iddo ac yn eti|feddion bywyd tragwyddol; pwy &s;ydd yn gwneu|thur y gwrthiau hyn ynom? Ai ein haeddiant ni a'n teilyngdod, a'n hegni, a'n &s;ynhwyrau a'n rhinwedd? nag &ecirc; yn wir. Ni fyn S. Paul i bridd a chlai, <NOTE N="*" PLACE="marg">Ymryfygu.</NOTE> ymeofnhau i'r fath ryfyg: ac am hynny y dywaid fod y cwbl o Dduw yr hwn a'n cym|mododd ni ag ef ei hun trwy Ie&s;u Gri&s;t. O her|wydd yr ydoedd Duw ynghri&s;t pan gymmododd ef y byd ag ef ei hun.</P>
<P>Duw T&acirc;d y drugaredd a weithiodd y dawn vchel hyn ini, nid yn ei ber&s;on ei hun ond trwy gy|fryngiad, ac nid trwy gyfryngwr llai n&acirc;'i vnic fab ei hun, yr hwn nid arbedodd ef oddiwrth boen na cho&s;p er gwneuthur lles ini. O herwydd arno efe y go&s;ododd ef ein pechodau ni, arno fe y go&s;o|dodd ef dalu iawn dro&s;om ni, efe a wnaeth ef yn gyfryngwr rhyngtho ef a ninnau, cyfryngiad yr hwn oedd mor gymmeradwy gan Dduw D&acirc;d o herwydd ei vfydd-dod cyflawn perffaith, fal y cymmerodd efe ei weithred ef yn gwbl iawn am ein holl anufydd-dod a'n gwrthrhyfelgarwch ni: cyfiawnder yr hwn a gymmerodd ef i bwy&s;o yn erbyn ein pechodau ni: pridwerth yr hwn a o&s;odai ef i &s;efyll yn erbyn ein damnedigaeth ni.</P>
<P>Pa beth &s;ydd gennym i ryfeddu ynom ein hu|nain am dano yn y peth hyn, fyngharedigion an|wyl? Nid oes, o'm t&ycirc;b, lai gennym nag a ddy|wad Sanct Paul wrth gofio rhyfeddol ddaioni Duw yn hyn; Yr wyf yn diolch i Dduw trwy Ie|&s;u
<PB N="147" REF="337">
Gri&s;t ein Harglwydd: o herwydd trwyddo ef y derbynia&s;om yr vchel rodd hon o r&acirc;d. O herwydd megis trwyddo ef (ac efe yn ddoethineb tragwy|ddol) y gwnacth Duw d&acirc;d y byd a phob peth a gynhwy&s;ir ynddo: felly trwyddo ef yn vnic ac yn hollol y mynnai ef adferu pob peth yn y nef ac ar y ddayar.</P>
<P>Trwy ein cyfryngwr nefol hwn am hynny yr ydym yn adnabod ffafor a thugaredd Duw D&acirc;d, trwyddo ef yr ydym yn adnabod ei ewyllys ef a'i &s;erch tuag attom. Oherwyd ef yw llewyrch go|goniant ei dad, a gwir lun ei ber&s;on ef, efe yw 'r hwn y mae 'r T&acirc;d yn fodlon i'w gymeryd yn f&acirc;b anwyl iddo ei hun, i'r hwn y mae 'n rhoddi aw|durdod i fod yn ddy&s;cawdwr ac yn athro ini, ar yr hwn y mae fe yn gorchymmyn ini wrando gan ddywedyd Gwrandawch arno fe: Trwyddo ef y mae 'n T&acirc;d nefol, yn ein bendithio mewn nefolion bethau, &acirc; phob bendith y&s;prydol: er mwyn yr hwn, (fal yr &s;crifenna Ioan,) y der|bynia&s;om r&acirc;d a ffafor. I'r ceidwad a'r cyfryngwr hwn y rhoddodd Duw Dad allu yn y nef ac ar y ddayar, a chyfiawnder ac awdurdod i rannu i olud ef a'i roddion a orchymmynnwyd iddo: o herwydd felly yr &s;crifenna 'r Apo&s;tol, I bob vn o honom y rhoed gr&acirc;s yn ol me&s;ur dawn Chri&s;t. Ac ar hynny i wneuthur yn ol yr awdurdod a roe&s;id iddo, gwe|dy iddo ddwyn pechod a'r cythrel i gathiwed me|gis na wnelent mwy eniwed i'w aelodau ef, fe a e&s;cynnodd ailwaith at ei D&acirc;d ac oddiyno y dan|fonodd roddion hael i'w anwyl wei&s;ion ac mae fyth gantho allu i rannu doniau ei Dad yn wa|&s;tad yn ei Eglwys, i'w chadarnhau hi a'i didda|nu. A thrwyddo ef yr ordeiniodd yr holl-alluog
<PB N="148" REF="338">
Dduw ddattod y b&ycirc;d a galw yn ei flaen i'w bar|nu fyw a meiw: ac yn ddiwethaf, trwyddo ef y condemnia ef y drygionus i d&acirc;n tragwyddol yn vffern, ac y rhydd ef i'r daionus fywyd tragwy|ddol ac a'u ge&s;yd yn ddiogel yn ei wydd yn y nef yn dragwyddol.</P>
<P>Fal hyn gwelwch fod y cwbl o Dduw, trwy ei fab Chri&s;t ein Harglwydd a'n Iachawdr. Cofiwch meddaf ailwaith eich dlyed o ddiolch, na fydded diffyg hynny byth: ymgy&s;&s;ylltwch yn wa&s;tadol i ddiolch: ni ellwch chwi byth offrwm i Dduw well aberth: o herwydd mae fe ei hun yn dywedyd, Aberthau moliant a diolch a'm anrhydeddant i. Yr hyn a ddeallodd y prophwyd &s;anctaidd Da|fydd <NOTE PLACE="marg"><HI>Pfal.</HI> 56.</NOTE> yn ddifai pan ddywedodd ef mor ddifrif wr|tho ei hun fal hyn, fy enaid bendithia 'r Ar|glwydd, a chwbl &s;ydd ynof ei enw &s;anctaidd. Ac ailwaith, fy enaid bendithia 'r Arglwydd, ac nac <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 103. 2. 2.</NOTE> anghofia ei holl ddonniau ef.</P>
<P>Duw a roddo ini r&acirc;s, bobl dda, i adnabod y pethau hyn ac i'w hy&s;tyried hwy yn ein calonnau. Nid yw yr adnabyddiaeth a'r y&s;tyr hyn ynom ni ein hunain, a thrwyddom ein hunain ni allwn ddyfod iddo, a thrueni mawr fyddai ini golli gwy|bodaeth mor fuddiol.</P>
<P>Galwn am hynny yn o&s;tyngedig ar yr Y&s;pryd &s;anctaidd hwnnw, yr Y&s;pryd gl&acirc;n, yr hwn &s;ydd yn dyfod oddiwrth ein T&acirc;d trugarog, ac oddi|wrth ein cyfryngwr Chri&s;t, ar iddo ef ein cynnor|thwyo a'n cynhyrfu ni &acirc;'i bre&s;enoldeb, megis, yndo ef y gallom wrando daioni Duw a fynegir ini er ein Iachawdwriaeth. O herwydd heb ei gynhyrfiad bywiol dirgil ef ni allwn vnwaith gymmaint ac enwi ein cyfryngwr, fal y ty&s;tiolae|tha
<PB N="149" REF="338">
Paul yn eglur. Nid oes neb (medd ef) a all ddywedyd yr Arglwydd Ie&s;u eithr yn yr Y&s;pryd glan, llai o lawer y gallwn ni gredu a gwybod y <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 11. 3.</NOTE> dirgelion mawr hyn a agorir ini trwy Gri&s;t.</P>
<P>Mae S. Paul yn dywedyd nad edwyn neb be|thau Duw onid Y&s;pryd Duw. A nyni, medd ef, <NOTE PLACE="marg">2. <HI>Cor.</HI> 2. 11.</NOTE> a dderbynia&s;om nid y&s;pryd y byd, ond yr Y&s;pryd yr hwn &s;ydd o Dduw, fel y gwypom y pethau a roddes Duw ini. Mae 'r gwr doeth yn dywedyd fod yn aros yngallu a rhinwedd yr Y&s;pryd glan, bob doethineb a gallu i adnabod Duw a'i fodloni ef. O herwydd mae fe 'n &s;crifennu nad ydyw yn|gallu d&ycirc;n iniawni ei ffordd. Pwy a &wcirc;yr dy gyfri|nach di oddieithr iti roddi doethineb ac anfon dy Y&s;pryd &s;anctaidd o'r vchelder. Anfon, medd ef, <NOTE PLACE="marg"><HI>Sap.</HI> 9. 17.</NOTE> am hynny (gan weddio) o'th nefoedd &s;anctaidd, a gyrr ef o or&s;eddfaingc dy ogoniant, fel y cym|mero ef boen yn bre&s;ennol gyd&acirc; mi, ac y gwyp|wyf beth &s;ydd fodlon genniti. <NOTE PLACE="marg"><HI>Ver&s;.</HI> 10.</NOTE></P>
<P>Gweddiwn ninneu a chy&s;tadl galon ag y gwe|ddiodd yntef, ac ni phalla gennym gael ei gyn|horthwy ef. O herwydd ebrwydd y cair ef gan y rhai a'i carnat, a'r rhai a'i cei&s;iant a'i c&acirc;nt ef. O herwydd hael a mwyn yw Y&s;pryd doethineb.</P>
<P>Yn ei allu ef y gallwn yn ddigonol wybod ein dlyed at Dduw, ynddo ef y 'n diddanir ni, ac y 'n <NOTE N="*" PLACE="marg">Hyfhair.</NOTE> eofnhair i rodio fel y dlyem, ynddo fe y byddwn lle&s;tri addas i dderbyn gras yr Hollalluog Dduw.</P>
<P>O herwydd efe &s;ydd yn glanhau ac yn puro 'r meddwl trwy ei weithrediad dirgel. Ac efe 'n v|nig &s;ydd bre&s;ennol ym-mhob lle trwy ei allu an|weledig, ac &s;ydd yn cadw pob peth dan ei lywo|draeth. Mae fe 'n goleuo 'r golon i feddwl meddy|liau teilwng am yr holl-alluog Dduw, mae fe 'n
<PB N="150" REF="339">
ei&s;tedd yn-nhafod d&ycirc;n i'w gyffro ef i ddywedyd i anrhydedd Duw. Nid oes vn iaith yn guddie|dig rhagddo, o herwydd y mae fe 'n gwybod pob iaith, efe yn vnic &s;ydd yn rhoddi nerth y&s;prydol i holl alluon ein cyrph ni a'n eneidiau.</P>
<P>Mae 'n rhaid ini gydnabod mai gallu ei Y&s;pryd ef &s;ydd yn cynnorthwyo ein gwendid ni, ac yn ein cynnal ni i gadw 'r ffordd yr hon a ddarparodd Duw, ac i rodio 'n inion yn ein taith. Trwy yr Y&s;pryd hwn, yr hwn &s;ydd yn gweddio dro&s;om ni a pharhaus ocheneidiau, y gallwn ddyfod yn eofn mewn gweddi a galw ar yr holl-alluog Dduw megis ein Tad. Os bydd vn dawn gennym trwy yr hwn y gallwn weithio i ogoniant Duw a lles ein cymydogion, fe weithir y cwbl trwy ei vn Y&s;|pryd ef ei hun, yr hwn &s;ydd yn rhannu i bob vn o'r <NOTE PLACE="marg"><HI>Ruf.</HI> 8. 6. <HI>&amp;c. Gal.</HI> 5. 22. <HI>&amp;c.</HI> 1. <HI>Cor.</HI> 12. 11.</NOTE> nailldu megis yr ewylly&s;ia ef. Os bydd gennym ddoethineb nid yw o hanom ein hunain, ni allwn ymogoneddu ynddi, megis pe byddai ei dechreuad hi o hanom ni, ond ni a ddylyem roddi 'r gogoni|ant i Dduw, oddiwrth yr hwn y daeth hi attom ni, fal yr &s;crifenna 'r prophwyd Ieremi, y neb a ymffro&s;tio ymffro&s;tied yn hyn, ei fod yn deall ac yn fy adnabod i, canys myfi ydwyf yr Arglwydd a wna drugaredd a barn a chyfiawnder yn y ddaiar, o herwydd y rhai hynny a ewylly&s;iaf medd yr Ar|glwydd. <NOTE PLACE="marg"><HI>Ier.</HI> 9. 14.</NOTE> Ni ellir cael y doethineb hyn onid trwy addy&s;c Y&s;pryd Duw, ac am hynny y gelwir hi yn ddoethineb y&s;prydol. Ac ni allwn ni chwilio yn vn lle yn &s;iccrach am yr wybodaeth hon o ewyllys Duw, wrth yr hon y dlyem gyfeirio ein gwei|thredoedd a'n gorchwylion, nag yn yr &s;cruthyrau &s;anctaidd. O herwydd hwynt hwy, medd ein Ia|chawdwr Chri&s;t, ydynt yn te&s;tiolaethu am dano <NOTE PLACE="marg"><HI>Iohn.</HI> 5. 3<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE>
<PB N="151" REF="339">
ef, Fe a ellir galw yn wybodaeth ac yn ddy&s;c yr hyn a geffir mewn lleoedd eraill allan o'r gair: ond mae 'r gwr doeth yn te&s;tiolaethu 'n oleu nad y|dynt oll ond oferedd oni bydd ynddynt y ddoethi|neb hon am Dduw. <NOTE PLACE="marg"><HI>Doeth.</HI> 13. 1.</NOTE></P>
<P>Ni a welwn i ba oferedd y daeth yr h&ecirc;n philo|&s;ophyddion y rhai oeddynt heb yr wybodaeth hon, yr hon a gair ac a chwilir am dani yn ei air ef. Ni a welwn &acirc; pha oferedd y cymy&s;cir athrawaeth yr Y&s;colwyr, am na chwilia&s;ant yn y gair hwn am ewyllys Duw, ond yn hytrach yn ewyllys rhe|&s;wm, yn h&ecirc;n arferon, yn llwybr y Tadau, yn ar|feron yr Eglwys.</P>
<P>Darllenwn am hynny a thrown ddolennau 'r &s;cruthyrau &s;anctaidd ddydd a nos, o herwydd <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 1. 2. <HI>P&s;al.</HI> 119. 105.</NOTE> Gwyn ei fyd yr hwn &s;ydd a'i holl ewyllys arni. Honno &s;ydd lu&s;ern i'n traed i rodio. Honno hefyd &s;ydd yn rhoddi doethineb i'r gwirion a'r di&s;yml. <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioa</HI> 5. 39.</NOTE> Ynddi hi y cawn fywyd tragwyddol. Yn yr &s;cru|thyrau &s;anctaidd hyn y cawn ni Gri&s;t, ynghri&s;t y cawn ni Dduw, o herwydd efe yw gwir lun ei <NOTE PLACE="marg"><HI>Heb.</HI> 3. <HI>Ioan.</HI> 14. 9.</NOTE> Dad. Yr hwn &s;ydd yn gweled Chri&s;t &s;ydd yn gwe|led y Tad.</P>
<P>Ac o'r gwrthwyneb, fal y dywaid S. Ierom, anwybod yr &s;cruthyrau yw bod heb adnabod Chri&s;t: bod heb adnabod Chri&s;t yw bod mewn ty|wyllwch ynghenol ein goleini cnawdol bydol o re&s;wm a philo&s;ophi: bod heb Gri&s;t yw bod mewn ffolineb: o herwydd efe yw vnic ddoethineb ei D&acirc;d yn yr hwn y mae cyflawnder y Duwdod yn gorphorol. A'r hwn pwy bynnac a gyny&s;caeddir <NOTE PLACE="marg"><HI>Col.</HI> 2. 9.</NOTE> trwy ffydd yn ei galon ac &s;ydd wedi ei wreiddio mewn cariad, fe a o&s;ododd &s;ail ddiogel i adail ar|no, trwy r' hyn y gall ef ymgyffred gyd&acirc; 'r holl,
<PB N="152" REF="340">
&s;aint beth yw'r lled a'r h&ycirc;d a'r dyfnder, ac adnabod cariad Chri&s;t. Yr wybodaeth a'r ddoethineb gwbl gyffredinol hon y mae S. Paul yn ei dymuno i'r Ephe&s;iaid ymma, megis y try&s;or mwyaf a ellir ei <NOTE PLACE="marg"><HI>Ephe&s;.</HI> 3. 19.</NOTE> gael tan ynefoedd. Am y ddoethineb hon y mae y gwr doeth yn &s;crifennu fal hyn megis y profa&s;ai ef ei&s;oes, Pob daioni a ddaeth imi gydag y hi, a golud annifeiriol trwy ei dwylo hi. Ac mae 'n cyd|&s;ylltu <NOTE PLACE="marg"><HI>Doeth</HI> 7. 11. 12. 13.</NOTE> ailwaith yn yr vn man mai hi yw eu mam hwynt oll: o blegid diball dry&s;&s;or yw hi yr hwn pwy bynnac a'i harfero y maent hwy yn ymgyfei|llach &acirc; Duw.</P>
<P>Mi a allwn &acirc; llawer o airiau gyffroi rhai o'r fawl a'm clywant ymma i chwilio am y ddoeth|ineb hon, i neilltuo eu rhe&s;wm i ganlyn gorchym|myn Duw, i daflu oddiwrthynt &s;ynhwyrau eu ymmhenyddau, i ffafro y ddoethineb hon, i wr|thod doethineb a &s;ynwyr y b&ycirc;d ynfyd hwn, i brofi ac i arogli honno, at yr hon y galwodd ffafwr ac ewyllys Duw hwy, a'r hon yn ddiwethaf yr ewy|lli&s;ia ef ini ei meddiannu, pe gwrandawem arno. Mi a fry&s;iaf at y drydedd ran o'm text yn yr hon yr adroddir ym-mhellach mewn doethineb pa fodd y mae duw yn rhoddi i'w ddewi&s;ol ddeall cyffroad y nefoedd a chyfnewidiad ac amgylchennau yr am&s;er. Yr hyn beth fal y canlyn mewn geiriau yn gyflawnach yn y text a adroddais ddiwethaf i chwi: felly mae 'n rhaid iddo ganlyn yn y rhai a gyny&s;caedder &acirc;'r doethineb Y&s;prydol ymma. O herwydd fal y medrant chwilio pale y gallant gael y ddoethineb hon, ac y gwyddant gan bwy y go|fynnant hi: felly y gwyddant hefyd mai mewn am&s;er y cair hi, ac am hynny hwy fedrant eu tym|mheru eu hunain i gyfadda&s;rwydd yr am&s;er, heb
<PB N="153" REF="340">
oddef vn amfer i fyned heibio, yn yr hwn y gallant drafaelu am y ddoethineb hon a chynuyddu yn|ddi. Hwy a wyddont fod Duw o'i aneirif druga|redd a'i addfwynder yn rhoddi ymma am&s;er a lle i etifaru. Ac maent yn gweled y drygionus yn ca|marfer eu ham&s;er mewn balchedd (fal yr &s;crifen|na <NOTE PLACE="marg"><HI>Iob.</HI> 24.</NOTE> Iob) ac am hynny y mae 'r duwiol yn cymeryd gwell afel ar yr am&s;er, i'w brynu allan o'r fath gam-arferon yn y rhai y difwyna 'r drygionus efe. Fe a feidr y rhai &s;ydd a'r ddoethineb hon oddi|wrth Dduw ganthynt gynull addy&s;c wrth ddy|fal a difrif a &s;tudrwydd y bydol yn y bywyd pre|&s;ennol hwn. Maent hwy yn di&s;gwil eu ham&s;er, ac yn ymroi ar bob am&s;er cyfaddas, i gynull golud, i helaethu eu tiroedd a'u treftadaeth: maent yn gweled yr am&s;er yn myned rhagddo ac am hynny maent yn cymeryd gafael arno, ie yn y fath fodd megis yn fynych y maent yn colli eu cy&s;cu a'u he&s;|mwythder, ac yn goddef llawer o boenau wrth or|ddiwes yr am&s;er a gynnygir, gan wybod na ellir cael ailwaith yr hyn a elo vnwaith heibio: fe ddi|chon etifeirwch ganlyn, ond nid oes vn rhwyme|di i'w gael. Paham am hynny na wilia y rhai y|dynt ddoethion y&s;prydol yn eu cenhedlaeth, eu ham&s;er i gynyddu mor fuan yn ei &s;t&acirc;t, ac i ennill ac i fuddio 'n dragywydd? maent yn ymre&s;ymmu pa angof anifeiliaidd a fyddai i dd&ycirc;n a gyny&s;cae|ddir &acirc; rhe&s;wm, fod heb wybod ei am&s;eroedd a'i dymhorau, pan ydynt yn gweled y Ciconia yn ad|nabod ei thymhorau, y turtur hefyd a'r garan a'r wennol a gadwant am&s;er eu dyfodiad: eithr fy|mhobl i ni wyddant farn yr Arglwidd, medd Ie|remi. <NOTE PLACE="marg"><HI>Ierem.</HI> 8. 7.</NOTE></P>
<P>Mae S. Pawl yn gorchymmyn ini brynu 'r
<PB N="154" REF="341">
am&s;er am fod y dyddiau yn ddrwg. Nid cyngor S. Pawl yn vnig yw hwn ond cyngor pawb era|ill hefyd, ac a roe&s;ont erioed orchymmyn am ddo|ethineb. Ni roddwyd ac ni orchmynnwyd vn gor|chymmyn yn ddifrifach nac am adnabod yr am&s;er. Ie am fod Chri&s;tionogion yn clywed mor flin y mae Duw yn yr Scrythyrau yn achwyn ac yn bygwth y rhai nid adnabyddant am&s;er eu ym|weliad, y dy&s;cir hwy yn hytrach i ymroi i hynny.</P>
<P>Yn ol i'n Iachawdwr Chri&s;t broffwydo &acirc; dai|grau wylo am ddini&s;tr Ieru&s;alem, yn y diwedd y mae'n dangos yr achos, Oh na wyba&s;it am&s;er dy ymweliad. Oh Prydain y&s;tyria am&s;er truga|rog ymweliad Duw a ddango&s;ir iti o ddydd i ddydd, ac etto nid y&s;tyri di? Ni'th yrrir di &acirc; cho&s;p i wneuthur yr hyn y ddylaid, ac ni'th annogir a donniau i roddi diolch, pe gwybyddit pa beth a ddichon gwympo arnat am dy heddwch.</P>
<P>Fy-mrodyr, er bod y b&ycirc;d yn gyffredinol yn ym|roi i anghofio Duw, gwiliwn ni yn neilltuol ar ein ham&s;er, ac ennillwn yr am&s;er trwy ddyfalwch, ac ymrown i'r goleuni a'r gr&acirc;s a gynnygir ini. Oni chyffro ffafwr a barn Duw, trwy yr hon y mae yn gweithio yn ein ham&s;er ni, mo honom i gofio y pethau a berthynant i'n Iechywriaeth: etto annoged cenfigen y cythrel a drygioni'r byd ni, (y rhai yr ydym yn gweled eu bod yn gweithio beunydd yn yr am&s;eroedd periglus diwethaf ym|ma, yn y rhai y gwelwn fod ein dyddiau gwedy eu go&s;od mor enbyd,) i wilied yn ddyfal ar ein gal|wedigaeth, i rodio ac i fyned yn ein blaen ynddi. Cyffroed y blinder a'r byrr lawenydd ammhar|haus (y rhai a welwn yn anwadalrwydd ein dy|ddiau yr hyd y b&ocirc;nt yn ein dwylo) ni yn ddifrif i
<PB N="155" REF="341">
fod yn gall, ac i bwy&s;o gra&s;&s;ol ewyllys Duw tuag attom, yr hwn fal y dywaid y prophwyd, &s;ydd yn e&s;tyn ei law ar h&ycirc;d y dydd tuag attom ni, fynychaf ei law drugarog, ac weithiau ei law drom: me|gis gwedy ein addy&s;cu gan hynny y gallom ddi|angc rhag yr enbeidrwdd &s;ydd raid cwympo ar yr anghyfion, y rhai &s;ydd yn byw mewn llwy|ddiant ynol eu hewyllys, heb wybod ewyllys Duw tuag attynt, ond yn ddi&s;ymmwth yr &acirc;nt i waered i vffern.</P>
<P>Gadwn ein cael yn wilwyr ac mewn heddwch yr Arglwydd fal yn y diwedd y'n ceffer heb na brychni na bai. Ie ymhyderwn Gri&s;tionogion da, i gadw per&s;ennolder ei Y&s;pryd &s;anctaidd ef yn ddyfal. Ymwrthodwn a phob aflendid, o blegid <NOTE PLACE="marg"><HI>Doeth.</HI> 1. 1. 4.</NOTE> y&s;pryd purder yw ef. Gwagelwn bob rhagrith, o herwydd yr y&s;pryd &s;anctaidd hyn a <NOTE N="*" PLACE="marg">Gilia.</NOTE> ff&ycirc; oddiwrth dwyll. Taflwn heibio bob cenfigen a drwg ewy|llys, o herwydd nid aiffyr y&s;pryd hwn i galon ddry|gionus. Taflwn ymmaith y clamp pechod &s;ydd o'n hamgylch, o herwydd ni chyfannedda ef mewn corph caeth i bechod. Ni allwn ni fod yn ddiolchus i'r holl-alluog Dduw a gweithio 'r fath eniwed i Y&s;pryd y gr&acirc;s, trwy 'r hwn y'n &s;anctaiddir ni. Os ymhyderwn nid rhaid ini ofni, ni a allwn ore&s;cyn ein holl-elynnion a ym|laddant <NOTE PLACE="marg"><HI>Heb.</HI> 11.</NOTE> yn ein herbyn. Yn vnig ymegniwn i dder|byn Y&s;pryd y gras yr hwn a gynnygir ini. Mae ini ddiddanwch yn yr holl-alluog Dduw am ei ddaioni. Yr ydym ni yn &s;iccr o gyfryngiad ein Ia chawdwr Chri&s;t. <NOTE PLACE="marg"><HI>Heb.</HI> 10.</NOTE></P>
<P>Ac fe adrodd yr Y&s;pryd &s;anctaidd hwn ini y peth &s;ydd iachus ac a'n cadarnha ni ym-mhob peth. Am hyn ni ddichon na bo gwir yr hyn a ddy|waid
<PB N="156" REF="342">
Paul, O hono ef, ynddo ef, a thrw yddo ef y mae pob peth: ac ynddo ef yn ol y bywyd darfode|dig hwn y cawn bob peth. O hewydd mae S. Pawl yn dywedyd, pan ddaro&s;tyngo M&acirc;b Duw bob peth dano, y bydd Duw oll yn oll. <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 15. 28.</NOTE></P>
<P>Os ewylly &s;iwch wybod pa fodd y bydd Duw oll yn oll, yn wir yn y modd ymma y gellwch ddeall hynny. Yn y byd hwn chwi a welwch mae 'n gorfod arnom fenthycca llawer o bethau gan lawer o greaduriaid i gyflawni ein anghenion: nid vn peth &s;ydd yn ddigon i'n holl anghenion ni. Os bydd newyn arnom, ni a chwenychwn fara. Os bydd &s;yched arnom, ni a gei&s;iwn dorri 'n &s;yched &acirc; chwrw neu win. Os bydd annwyd arnom, ni a gei&s;iwn ddillad. Os byddwn cleifi|on ni &acirc; gei&s;iwn feddyg. Os byddwn trymion ni a gei&s;iwn ddiddanwch gan gymdeithion neu gy|feillion, megis nad oes vn creadur wrtho ei hun a ddichon bodloni ein holl diffygion ni, a'n chwan|tau.</P>
<P>Ond yn y byd a ddaw yn y llwyddiant tragwy|ddol hwnnw, ni chei&s;iwn ac ni ddymunwn mwy ein diddanwch a'n buddiau neilltuol gan amryw greaduriaid: ond ni a gawn feddiannu pob peth a allom ei ddamuno a'i gei&s;io, yn-nuw, a Duw a fydd pob peth ini. Fe fydd yn d&acirc;d a mam ini, yn fara ac yn ddiod, yn ddillad, yn feddig, yn ddidda|nwch: fe a fydd yn bob peth ini, a hynny mewn modd bendigediccah, ac fal y bodlonir ni 'n gy|flawnach nag y bodlonodd y creaduriaid hyn ni er ioed, mewn rhagor eglurwch nag y dichon rhe&s;wm d&ycirc;n ei ymgyffred, ni all llygad weled, na chlu&s;t glywed, na chalon d&ycirc;n ymgyffred y llawe|nydd a ddarparodd Duw i'r rhai a'i carant ef.</P>
<P><PB N="157" REF="342">
Cauwn y cwbl ag vn llaferydd a geiriau S. Pawl: Iddo ef yr hwn a ddichon wneuthur pob peth yn fwy tr&acirc;-rhagorol nac yr ydym ni yn dymuno o herwydd y nerth &s;ydd yn gweithio ynom, y byddo gogoniant yn yr Eglwys trwy Gri&s;t Ie&s;u tros yr holl genhedlaethau hyd yn oes oe&s;oedd. Amen.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>&para; Annogaeth i'w hadrodd lle maent yn arfer mvnd o amgylch ar wythnos y derchafael i edrych ar ffinniau a ther|fynau eu trefydd.</HEAD>
<P>_ER ein bod ni yn awr gwedy ym|gynull yngh&ycirc;d, Gri&s;tionogion da, yn bennaf i foliannu ac i ro|ddi diolch 'ir holl-alluog Dduw am ei ddoniau mawrion, wrth edrych ar y mae&s;ydd yn llawn o bob rhyw ffrwythau er ein ym|borth ni 'an <NOTE N="*" PLACE="marg">Llnmaeth.</NOTE>  porthiant: ac i wneuthur ein gwe|ddiau go&s;tyngedig ar ei dadawl rygweliad ef i gadw 'r ffrwythau hyn, gan ddanfon y fath dy|wydd tymherus fal y gallom gynnull y ffrwythau hynny i'r defnydd y darparodd ef hwy ini: Etto yn ail fe roddwyd ini achos arall, hynny yw y&s;ty|ried, wrth dreiglo a'r y dyddiau hyn, h&ecirc;n ffiniau a therfynau ein plwyfau a phlwyfau ein cymydo|gion ne&s;af o'n hamgylch, er mwyn gallu o honom fod yn fodlon i'r hyn &s;ydd <NOTE N="*" PLACE="marg">Abiaffom.</NOTE>  eiddom ni, ac na ym|ry&s;onom yn gynhennus am bethau eraill i dor|ri cariad, trwy ore&s;cyn ar i gilydd neu &s;ialains y naill gan y llall ymhellach nag y go&s;ododd ein h&ecirc;n dadau hwy allan yn heddychlon, wrth h&ecirc;n
<PB N="158" REF="343">
arfer a chyfiawnder er ein budd ni a'n didda|nwch.</P>
<P>Cam&s;ynnaeth mawr yn &s;iccr y fyddai ini, y rhai ydym Gri&s;tionogion ac yn addef yr vn ffydd, ac yn edrych beunydd am yr etifeddiaeth nefol yr hon a brynwyd i bob vn o honom trwy waed|dywalltiad en Iachawdwr Ie&s;u Gri&s;t, ymry&s;&s;on ac ymgynhennu am ffinniau a therfynau dayarol ein plwyfau, ei aflonyddu 'n bywyd ein h una|in, er traulio 'n da trwy 'r fath draul a cho&s;t mewn cyfraith.</P>
<P>Ni a ddlyem gofio nad ydyw ein trigfa ni onid darfodadwy a byrr yn y bywyd marwol hwn. Mwy yw 'r cywilidd ini ymry&s;on a ch&acirc;s anfar|wol yn ein plith ein hunain, am feddiannau mor ddarfodedig, a cholli felly ein etifeddiaeth dra|gwyddolyn y nef.</P>
<P>Fe oddef cariad yn ddifai i Gri&s;tion faentei|nio ei gyfiawnder yn llonydd. A rhan gwladwr da yw cynnal yn oreu ac y gallo rydd-did, ffi|niau a therfynau ei dr&ecirc;f neu eu wl&acirc;d. Ond ym|gynhennu am ein cy&s;iawnder a'n dlyed trwy dor|ri cariad perffaith, yr hon yw vnig n&ocirc;d a lifrai Chri&s;tion, neu trwy dorri heddwch ac e&s;mwyth|der duwiol, yn yr hon y'n rhwymir ni mewn vn gynideithas gyffredinol o dolwyth Chri&s;t yn vn teulu cyffredinol Duw, fe waherddir hynny yn holloll: ac mae hynny yn ffiaidd ac yn gas gan Dduw, yr hyn &s;ydd yn fynych yn annog llid yr holl-alluog Dduw i ddwyn oddi arnom weithiau 'n gwbl ein buddiau an rhydd-did am ein bod yn eu camarfer felly o blegyd matteron cynnen ymry&s;on ac a'nghyfundeb.</P>
<P>Mae S. Pawl yn ceryddu y Corinthiaid yn
<PB N="159" REF="343">
fawr iawn, am y fath ymgyfraithio ymry&s;ongar yndynt ei hunain, er dwyn gair drwg i'w profe&s;&s; yngwydd gelynnion crefydd Gri&s;t: gan ddywe|dyd wrthynt, Mae diffyg mawr yn eich plith, gan eich bod yn ymgyfreithio &acirc;'i gilydd. Paham yn <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 6. 7.</NOTE> gynt nad ydych chwi yn goddef cam? paham nad ydych yn gynt yn cymmeryd colled? Os cery|ddodd S. Pawl y Chri&s;tionogion hynny am fod rhai o honynt am eu cyfiawnder eu hunain yn ymgyfreithio yn ymry&s;ongar, gan ganmol trwy hynny amunedd mewn Chri&s;tion: Os mynai ein Iachawdwr Chri&s;t yn hytrach ini ddioddef cam, <NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 5. 39.</NOTE> a throi 'r rudd a&s;wy i'r hwn a'n tarawo ar y rudd ddehau, i ddioddef vn cam yn ol y llall yn hy|trach nag ymddiffyn yr eiddom allan o gariad: ym-mha &s;t&acirc;t wrth hynny y maent hwy ger bron Duw &s;ydd yn gwneuthur y cam? I ba felldi|thion y cwymp y rhai trwy gaudy&s;tion a dwyllant eu cymydogion neu eu plwyfau o'u cyfiawnder a'u hiniawn feddiant? y rhai nid arbedant dyn|gu i &s;anctaidd enw Duw awdur pob gwirionedd er go&s;od allan eu camwedd a'u celwydd? Oni wyddoch chwi medd S. Pawl na chaiff y rhai anghyfiawn etifeddu teyrnas Dduw?</P>
<P>Pa beth wrth hynny a enillwn er halaethu y|chydig ar ffiniau a meddiannau ein tiroedd a cholli meddiant yr etifeddiaeth dragwyddol? Go|chelwn am hynny rhag i ni wrth faenteinio ein ffinniau a'n meddiannau wneuthur cam a thrais ag eraill. Gochelwn rhoi ferdit ddi&s;ymmwth mewn pethau amheuus. Y&s;tyriwn yn dda rhag taeru o honom fod vn peth yn &s;iccr wir, yr hyn nid ydym yn ei wybod neu yn ei gofio 'n dda, nac y marddel o'r peth nid oes gennym gyfiawnder da yndo.</P>
<P><PB N="160" REF="344">
Mae'r holl-alluog Dduw yn gorchymmyn yn ei gyfraith, Na &s;ymmud derfynau dy gymydog y rhai afuant o'r blaen o fewn dy etifeddiaeth. Na &s;ymmud, medd Salomon, mor hen derfynau a o&s;ododd dy henafiaid. Ac rhag ini dybied nad yw onid bai bychan, deallwn, fod yn ei gyfrif ef ym|mlhith melldithion Duw a gyhoeddir yn erbyn pechaduriaid. Melltigedig (medd yr holl-alluog Dduw, trwy Moe&s;es) yw 'r hwn a &s;ym mudo derfyn ei gymydog, a dyweded yr holl bobl gan at teb, Amen. Megis i gadarnhau y felldith ar bwy bynnac y cwympai.</P>
<P>Mae 'r rhai hynny yn annog dial Duw arnynt eu hunain yn annial y rhai &s;ydd yn torri twynau a marciau y rhai a o&s;odwyd er yr h&ecirc;n am&s;eroedd, i rannu terfynau a ffinnau yn y mae&s;ydd, er dwyn y perchennogion i'w cyfiawnder. Maent hwy yn gwneuthur yn ddrwg dros ben y rhai a arddant derfynau 'r mae&s;ydd, y rhai o&s;ododd gwyr gynt trwy fawr ludded, trwy 'r hyn y ne|widir cof-lyfrau yr Arglwyddi (y rhai yw goleuni 'r deiliaid am eu tir) ac y troir hwy weithiau i drei&s;io 'r ymddifad tylawd, a'r weddw dylawd.</P>
<P>Ni wyr y dynion trachw&acirc;ntus ymma pa eni|weid y maent yn ei wneuthur. Weithiau trwy 'r fath dwyll a dichell y gwnair ymry&s;on ac anlly|wodraeth mawr wrth ymhelcyd am eu tiroedd, ie weithiau lladdiadau mawrion a thywallt gwaed, o'r hyn bethau yr ydwyti yn euog yr hwn a roddai&s;t yr acho&s;ion.</P>
<P>Am hynny mae 'r fath ddichellion trachwan|tus am dir a da dy gymydog yn g&acirc;s gan yr holl-alluog Dduw. Na fydded medd S. Paul i neb orthrymmu na thwyllo ei frawd: canis yr Ar|glwydd
<PB N="161" REF="344">
&s;ydd ddialudd ym-mhob cyfryw beth Duw pob cyfiawnder ac iniondeb yw Duw, ac am hynny mae fe 'n gwahardd yn ei gyfraith bob m&acirc;th ar ddichell a thwyll yn y geiriau hyn, Na wnewch gam mewn barn, mewn pwysa me&s;ur, bydded gennit garrec gyfiawn ac epha gyfiawn. <NOTE PLACE="marg"><HI>Deu.</HI> 25. 15.</NOTE> Cloriannau anghywir medd Salomon ydynt ffiaidd gan yr Arglwydd. <NOTE PLACE="marg"><HI>Diar.</HI> 11. 1.</NOTE></P>
<P>Cofiwch yr hyn a ddywaid S. Paul, mai Duw &s;ydd ddialudd pob cam ac anghyfiawnder, megis yr ydym yn gweled ymlaen ein llygaid beunydd, fal y mae 'r hyn a ennillir trwy dwyll a dichell yn tyccio 'n anra&s;ion. Mae addy&s;c am&s;er yn dangos i ni nad ydyw yr holl-alluog Dduw yn goddef vn am&s;er y trydydd etifedd i fwynhau y meddiannau a gynnullodd ei D&acirc;d trwy gamwedd, ie ac wei|thiau hwy a ddygir oddi-arno ei hun cyn ei farw.</P>
<P>Nid ydyw Duw yn rhwym ei gynnal y meddi|annau a ge&s;clir trwy ddiawl a'i gyngor. Fe a geidw yr holl feddiannau a'r da ac a fwynhair ac a feddiannir trwyddo efe, ac a'u ymddiffyn hwy rhag pob gorthrech trahaus. Felly y te&s;tiolaetha Salomon, Yr Arglwydd a ddiwreiddia 'r beil|chion, ond efe a gadarnh&acirc; derfyn y weddw. Ac yn <NOTE PLACE="marg"><HI>Diar.</HI> 15. 25.</NOTE> &s;iccr, medd Dafydd, gwell yw ychydig a gynullir trwy gyfiawnder, nag aml olud y trei&s;wyr.</P>
<P>Gochelwn am hynny, bobl dda, bob drwg ddi|chellion er ennill a maenteinio a chynnal ein meddiannau, ein tiroedd, ein terfynau, ein rhydd did, gan gofio fod yr holl feddiannau hynny yn &s;efyll dan ddial Duw.</P>
<P>Ond pa &s;&ocirc;n yr ydym am dir a da? Mae 'r &s;cru|thyrau yn dywedyd fod Duw yn ei lid yn diwre|iddio teyrna&s;oedd am gam a gortrech, ac yn &s;ym|mud
<PB N="162" REF="345">
brenhiniaethau o vn genedl at arall am an|ghyfiawnder, a thrais a chyfoeth a gnnullir trwy|dwyll. Hyn, medd Daniel, a wna 'r hwn &s;ydd &s;anctaidd, fal y gwybydder mai efe &s;ydd yn llywo|draethu ar frenhiniaeth d&ycirc;n, ac a'i rhydd i'r neb y <NOTE PLACE="marg"><HI>Dan.</HI> 4. 25.</NOTE> mynno efe.</P>
<P>Hefyd beth yw achos prinder, cyfyngder, dru|daniaeth a newyn? ydynt hwy yn ddim amgen nag arwydd o lid Duw yn dial y cam a'r trais a wnawn ni a'i gilydd? Mae Agge prophwyd Duw yn <NOTE N="*" PLACE="marg">E dliw.</NOTE> dannod gan ddywedyd, Haua&s;och lawer a chluda&s;och ychydig, bwytaw&s;och ond nid hyd ddigon, yfa&s;och ac nid hyd fod yn ddiwall, gwi&s;ca&s;och bob vn ac nid hyd glydwr iddo, a'r <NOTE PLACE="marg"><HI>Agge.</HI> 1. 6. 8.</NOTE> hwn a ymgyflogo &s;ydd yn ca&s;clu i gyflog i god dy|llog. Edrycha&s;och am lawer ac wele ychydig, dy|ga&s;och adref a chwythais arno medd yr Ar|glwydd.</P>
<P>O y&s;tyriwch am hynny lid Duw yn erbyn lloff|wyr cynullwyr a gore&s;cynwyr ar dir a meddian|nau eraill. Peth galarus yw gweled mewn lla|wer lle y modd y mae dynnion trachwantus yn ein ham&s;er ni yn arfer aredig a thrai&s;io ar diroedd ei cymmydogion, yr hyn diroedd &s;ydd yn gorwedd yn ne&s;af attynt: pa fodd y mae dynnion trach|whantus yn yr am&s;er hyn yn aredig mor agos i'r cwy&s;au cyffredin, a'r treiglfau a wnaeth dynnion yr am&s;eroedd gynt yn fawrio~ ac yn llydain, mewn rhan er i'w gymydog gael lle gwell i rodio ac mewn rhan er rhagorborfa y cynhaeaf er ymborth i anifeiliaid ei gymydog tylawd.</P>
<P>Cywilydd yw gweled na ellir digoni llawer o ddynnion trachwhantus yn ei gorchwilion: fal lle y gadodd eu rhieni hwy o'u tiroedd lwybrau lly|dain,
<PB N="163" REF="345">
megis y gallid yn hawdd ddwyn elorau ar|nynt a myned a chyrph i'w claddu yn Gri&s;tiono|gaidd, pa fodd y mae dynnion yn tymhigo y fath lwybrau elor, y rhai o waith h&icirc;r arfer a ddylyid eu cadw fyth i'r defnydd hynny heb eu torri: Ac yn awr er hyn maent hwy yn eu aredig hwy yn hollol, ac yn troi y cyrph i'w dwyn o amgylch ym|hellach hyd yr heolydd, neu os gadawant vn ter|fyn o'r fath hyn, mae hi yn rhy gyfyng i neb i rodio erni.</P>
<P>Gymydogion da fe a ddylaid edrych ar y fath ore&s;cyn rhyfedd. Fe a ddylaid edrych ar y pethau hyn yn y dyddiau imma, pan ydym ni yn treiglo oddiamgylch. Ac yn ol hyn y dylaid rhybyddio ac iniaw ni y dynnion &s;ydd yn gwneuthur y pethau hyn er mael neilltuol iddynt eu hunain, a chywi|lydd i'r plwyf, a cholled i'r tlawd. Fe a ddylaid wrth rodio y&s;tyried yr heolydd cyffredin er mwyn gwybod pa leoedd y go&s;odwch eich diwarnodau gwaith yn ol yr &s;tatudau da a ddarpawyd i'r de|fnydd hynny. Gorchwyl da o drugaredd yw gwe|llau ffyrdd dyfnion enbaid, fal nad elo dy gymy|dog tylawd &s;ydd yn marchogaeth ar aneifil gwan <NOTE N="*" PLACE="marg">Yn ffe&s;t.</NOTE> yngly&punc;n yndi, ac felly bod gwa&s;anaethu y farch|nad yn waeth, gan fod y dynnion tylodion y rhai a ddygant luniaeth yno, yn ofni dyfod o'r achos hynny. Os mynnwch am hynny i'r holl-alluog Dduw wrando eich gweddiau er cynnydd eich &ycirc;d, a'ch anefeiliaid, a'u cadw hwy rhag cawadau an|nhymherus, rhag <NOTE N="*" PLACE="marg">Cenlly&s;e.</NOTE> ce&s;air, a'r fath &s;torm&ycirc;dd, cerwch inioneb a chyfiawnder, dilynwch druga|redd a chariad perffaith, yr hyn y mae Duw yn ei ofyn ar eich dwylaw chwi. Yr hyn y mae 'r holl|alluog <NOTE PLACE="marg"><HI>Leuit.</HI> 23. 22. <HI>Deut.</HI> 23 19. <HI>Leuit.</HI> 19. 9.</NOTE> Dduw yn edrych arno fwyaf wrth wneu|thur
<PB N="164" REF="346">
ei gyfraithiau moe&s;awl i'r I&s;raeliaid, gan or|chymmyn i'r perchennog na cha&s;clent eu h&ycirc;d yn llwyr y cynhauaf, na grawnwin eu hole wyddond gadel peth o'r tywy&s; yn eu hol i'r lloffeio~ tylodion.</P>
<P>Wrth hyn yr ydoedd yn meddwl eu dwyn hwy i gymmeryd trugaredd ar y tylawd, i gynnor|thwyo 'r anghennus, ac i ddangos trugaredd a llednei&s;rwydd. Ni ellir colli 'r hyn er ei fwyn ef a rodder i'r tylawd. O herwydd yr hwn a rydd h&acirc;d i'r hauwr a bara i'r newynog, yr hwn &s;ydd yn anfon y cynharlaw a'r glaw diweddar ar eich mae&s;ydd chwi i lenwi eich y&s;cuboriau chwi ag &ycirc;d, a'ch gwinwryfoedd chwi &acirc; gwin ac olew efe medd|af yr hwn &s;ydd yn talu am holl weithredoedd daio|nus yn ail-gyfodiad y cyfiawn, efe yn &s;iccr a d&acirc;l am bob gorchwylion trugarog a wneler i'r an|ghennus, er mor anabl a fytho 'r tylawd i'r hwn y gwnelir hwy i dalu.</P>
<P>Oh, medd Salomon, na &acirc;d ti i drugaredd a gwirionedd ymadel &acirc; thi, clymma hwy am dy <NOTE PLACE="marg"><HI>Doeth.</HI> 3. 3 9.</NOTE> wddf, &s;crifenna hwy ar l&ecirc;ch dy galon, felly y cei di r&acirc;s a deall gerbron Duw a dynnion. Anrhy|dedda 'r Arglwydd &acirc;'th gyfoeth ac &acirc; chynffrwyth dy doreth, felly y llenwir dy y&s;cuboriau &acirc; digonol|deb a'th winwryfoedd a lenwir o win newydd. Ie mae Duw ei hun yn addo agoryd ffene&s;tri 'r nef ar y g&wcirc;r hael cyfion, fal na bytho dim diffyg arno. Fe a attal y Locu&s;t rhag difa eich ffrwythau chwi. Fe a rydd i chwi heddwch a llonyddwch i ga&s;clu eich ffrwythau, fal yr ei&s;teddo pob vn o honoch yn llonydd dan ei winwydden heb ofni rhac i elyn oddifaes eich gore&s;cyn: ni rydd ef yn vnig i chwi ymborth i'ch ymborthi, ond fe a rydd i chwi gylla iachus hefyd, fel y galloch gael eich
<PB N="165" REF="346">
diddanu yn eich bwyd ac ym-mhob peth gael eich digoni.</P>
<P>Yn ddiwethaf fe a'ch bendiga chwi &acirc; phob <NOTE N="*" PLACE="marg">Amledd.</NOTE> cy|flawnder yn y bywyd darfodedig hwn, ac a'ch cy|ny&s;caedda chwi a phob rhyw fendith yn y byd a ddaw yn-nheyrnas nef, trwy haeddiant ein har|glwydd a'n Iachawdwr: i'r hwn gyda 'r T&acirc;d a'r Y&s;pryd gl&acirc;n y byddo anrhydedd yn dragywydd, Amen.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="sermon">
<HEAD>&para; Pregeth am &s;t&acirc;t Priodas.</HEAD>
<P>_MAe gair yr holl-alluog Dduw yn te|&s;tiolaethu ac yn mynegi o ba le y daeth dechreuad priodas, a phaham yr ordeiniwyd hi. Hi a ordeiniwyd gan Dduw o fwriad ar fod i &wcirc;r a|gwraig fyw yn gyfraithlon mewn cymdeithias gyfaillachgar dragwyddol, i ddwyn ffrwyth ac i wachelyd goddineb, fel y gallid cadw cydwybod dda o'r ddwy blaid, a ffrwyno llygre|dig hyblygedd y cnawd o fewn terfynau hone|&s;trwydd.</P>
<P>O blegid fe waharddodd Duw bob aflendid a phuteindra, ac o am&s;er i am&s;er fe a go&s;podd yn d&ocirc;&s;t y gwyniau allywodraethus ymma, fal y mane|godd pob hi&s;tori ac oes.</P>
<P>Hefyd fe a ordeiniwyd cynnal a halaethu eg|lwys Duw a'i deyrnas trwy 'r fath fywyd, nid yn vnig am fod Duw trwy ei fendith yn rhoddi plant, onid hefyd am fod yn eu dwyn hwy i fynu gan eu tadau a'u ma~mau duwiol yngwybodaeth gair Duw, fal y gallid yn y modd hyn trwy eppi|liaeth draddodi oddiwrth y naill at y llall wybo|daeth
<PB N="166" REF="347">
am Dduw a'i wir grefydd, fal yn y diwedd y gallai lawer fwynhau anfarwolaeth dra|gywyddol.</P>
<P>Am hynny, o herwydd bod priodas yn gwa&s;ana|ethu cy&s;tadl i wachelyd pechod a bai, ac i halaethu teyrnas Dduw: rhaid i chwi a phawb eraill a ddawant i'r &s;t&acirc;t honno gydnabod dawn Duw &acirc; meddyliau pur diolchus, am iddo felly reoli eich calonnau chwi fal nad ydy ch yn canlyn &s;iampl y byd drygionus, y rhai a o&s;odant eu meddyliau ar frynti pechod, er eich bod chwi eich dau yn ofni Duw ac yn ca&s;hau pob brynti.</P>
<P>O herwydd yn &s;iccr, godidawg rodd Duw yw hyn. Lle mae &s;iampl gyffredin dynnion bydol yn dangos fod y diawl gwedy rhwymo eu calonnau hwy, a'u llindagu hwy mewn llawer o rwydau fal yn eu &s;tat o weddwdod y maent yn rhedeg i lawer o ffiaidd bethau cyhoeddus, a'u cydwybod heb wrthwynebu hynny. Y fath ddynnion hyn ac ydynt yn byw mor ddiobeith ac mor frwnt, mae S. Pawl yn dangos pa farn &s;ydd yn aros ar eu medr; Ni chaiff na goddinebwyr na phuteinwyr etifeddu teyrnas Dduw. Yr ydych chwi wedi diangc rhac yr <NOTE N="*" PLACE="marg">Echrydus.</NOTE> erchyll farn Duw hon, os chwi <NOTE PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">. <HI>Cor.</HI> 5. 9.</NOTE> a fyddwch fyw yngh&ycirc;d yn ol ordeinhad Duw heb ymado y naill a'r llall.</P>
<P>Ond ni fynnwn i chwi fod yn ddiofal heb wilied, o herwydd fe a brawfdiawl bob peth i gei|&s;io rhwy&s;tro a lluddio eich calonnau a'ch bwria|dau duwiol chwi, os rhowch iddo dypp&ycirc;n bach o le: o herwydd naill ai fe a drafaela i dorri y cwlwm a ddechreuwyd rhyngoch, neu ar y lleiaf fe a gais ei rwy&s;tro ef ag amrafael flinder ac anfod|lonrwydd.</P>
<P><PB N="167" REF="347">
Ahyn yw ei ddichel pennaf ef i wneuthur an|ghytunded yn eich calonnau chwi, fal lle mae yn awr gariad mawr melus rhyngoch, fe a ddwg yn lle hynny anghytundeb chwerw difias. Ac yn &s;iccr mae ein gelyn hwn megis oddiuchod yn cei&s;io trei|&s;io nattur a chyflwr d&ycirc;n: o herwydd mae 'r ffolineb hyn gwedy tyfu gyda ni o'n Ieuengctyd, &s;ef dy|muno rheoli, tybied yn dda am danom ein hu|nain, megis nad oes neb yn tybied fod yn addas iddo berchi arall o'i &s;laen ei hun. Mae 'r bai mell|tigedig hwn o y&s;tyfnigrwydd ewyllys a'n rhyga|ru ein hunain, yn adda&s;ach i dorri ac i wahanu cariad y galon, nag i gynnal cytundeb.</P>
<P>Rhaid am hyn i bobl briodol roddi eu meddy|liau yn ddifrif i gytundeb, a rhaid iddynt gei&s;io yn wa&s;tad gan Dduw nerth ei Y&s;pryd &s;anctaidd ef, i reoly eu calonnau, ac i rwymo eu meddyliau ynghytundeb.</P>
<P>Mae 'n anghenrhaid i'r rhai priodol arfer y weddi hon yn fynych, gan weddio y naill dros y llall yn fynych, rhag i ga&s;ineb ac anghy|tundeb gyfodi rhyngthynt. Ac am nad oes ond rhai yn y&s;tyried hyn, a llai etto yn ei gyflawni (gweddio dros i gilydd yr ydwyf yn ei feddwl) ni a welwn pa fodd y mae diawl yn &s;ennu ac yn gwatwar yr &s;tat hon, mor ambell y mae y rhai priod heb ymdaeru, ymry&s;on, ym&s;ennu, etifaru, rhegu chwerw, ac ymladd. Ac Pwy bynnac &s;ydd yn gneuthur y pethau hyn nid ydynt yn y&s;tyr|ied mai llithiad y gelyn y&s;prydol ydyw hyn, yr hwn &s;ydd hoff iawn gantho hynny: o herwyddd oni bai hynny hwy a ymegnient &acirc; phob hydr yn erbyn y drygioni hyn, nid yn vnic trwy weddi ond trwy bob diwydrwydd ac a allent.</P>
<P><PB N="168" REF="348">
Ie ni roent le i annogaeth llid, yr hwn a'u cy|ffro hwy i'r fath airiau neu ddyrnodau gairwon llymmion, yr hyn yn ddiddau yw hudad diawl, profedigaeth yr hwn os ni a'i canlynwn, fe a dde|chrau ac a weua ynom ni yn &s;iccr bob trueni a thri&s;twch. O herwydd mae hyn yn wir &s;iccr iawn, y canlyn o'r fath ddechreuad y torrir gwir gytundeb yn y galon, trwy 'r hyn ar fyrr ennyd y dyrrir bob cariad o'r galon allan.</P>
<P>Yno ni ellir na bytho 'n druan gweled fod yn rhaid iddynt hwy fyw yngh&ycirc;d a hwy heb allel bod yngh&ycirc;d yn gyttun. Ac mae hyn i'w weled ym|mhob lle haechen yn arferol. Ond pa beth yw 'r achos? Yn wir am nad ydynt yn y&s;tyriaid di|chellion twyllodrus diawl, a'u bod am hynny heb ymroi i weddio ar Dduw ar fod yn wiw gantho attal ei allu ef.</P>
<P>Hefyd nid ydynt yn y&s;tyriaid pa fod y maent yn cynnorthwyo bwriad diawl, gan ganlyn llid eu calonnau, trwy fygwth y naill y llall, trwy droi pob peth yn eu ynfydrwydd dibyn dobyn, trwy beidio a rhoddi i fynu eu cyfiawnder (fal y tybygant hwy) ie a thrwy beidio 'n fynych a rho|ddi i fynu y rhan gamweddus. Os chwenychi di am hynny fod heb y trueni hwn, os chweny|chi fyw yn heddychlon ac yn ddiddanus mewn priodas, dy&s;c weddio 'n ddifrif ar Dduw ar iddo lywodraethu eich calonnau chwi eich dau &acirc;'i Y&s;|pryd gl&acirc;n, ac attal gallu diawl, trwy 'r hyn y parha eich cytundeb chwi yn dragywydd.</P>
<P>Ond mae 'n rhaid cyd&s;ylltu &acirc;'r weddi hon ddie|&s;caelu&s;rwydd godidawg: am yr hwn y mae S. Petr yn rhoddi y gorchymmyn hwn, gan ddy|weddyd, Chwi y gwyr cydgyfanneddwch a'ch
<PB N="169" REF="348">
gwragedd, fel y gwedde i rai gwybodol, gan ro|ddi anrhydedd i'r wraig megis i'r lle&s;tr gwannaf, fel rhai &s;ydd gydetifeddion gr&acirc;s y bywyd, rhag rhwy&s;tro eich gweddiau chwi.</P>
<P>Mae 'r gorchymmyn hwn yn perthyn yn neill|tuoll at y gwr, o herwydd efe a ddylai fod yn ar|weinydd ac yn awdur cariad, yr hyn &s;ydd yn cael lle pan fytho efe rhe&s;ymmol ac nid yn rhy greulon, ac os goddef ef y wraig i gael rhan o'i meddwl. O herwydd y wraig yw 'r creadur gwannaf, ac ni chyny&s;caeddir hi &acirc;'r fath rym a chadernid meddwl, am hynny yr aflonyddir hwy yn gynt, ac maent yn barottach i bob gwyniau gweinion, ac i bob hyblygedd meddwl nag yw gwyr, ac maent hwy yn y&s;cafnach ac yn oferach yn eu ffan&s;iau a'u hopinioneu.</P>
<P>Rhaid i'r g&wcirc;r y&s;tyriaid y pethau hyn fal na byddo efe yn rhy afrywog, am hyn rhaid iddo am ryw bethau na chymero ef arno weled mo ho|nynt, rhaid iddo ddeongl pob peth yn fwyn.</P>
<P>Ond mae 'r cyffredin bobl yn barnu nad addas i &wcirc;r fod mor llaryaidd. O herwydd hwy a ddy|wedant mai arwydd yw hyn o lyfrdra gwrai|gaidd: ac am hynny y tybygant mai rhan g&wcirc;r yw cyffroi ac ymladd &acirc;'i ddwrn a'i ffon.</P>
<P>Ond beth bynnac a dybygant hwy, mae S. Petr yn ddiammau yn barnu yn well beth &s;ydd addas i wr, a pheth &s;ydd re&s;ymmolaf iddo ei wneuthur. O herwydd medd ef, rhe&s;wm a ddy|laid ei afer, ac nid ymladd. Ie mae fe 'n dywe|dyd ymhellach y dylai y wraig gael rhyw barch ac anrhydedd, hynny yw gan ei harbed hi, a dwyn gyd&acirc; hi, yn hytrarch am ei bod hi yn lle&s;tr gwannaf, yn galon frau, ac yn annwadal, ac hi
<PB N="170" REF="349">
a gyffroir &acirc; gair yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Fuan.</NOTE>  ebrwydd i ddigofaint. Ac am hynny gan y&s;tyriaid ei gwendid hwn hi, hi a|ddylai yn hytrarch gael ei harbed.</P>
<P>Felly ni fegi di gytundeb yn inig, ond ti a gai ei chalon hi i'w rheoli yn ol dy ewyllys, O her|wydd fe gedwir naturiaeth hone&s;t i wneuthur ei dlyed yn hytrach wrth airiau mwynion nag wrth ddyrnodau.</P>
<P>Onid am yr hwn a wnel bob peth trwy greu|londeb a bod yn d&ocirc;&s;t, ac a arfero 'n wa&s;tad o fod yn llym yn ei airiau a'i weithredoedd, pa beth a ennill ef yn y diwedd? yn wir dim, ond ei fod ef yn hyfforddi gweithred diawl, mae fe 'n gyrru ar encil gytundeb, cariad, addfwynder peraidd, ac yn dwyn i mewn anghytundeb, ca&s;ineb a blin|derau mwyaf ac a allant fod mewn cariad rhwng y naill a'r llall a chyfeillach bywyd dyn.</P>
<P>Heb law hyn hefyd, mae hynny yn dwyn dry|gioni arall gydag ef, mae 'n dini&s;tr ac yn rhwy|&s;tro gweddi: o herwydd yr ennyd y byddir yn cyn|nal y meddwl mewn ymry&s;on ac anghytundeb, ni ellir arfer gwir weddi, O herwydd mae gwe|ddi'r Arglwydd yn edrych cy&s;tadl ar y cwbl yn gy|ffredinol ac ar bob dyn o'r neilltu; yn yr hon yr y|dym yn traethu 'n gyhoedd ein bod ni yn maddau i'r &s;awl a wnaeth yn ein herbyn, fal yr ydym yn cei&s;io gan Dduw faddauant o'n pechodau. Yr hyn beth pa fodd y gellir ei wneuthur yn inion pan fyddo eu calonnau hwy mewn anghytun|deb? Pa fodd y gallant weddio y naill dros y llall pan fo 'r naill yn ca&s;hau 'r llall.</P>
<P>Os tynnir immaith nerth gweddi, pa fodd yr ymgynhaliant mewn diddanwch? O herwydd ni allant mewn vn modd arall wrthwynebu di|awl
<PB N="171" REF="349">
nac etto fod eu calonnau yn &s;efyll mewn di|ddanwch diogel ym-mhob enbeidrwydd ac ang|henrhaidiau ond trwy weddi.</P>
<P>Fal hyn y mae pob afles cy&s;tadl y&s;prydol a chorphorol yn canlyn yr arfero~ afrywog, chwerw, llym, creulon hyn, y rhai ydynt adda&s;ach i ani|feiliaid gwylltion, nag i greaduriaid rhe&s;ymmol.</P>
<P>Nid ydyw S. Petr fodlon i'r pethau hyn, ond mae diawl yn eu chwennychu hwy yn llawen: gochelw ch chwithau yn fwy am hynny. Ac etto fe ddichon gwr fod yn wr er nad arfero ef y fath greulondeb, ie pe byddai weithiau heb gymme|ryd arno weled arferon ei wraig. A rhan gwir Gri&s;tion yw hyn, yr hyn &s;ydd hoff gan Dduw: ac mae hyn hefyd yn gwa&s;anaethu 'n dda i ddidda|nu &s;t&acirc;t priodas.</P>
<P>Yn awr o blegid dlyed y wraig pa beth &s;y we|ddus iddi hitheu: a gamarfer hi fwynder a thiri|onedd ei gwr, ac a dry hi yn ol ei hewyllys bob peth dibyn dobyn? Na wnaed ddim o hynny. O herwydd mae hynny mor gwbl hefyd yn erbyn gorchymmyn Duw.</P>
<P>O herwydd fal hyn y mae S. Petr yn pregethu <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Pet.</HI> 3. 1.</NOTE> iddynt hwy, Chwi wragedd byddwch o&s;tynge|dig i'ch gw&ycirc;r priod. Nid gorchymmyn a rheoli yw bod yn o&s;tyngedig, ac etto hwy allant wneu|thur y pethau hyn i'w plant a'u <NOTE N="*" PLACE="marg">Teuleu.</NOTE>  tylwyth: Ond am eu gw&ycirc;r rhaid iddynt fod yn o&s;tyngedig iddynt hwy, a pheidio a gorchymmyn, a chy|flawni go&s;tyngeiddrwydd ac vfydd-dod. O her|wydd yn &s;iccr mae hyn yn magu cytundeb yn|dra rhagorol, pan yw 'r wraig yn barod ar orch|ymmmyn ei gwr, pan yw hi yn ymroi i'w ewy|llys ef, pan fytho hi yn ym-egnio i gei&s;io ei fodlo|ni
<PB N="172" REF="350">
ef a'i lawenhau, pan wachelo hi bob peth ac a allai ei ddigio ef, O herwydd fal hyn y gwirhair geiriau 'r bardd yn gywir, y caiff gwraig dda wrth fod yn o&s;tyngedig i'w gwr, reoli fal y byddo hoff a llawen gantho ddyfod yn gynt adref etti. Ond o'r y&s;tlys arall, pan fytho eu gwragedd hwy yn a|frywog ac yn llymion ac yn chwerwon, fe yrrir eu gwyr hwy trwy hynny i ga&s;hau ac i gilio allan o'u tai, fal pe bai rhyngthynt ryfel a'u gelynni|on. Ac etto mae yn odid na chwympo weithiau ryw wrthyneb rhyngthynt, o herwydd nad oes neb yn byw heb fai: ond yn enwedig am fod y wraig yn lle&s;tr gwannaf, gochelant hwy rhag &s;efyll yn eu baiau a'u hatca&s;rwydd, ond cydnaby|ddant hwy yn gynt eu ffolineb a dywedant, fy|ngwr, fal hyn y gyrrodd fy-nigofaint fi i wneu|thur hyn ymma neu hyn accw, maddauwch imi, ac ar ol hyn mi a wachela. A pha parottaf y by|ddo gwraig i wneuthur yn erbyn ei gwr, parot|taf y dylai hi fod i wneuthur fal hyn: ac nid er mwyn ymgadw oddiwrth ymry&s;on a anghy|tundeb yn vnic y dylai wneuthur hyn, ond yn hytrach er mwyn gorchymmyn Duw, fal y mae S. Pawl yn ei adrodd ef yn y geiriau hyn, y gwragedd ymo&s;tyngwch i'ch gwyr priod megis i'r Arglwydd, oblegid y gwr yw pen y wraig me|gis y mae Chri&s;t yn ben i'r Eglwys.</P>
<P>Ymma y gwelwch fod Duw yn gorchymmyn i chwi gydnabod awdurdod y gwyr a rhoddi iddo barch vfydd-dod.</P>
<P>Ac mae S. Petr yn dywedyd yn y lle a adrodd|wydd o'r blaen, i fodrabedd &s;anctaidd gynt ym|drw&s;io nid oddi allan o blethiadau gwallt, ac am|gylch o&s;odiad aur, neu wi&s;cad dillad gwychi|on,
<PB N="173" REF="350">
onid gan obeithio ar Dduw a bod yn ddaro|&s;tyngedig i'w gwr priod, megis yr vfyddhaodd Sara i Abraham gan ei alw ef yn Arglwydd, merched yr hon fyddwch chwi, medd ef, o wneu|thur yn dda.</P>
<P>Addas a fyddai i wragedd argraphu yr yma|drodd hwn yn eu meddyliau.</P>
<P>Gwir yw fod yn rhaid iddynt hwy yn enwe|dig oddef poenau a doluriau eu priodas, am fod yn gorfod arnynt roi heibio rydd-did eu llywo|draeth a bod mewn doluriau e&s;cor, ac yn dwyn eu plant i fynu.</P>
<P>Yn y &s;wyddau hyn maent hwy mewn periglau mawrion: heb y rhai y gallent fod, pe byddent heb briodi.</P>
<P>Ond mae S. Petr yn dywedyd mai hwn yw 'r trw&s;iad pennaf i wragedd &s;antaidd, gobeithio ac ymdeiried yn-nuw, hynny yw, nad ymgadwa|&s;ant rhag priodas oblegid ei gofalon a'i doluri|au, a'i henbeidrwydd, ond gorchymmyn i Dduw bob peth a allai ddigwyddo ynddi, gan obeithio cael ei nerth ef yn &s;iccr yn ol iddynt alw arno am ei gynnorthwy.</P>
<P>O wraig gwna dithau felly ac yno y trw&s;ir di 'n odidawg gerbron Duw a'i holl Angylion a'i Saint, ac nid rhaid iti gei&s;io ym-mhellach am wneuthur gwaith a fyddo gwell: O herwydd bydd o&s;tyngedig i'th wr, &s;ynna ar ei ddymunia|dau ef, ac y&s;tyria beth y mae ef yn ei ofyn ar dy law di, felly y gelli di anrhydeddu Duw, a byw yn heddychlon yn dy d&ycirc;.</P>
<P>Ac heblaw hyn fe ganlyn Duw di &acirc;'i fendi|thion, fal y llwyddo pob peth gyd&acirc; thi, cy&s;tadl iti ac i'th wr, ac fal y dywaid y P&s;alm, Gwyn
<PB N="174" REF="351">
ei fudd pob vn &s;ydd yn ofni 'r Arglwydd, &s;ef yr hwn &s;ydd yn rhodio yn ei ffyrdd ef canys mwyn|hei lafur dy ddwylo, gwyn dy fyd a da fydd it. Dy wraig &s;ydd fel gwinwydden ffrwythlon ar hyd y&s;tly&s;au dy d&ycirc;: a'th blant fal planhigion oli|wydd o amgylch dy ford. Wele fel hyn yn ddiau y bendithir y gwr a afno 'r arglwydd medd Dafydd.</P>
<P>Bydded hyn ym-meddwl y wraig yn wa&s;tad yn hytrarch am fod gwi&s;c ei phen hi yn ei rhyby|ddio am y peth hyn, trwy 'r hyn yr arwyddoc|cair ei bod hi dan lywodraeth ac mewn vfydd|odd i'w gwr: Ac fel y go&s;ododd natur y wi&s;c hon|no i fanegi ei hufydd-dod hi, felly y mae S. Pawl yn gorchymmyn fod i bob rhan arall o'i dillad hi ddangos g&wcirc;yledd a &s;obredd. O herwydd onid yw gyfraithlon i wraig fod yn bennoeth, ond dwyn ar ei phen arwydd o'r gallu &s;ydd erni, pa le bynnac yr elo hi: mwy y gofynnir ar ei llaw hi ddangos yr hyn a arwyddocair wrth hynny; Ac am hynny y galwodd yr h&ecirc;n wraged o'r hen fyd eu gwyr yn Arglwyddi ac a ddango&s;a&s;ant eu parch yn yfyddhau iddynt.</P>
<P>Ond onid odid hi a ddywaid fod y gwyr hyn|ny yn gwir garu eu gwragedd. Mi a wn hynny yn dda, ac yr ydwyf yn ei gy&s;io yn ddifai. Ond pan ydwyf yn eich rhybyddio chwi i'ch dlyed, na chofiwch chwi eu dlyed hwy tuag attoch. O herwydd pan fythom ni ein hunain yn dy&s;cu ein plant i vfyddhau ini, megis i'w tadau a'u mam|mau, neu pan fythom yn addy&s;cu 'n gwei&s;ion ac yn dywedyd wrthynt y dlyent vfyddhau i'w mei|&s;tri nid &acirc; llygad wa&s;anaeth, ond fel gweinidogi|on Chri&s;t: pe dywedent hwy wrthym ninnau <NOTE PLACE="marg"><HI>Colo&s;&s;.</HI> 3. 22 <HI>Ephe&s;.</HI> 6. 5.</NOTE>
<PB N="175" REF="351">
ailwaith am ein dlyed ninnau ni thybygem ni eu bod hwy yn gwneuthur hynny yn dda.</P>
<P>O herwydd er bod gan &wcirc;r gyfaill yn ei fai? ni wnae hynny ei fod ef yn ddifai. Ond hyn &s;ydd raid iti edrych arno, am fod dy hun yn ddifai. O herwydd Adda a fwriodd y bai ar y wraig, a hi|thau a'i bwrodd ar y &s;arph: etto nid e&s;cu&s;wyd yr vn o honynt. Ac am hynny na ddwg attafi yn awr y fath e&s;cu&s;on, ond go&s;od dy holl ddiwy|drwydd i wrando y dylait ti vfyddhau i'th &wcirc;r.</P>
<P>O herwydd pan wyf yn rhybyddio dy &wcirc;r i'th garu di ac i'th gy&s;uro, etto ni phaidiaf a go&s;od a|llan y gyfraith a o&s;odwyd i'r wraig, cy&s;tadl ac y mynnwn i'r g&wcirc;r wneuthur yr hyn a &s;crifennir yn y gyfraith iddo yntef.</P>
<P>Dos di am hynny ynghylch y pethau a berthy|nant iti yn vnig, a dangos dy hun yn hynaws i'th &wcirc;r. Neu yn hytrach os vfyddhau di i'th &wcirc;r er mwyn gorchymmyn Duw, yno adrodd pa beth a ddylai ef ei wneuthur, ond cyflawna di yn ddie|&s;caelus y pethau y mae gwneuthurwr y gyfraith yn gorchymmyn iti eu gwneuthur: O blegid fal hyn yr vfyddhai di i Dduw yn oreu os peidi di a thorri ei gyfraith ef.</P>
<P>Nid yw 'r hwn &s;ydd yn caru ei gyfaill yn gwneu|thur gorche&s;t yn y b&ycirc;d: ond mae 'r hwn a anrhy|deddo y neb &s;ydd yn ei ga&s;hau ef ac yn ei ddrygu, yn haeddu mawrglod, Felly meddwl dithai os godd|efi di &wcirc;r anhwaith y caidi am hynny wobr mawr.</P>
<P>Ond os ceri di ef yn inig am ei fod ef yn dirion ac yn fwyn: pa wobr y rhydd Duw iti am hynny? Etto nid ydwyf yn dywedyd hyn fal pe ewylly&s;iwn i'r gwyr fod yn anhowaith tuag at eu gwragedd, ond annog yr ydwyfi y gwragedd i ddwyn yn ddio|ddefus
<PB N="176" REF="352">
gydag anhywaithder eu gwyr. O herwydd panwnelo pob vn o'r ddwy ran ei gorau i gyflaw|ni eu dlyed vn i'w gilydd, yno yn y man y canlyn budd mawr i'w cymydogion, wrth eu &s;iampl hwy. O herwydd pan fyddo 'r wraig yn barod i oddef gwr anhywaith, a phan na byddo 'r gwr rhy do&s;t wrth wraig atgas anhywaith, yno y bydd pob peth yn e&s;mwyth mewn porthladd ddiogel. Fal hyn yn yr hen am&s;er y gwnai bob vn ei ddylyed a'i &s;wydd eihun, ac nid oeddynt ofalus i edrych am ddlyed eu cymydogion. Y&s;tyria adolwg i Abra|ham gymmeryd atto fab ei frawd, ac ni faiodd ei wraig arno ef am hynny. Ef a orchymmynnodd iddo fyned i daith bell gydag ef, ac ni ddywad hi ddim yn ei erbyn ef, ond hi a vfyddhaodd i'w or|chymmyn ef.</P>
<P>A thrachefn yn ol holl flinderau a gofidiau a phoenau mawrion y daith honno, yn ol gwneu|thur Abraham megis yn Arglwydd o'r cwbl oll, etto fe ganniataodd i Lot yr oruchafiaeth: ac fe a a oddefodd Sara hynny mor ddiddig ac yr attali|odd hi ei thafod rhag yngan vnwaith y fath airi|au ac a arfer gwragedd eu dywedyd fynychaf yn y dyddiau hyn, pan welant eu gwyr yn y lleoedd i&s;af, ac yn o&s;tyngedig i rai iauangach n&acirc; hwynt hwy, yn y man hwy a'i <NOTE N="*" PLACE="marg">Edliwiant.</NOTE> dannodant iddynt &acirc; gai|riau ymry&s;ongar, ac a'u galwant hwy yn ffyli|aid, yn llyfron ac yn ddihyder, am wneuthur felly.</P>
<P>Ond yr oedd Sara mor bell oddiwrth ddywe|dyd y fath airiau, ac na feddyliodd hi vnwaith ddywedyd felly, ond bod yn fodlon i ddoethineb ac ewyllys ei g&wcirc;r.</P>
<P>Ie, heb law hyn, gwedy darfod i Lot gael fal hyn ei ewyllys, a gadel i'w ewythr y rhan leiaf
<PB N="175" REF="352">
o'r tir, fe a gwympodd i ddygyn berigl: yr hyn beth pan wybu y Patriarch hwn, yn y man fe a o&s;ododd ei holl w&ycirc;r mewn arfau, ac a ddarparodd fyned ei hun a'i holl dylwyth a'i gymdeithion yn erbyn llu'r Per&s;iaid: yn yr hwn gyflwr nis cyng|horodd Sara ef i'r gwrthwyneb, ac ni ddywad hi wrtho fal y galla&s;id dywedyd: fyng&wcirc;r i ba le yr a'i di mor fyr-bwyll? pa ham y rhedi fal hyn lwyr dy ben? pa ham yr ymgynnygi i'r fath berig|lon mawrion? Paham yr wyd mor barod i antu|rio dy fywyd dy hun, ac i o&s;od mewn enbeidrwyd fywyd dy holl dylwyth dros &wcirc;r a wnaeth a thi'r fath gam? Ar y lleiaf onid oes gennit ofal am da|nat dy hun, cymmer drueni arnafi, a minnau er dy fwyn di gwedy gadel fy-ngwl&acirc;d a'm cenedl, ac heb imi na chynnorthwywyr na chenedl, a mi gwedy dyfod cy belled o'm gwl&acirc;d gyd&acirc; thi: to&s;tu|ria wrthyf, ac na wn&acirc; fi ymma'n weddw, i ddwyn arnaf y fath ofalon a blinderau.</P>
<P>Hyn a alla&s;ai hi ei ddywedyd. Ond ni ddywad Sara, ac ni feddyliodd y fath airiau: ond hi a'i cadwodd ei hun yn ddi&s;taw ym-mhob peth.</P>
<P>Hefyd yn yr holl am&s;er ac y bu hi he&s;p heb ei phoeni fel gwragedd eraill wrth ddwyn ffrwyth yn ei d&ycirc; ef, beth a wnaeth ef? fe a achwynodd nid wrth y wraig ond wrth yr holl-alluog Dduw.</P>
<P>Ac y&s;tyriwch fel y gwnaeth pob vn honynt ei ddlyed fal yr oedd yn addas iddynt. O herwydd ni ddiy&s;tyrodd ef Sara am ei bod yn he&s;p, ac ni <NOTE N="*" PLACE="marg">Edliwodd.</NOTE> ddannododd iddi hynny. Y&s;tyriwch hefyd y modd y gyrrodd Abraham y llaw forwyn allan o'i d&ycirc; pan ddei&s;yfodd hi arno wneuthur felly. Fal wrth hyn y gallaf brofi 'n gywir fod pob vn ho|nynt yn fodlon i'w gilydd ym-mhob peth.</P>
<P><PB N="176" REF="353">
Ond etto na o&s;odwch eich llygaid ar hyn o beth, ond edrychwch ymhellach pa beth a wnaeth|pwyd cyn hyn, fod Agar yn diy&s;tyru ei mei&s;tres, <NOTE PLACE="marg"><HI>Gene&s;.</HI> 16.</NOTE> a bod Abraham ei hun gwedy ei gyffro ychydig yn ei herbyn hi, yr hyn ni allai na bai anniodde|fus a dolurus iawn i wraig ddiwair rwydd ei chalon.</P>
<P>Na fydded gwraig ry bry&s;&s;ur i ofyn yr hyn &s;y ddledus ar y g&wcirc;r iddi hi, lle dlai hi fod yn barod i gyflawni ei dlyed ei hun, o herwydd nid yw hyn, yn haeddu fawr gl&ocirc;d. Ac felly o'r y&s;tlys arall nag y&s;tyried y gwr yn inig beth a ddlyai 'r wraig ei wneuthur, ac na &s;afed yn rhy ddifrif i edrych ar hynny, o herwydd nid ei ran ef a'i ddlyed yw hyn. Ond fal y dywedias, bydded pob vn o'r dwyblaid barod ac ewylly&s;gar i wneuthur yn enwedig yr hyn &s;ydd yn perthyn atto ei hun. O herwydd os ydym rhwymedig i droi y rudd a&s;wy at ddieithri|aid pan darawant ni ar y rudd ddeheu, pa faint mwy y dylem oddef g&wcirc;r to&s;t afrywog? Ond etto nid wyfi 'n meddwl y dyle wr guro ei wraig, ni at|to Duw hynny. O herwydd y cywilydd mwyaf yw hynny ac a ddichon bod, nid yn gymmaint i'r wraig a gurir, ac i'r gwr &s;ydd yngwneuthur y fath orchwyl.</P>
<P>Ond os digwydd fod iti y fath wr, na fydd ry dri&s;t, meddwl di fod gwobr mawr gwedi ei o&s;od i fynu ar dy fedr ar ol hyn, a bod clod fawr iti yn y byd hwn os byddi di goddefgar.</P>
<P>Ond etto wrthych chwi y gwyr y dywedaf, na fydded vn bai mor fawr ac y gyrro chwi i ffu&s;to eich gwragedd. Ond beth a ddywedaf am eich gwragedd, peth anreith ei oddef yw i wr hone&s;t o|&s;od i law ar ei forwyn i'w fu&s;to hi. Am hynny os
<PB N="177" REF="353">
yw yn gywilydd mawr i &wcirc;r fu&s;to ei forwyn, oni ddlyai ef ei geryddu 'n fwy am guro ei wraig rydd? A hyn a allwn ei ddeall wrth gyfraithiau a wnaeth Paganiaid, y rhai a roddant rydd-did i'r wraig i ymado oddiwrth y gwr a'i tarawo hi, me|gis gwr an-nheilwng o'i chy mdeithias hi ym|mhellach. O herwydd y peth to&s;taf a ddichon bod yw iti drin mor wael ie megis vn caeth, gym|mar dy fywyd, yr hon a gyd&s;ylltwyd &acirc; thi o'r blaen, i fod yn gyfaill i ti yn y pethau rheitaf o'th fywyd di. Ac am hynny fe a ellir cyffelybu y fath wr (os gellir ei alw ef yn wr ac nid yn anifeil gw&ycirc;llt) i vn a laddo ei d&acirc;d neu fam.</P>
<P>A lle gorchymmynnir ini ymwrthod &acirc; thadau a mammau er mwyn ein gwaragedd, ac etto nid ydym yn gwneuthur vn cam &acirc; hwy yn hynny, ond yr ydym yn cyflawni cyfraith Dduw: pa fodd am hynny na welidi mai ynfydrwydd annial yw iti wneuthur yn drahaus &acirc;'r ho~ y gorchymmynnodd Duw iti ymadel a'th dad ath fam er ei mwyn? Ie pwy a all goddef y fath ddirmyg? pwy a ddi|chon yn ddigonol o&s;&s;od allan faint drygioni yw gweled yn yr heolydd cyhoedd gymydogion yn rhedeg yngh&ycirc;d ynghylch t&ycirc; y fath &wcirc;r afreolus, megis at fedlem ynfyd a fai yn cei&s;io dymchwelyd y cwbl oll &s;ydd gantho? Pwy ni thybygai mai gwell oedd i'r fath wr ddymuno i'r ddaiar agored a'i lyncu ef, na'i weled byth mwy yn y farchnad?</P>
<P>Ond fe allai y go&s;odi dro&s;ot dy hun, i'r wraig dy annog di i wneuthur hyn. Ond y&s;tyria dithau ailwaith mai lle&s;tr gwan yw 'r wraig, a'th wneu|thur di yn rheolwr ac yn ben erni, i gyd-ddwyn &acirc;'i gwendid hi yn ei go&s;tyngeiddrwydd. Ac am hyn|ny myfyria di ddangos clod dy awdurdod hone&s;t,
<PB N="178" REF="354">
yr hyn ni elli di ei wneuthur yn well nag wrth beidio a chyhoeddi ei gwe~did hi yn ei go&s;tyngeidd|rwydd. O herwydd fel y gwelir y brenin yn ben|defigeiddiach, po godidawgaf a phendefigeiddiaf y fo ei &s;wyddogion ai raglawiaid ef, y rhai pe di|anrhyddai ef, a phe diy&s;tyrai ei hawdurdod hwy a'u braint, fe a'i dinoethai ei hun o rhan fawr o'i anrhydedd ei hun: felly os diy&s;tyri dithau yr hon &s;ydd gwedy ei go&s;od yn y lle ne&s;af iti dy hun, yr ydwyd yn llai hau ac yn peri i odidawgrwydd dy awdurdod dy hun adfeilo. Cyfrif yr holl bethau hyn yn dy feddwl a bydd fwyn'a&punc; thirion: deall ddarfod i Dduw roddi plant rhyngot ti a hithau a'th wneuthur di yn d&acirc;d, ac wrth hynny llony|dda di dy hun,</P>
<P>Oni weli di yr llafurwyr, mor ddyfal y maent yn trin eu tir a ddarfu iddynt eu rhentu vnwaith, er maint fyddo beiau 'r tir megis yn lle &s;iampl, er ei fod ef yn rhy &s;ych, er ei fod ef yn dwyn chwyn lawer, er na allo ef ddioddef gormod gwlybni, etto mae fe 'n ei aredig ef, ac felly yn ennill ei ffrwythau ef: felly pe arferiti yr vn dyfalwch i addy&s;cu ac i drefnu meddwl dy wraig briod, pe ym|roiti i chwynnu bob ychydig y chwyn drygionus o arferon anaddas allan o'i meddwl hi trwy a|ddy&s;c iachus, ni allid na chait ti dderbyn ar fyrr o hynny ffrwythau melus eich diddanwch chwi eich dau.</P>
<P>Am hynny, fel na ddigwyddo rhwngoch chwi ymry&s;on, gwn&acirc;'r cyngor hwn a roddaf iti ymma: pa beth bynnac anfelus a ddigwyddo gartref: os gwnaeth dy wraig ddim ar fai diddana hi, ac na chynydda ei thrymder hi. O herwydd er maint o ofidiau a fo yn dy flino di, etto ni chaidi ddim a'th
<PB N="181" REF="354">
flino 'n fwy nag ei&s;iau ewyllys da dy wraig gar|tref. Pa wrthwyneb bynnac a elli di ei enwi, etto ni chaid di vn mor anrhaith ei oddef a bod yn ymry&s;on a'th wraig. Ac am hyn yn fwyaf dim y dylait ti berchi y cariad hwn.</P>
<P>Ac os yw rhe&s;wm yn peri i ti oddef rhyw gam ar ddwylo dynnion eraill, mwy o lawer y dylaid oddef cam ar law dy wraig. Os bydd hi ty&punc;lawd na <NOTE N="*" PLACE="marg">Edliw.</NOTE> ddannod iddi. Os bydd hi gwirion na wat|war hi, ond bydd di dirionach wrthi. O her|wydd dy gorph di yw hi gwedy ei gwneuthur yn vn cnawd &acirc; thi.</P>
<P>Ond ti a ddywedi onid odid ei bod hi yn wraig lidiog, yn feddwen, yn anefeil aidd, heb &s;ynwyr a rhe&s;wm ynddi: am yr achos hyn to&s;turia wr|thi yn hytrach. Nag ynfyda yn dy lid ond gwe|ddia ar yr Holl-alluog Dduw, rhybydia a chyn|northwya hi &acirc; chyngor da, ymegnia di ar ei rhyddhau hi o'r holl wyniau hyn: ond os curi di hi, ti a chwanegi ei gwyniau dr&wcirc;g hi, o herwydd ni wellhauir cyndynrwydd ac atca&s;rwydd trwy gyndynrwydd, onid trwy amynedd ac addfwyn|der.</P>
<P>Y&s;tyria pa wobr a gaidi ar law Dduw? O her|wydd lle y galliti ei churo hi, etto os rhag ofn Duw yr ym-atteli di adwyn yn oddefgar gyda ei baiau mawrion hi, yn hytrarch o ran y gy|fraith &s;ydd yn gwahardd i wr droi ymmaith ei wraig pa fai bynnac a fo erni, ti a gai wobr mawr. A chyn y derbynnech &ycirc; gwobr hynny, ti a gai lawer budd arall. O herwydd trwy hyn y gwnair hi yn vfyddach, a thithau a wnair er ei mwyn hi yn fwynach.</P>
<P>Mae 'n &s;crifennedig mewn hi&s;tori fod i ryw
<PB N="182" REF="355">
philo&s;ophydd diethr wraig felldigedig atgas fe|ddw. Pan ofy nnwyd iddo paham yr ydoedd ef yn dwyn gyd&acirc; ei harfero~ drwg hi; fe attebodd, Trwy hyn, ebefe, mae imi gartref athro a &s;iampl i ym|ddwyn pan fyddwyf allan. O herwydd, medd ef, mi a fyddaf gwell fy amynedd ymlhith eraill gwedy fyny&s;cu ac ymarfer beunydd i ddwyn gyd &acirc; hi. Yn wir cywilydd yw bod Paganiaid yn ddoethach n&acirc; nyni, nyni meddaf i'r rhai y gor|chymmynnir bod yn gyfelyb i Angylion, ie i Dduw ei hun mewn amynedd. O gariad ar rinwedd ni yrrai y philo&s;opydd hwn Socrates ei wraig oddiwrtho. Ie rhai a ddywaid mai am hyn y priododd ef ei wraig, i ddy&s;cu y rhinwedd hon genthi.</P>
<P>O blegyd hyn, am fod llawer heb fod mor gall a'r gwr hwn: fynghyngor yw, yn gyntaf ac ym-mlaen pob peth i &wcirc;r wneuthur ei orau i gei&s;io gwraig dda rinweddol hone&s;t. Ond os digwy|dda ei dwyllo ef, ac iddo ddewis gwraig yr hon nid yw na da nac iawndda, yno canlyned y gwr y philo&s;ophydd hwn, ac addy&s;ced ei wraig ym|mhob cynneddfeu da, ac na chyhoedded y pethau hyn byth yngolwg y byd.</P>
<P>O herwydd oni bydd y mar&s;iandwr gwedy cytuno yn gyntaf &acirc;'i oruchwiliwr fal y gallai arfer ei farchnad-nege&s;au 'n llonydd, ni o&s;od ef ei long dan hwyl, na'i law ar ei far&s;iandiaeth: felly gwnawn ninnau fal y caffom gyfeillach ein gwragedd, y rhai yw goruchwiliaid ein gorchwy|lion ni gartref yn e&s;mwyth ac yn llonydd ddigon: a thrwy hyn yr aiff pob peth yn llwyddianus, ac felly yr awn ni trwy beriglau blin-f&ocirc;r y byd hwn.</P>
<P><PB N="183" REF="355">
O herwydd fe fydd &s;t&acirc;t ein bywd ni yn fwy anrhydedd a diddanwch ini n&acirc; 'n tai, ein gwei|&s;ion, ein harian, ein t&icirc;r, ein meddiannau, ar cwbl oll ar a ellir eu cyfrif, fal na all yr holl be|thau hynny os bydd ymry&s;on ac anghytundeb, weithio ini vn diddanwch, felly y troir pob peth i'n budd ni, a'n bodd, os tynnwn y iau hon mewn vn cytundeb calon a meddwl.</P>
<P>Am hynny ymegniwch i arfer eich priodas fal hyn, ac felly y'ch arfogir chwi o'r ddau y&s;tlys. Chwi a ddianga&s;och rhag maglau diawl a chwa~|tau anghyfraithlon y cnawd, ac a gaw&s;och lon|yddwch cydwybod trwy ordeinh&acirc;d priodas a or|deiniodd Duw, am hynny arferwch weddio 'n fynych arno, ar ei fod ef yn bre&s;ennol gyd&acirc; chwi, ac ar iddo efe gynnal cariad a charedigrwydd rhyngoch chwi. Gwnewch eich gorau o'ch rhan chwi i'ch ymarfer eich hunain a llednei&s;rwydd ac ammynedd, a dygwch yn llonydd gyd&acirc; 'r cam|&s;ynnaid a ddigwyddo; fal hyn y bydd eich ymddy|giad chwi yn hyfryd ac yn ddiddanus iawn.</P>
<P>Ac er ei ryw wrthwyneb ganlyn (yr hyn ni ddichon bod yn amgen) ac er i aflwydd digwy|ddo, weithiau mewn vn ffordd, ac weithiau mewn ffordd arall: etto yn y trallod a'r gwrth|wyneb cyffredinol hwn, cyffodwch eich dwylaw eich dau tu&acirc; 'r nefoedd, gelwch am gynorthwy a nerth gan Dduw awdur eich priodas chwi, ac yn &s;iccr fe fydd addewyd eich ymwared chwi yn agos: O blegid mae Chri&s;t yn dywedyd yn yr efengyl, Os cyduna dau neu dri o honoch ar y <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 18. 19.</NOTE> ddaiar am ddim oll, beth bynnac a ddei&s;yfant a roddir iddynt gan fy-nhad yr hwn &s;ydd yn y ne|foedd.</P>
<P><PB N="184" REF="356">
Paham am hynny yr ydwyd yn o&s;ni perigl, lle y mae iti addewid mor barod, a chymmorth mor agos?</P>
<P>Rhaid i chwi ddeall hefyd mor anghenrhaid yw i Gri&s;tion ddwyn croes Chri&s;t, o herwydd heb hon byth ni wybyddwn mor ddiddanus yw cymmorth Duw ini. Am hynny rhoddwch ddi|olch i Dduw am ei fawr ddawn, gan ddarfod i chwi gymmeryd arnoch &s;t&acirc;t priodas, a gweddi|wch yn wa&s;taddol ar i'r holl-alluog Dduw eich ymddiffyn a'ch maenteinio ynddi yn llwyddian|nus, fal na ormeiler chwi gan vn profediagaeth, na gwrthwyneb: Ond vwchlaw pob peth, go|chelwch na roddoch acho&s;ion 'i ddiawl i rwy&s;tro ac i luddio eich gweddiau chwi, trwy ymry&s;on ac angytundeb. O herwydd nid oes ymddiffynfa nac atteg gadarnach yn ein holl einioes ni n&acirc; gweddi, trwy 'r hon y gallwn alw am nerth Duw a'i fwynhau, trwy 'r hon y gallwn gael ei fendith ef, ei rad, ei ymddiffyn, a'i nawdd, felly i barhau hyd onis caffom y bywyd &s;ydd well yn y byd a ddaw. Yr hwn fywyd a ganniatao ef ini yr hwn a fu farw dro&s;om ni oll, i'r hwn y by|ddo pob anrhydedd a chlod yn dragywydd, Amen.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="sermon">
<HEAD>&para; Pregeth yn erbyn &s;eguryd.</HEAD>
<P>_YN gymmaint a bod dyn yr hwn a aned nid i e&s;mwythder a llony|ddwch, ond i lafurio ac i drafaelu, gwedy dirywio, a chwympo gan lygredigaeth nattur trwy bechod cyn belled allan o ryw, fal y mae 'n coelio nad yw &s;eguryd ddim yn ddrwg, ond yn hytrach yn beth canmoladwy gwe|ddaidd
<PB N="185" REF="356">
i w&ycirc;r cyfoethogion, ac am hynny y coflei|dir hi yn chwannog gan y rhan fwyaf o ddyni|on, megis peth yn cytuno yn dda &acirc;'u meddyl|fryd cnawdol hwy, ac fe a ochelir yn die&s;caelus bob poen a thrafael megis peth poenus gwrth|wyneb i ddigrifwch y cnawd: anghenrhaid yw mynegi i chwi y dlyai bob d&ycirc;n (wrth or|deinh&acirc;d Duw yr hon a o&s;ododd ef allan yn nat|tur d&ycirc;n) ymroi i drafaelu yn ei alwedigaeth gy|fraithlon, a bod &s;eguryd (oblegid ei bod yn wrth|wyneb i'r ordeinhad honno) yn bechod mawr, ac hefyd (oblegid llawer o ddrygioni a melldithi|on mawrion y rhai a darddant o hon) yn beth drwg iawn: er mwyn bod i chwi, pan dealloch hynny, gilio 'n ddiwall oddiwrthi, ac ymroi o'r y&s;tlys arall bob vn yn ei alwedigaeth i drafaelu ac i weithio 'n hone&s;t, yr hyn fal y gorchym|mynnwyd ef i ddyn wrth ordeinh&acirc;d Duw, felly y mae iddo aml fendithion ac amryw ddonni|au.</P>
<P>Yn ol i'r holl-alluog Dduw greu dyn, fe a'i go&s;ododd ef ym-mharadwys i'w chyweirio hi a'i chadw, ond pan dro&s;odda&s;e ef orchymmyn Duw gan fwyta firwyth y pren a ddarodd i Dduw ei wahardd, fe a'i taflodd yr holl-alluog Dduw ef yn y man allan o Bradwys i'r dyffryn blin go|fodus hwn, gan orchymmyn iddo lafurio 'r ddai|ar, o'r hon y tynna&s;id ef, a bwyta ei fara yn chwys ei wyneb holl ddyddiau ei einioes.</P>
<P>Ordeinh&acirc;d ac ewyllys Duw yw i bob d&ycirc;n yn y bywyd marwol darfodedig hwn, ymroddi i ryw waith hone&s;t duwiol, ac i bob d&ycirc;n wneu|thur ei nege&s;&s;au ei hun a rhodio 'n inion yn ei alwedigaeth.</P>
<P><PB N="186" REF="357">
D&ycirc;n, medd Iob, a aned i gymmeryd poen. Ac <NOTE PLACE="marg"><HI>Iob.</HI> 5. 7.</NOTE> mae Ie&s;u fab Sirach yn gorchymmyn ini na <NOTE PLACE="marg"><HI>Eccle.</HI> 7. 14.</NOTE> cha&s;aom waith poenus, nac hw&s;monnaeth, ar fath eraill a greodd y goruchaf.</P>
<P>Mae 'r gwr doeth hefyd yn cynghori ini, Yfed dwfr o'n pydew ein hun, ac o'r ffrydau a fyddant yn rhedeg allan o'n ffynnon ein hun, gan fe|ddwl <NOTE PLACE="marg"><HI>Dichar</HI> 5. 15.</NOTE> wrth hynny y dlyem fyw ar boen ein gwaith ein hunain, ac nid ar boenau eraill.</P>
<P>Pan glywodd S. Pawl fod rhai ym-my&s;c y <NOTE PLACE="marg">2. <HI>The&s;.</HI> 3. 7.</NOTE> The&s;&s;aloniaid yn byw yn anllywydraethus ac yn annhrefnus, hynny yw heb weithio dim, onid bod yn rhodre&s;gar, heb ennil eu bywyd trwy ludded, ond gan fwyta 'n rh&acirc;d o lafuriau eraill, mae n' gorchymmyn i'r The&s;aloniaid nid yn inig eu tynnu eu hunain oddiwrthynt, a pheidio a bod iddynt gymdeithas &acirc;'r fath ddynnion an|llywodraethus, ond hefyd o byddai neb yn eu my&s;c hwy na waithiai, na byddai i hwnnw fwy|ta, na chael ei ymborth ar ddwylaw eraill.</P>
<P>A'r athrawaeth hon eiddo S. Pawl &s;ydd a'i &s;ail ar ordeinhad cyffredinol Duw, yr hon yw, y dlyai bawb drafaelu. Ac am hynny y dlai bawb vfyddhau iddi, ac ni ddichon neb yn gyfion ei ddieithrio eu hun oddiwrthi.</P>
<P>Ond pan ddywedir y dlyai bawb drafaelu, nid ydys yn meddwl hynny mor gyffyng a phe bai raid i bawb weithio &acirc;'u dwylo: ond fal y mae llawer math ar waith, megis gwaith y meddwl, gwaith y corph, a gwaith pob vn o'r ddau, felly y dylai bob d&ycirc;n (o ddieithr na allo ef drafaelu) er ennill i fywyd ei hun yn hone&s;t ac er budd i eraill hefyd, ymarfer mewn rhyw drafael ho|ne&s;t, yn ol y galwedigaeth y go&s;ododd Duw ef
<PB N="187" REF="357">
ynddi; fal pwy bynnac a wnelo les i'r wlad ac i gymdeithas dynnion, &acirc;'i ddiwydrwydd ac a'i drafael, pa vn bynnac ai gan lywodraethu 'r wl&acirc;d yn gyffredinol, neu gan fod mewn &s;wyddau neu weinidogaethau cyffredinol, neu gan wneuthur vn peth cyffredinol anghenrhaid i'w wl&acirc;d, neu trwy gynghori a dy&s;cu eraill, neu mewn pa beth bynnac y trafaelo, os bydd hynny buddiol i era|ill, ni ddylaid cyfrif mo hwnnw 'n &s;egur er na wnelo ef vn gwaith corphorol, na phallu o'i lun|niaeth iddo, os gwilia fe ar ei alwedigaeth, er na weithio &acirc;'i ddwylo. Ni ofynner am i neb weithio gwaith y corph ac &s;ydd o ran eu &s;wydd a'u gal|wedigaeth yn gweithio gwaith y meddwl er budd a chymmorth i eraill.</P>
<P>Mae S. Pawl yn rhybyddio Timothi i oche|lyd a gwrthod y gwragedd &s;egurllyd y rhai nid ydynt (medd ef) yn vnig yn &s;egur yn rhodio 'r tai oddiamgylch, eithr hefyd yn ofer-iaithus, ac yn rhodre&s;gar, yn adrodd pethau anweddaidd.</P>
<P>Mae 'r Prophwyd Ezechiel wrth gyfrif pecho|dau <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Timo.</HI> 4. 10.</NOTE> y Sodomiaid yn cyfrif &s;eguryd yn vn o'r rhai pennaf. Wele, medd ef, hyn oedd anwi|redd <NOTE PLACE="marg"><HI>Ezech.</HI> 16. 36.</NOTE> dy chwaer Sodoma, balchder, digonedd ba|ra, ac amlder o &s;eguryd oedd ynddi, y rhai hyn oedd yn Sodo~ ai merched, hynny yw y dina&s;oedd oeddynt o&s;tyngedig iddi. Mae dini&s;tr <NOTE N="*" PLACE="marg">Erchyll.</NOTE> echrydus y ddinas honno a'r wlad o'i hamgylch, yr hwn a fu trwy d&acirc;n a brym&s;ton a ddi&s;cynnodd o'r nef, yn manegi yn eglur flined pechod yw &s;eguryd, ac fe ddylai hynny ein rhybyddio ni i gilio rhagddo ac i gofleidio hone&s;trwydd a phoen Duwiol.</P>
<P>Ond os ymrown i &s;eguryd a diogi, gan grwy|dro yn ewylly&s;gar, a thraulo yn anllywodrae|thus,
<PB N="188" REF="358">
heb ymroi i vn gwaith hone&s;t, onid byw megis caccwn ar ffrwythau trafael rhai eraill, yno yr ydym yn torri gorchymmyn yr Arglwydd, ac yn cyfeiliorni oddi wrth ein galwedigaeth, ac yn cwympo i enbeidrwydd llid Duw a'i ddigo|faint trwm ef, i'n di&s;triw tragwyddol, oddieithr trwy etifeirwch droi o honom ni ailwaith at Dduw yn ddiffuant.</P>
<P>Mae 'r drygioni a'r melldithion a ddawant o &s;eguryd cy&s;tadl i'r corph a'r enaid yn amlach nag y gellir mewn am&s;er byrr eu cyfrif. Rhai o ho|nynt a ddango&s;wn i chwi, fel wrth y&s;tyried y rhai hyn y galloch yn haws adnabod y llaill o honoch eich hunain. Llaw &s;egurllydd, medd Salomon, a fydd tylawd, ond llaw y rhai llafurus a'ucyfoe|thoga hwy. Ac ailwaith, Y neb a lafurio ei d&icirc;r a ddigonir o fara, ond y neb a ganlyno oferwyr, an|gall yw. Ac etto, Y diog yr hwn nid ardd o her|wydd oerder y gauaf, aiff i gardotta 'r haf, y pryd+ni <NOTE PLACE="marg"><HI>Diar</HI> 10 4. <HI>Diar</HI> 12. 11.</NOTE> bidd dim ganddo ef.</P>
<P>Ond pa raid ini &s;efyll yn hir i bro&s;i hyn, fod ty|lodi yn canlyn &s;eguryd? Mae addy&s;c am&s;er gwe|dy dangos ini hynny yn rhy gwbl (fal y mae 'r trueni 'n dra mawr) yn y deyrnas hon, O her|wydd <NOTE PLACE="marg"><HI>Diar</HI> 20. 4.</NOTE> ni ellir haeru fod vn achos o'r aml gar|dotta &s;ydd ymhlith y ran fwyaf o'r tylodion, yn gymmaint a &s;eguryd ac y&s;caelu&s;rwydd tadau a|mammau, y rhai ni ddygant eu plant i fynu nac mewn d&ycirc;&s;c dda, nac mewn llafurwaith hone&s;t, nac mewn vn gelfyddyd ganmoledig, trwy 'r hyn pan ddelent i oedran y gallent ennill eu bywyd.</P>
<P>Mae addy&s;c am&s;er beunydd yn dangos nad oes dim mor wrthwyneb ac mor enbaid i gorph d&ycirc;n ac yw &s;eguryd, gormodd e&s;mwythder a chy|&s;cu,
<PB N="189" REF="358">
ac ei&s;iau trafaelu. Ond er bod y fath anfu|ddiau yn fawrion ac yn ddrygionus: etto am eu bod yn perthyn fwyaf at y corph a'r golud oddi|allan, ni ellir eu cyffelybu hwy i'r aflwydd a'r drygioni &s;ydd trwy &s;eguryd yn digwyddo i'r enaid o'r rhai yr adroddwn ambell vn.</P>
<P>Nid ydyw &s;eguryd yn vnig vn am&s;er: ond mae iddi yn wa&s;tad gynffon h&icirc;r o faiau eraill yn glynu wrthi, y rhai a lygrant ac a ddifwynant dd&ycirc;n yn gwbl, fal y gwnair yn y diwedd na byddo ef ddim amgen onid clamp o bechod.</P>
<P>Llawer o ddrygioni (medd Ie&s;u fab Sarach) <NOTE PLACE="marg"><HI>Eccl.</HI> 33. 28.</NOTE> a ddaw o &s;eguryd. Mae S. Barnard yn ei galw hi yn fam pob drygioni, ac yn lly&s;fam pob rhin|wedd, gan ddywedyd ym-mhellach ei bod hi yn darparu ac megis yn gwneuthur llwybr i d&acirc;n v|ffern. Lle byddir gwedy derbyn &s;eguryd vnwaith, yno y mae diawl yn barad yn waftad i roi ei droed i mewn, ac i blannu pob rhyw ddrygioni a phe|chod, i dragwyddol ddi&s;tryw enaid d&ycirc;n. Ac mae 'n Iachawdwr Chri&s;t yn traethu fod hyn yn wir, gan ddywedyd yn y 13 o Math. A thra 'r oedd y dynnion yn cy&s;cu y daeth ei elyn ef, ac a hauodd <NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 13. 25.</NOTE> efrau ymhlith y gwenith.</P>
<P>Yn wir gorau am&s;er ac y ddichon diawl i gael i weithio ei ddichellion yw, pan fyddo dynnion yn cy&s;cu, hynny yw pan f&ocirc;nt hwy yn &s;egur. Yno y mae fe 'n trafaelu 'n galed ar ei waith, yno y dala ef ddynion gyntaf yn ei fagl di&s;tryw, yno y llanw efe hwy a phob anwiredd, i'w dwyn hwy, oni bydd e&s;py&s;awl ffa&s;wr Duw, i gwblddi&s;tryw. Am yr hyn y mae gennym ddwy &s;ampl odidawg fy|wiol ymlaen ein llygaid. Y naill ym-mrenin Da|fydd yr hwn wrth aros gartrefyn &s;egur, fal y trae|tha
<PB N="190" REF="359">
'r &s;cruthyr, ar yr am&s;er yr el&s;ai frenhinoedd eraill i'r rhyfel, fe ai twyllodd Sathan ef yn e|brwydd i ymwrthod a'r Arglwydd ei Dduw, ac i wneuthur dau bechod drymmion yn ei olwg ef, <NOTE PLACE="marg">2. <HI>Sam.</HI> 11.</NOTE> godineb a llofruddiaeth. Yr oedd y plaau a gan|lyna&s;ant o hynny yn erchyll ac yn greulon, fal y gall y rhai a ddarllenant yr hi&s;tori weled yn ddi|gon hawdd. <NOTE PLACE="marg">2. <HI>Sam.</HI> 12.</NOTE></P>
<P>Y &s;ampl arall &s;ydd am Sam&s;on, yr hwn yr hyd yr oedd ef yn rhyfela yn erbyn y Phili&s;tiaid, gelyn|nion <NOTE PLACE="marg"><HI>Barn&punc;</HI> 16. 18.</NOTE> pobl Dduw, ni allwyd dala na <NOTE N="*" PLACE="marg">Gorchfygu.</NOTE> gormeilio mo hono: Ond yn ol rhoddi o hono ei hun i e&s;|mwythder a &s;eguryd, Ni wnaeth ef yn vnig oddi|neb gyda 'r buttain Dalila, ond fe a'i daliodd ei e|lynnion ef hefyd, fe a dynnwyd ei lygaid ef yn dru|an, fe a ddodwyd mewn carchar, fe o&s;odwyd i falu mewn melin, ac a wneuthpwyd yn watwar|gerdd i'w elynnion.</P>
<P>Os cwympodd y ddau hyn, a hwy mor odi|dawg gwyr, a Duw yn eu caru yn gymmaint, a chwedy eu cyny&s;gaeddu a donniau godidawg ne|fol, y naill o brophwyliaeth ar llall o nerth; a'r fath wyr na allwyd eu gormeilio er ioed n'au go|re&s;cyn, trwy flinder, na thrwy boen, na thrwy drallod, os gore&s;cynnwyd ac os cwympodd y fath wyr i bechodau trymmion, wrth eu rhoddi eu hu|nain dros ennyd bychan i e&s;mwythder a &s;eguryd, ac felly os derbynnia&s;ant am hynny blaau blin ar law Dduw: pa bechod, pa felldith, pa ddry|gioni a pha blaau a ddylai y rhai &s;ydd drwy eu hoe&s;oedd yn eu rhoddi eu hunain yn hollol i e&s;|mwythder a &s;eguryd, eu hofni am hynny?</P>
<P>Na thwyllwn mo honom ein hunain, ac na thybiwn na ddaw ond ychydig o ddrwg o fod heb
<PB N="191" REF="359">
wneuthur dim. O herwydd gair gwir yw hwn, fod yr hwn &s;ydd heb wneuthur dim yn dy&s;cu gwneuthur drwg.</P>
<P>Am hynny byddwn bob am&s;er yn gwneuthur rhyw waith hone&s;t, fal na chaffo diawl ni 'n &s;e|gur: mae fe'n wa&s;tad yn ei waith, ac nid yw yn &s;e|gur dros vn ennyd: ond mae 'n rhodio 'n wa&s;tad i gei&s;io ein llyngcu ni. Am hynny gwrth wyne|bwn ef a gwiliwn yn ddyfal mewn gwaith a gorchwyl, a gwnawn yr hyn &s;ydd dda. O her|wydd ni ddelir yn hawdd ym-maglau diawl yr hwn &s;ydd yn ymarfer mewn gorchwylion hone&s;t.</P>
<P>Yn oldwyn dyn (trwy &s;eguryd neu ei&s;iau rhyw gelfyddyd hone&s;t i fyw erni) i dylodi a diffyg am bethau anghenrhaid, ni a welwn mor hawdd y dygir ef er mwyn ei ennill i ddywedyd celwydd, ac i wneuthur pob twyll, i dwyllo ei gymmydog, i dyngu anudon, i gaudy&s;tiolaethu, ac weithiau i ledratta a lladd, neu i arfer rhyw beth annuwiol arall, i gei&s;io byw. Trwy 'r hyn y cyll ef yn gwbl nid yn vnig ei enw da, ei gymeriad hone&s;t, a'i gy|dwybod dda, ie ei fywyd hefyd: ond fe annog hefyd arno ei hun lid a digofaint Duw ac aml ac amra|fael blaau trymmion eraill.</P>
<P>Welwch ymma ddiwedd dynion &s;egurllyd diog, y rhai ni all ei dwylo ddioddefgwaith hone&s;t: colli eu henw a'u gair da, eu cymeriad, a'u bywyd yn y byd hwn, ac heb fawr drugaredd Duw, y mae yn ennill di&s;tryw tradwyddol yn y byd a ddaw.</P>
<P>Onid oes achos da wrth hynny i ochelyd ac i ymgadw rhag &s;eguryd, gan fod y rhai a'i cofleidio, ac ai canlyno hi, onid odid yn cael am eu hyfryd &s;eguryd, anhyfrydwch chwerw &s;ur? Yn ddiam|mau gan fod gwyr da duwiol yn y&s;tyriaid y mawr
<PB N="192" REF="360">
a'r aml ddrygau a ddigwydd i wledydd o blegid &s;eguryd, hwy a ddarpara&s;ant ac a wnaethant o am&s;er i am&s;er yn ddie&s;caelus gyfraithiau to&s;t di|frif, i geryddu a gwella y bai hwn.</P>
<P>Yr oedd gan yr Aiphtiaid gyfraith ar i bob d&ycirc;n ddyfod a'i enw bob wythnos at Lywydd pennaf y wlad, a manegi yno pa gelfyddyd a arferai ef, o fwriad ar go&s;pi &s;eguryd yn ol ei haeddiant, a go|brwyo poen ddyfal yn ddyledus?</P>
<P>Ni cheryddai yr Atheniaid bobl &s;egurllydd ddiog ddim yn llai na'r rhai a wnaent faiau maw|rion trymmion, gan y&s;tyriaid (fal y mae 'r gwirio nedd) fod &s;eguryd yn gwneuthur llawer o ddry|gioni. Fe fynnai 'r Areopagitiaid gyfrif manol o'i fywyd gan bob d&ycirc;n. Os caent hw&ycirc; rai &s;egur|llyd heb wneuthur lles i'r wlad mewn rhyw fodd neu gilydd, hwy a yrrid allan ac a <NOTE N="*" PLACE="marg">Aethwladid ddeolid. alltudid.</NOTE> afwladid me|gis aelodau anfuddiol, y rhai a waethent ac y ly|grent y corph.</P>
<P>Ac fe wnaethpwyd yn y deyrnas hon lawer o gyfraithiau duwiol da yn fynych, na bai oddef crwydrddynion &s;egurllyd, na gwibwyr ofer, i fy|ned o dref i dref, ac o le i le, heb go&s;pi, am na wa|&s;anaethent na Duw neu tywy&s;og, ond a lyncant ffrwythau melus lludded rhai eraill, gan eu bod onid odid yn gelwyddog yn feddwon, yn dyng|wyr, yn lladron, yn buttein-wyr, yn llofruddiaid, yn gwrthod pob llafur hone&s;t, heb eu rhoddi eu hunain i ddim amgen ond i ddychymmyg dry|gioni, i'r hyn y maent yn chwannoccach ac yn fwy eu hawydd na 'r llew i'w y&s;clyfaeth.</P>
<P>I wella y drygioni hyn, dyged pob tadau a mammau ac eraill y rhai &s;ybd a gofal a llywodra|eth ieuengtyd arnynt, hwy i fynu mewn d&ycirc;&s;c dda,
<PB N="193" REF="360">
mewn trafael a rhyw gelfyddyd, fal y gallont ar ol hyn nid yn vnig gael eu lluniaeth yn ddigonol, ond cynorthwyo a chyflawni anghennau a dy|ffygion eraill hefyd.</P>
<P>Ac medd Sanct Paul, yr hwn a ledrattaodd na ledratted mwy, eithr cymered boen yn hytrach yn gweithio a'i ddwylaw y peth &s;ydd dda, fel y byddo <NOTE PLACE="marg"><HI>Ephe&s;.</HI> 4. 28.</NOTE> gantho beth i'w gyfrannu i'r anghenog. Mae 'r Prophwyd Dafydd yn tybied mai gwynf&ycirc;d yr hwn y fyddo 'n byw ar ei lafur, Canys, medd ef, mwynhei lafur dy ddwylo, gwyn dy fyd a da <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 128. 2.</NOTE> fydd it.</P>
<P>Mae 'r gwynfyd a'r bendith hyn yn &s;e&s;yll yn y pyngciau hyn a'r fath eraill.</P>
<P>Yn gyntaf, fal y dywaid Salomon, rhodd <NOTE PLACE="marg"><HI>Eccl.</HI> 3. 13.</NOTE> Duw yw i wr fwyta ac yfed a mwynhau llafur ei ddwylo.</P>
<P>Yn ail, pan fyddo g&wcirc;r yn byw ar ei lafur ei hun (os bydd ef hone&s;t a da) mae 'n byw arno mewn cydwybod dda. A thre&s;or an-nhraethadwy yw cydwybod inion.</P>
<P>Yn drydedd mae fe yn bwyta ei fara heb ymry|&s;on ac ymdaeru ond yn e&s;mwyth ac yn llonydd, pan fyddo ef yn llafurio yn llonydd am dano, yn ol rhybydd S Paul.</P>
<P>Yn bedwaredd nid yw ef gaeth i neb am ei fwyd, ac nid rhaid iddo er mwyn hynny orbwy&s;o ar e|wyllys da neb, ond mae fe felly 'n byw ar yr eiddo, fal y gall ef roi rhan i eraill hefyd.</P>
<P>Ac yn ddiwethafmae 'r llafurwr a'i dylwyth yr hyd y byddont yn trafaelu 'n galed ar eu gwaith, yn rhyddion oddiwrth lawer o brofedigaethau, ac acho&s;ion pechod, y rhai y mae y dynion &s;ydd yn byw yn &s;egur mewn perigl o honynt.</P>
<P><PB N="194" REF="361">
Ac ymma y dyle grefftwyr a gwaithwyr y rhai a weithiant ac a lafuriant am eu <NOTE N="*" PLACE="marg">Cyflog.</NOTE> hur, y&s;tyried eu cydwybod tu ac at Dduw, a'u dlyed tu ac at eu cymydog, na chamdreuliont eu ham&s;er mewn &s;e|guryd, gan dwyllo y rhai &s;ydd mewn co&s;t fawr wrth dalu yn brid am fwyd a chyflog. Mae 'n hwy yn wir yn waeth n&acirc; dynnion &s;egur, am eu bod yn gofyn cyflog dros fod yn &s;egur. Llai o be|rigl ger bron Duw yw bod yn &s;egur heb ddim en|nill, n&acirc; thrwy &s;eguryd ennill o godau eu cymy|dogion gyflogau am y pethau nis haedda&s;ant.</P>
<P>Gwir yw fod yr hollalluog Dduw yn ddig wrth y rhai a dwyllant gyflog-ddynion o'n cyflog. Mae gwaedd y camwedd hwnnw yn e&s;cyn i fynu ger|bron Duw am ddial. Ac mor wir yw fod cyflog|dd&ycirc;n a wnel dwyll yn ei waith yn lleidr ger bron Duw. Na fydded i neb medd S. Pawl dwyllo ei frawd, canys yr Arglwydd &s;ydd ddialudd ym|mhob cyfryw beth. <NOTE PLACE="marg">1. <HI>The&s;.</HI> 4. 6.</NOTE></P>
<P>Am hynny yr hwn a ewylly&s;ia bod a chydwy|bod dda tu ac Dduw, y gwaithwr hwnnw, me|ddaf, yr hwn &s;ydd yn &s;efyll yn vnig ar r&acirc;d Duw, yr hwn &s;ydd yn rhoddi digon iddo i fyw, treulied ei am&s;er mewn gwaith ffyddlon, a phan orffo arno beidio a gweithio o blegid clefyd neu ryw wrth|wyneb arall, etto gwybydded am iddo ef yn ei ie|chyd wa&s;anaethu Duw a'i gymydog yn gywir|na bydd ei&s;iau arno yn am&s;er anghenrhaid. Am fod Duw yn edrych ar ei ffyddlondeb ef yn ei ie|chyd, fe a'i gobrwya ef mewn prinder, gan gyffroi calonnau dynnion da i gynnorthwyo y fath dd&ycirc;n a fo gwedy adfeilio mewn clefyd. Ac o'r y&s;tlys arall beth bynnac a eniller drwy &s;eguryd, ni bydd ffrwyth ynddo i nerthu pan fo rhaid.</P>
<P><PB N="195" REF="361">
Am hynny gocheled y gwaithwr y bai hwn, &s;e|guryd a thwyll, gan gofio fod S. Paul yn rhy|byddio pawb i o&s;od heibio bob twyll rhagrith a <NOTE PLACE="marg"><HI>Ephe&s;.</HI> 4. 25.</NOTE> chelwydd, a dywedyd gwirionedd ac iniondeb wrth eu cymydogion, canys, medd ef, aelodau y|dym i'w gilydd, yn vn corph dan vn pen, yr hwn yw Chri&s;t ein Iachawdwr.</P>
<P>Ac ymma y gellid rhybyddio gwei&s;ion gwyr mawr o fewn y deyrnas hon, y rhai a dreuliant eu ham&s;er mewn &s;eguryd mawr, heb y&s;tyried yr am|&s;er cyfaddas, gan anghofio nad yw gwa&s;anaeth yn etifeddiaeth, ac yr ymlu&s;ca oedran arnynt. Lle byddai ddoethineb iddynt dreulio eu ham&s;er mewn rhyw boen dda, fal y gallai eu gwybodaeth hwy gynnyddu, ac felly y gallent hwyntau fod yn barottach i wa&s;anaeth pob g&wcirc;r. Bai mawr arnynt yw, na chei&s;iant ddy&s;cu &s;crifennu 'n d&ecirc;g, i gadw llyfr cyfrif, neu ddy&s;cu iaithoedd, ac felly cael doethineb a gwybodaeth yn y fath lyfrau a gweithredoedd ac &s;ydd gwedy eu printio yn awr yn aml ym-mhob iaith.</P>
<P>Y&s;tyried gwyr iauaingc bris gwerthfawr eu ham&s;er, ac na threuliant ef mewn &s;eguryd, coe|gedd, chwareu, cyfeddach a chwmpniaeth ofer|ddynion. Nid yw ienengctyd ond oferedd, a rhaid yw rhoi cyfrif ger bron Duw am dano, er mor lla|wen a hyfryd a fyddych yn dy ieuengctyd. Gwna yn llawen wr ieuangc, medd y pregethwr, yn dy <NOTE PLACE="marg"><HI>Pregeth.</HI> 11. 9.</NOTE> ieuengtid, a llawenyched dy galon yn am&s;er dy ieuengctid: rhodia yn ffordd dy galon ac yn ol trachwantau dy lygaid, ond gwybydd y geilw Duw ei hun di i'r farn am hyn oll.</P>
<P>Duw o'i drugaredd a o&s;odo ynghalonnau a meddyliau y rhai &s;ydd a chleddyf co&s;p yn eu dwylo,
<PB N="196" REF="362">
neu &s;ydd a thylwyth dan eu llywodraeth, drafae|lu i ddiwygio beiau mawrion pawb ac &s;ydd yn byw yn &s;egurllyd ac yn anfuddiol yn y wlad, i fawr ddianrhydedd Duw a phlaau trymmion ei bobl druain ef. Nid yw gadel pechod heb go&s;pi ac e&s;caelu&s;o dwyn i fynu ieuengctid, ddim amgen onid enynnu llid Duw yn ein herbyn, a chynull plaau ar ein pennau.</P>
<P>Yr hyd y goddefwyd y bobl oddinebus i fyw yn ddrythyll heb eu ceryddu, yr hyd hynny y par|haodd ac y cynnyddodd y pla yn I&s;rael, fal y gell|wch weled yn llyfr y Rhifedi. Ond pan go&s;pwyd hwy, yn y man yr attaliwyd y pl&acirc;. <NOTE PLACE="marg"><HI><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">umeri.</HI> 25 8.</NOTE></P>
<P>Synned am hynny bob &s;wyddog ar yr hyn a orchymynnir iddo. Gwellhaed perchen tai y camarferon hyn yn eu tylwyth. Arferant yr aw|durdod a roddodd Duw iddynt, na faenteiniant wibwyr a dynnion &s;egurllyd, ond rhyddhant y wlad a'u tylwyth o'r fath &s;egurwyr drygionus, fal yn ol tynnu ymmaith &s;eguryd mam pob dry|gioni, y trotho 'r holl-alluog Dduw ei erchyll lid oddiwrthym ac y cadarnhao ef ammod ei heddwch arnom ni 'n dragywydd, drwy haeddi|ant Ie&s;u Gri&s;t ein vnig Arglwydd a'n Iachaw|dwr, i'r hwn gyd&acirc; 'r T&acirc;d a'r Y&s;pryd gl&acirc;n y byddo holl anrhydedd a gogoniant yn oes oe&s;oedd, Amen.</P>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="sermon">
<DIV3 TYPE="part">
<PB N="197" REF="362">
<HEAD>&para; Pregeth am etifeirwch, neu wir gymmodi a Duw.</HEAD>
<P>_NId ydyw yr Y&s;pryd gl&acirc;n yn llafurio 'n fwy am ddim yn yr holl &s;cruthyrau nag am faeddu i bennau dynnion etifeirwch, gwe|lla eu bywyd a throi yn ebrwydd at Arglwydd Dduw y lluoedd.</P>
<P>Ac nid rhyfedd paham. O ble|gid yr ydym ni bob dydd a phob awr trwy ein drygioni a'n anufydd-dod cyndyn yn cwympo 'n erchyll oddiwrth Dduw, gan bwrca&s;a trwy hyn|ny ini ein hunain (pe gwnai Dduw a ni yn ol ei gyfiawnder,) dragwyddol ddamnedigaeth. Fel nad oes vn athrawaeth mor anghenrhaid yn eg|lwys Dduw, ag yw athrawaeth etifeirwch, a gwellh&acirc;d bywyd. Ac yn wir fe a gyd&s;ylltodd gwir bregethwyr efengyl teyrnas nef a newy|ddiau llawen llewyrchus Iechydwriaeth, yn eu holl bregethau duwiol i'r bobl, y ddau hyn yn|gh&ycirc;d, etifeirwch a maddauant pechodau: fel yr appointiodd ein Iachawdwr Ie&s;u Gri&s;t ei hun, gan ddywedyd. Rhaid oedd i Gri&s;t ddioddef, a <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 14. 46.</NOTE> chyfodi o feirw y trydydd dydd, a phregethu eti|feirwch a maddeuant pechodau yn ei enw ef ym|mhlith y cenhedloedd oll.</P>
<P>Ac am hynny y mae 'r Apo&s;tol yn yr Actau yn <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 20. 21.</NOTE> dywedyd fal hyn, Chwi a wyddoch de&s;tiolaethu o honof i'r Iddewon ac i'r Groegiaid hefyd, yr edi|feirwch yr hwn &s;ydd yn-Nuw, a'r ffydd yn ein Harglwydd Ie&s;u Gri&s;t. Ac oni ddechreuodd Ioan fedyddwr Mab Zacharias ei wenidogaeth ag a|thrawaeth edifeirwch, gan ddywedyd, Edifar|hewch <NOTE PLACE="marg"><HI>Math</HI> 32.</NOTE>
<PB N="198" REF="363">
canys daeth teyrnas nefoedd yn agos?</P>
<P>Yr vn fath a thrawaeth a bregethodd ein Ia|chawdwr <NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 3. 2.</NOTE> Chri&s;t ei hun ac a orchymmynnodd ef i'w Apo&s;tolion ei phregethu. <NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 4. 17.</NOTE></P>
<P>Mi a allwn ymma o&s;od llawer o leoedd o'r Prophwydi yn y rhai yr addy&s;cir yn dra difrif yr athrawiaeth iachus hon o edifeirwch, megis y peth anghe~rheitiaf i bob gr&acirc;dd o ddynnio~: ond vn a fydd digon ar hyn o bryd. Dymma eiriau y Pro|phwyd Ioel, Ond yr awr hon medd yr Arglwydd, dychwelwch attafi &acirc;'ch holl galon, mewn ympryd mewn wylofain acmewn galar. A rhwygwch eich <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioel.</HI> 2. 12. 13.</NOTE> calonnau ac nid eich dillad ac ymchwelwch at yr Arglwydd eich Duw: o herwydd gra&s;lawn a thrugarog yw efe, hwyrfrydig i ddigofaint ac aml o drugaredd ac edifeiriol am ddrwg. Trwy 'r hyn y deallwn fod gwedy rhoddi ac apointio ini reol dragwyddol yr hon a ddylaid ei chadw a'i chynnal bob am&s;er, Nad oes vn fordd arall i e&s;|mwytho digofaint Duw nac i laryeiddio ei lid ef, nac i droi heibio oddiwrthym nac i ochelyd creu|londeb ei lid ef, a'r plaau a'r di&s;tryw y rhai trwy ei inion farn a appointiodd ef eu dwyn arnom.</P>
<P>Lle mae fe 'n dywedyd, Ond yn awr medd yr Arglwydd trowch attaf fi nid heb achos mawr y mae 'r Prophwyd yn dywedyd felly. O her|wydd darfod iddo o'r blaen o&s;od allan yn halaeth echrydus ddial Duw yr hwn ni allai neb ei aros am hynny y mae 'n eu cyffro hwy i edifeirwch fel y mwynhaent drugaredd: megis pe dyweda&s;ai, Ni fynnaf i chwi gymmeryd hyn fal pe na byddai ddim gobaith am r&acirc;s: o blegid er i chwi haeddu am eich pechodau eich di&s;trywio 'n gwbl, ac er i Dduw yn ei gyfion farn ordeinio danfon arnoch
<PB N="199" REF="363">
ddi&s;tr&ycirc;w mawr: etto yn awr a chwi haechen ar fin y cleddyf, os trowch chwi yn ebrwydd atto ef, fe a'ch derbyn chwi yn fwyn ac yn dirion iawn i'w ffafor ail waith.</P>
<P>Trwy hyn y'n rhebyddir ni nad yw edifeirwch vn pryd yn rhy hwyr, os bydd gwir a difrif. O ble|gid am fod yn galw Duw yn yr &s;cruthyrau yn D&acirc;d ini, yn ddiammau mae fe 'n dilyn natturiaeth a chyneddfau tadau mwyn trugarog, y rhai ni chei|&s;iant ddim yn gymmaint a throad a gwellh&acirc;d eu <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 15. 11.</NOTE> plant, fal y mae Chri&s;t yn dangos yn halaeth yn|nammeg y mab afradlon. Onid yw yr Arglwydd ei hun yn dywedyd trwy y Prophwyd, Na fyn ef farwolaeth pechadur onid troi o hono oddiwrth ei <NOTE PLACE="marg"><HI>Ezec.</HI> 18. 23. <HI>E&s;ai.</HI> 1. 17.</NOTE> anwiredd a byw. Ac mewn lle arall, Os cyfa|ddefwn ein pechodau, ffyddlon yw efe a chyfiawn fel y maddeuo ini ein pechodau ac y'n glanhao ni <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Ioan.</HI> 1. 9.</NOTE> oddiwrth bob anwiredd.</P>
<P>Ac fe gadarnheuir yr addewidion diddanus hyn trwy lawer o &s;iamplau 'r &s;cruthyrau. Pan dder|bynnodd yr Iddewon a phan gafleidia&s;ant hwy yn ewylly&s;gar gyngor iachus y Proph wyd E&s;ai, fe a e&s;tynnodd Duw yn y man ei law i'w cym|morth <NOTE PLACE="marg"><HI>E&s;a.</HI> 37 36.</NOTE> hwy, a thrwy law ei Angel fe a laddodd mewn vn no&s;waeth y milwyr gwrolaf dewraf yn llu Senacherib. At yr hyn y gellir cy&s;&s;ylltu Mana&s;&s;es, yr hwn yn ol pob rhyw ddrygioni mell|digedig a drodd at yr Arglwydd ac efe a wranda|wodd arno, ac a'i adferodd ef i'w frenhiniaeth ail|waith. Yr vn gras a ffafor a gafodd y wraig be|chadurus Magdalen, Zacheus, y lleidr truan, a llawer eraill.</P>
<P>Yr holl bethau hyn a allant wa&s;anaethu yn lle <NOTE PLACE="marg">2. <HI>Cro.</HI> 3. 13.</NOTE> ddiddanwch ini, yn erbyn profidigaeth ein cyd|wybodau,
<PB N="200" REF="364">
trwy y rhai y mae diawl yn cei&s;io y&s;|cydwyd neu yn hytrach ddiddymmu ein ffydd ni. O herwydd fe ddylai bob vn honom gymmeryd hyn atto ei hun a dywedyd, Etto tro yn awr at yr Arglwydd ac na phared coffadwriaeth dy fywyd o'r blaen i ti lwfrhau, ie po gwaethaf fu dy fywyd bydded dy edifeirwch a'th ymchwelad dithau di|frifach a gwre&s;occach ac yn y man y cei di weled clu&s;tiau 'r Arglwydd yn agored i'th weddiau.</P>
<P>Ond &s;ynnwn yn ddifrifach ar orchymmyn yr Arglwydd ynghylch y peth hyn. Trowch at|taf, medd ef trwy y Prophwyd Ioel, a'ch holl galonnau, mewn ympryd, wylofain a galar. Rhwygwch eich calonnau ac nid eich dillad. Yn y geiriau hyn mae fe 'n cynnwys pob peth a ellir ei ddywedyd am edifeirwch. Yr hwn yw troad yr holl dd&ycirc;n at Dduw, odd wrth yr hwn y cwym|podd ef trwy bechod.</P>
<P>Ond er mwyn gallel o honom yn well ddwyn gyd&acirc; ni y&s;tyr yr holl draethawd, ni a y&s;tyriwn yn gyntaf mewn trefn bedwar o brif byngciau: hynny yw, Oddiwrth ba beth y mae 'n rhaid ini droi, At bwy y mae 'n rhaid ini droi, A thrwy bwy y gallwn ni droi, A pha fodd y dylem droi at dduw. Yn gyntaf, o ba le neu oddiwrth ba bethau y mae 'n rhaid ini droi. Yn wir rhaid ini droi oddiwrth y pethau trwy y rhai y 'n attaliwyd, y'n tynnwyd, neu y'n arweinwyd ni oddiwrth Dduw, a'r rhai hyn yn gyffredinol yw ein pe|chodau ni, y rhai fal y te&s;tiolaetha y prophwyd &s;anctaidd E&s;ai &s;ydd yn y&s;car rhwng Duw a nin|nau, ac yn cuddio ei wyneb ef oddiwrthym, fal <NOTE PLACE="marg"><HI>E&s;ai</HI> 59. 2.</NOTE> na wrandawo arnom. Ond dan enw pechodau y cynhwy&s;ir nid yn vnig y geiriau a'r gweithre|doedd anfad y rhai a gyfrifir wrth gyffredin farn
<PB N="201" REF="364">
dynion yn frynton ac yn anghyffraithlon ac felly yn bechodau ffiaidd; onid hefyd gwyniau aflan a chwantau 'r cnawd oddifewn, y rhai, fel y dy|waid S. Paul, a wrthhyfelant yn erbyn ewyllys <NOTE PLACE="marg"><HI>Ruf.</HI> 7.</NOTE> ac Y&s;pryd Duw, ac am hynny a ddylaid yn ddif|rif eu ffrwyno a'u cadw yn i&s;el. Rhaid ini edifaru am gau opinionau <NOTE N="*" PLACE="marg">Amryfys.</NOTE> cam&s;ynnus, a fu gennym ni am Dduw, a'r ofergoel melldigedig &s;ydd yn tyfu o hynny, &s;ef addoli a gwa&s;anaethu Duw yn anghyfraithlon a'r fath bethau eraill. Rhaid i'r rhai a wir droant at yr Arglwydd ac a edifarhant yn inion, ymwrthod &acirc;'r holl bethau hyn. O her|wydd am fod llid Duw yn cwympo o blegid y pe|thau hyn ar blant anufydd-dod, nid gwiw edrych am ddiwedd co&s;p, yr h&ycirc;d y bydo y pethau hyn yn <NOTE PLACE="marg"><HI>Ephe&s;.</HI> 5. 6.</NOTE> parhau ynom. Am hynny y condemnir ymma y rhai a ddango&s;ant eu bod yn bechaduriaid edifei|riol, ac er hynny nid ymadawant a'u delw-addoli|aeth a'u hofergoel. Yn ail rhaid yw ini edrych at bwy y dylem droi. <HI>Reuertimini v&s;&abque; ad me,</HI> medd yr Arglwydd, hynny yw, Trowch hyd attafi. Rhaid yw ini am hynny droi at yr Arglwydd, ie rhaid ini droi atto fe yn vnig, o herwydd efe yn vnig yw 'r gwirioned a ffynnon pob daioni. Ond rhaid ini ymegnio i droi hyd atto ef, ac na orphwy&s;om ni, ac nac arho&s;&s;om chwaith, nesi ni ei gyrhaeddyd ef a chaell gafael ynddo. Ond rhaid yw gneuthur hyn trwy ffydd. O herwydd am fod Duw yn Y&s;|pryd ni ellir mewn vn ffordd amgen ei gyrhae|ddyd ef na chaell gafael ynddo.</P>
<P>Am hynny yn gyntaf maent hwy mewn am|ryfy&s;ed mawr y rhai ni throant at Dduw ond at y creaduriaid neu at ddychymygion dynion, neu at eu haeddiant eu hunain.</P>
<P>Yn ail y cam&s;ynna y rhai a ddechreuant droi at
<PB N="202" REF="365">
yr Arglwydd ac a lewygant am hanner y ffordd cyn y delont at y marc a o&s;odwyd iddynt.</P>
<P>Yn drydydd, am nad oes gennym ddim o hon|nom ein hunain i anrhegu Duw, a'n bod mor barod i gilio oddiwrtho yn ol ein cwymp ac oedd ein hend&acirc;d Addaf, yr hwn gwedy iddo bechu a gei&s;iodd ymguddio o olwg Duw; rhaid yw ini wrth gyfryngwr i'n dwyn atto, i'n cymmodi ni ag ef yr hwn &s;ydd ddig wrthym am ein pechodau. Ie&s;u Gri&s;t yw 'r cyfryngwr hwnnw, yr hwn ac yntef yn wir f&acirc;b naturiol Duw, gogyfuwch ac o vn annian &acirc;'i Dad, a gymmerodd arno ar yr am&s;er go&s;odedig, ein nattur wael ni yngh|roth y fendigedig forwyn, a hynny o'i &s;ylwedd anllygredig hi, fal y byddai ef cyfryngwr rhwng Duw a ninnau ac y llynyddai ei lid ef.</P>
<P>Am dano efe y mae 'r T&acirc;d ei hun yn llafaru <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 3. 17.</NOTE> o'r nef gan ddywedyd, Hwn yw fy anwyl f&acirc;b yn yr hwn y'm bodlonwyd. Ac mae fe ei hun yn yr efengil yn gweiddi gan ddywedyd, myfi yw y ffordd a'r gwirionedd a'r bywyd. Nid yw neb yn dyfod at y T&acirc;d ond trwyof fi. O herwydd efe <NOTE PLACE="marg"><HI>Iohn</HI> 14. 6.</NOTE> yn vnig, ag aberth ei gorph a'i waed a wnaeth iawn i gyfiawnder Duw am ein pechodau ni. Ac mae 'r Apo&s;tolion yn te&s;tiolaethu i Dduw ei dderchafu ef, i roddi etifeirwch i I&s;rael a maddeu|ant <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Iohn</HI> 2. 2. 1. <HI>Pet.</HI> 1. 19. <HI>Act.</HI> 5. 31.</NOTE> o'u pechodau. Y ddau beth hyn a orchy|mynnodd ef ei hun eu pregethu yn ei enw ef. Am hynny mae y rhai a bregethant edifeirwch heb Gri&s;t i'r di&s;yml a'r rhai &s;ydd heb wybodaeth, gan ddy&s;cu ei bod yn &s;efyll yn vnig mewn gwei|thrredoedd dynnion, mewn amryfy&s;edd mawr. Maent hwy yn wir yn adrodd llawer o bethau am weithredoedd da, am wellh&acirc;d bywyd ac afe|ron,
<PB N="203" REF="365">
ond heb Gri&s;t nid ydynt oll ond ofer ac an|fuddiol.</P>
<P>Mae 'r rhai &s;ydd yn tybied iddynt wneuthur llawer tuag at etifeirwch, o gymmaint a hynny ymmhellach oddiwrth Dduw, am eu bod yn cei|&s;io yn eu haeddiant a'u gweithredoedd eu hunain y pethau a dylaid eu cei&s;io yn ein Iachawdwr Ie&s;u Gri&s;t yn vnig, ac yn haeddiant ei farwo|laeth ef, ei ddioddeifaint a thywalltiad ei wa|ed ef.</P>
<P>Yn bedwaredd, mae 'r prophwyd &s;anctaidd hwn Ioel yn dangos yn eglur, pa fodd y dylaid troi neu etifaru, gan gynnwys yr holl bethau ac a e|llir eu hy&s;tyried ymma oddi mewn neu oddiallan.</P>
<P>Yn gyntaf, fe a fyn ini droi at Dduw &acirc;n holl galonnau: trwy 'r hyn y mae fe 'n tynnu ym|maith ac yn troi heibio bob rhagrith, rhag ga|llu <NOTE PLACE="marg"><HI>E&s;ai</HI> 29. 13.</NOTE> dywedyd hyn yn gywir wrthym ni, Y bobl hyn &s;ydd yn ne&s;&s;au attaf &acirc;'u geneuau ac i'm an|rhydeddu a'u gwefu&s;au, a phellau eu calon y ma|ent oddiwrthyf.</P>
<P>Yn ail, mae fe 'n gofyn gwir a phur gariad tuag at Dduwioldeb a thuag at wir anrhydedd a gwa&s;anaeth Duw, hynny yw bod i ni ymwr|thod &acirc; phob peth ac &s;ydd wrthwyneb ac yn er|byn ewyllys Duw, a rhoddi ein calonnau iddo ef a holl nerth ein cyrph a'n eneidiau, yn ol yr <NOTE PLACE="marg"><HI>Deut.</HI> 6. 5.</NOTE> hyn a &s;crifennir yn y gyfraith, Ti a geru yr Ar|glwydd dy Dduw &acirc;'th holl galon &acirc;'th holl enaid, ac &acirc;'th holl nerth.</P>
<P>Ni adewir am hynny ini ddim ymma i'w ro|ddi i'r byd ac i wyniau 'r cnawd. O herwydd mai y galon yw ffynnon ein holl weithredoedd ni, mae cynnifer ac &s;ydd yn troi at yr Arglwydd
<PB N="205" REF="366">
&acirc;'u holl galon yn byw yn vnig iddo ef. Ac nid oes neb yn etifaru yn gywir &s;ydd yn cloffi o'r ddau y&s;tlys, ac weithiau yn gwa&s;anaethu Duw, ond etto a dybygant fod yn gyfraithlon iddynt yn y man wa&s;anaethu 'r byd a'r cnawd.</P>
<P>Ac o herwydd bod llygredigaeth naturiol ein cnawd ein hunain, a'i wyniau drygionus ef, yn ein rhwy&s;tro ni, mae fe yn gorchymmyn ini he|fyd droi trwy ympryd: nid gan ddeall wrth hyn|ny ryw ofergoelus ymmattal a dewis bwydau, ond gwir geryddu a dofi y cnawd, trwy yr hyn y tynnir ymmaith oddiwrtho ymborth gwyniau bryntion a rhyfig a balchedd cyndyn.</P>
<P>At ympryd y mae fe'n cyd&s;ylltu wylo a galaru, y rhai a gynhwy&s;ant yndynt bob argoel etifeir|wch oddi allan, ac anghenrhaid iawn ydynt, megis felly y gallom o ran o&s;od allan gyfiawnder Duw, wrth ein bod trwy hynny yn cyfaddef ein bod yn haeddu co&s;p ar ei law ef; ac o ran er attal y rhwy&s;tr a roe&s;om ni yn gyhoedd i'r gweiniaid. Fe welodd Dafydd hyn yn ddifai, yr hwn nid oedd ddigon gantho wylo a galaru yn ddirgel am ei be|chodau, <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 25. <HI>at</HI> 35. <HI>at</HI> 51. <HI>at</HI> 393. <HI>at</HI> 143.</NOTE> ond hefyd yn ei P&s;almau 'n gyhoedd fe fynegai ac o&s;odai allan gyfiawnder Duw yn co&s;pi pechod, ac a attaliai felly y rhai alla&s;ent ga|marfer ei &s;iampl ef i bechu yn <NOTE N="*" PLACE="marg">Hyfach.</NOTE> eofnach. Am hynny mae y rhai ni wn&acirc;nt na chyfaddef a chydnabod eu pechodau na galaru amdanynt, ond yn hytrach a ymogoneddant ac a lawenychant yn anuwiol ynddynt, ym-mhellaf o gwbl oddiwrth wir eti|feirwch.</P>
<P>Bellach rhag tybied o neb fod edifeirwch yn &s;efyll yn vnig mewn wylo a galaru oddiallan, mae fe'n adrodd y peth y mae 'r cwbl yn &s;efyll ar|no,
<PB N="206" REF="366">
pan ydyw yn ydywedyd, Rhwygwch eich ca|lonnau ac nid eich dillad a throwch at yr Ar|glwydd eich Duw. O blegid arfer pobl y dwy|rain oedd rwygo eu dillad pan ddigwyddei ddim anrhaith ei oddef iddynt. A hyn a ddynwaredai ac a ganlynai 'r hypocritiaid ryw am&s;er, megis pe bai etifeirwch cwbl yn &s;efyll yn y fath ymddy|giad oddiallan. Am hynny mae fe yn dangos fod yn gofyn ganddynt ryw beth arall, hynny yw, fod yn rhaid iddynt fod a'u calonnau gwedy eu rhwygo, fod yn rhaid iddynt ddygyn-ga&s;hau a ffieiddio pechodau, a chan ymwrthod &acirc; hwy yn gwbl rhaid iddynt droi at yr Arglwydd eu Duw, oddiwrth yr hwn yr aethant o'r blaen ymmaith. O herwydd nid y Ceremoni oddiallan a fod|lona Duw, ond gofyn y mae ef galon ddryllie|dig gy&s;tuddiedig yr hon ni ddi&s;tyra ef byth, fal y <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 51. 17.</NOTE> te&s;tiolaetha y prophwyd Dafydd. Wrth hyn ni wa|&s;anaetha y Ceremoniau oddiallan i ddefnydd yn y byd ond cy belled ac y maent yn ein cyffroi ni, a chy belled ac y gwa&s;anaethant i ogoneddu Duw, ac i adail eraill.</P>
<P>Yn awr mae fe 'n cyd&s;ylltu a'r athrawaeth a'r annogaeth hon ryw re&s;ymmau duwiol, y rhai y mae fe 'n go&s;od eu &s;ail ar nattur a chynneddfeu Duw, a thrwy y rhai y mae fe 'n dangos na ddi|chon gwir edifeirwch fod yn anfuddiol nac yn anffrwythlon. O herwydd megis ymhob peth arall y gloe&s;a ac y llewyga calonnau dynnion os gwybyddant eu bod yn llafurio 'n ofer: felly hefyd yn enwedig yn y peth hyn, rhaid ini oche|lyd na oddefom ein per&s;wado nad yw 'r cwbl yr ydym ni yn ei wneuthur onid colli 'n poen. O herwydd o hynny y cyfyd naill ai anobaith di&s;ym|mwth,
<PB N="210" REF="367">
ai rhyfygus <NOTE N="*" PLACE="marg">Hyfder.</NOTE> eofnder i bechu, yr hyn he|fyd yn y diwedd &s;ydd yn tywys i anobaith.</P>
<P>Am hynny rhag digwydd iddynt y cyfryw beth, mae fe yn eu &s;iccrhau hwy o r&acirc;d a daioni Duw, yr hwn &s;ydd yn barod i dderbyn i'w ffafwr ailwaith y rhai a droant yn ebrwydd atto. Yr hyn y mae 'n ei <NOTE N="*" PLACE="marg">Brofi.</NOTE> brwfo &acirc;'r teitlau, a'r enwau, &acirc;'r rhai y mae Duw yn ei dde&s;cribio ei hun ac yn ei o&s;od allan wrth Moe&s;es gan ddywedyd yn y modd ymma: O herwydd gra&s;lawn a thrugarog yw efe, hwyr|frydig, i ddigofaint ac aml o drugaredd, ac edi|feiriol <NOTE PLACE="marg"><HI>Exod.</HI> 34. 6.</NOTE> am ddrwg. Yn gyntaf mae yn ei alw ef yn ra&s;lawn, cyfryw vn ac o'i nattur ei hun &s;ydd ba|rottach i wneuthur daioni nac i go&s;pi. At yr hyn y mae 'n debyg fod ymadrod E&s;ai yn perthyn, Gadawed y drygionus ei fford, a'r gwr anwir ei <NOTE PLACE="marg"><HI>E&s;a&punc;</HI> 55. 7.</NOTE> amcanion, a dychweled at yr Arglwydd, ac efe a gymmer drugaredd arno, ac at ein Duw ni, o herwydd mae fe 'n barod iawn i faddeu.</P>
<P>Yn ail mae fe 'n dangos ei fod ef yn drugarog, neu yn hytrach, ynol y gair Hebrew, ymy&s;caro|edd trugaredd: trwy 'r hyn yr ar wydocceir &s;erch naturiol tadau at eu plant. Yr hyn y mae Da|fydd yn ei o&s;od allan yn dda iawn gan ddywe|dyd, fel y to&s;turia t&acirc;d wrth ei blant y to&s;turiodd <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 103. 13.</NOTE> yr Arglwydd wrth y rhai a'i hofnant ef: canys fe adwaene ein defnydd ni, cofiodd mai llwch oe|ddem ni. Yn drydydd, mae fe 'n dywedyd ei fod ef yn hwyrfrydig i lid, hynny yw, yn dda ei ammy|nedd, ac nid annogir yn hawdd i lid.</P>
<P>Yn bedwaredd, ei fod ef yn aml o drugaredd: o herwydd efe yw ffynnon ddiwaelod pob daioni, yr hwn &s;ydd yn llawen gantho wneuthur daioni i ni. O'r achos hyn y creodd ac y gwnaeth ef
<PB N="211" REF="367">
ddynion er mwyn cael o hono rai i wneuthur dai|oni iddynt, ac i'w gwneuthur yn gyfrannogion o'i gyfoeth nefol.</P>
<P>Yn ddiwethaf, mae fe yn etifeiriol am ddrwg, hynny yw, mae fe 'n galw yn ol y go&s;p a fygyth|odd pan welo ef dynion yn edifaru, yn troi, ac yn gwellhau. Am hynny nid heb achos cyfion yr <NOTE PLACE="marg">Nouatiani&punc;</NOTE> ydym ni yn ca&s;hau ac yn ffieiddio opinionau melldigedig y rhai a geifiant yn annuwiol ber|&s;wado 'r di&s;yml a'r bobl ddiwybod, os digwydda ini yn ol dyfod vnwaith at Dduw a'n himpo yn ei f&acirc;b ef Ie&s;u Gri&s;t, gwympo i ryw bechod er|chyll, na bydd edifeirwch ond anfudd ol ini, nad oes mwy obaith cymmod, na chael ein derbyn ailwaith i ffafwr a thrugaredd Duw. Ac er rhoi lliw gwell ar eu hamryfy&s;edd enbaid echry&s;lon, hwy a arferant roi tro&s;tynt y chweched ar ddeg|fed bennod o'r epi&s;tol at yr Hebreaid, a'r ail ben|nod o ail epi&s;tol Petr, heb y&s;tyriad nad yw yr a|po&s;tolion yno 'n dywedyd am ein cwympau beu|nyddol ni, i'r rhai yr hyd y dygom gyd&acirc; ni y corph hwn o bechod, yr ydym ni yn gaethion: ond am gwympo oddiwrth Gri&s;t a'i efengyl yn llwyr ac yn gwbl, yr hyn &s;ydd bechod yn erbyn yr Y&s;pryd <NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 12. 13. <HI>Marc.</HI> 3. 28&punc;</NOTE> gl&acirc;n, yn hwn ni faddeuir byth: am fod y cyfryw yn cwbl ymwrthod &acirc;'r hyn a wyddant ei fod yn wir, ac yn ca&s;hau Chri&s;t a'i air, maent yn ei gro&s;hoeli ac yn ei waiwar ef (i'w di&s;tryw an|nherfynol) ac am hynny yn cwympo i anobaith, ac edifarhau nis gallant.</P>
<P>Ac mai hyn yw gwir y&s;tyr gl&acirc;n Y&s;pryd Duw, mae 'n eglur wrth lawer o leoedd o'r &s;cruthyrau y rhai a addawant i'r holl bechaduriaid gwir edi|feiriol, ac i'r rhai a droant at yr Arglwydd eu duw
<PB N="212" REF="368">
&acirc;'u holl galon, bardwn rh&acirc;d a maddeuant o'u pe|chodau. Er <NOTE N="*" PLACE="marg">Profi.</NOTE> prwfo hynny, fal hyn y darllen wn, I&s;rael, medd y prophwyd &s;a~ctaidd Ieremi; os troi di tro attaf fi medd yr Arglwydd: hefyd os rhoi hei|bio <NOTE PLACE="marg"><HI>Ierem.</HI> 4. 1.</NOTE> dy ffiaidd-dra oddiger fymron, yna ni'th &s;ym|mudir. Drachefn, geiriau E&s;ai yw y rhai hyn, Ga|dawed y drygionus ei ffordd, a'r gwr anwir ei am|canion, a dychweled at yr Arglwydd, ac efe a gymmer drugaredd arno, ac at ein Duw ni, o her|wydd'y mae fe 'n barod iawn i faddeu. Ac mae 'r duwiol yn y prophwyd O&s;ee yn annog y naill y <NOTE PLACE="marg"><HI>O&s;ea.</HI> 6. 1.</NOTE> llall yn y modd ymma, deuwch a dychwelwn at yr Arglwydd canys efe a &s;clyfaethod, ac efe a'n ia|ch&acirc; ni, efe a darawodd, ac a'n meddyginiaetha ni.</P>
<P>Eglur a golau yw, y dylaid de all hyn am y rhai a fua&s;ent gyd&acirc; 'r Arglwydd vnwaith, ac a aethent oddiwrtho ef trwy eu pechodau a'u hanwireddau. O herwydd nid troi yr ydym at yr hwn ni buom gydag ef o'r blaen, ond yn hytrach dyfod yr ydym atto. Ond i bawb a droant at yr Arglwydd eu Duw yn ddiffuant y cynnygir yn hael ffafwr a thrugaredd Duw, er maddeuant o'u pechodau. O hyn y canlyn o anghenrhaid er i ni yn ol ein dyfod at Dduw a'n himpo yn ei fab ef Ie&s;u Gri&s;t, <NOTE PLACE="marg"><HI>Eccl.</HI> 7. 20.</NOTE> gwympo i bechodau mawrion, (o herwydd nid oes gwr cyfion ar y ddaiar yr hwn ni phecha, ac os dywedwn nad oes ynom bechod, yr ydym yn ein <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Ioan.</HI> 1. 8.</NOTE> twyllo ein hunain a'r gwirionedd nid yw ynom.) etto os cyfodwn ni ailwaith trwy edifeirwch, ac os &acirc; chyflawn fr&ycirc;d ar wellau ein bywyd y ciliwn at drugaredd Duw, gan gymmeryd gafael &s;iccr erni trwy ffydd yn ei f&acirc;b ef Ie&s;u Gri&s;t, yno y mae gobaith an-nhwyllodrus y pardyna ac y maddeu efein pechodau ini, ac y derbynnir ni ailwaith
<PB N="213" REF="368">
ffafwr ein Tad nefol. Mae 'n &s;crifennedig am Ddafydd Cefais Ddafyd fab Ie&s;&s;e, glywith <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 13. 22. 2. <HI>Sam.</HI> 7.</NOTE> fodd fynngalon&punc; yr hwn a gyflawnodd fy holl ewyllys, dymma clod duwiol i Ddafyd&punc; &s;iccr yw hefyd ei fod ef yn credu yn ddiogel yr addewid a wnaethywyd iddo ynghylch i Me&s;&s;ias, yr hwn a ddelai o'i had ef o herwydd y cnawd, a'i fod trwy 'r ffydd honno gwedy ei gyfiawnhau a'i impo yn ein Iachawdwr Ie&s;u Gri&s;t oedd i ddyfod: ac etto fe gwympodd ar ol hynny yn echry&s;lon, gan wneu|thur <NOTE PLACE="marg">2. <HI>Sam.</HI> 7. 16.</NOTE> godineb ffiaidd, a llofruddiaeth ddamnedig&punc; etto cyn gynted ac y criodd ef <HI>Peccaui,</HI> mi a be|chais, <NOTE PLACE="marg">2. <HI>Sam.</HI> 11. 4. 14.</NOTE> at yr Arglwydd, fe a faddeuwyd iddo ei be|chod <NOTE PLACE="marg">2. <HI>Sam.</HI> 12. 13.</NOTE> ac a'i derbyniwyd i ffafwr ailwaith.</P>
<P>Deuwn weithian at Petr, am yr hwn ni all neb ammau nad oedd ef gwedy ei <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> ein Ia|chawdwr&punc; Ie&s;u Gri&s;t, yn hin cyn idde ei wadu ef. Yr hyn a ellir ei brwfo 'n hawdd wrth yr atteh a <NOTE PLACE="marg">Brofi.</NOTE> wnaeth ef yn ei enw ei hun, ac enw ei gymydei|thion yr Apo&s;tolioni in Iachawdwr Chri&s;t, pan ddywad ef wrthynt, A fynnwch in wrthaw hefyd fyned ymmaith&punc; O Arglwyd, ebe<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">, at bwy yr awn ni <GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters"> genniti y mae geirian y bywyd tra|gwyddol, <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 6. 67.</NOTE> ac yr ydym ni yn credu ac yn gwybod mai tydi ydwyt Chri&s;t Mab y Duw byw. At <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> y gellir cy&s;&s;ylltu yr vn fath gyffes eiddo Petr&punc; lle y mae Chri&s;t yn rhoddi iddo y de&s;tiolaeth an-nwhy llodius hon. Gwyn dy f&ycirc;d ti Simon Mab Ionas&punc; canys nid cig a gwaed a ddatcuddiodd <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> iti eithr fy nhad yr hwn &s;ydd yn y nefoedd. Mae 'r <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 16. 17.</NOTE> geiriau hyn yn ddigon i brofi fod Petr gwedy ei gyfiawnhau ei&s;oes trwy ei ffydd fywiol hon yn v|nig anedig Fab Duw o'r hon ffydd y gwnaeth ef gyffes mor odidawg ac mor gyhoedd. Ond onid
<PB N="214" REF="369">
ymwadodd ef a'i fei&s;tr ar ol hynny yn dra llwfr, er darfod iddo glywed gantho, Pwy bynnac a'm gwado fyngwydd dynion, minneu a'i gwadaf yn|tef yngwydo fy-nhad yr hwn &s;ydd yn y nefoedd. Etto er hyn cy gynted ac a llygaid wylofus a cha|lon alarus y cyduabu ef ei fai ac a ciliodd at dru|garedd Duw frwy edifeirwch, gan ymaflyd ynddi a gafael ddiogal, trwy ffydd gadarn yn yr hwn a wada&s;e fe mor gywilyddus, fe faddeuwyd ei be|chodau, ac i ddiogelhau ac i &s;iccrhau hynny, ni phallwyd iddo o'i le yn ei apo&s;toliaeth. Ond edry|chwch pa beth a ganlyn. Yn ol i'r vn Apo&s;tol &s;an|ctaidd <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 2.</NOTE> gyda 'r di&s;cyblon eraill ar ddydd Sul|gwyn dderbyn yr y&s;pryd glan yn halaeth, fe wna|eth farmawr yn Antiochia gan ddwyn cydwybo|dau y ffyddloniaid i ammau wrth ei &s;iampl ef, hyd oni orfu ar Pawl ei wrthwynebu ef yn ei wyneb, <NOTE PLACE="marg"><HI>Gal.</HI> 2. 11.</NOTE> am nad oedd ef yn troedio yn iniawn at wirionedd yr Efengyl. A ddywedwn ni yn awr ddarfod e<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> gau <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> a'i gloi allan o ras a thrugaredd Duw, ac na ellid pardynn y tro&s;eddiad hwnw, trwy 'r hwn y bua&s;e fe faen trangwydd i llawer? Na atto Duw ini ddywedyd felly. Ond fel na ddyger y &s;iamplau hyn i mewn er mwyn ein eofnhau ni i bechu, gan ryfygu yn-nhurgaredd a daioni <NOTE N="*" PLACE="marg">Hy&s;hau.</NOTE> Duw, ond er mwyn na byddo i ninnau os cwym|pwn trwy wendid y cnawd a phrofidigaeth y cy|threui, i'r fath bechodau, anobeithio am druga|redd a daioni Duw&punc; felly niae 'n rhaid ini wilied a gochelyd na feddyli om yn ein calonnau, ac na chredom, y gallwn edifarhau yn iawn, a throi ac yr Arglwydd yn ffrwythlon, trwy ein nerth a'n grym ein hunain, O herwydd gwir yw hyn am bawb, Hebof fi ni ellwch chwi wneuthur dim. <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 15. 5.</NOTE>
<PB N="215" REF="369">
Drachefn. Nid ydym ddigonol&punc; honom ein hu|nain <NOTE PLACE="marg">2. <HI>Cor.</HI> 3. 5.</NOTE> i feddylio dim da megis o hanom ein hunain. Ac mewn lle arall, Duw &s;ydd yn gweithio ynoch <NOTE PLACE="marg"><HI>Philip.</HI> 2. 13.</NOTE> ewylly&s;io a gweithredu o'i ewyllysds&punc;</P>
<P>Am hynny er darfod i Ioremi ddywedyd o'r blaen: <NOTE PLACE="marg"><HI>Ieremi.</HI> 4. 1.</NOTE> I&s;rael os troi di attafi, medd yr Ar|glwydd, etto ar ol hynny mae e 'n dewedyd&punc; Tro di fi o Arglwydd ac mi a droir&punc; o herwydd ti yw yr Arglwyd fyn-Nuw.</P>
<P>Ac am hynny mae 'r hen dad <GAP DESC="illegible" EXTENT="5 letters">os yn trae|thu <NOTE PLACE="marg"><HI>Ambro<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> de vocatione gentium, li.</HI> 1. <HI>c.</HI> 9.</NOTE> yn oleu fod troad y galon at Dduw yn dyfod oddiwrth Dduw, fal y mae yr Arglwydd ei hun yn te&s;tiolaethu trwy ei Brophwyd gan ddywe|dyd, Ac mi a roddaf iti galon i'm adnabod i, mai myfi yw yr Arglwydd: ac hwy a fyddant bobl imi, ac mi a fyddaf eu Duw hwy: o ble|gid hwy a droant attafi a'u holl galon.</P>
<P>Wedi i ni y&s;tyried y pethau hyn yn dda, gwe|ddiwn yn ddifrif ar y bywiol Dduw ein Tad nefol, ar fod yn wiw gantho trwy ei Y&s;pryd gl&acirc;n weithio gwir a diragrith edifeirwch ynom, fal yn ol llafur a phoen lluddedig y bywyd hwn y gallom fyw 'n dragwyddol gyda ei Fab ef Ie&s;u Gri&s;t, i'r hwn y byddo pob clod a gogoniant yn oes oe&s;oedd, Amen.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<PB N="216" REF="370">
<HEAD>&para; Yr ail rhan or bregeth am edifeirwch.</HEAD>
<P>_HYd hyn y clyw&s;och, fy ngha|redigion; mor anghenrhaid yw athrawaeth edifeirwch, ac mor ddifrif trwy holl &s;cru|thyrau Duw, y gyrir hi ar|nom, ac y go&s;odir hi allan, cy&s;tadl gan yr hen Brophwy|di a chan ein Iachawdwr Ie|&s;u Gri&s;t, a'i apo&s;tolion.</P>
<P>Ac yn gymmaint ac mai troad yr holl ddyn at Dduw yw hi, oddiwrth yr hwn yr ydym trwy be|chod yn myned ymmaith: fe ddylaid marco ynddi y pedwar pwngc ymma. Hynny yw, o ba le, ac oddiwrth ba pethau y dylem droi, at bwy y mae &punc;n rhaid troi, a thrwy gyfryngiad pwy y dylaid gwneuchur felly, felly byddo 'n troad yn ffrwyth|lon: ac yn ddiwethaf oll pa fodd yr ymddygwn wrth droi, fal y byddo hynny buddioi ini ac y ga|llom fwynhau y peth yr ydym yn ei gei&s;io trwy|ddo.</P>
<P>Chwi a glyw&s;och hefyd, megis y mae opinio|nau y rhai a ballant ddawn edifeirwch i'r rhai yn ol eu dyfodiad at Dduw a'u himpiad yn ein Iachawdwr Ie&s;u Gri&s;t, a gwympant trwy wen|did y cnawd, heu brofedigaeth y cythrel, i ryw bechod mawr, c&acirc;&s;, yn enbaid ac yn echry&s;ion: fe|lly fod yn rhaid ini ochelyd na thybygom mewn modd yn y byd y gallwn o honom ein hunain ac o'n nerth ein hunain droi at yr Arglwydd ein Duw, oddiwrth yr hwn yr aethom ymmaith trwy ein drygioni a'n pechod.</P>
<P><PB N="217" REF="370">
Yn awr y dango&s;ir i chwi pa rai yw rhan|nau edifeirwch, a pha beth a ddylai ein cyffroi ni i edifaru, ac idroi at yr Arglwydd ein Duw yn ebrwydd.</P>
<P>Edifeirwch, fel y dywedwyd o'r blaen, yw gwir droad at Dduw, trwy 'r hyn y mae dynion yn ymadel yn hollol &acirc;'u delw-addoliad a'u dry|gioni, ac yn cofleidio trwy ff&ycirc;dd dduwiol gari|ad ac addoliaid y gwir Dduw yn vnig, ac yn ym|roi i bob rhyw weithredodd da, y rhai a wyddont trwy air Duw eu bod yn gymmeradwy gantho.</P>
<P>Yn awr mae pedair rhan i edifeirwch, y rhai gwedi eu go&s;od yngh&ycirc;d a ellir eu cyffebybu i y&s;col ferr, hawdd ei <NOTE N="*" PLACE="marg">Dringo.</NOTE> thringad, ar h&ycirc;d yr hon y tringir o bwll-diwaelod di&s;tryw, i'r hwn y ta|fla&s;em ni ein hnnain trwy ein baiau beunyddol a phechodau trymmion, i ga&s;tell neu d&wcirc;r tra|gwyddol a didrangc Iachedwriaeth.</P>
<P>Y cyntaf yw dryllio 'r galon. O herwydd rhaid ini fod yn flin gennym o ddifrif am ein pechodau, a galaru a thri&s;tau 'n ddiragrith am ini trwyddynt hwy ddigio mor do&s;t, Dduw mor hael ac mor drugarog, yr hwn a'n carodd ni yn gymmaint ac y rhoddodd ef ei vnig anedig f&acirc;b i oddef marwolaeth chwerw, ac i dywallt anwyl waed ei galon er ein prynu a'n rhyddhau ni. Ac mae 'r galar a'r tri&s;twch hwn oddi fewn yn y galon am drymder pechod, os bydd ef difrif a diragrith, yn aberth i Dduw fal y te&s;tiolaetha y Prophwyd Dafydd, gan ddywedyd, Aberthau <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 51. 17.</NOTE> Duw ydynt y&s;pryd drylliedig, calon ddrylliedig gy&s;tyddiedig o Dduw ni ddirmygi.</P>
<P>Ond er i hyn gymmeryd lle ynom, rhaid ini ddarllen a gwrando gair Duw yn ddyfal, yr
<PB N="218" REF="371">
hwn &s;ydd yn paentio yn oeleu gar bron ein lly|gaid ni, ein aflendid naturioll, a ffieidd-der ein bywydd pechadurus. O herwydd oni byddwn yn clywed yn gwbl faich ein pechodau, pa fodd y gallwn dri&s;tau yn ddifrif am danynt? pa dri&s;t|wch attolwg, oedd mewn Dafydd am y goddi|neb <NOTE PLACE="marg">2. <HI>Sam.</HI> 12.</NOTE> a'r llofruddiaeth a wnel&s;e, cyn clywed o ho|no air yr Arglwydd trwy enau y Prophwyd Nathan? fal yn gellid dywedyd yn ddifai gy&s;cu hono ef yn ei bechodau.</P>
<P>Yr ydym yn darllen yn Actau 'r apo&s;tolion yn ol i'r bobl glwywed pregeth Petr eu cydbigo hwy <NOTE PLACE="marg"><HI>Act.</HI> 2. 37.</NOTE> yn eu calonnau: Yr hyn byth ni bua&s;e oni ba|&s;ai iddynt wrando pregeth Petr. Am hynny nid oes ond ychydig obaith am y rhai nid oes me|ddwl ganthynt nac am wrando nac am ddarllen gair Duw, y go&s;odant hwy eu traed nau gafae|lion ar y ffon gyntaf o'r y&s;col hon, ond yn hytrach &s;oddi ddyfnach ddyfnach i bwll diwaelod di&s;tryw. O blegid os ydynt hwy ar vn am&s;er trwy bigad eu crdwybod, yr hwn &s;ydd yn eu cyhuddo hwy, yn clywed na galar na thri&s;twch na thrymder oddifewn am eu pechodau, etto am fod arnynt ei&s;iau eli a diddanwch gair Duw yr hwn a ddi|y&s;tyrant, ni bydd hynny ond modd a chyfrwng i'w dwyn hwy i lwyr anobaith yn hytrach na dim arall.</P>
<P>Yr ail yw gwir gyffes a chydnabod ein pe|chodau gerbron Duw, yr hwn trwyddynt hwy a ddigia&s;om ni yn gymmaint, megis pe gwnai ef &acirc; ni yn ol ei gyfiawnder, yr haedda&s;om fil o v|ffernau, pe gallai fod cynnifer. Etto os ni &acirc; cha|lon dri&s;t ddrylliedig a wnawn ein cyffes ddirag|rith at Dduw, fe faddeu ini yn rhwyddd ac yn
<PB N="219" REF="371">
rh&acirc;d, ac a ollwng dros gof ein holl anwireddau, ni, ac ni chofia honynt mwy.</P>
<P>At hyn y perthyn ymadrod goreuraid y Pro|phwyd Dafydd, lle mae fe 'n dywedyd yn y modd ymma. Cydnabyddaf fy-mhechod wrthit a'm han wiredd ni chuddiais: cyffe&s;af yn fy erbyn fy anwireddau i'r Arglwydd, a thi a faddeuai&s;t <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 32. 5.</NOTE> boen fy-mhechod. Ac fal hyn y dywaid Ioan efengylwr, Os cyfaddefwn ein pechodau ffyddlon yw ef a chyfion, fel y maddeuo ef ini ein pechodau, ac y'n glanhao ni oddiwrth bob <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Ioan</HI> 1. 8.</NOTE> anwiredd.</P>
<P>Yr hyn y ddylaid ei ddeall am y gyffes a wnair wrth Dduw. O herwydd y rhai hyn yw geiriau <NOTE PLACE="marg"><HI>In Epi&s;tola ad Iuliannm co|mitem</HI> 30.</NOTE> S. Aw&s;ten: fe a ofynnir wrth gyfraith Dduw am y gyffes yr hon a wnair wrth Dduw, am yr hon y mae Ioan Sainct yn &s;on, gan ddywedyd, Os cyfaddefwn ein pechodau ffyddlon yw ef a chyfion fel y maddeuo ini ein pechodau, ac y'n glanhao ni oddiwrth bob anwiredd. O blegid heb y gyffes hon ni faddeuir pechod. Hon am hynny yw 'r brif gyffes bennaf yr hon a orchym|myn &s;cruthyrau a gair Duw ini ei gwneuthur, ac heb yr hon byth ni chawn bardwn a madde|uant o'n pechodau.</P>
<P>Yn wir mae heblaw hon ryw arall o gyffes, yr hon &s;ydd anghenrheidiol: ac am hon y mae S. Iaco yn dywedyd fal hyn, Cyfaddefwch eich <NOTE PLACE="marg"><HI>Iaco</HI> 5. 26.</NOTE> beiau y naill i'r llall a gweddiwch tros eu gilydd fel y'ch iachaer: megis pe dywedai, Agorwch yr hyn a'ch doluria fel y caffoch ymwared. Ac fe a orchymmynnir hyn i'r hwn &s;ydd yn achwyn ac i'r hwn &s;ydd yn gwrando fod i'r naill ddangos ei ddolur i'r llall. Y gwir y&s;tyr yw hyn, y dylai
<PB N="220" REF="372">
y ffyddloniaid gydnabod eu baiau i'w gylydd trwy y rhai y cyfododd ac y tyfodd rhyw genfi|gen, ca&s;ineb, grwyth, neu falis rhyngthynt, fal y geller heddychu rhyngthynt megis brodur, heb yr hyn nid oes dim a wnelom ni a all bod yn gymmeradwy gan Dduw, fel y te&s;tiolaetha ein Iachawdwr Chri&s;t ei hun, gan ddywedyd, Os dygi dy rodd i'r allor, ac yno dyfod 'ith gof fod <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 5 23.</NOTE> gan dy frawd ddim yn dy erbyn, g&acirc;d ti yno dy offrwm ger bron yr allor, a dos ymmaith, yn gyn|taf cymmod a'th frawd, ac yno tyred ac offrwm dy rodd. Fe a ellir hefyd cymmeryd yr ymadrodd hwnnw fal hyn: y dylem ni gyfaddef ein gwen|did a'n <NOTE N="*" PLACE="marg">Egwanrwydd.</NOTE>  eiddilwch vn i'w gilydd, fel wrth wy|bod gwendid eu gilydd y gallom gydweddio yn ddifrifach ar yr holl-alluog Dduw ein Tad ne|fol, ar fod yn wiw gantho bardynu ein gwendid ni er mwyn ei f&acirc;b Ie&s;u Gri&s;t, ac na chyfrifo ef mo hono ini pan roddo ef i bawb yn ol eu gwei|thred.</P>
<P>Ac lle mae 'r gwrthwynebwyr yn gwyrdroi y lle hwn i faenteinio eu cyffes gyfrinachol ag ef, maent yn eu twyllo eu hunain ac eraill yn gy|wilyddus: o blegid pe deallid y tert hwn am gy|ffes gyfrinachol fe fydde yr offeiriaid mor rhwy|medig i gyffefu eu baiau wrth w&ycirc;r ll&ycirc;g a'r gw&ycirc;r ll&ycirc;g i gyffefu wrth yr offeiriaid, ac os gweddio yw maddeu pechodau, yno wrth y lle hwn mae gan y llygion gymmaint o awdurdod i faddeu pechodau 'r offeiriaid ac y &s;ydd gan yr offeiriaid i faddeu pechodau 'r bobl.</P>
<P>Fe a welodd <HI>Iohannes Scotus,</HI> yr hwn hefyd a el|wir <NOTE PLACE="marg"><HI>Iohan. Scot in</HI> 4. <HI>&s;enten. di&s;t.</HI> 17. <HI>que&s;t.</HI> 1.</NOTE> Duns, hyn yn ddifai, yr hwn a &s;crifenna fal hyn, nid ydwyf fi yn gweled i Iaco roddi y gor|chymmyn
<PB N="221" REF="372">
hwn na'i o&s;od allan megis peth gwe|dy ei dderbyn gan Gri&s;t. O blegyd yn gyntaf o ba le y cafodd ef awdurdod i rwymo 'r holl Eg|lwys, ac ef yn E&s;cob o Ieru&s;alem yn vnig. Oni ddywedi di fod yr Eglwys honno yn y dechreu|ad yn fam Eglwys, ac felly ei fod ef yn E&s;cob pennaf, yr hyn ni channiata e&s;cobaeth Rufain byth. Y&s;tyr yr ymadrodd am hynny yw, megis yn y geiriau hyn, Cyfeddefwch eich pechodau i'w gilydd: &s;efannogaeth i o&s;tyngeidrwydd, trwy 'r hyn y myn ef ini gyfaddef yn gyffredinol i'n cymmydogion ein bod ni yn bechaduriaid, yn ol yr ymadrodd hwn, Os dywedwn ein bod heb bechod yr ydym yn ein twyllo ein hunain a'r gwirionedd nid oes ynom.</P>
<P>Ac lle maent hwy yn go&s;od ymadrodd ein Ia|chawdwr Ie&s;u Gri&s;t wrth y gwhan-glwyfus, i <NOTE N="*" PLACE="marg"> Brwfo.</NOTE> brofi fod cyffes gyfrinachol yn &s;efill ar air Duw <NOTE PLACE="marg"><HI>Math</HI> 8. 4.</NOTE>, Dos ac ymdd&acirc;ngos i'r offeiriad, onid ydynt yn gweled ddarfod glanhau y gwhan-glwyfus o'i wahan-glwyf cyn i Gri&s;t ei ddanfon ef at yr offei|riad, i'w ddangos ei hun iddo? Wrth yr vn rhe|&s;wm rhaid yw ein glanhau ni oddiwrth ein gwa|han-glwf y&s;prydol, meddwl yr wyf fod yn rhaid maddeu ein pechodau ni, cyn delom i gyffe&s;u? Pa raid ini am hynny gyfrif ein pechodau yngh|lu&s;t yr offeiriad a hwy gwedy eu deleu ei&s;oes?</P>
<P>Am hynny y mae Ambros &s;anctaidd ar yr 119. <NOTE PLACE="marg">Ambros.</NOTE> P&s;alm yn dywedyd yn dda iawn, Dos dangos dy hun i'r offeiriad. Pwy yw 'r gwir offeiriad ond yr hwn &s;ydd offeiriad tragwyddol yn ol vrdd Mel|chi&s;edech? Trwy 'r hyn y mae 'r t&acirc;d &s;anctaidd yn deall gan fod gwedy newid yr offeiriadaeth a'r gy|fraith, na ddylem ni gydnabod vn offeiriad arall,
<PB N="222" REF="373">
nac vn ymwared o'n pechodau onid ein Iachaw|dwr Ae&s;u Gri&s;t, yr hwn ac ef yn ben E&s;cob &s;ydd ag offrymmiad ei gorph a'i waed a offrymmodd ef vnwa&icirc;th ar allor y groes, yn dragywydd yn glanhau yn ffrwythlon y gwahanglwyf y&s;prydol, ac yn golchi ymmaith bechodau pawb ac a'u cyffe|&s;ant hwy yn gywir ac a ddauant atto ef.</P>
<P>Eglur a goleu yw nad oes &s;ail i'r gyffes hon yngair Duw, onid &ecirc; ni bua&s;ai gyfraithlon i Nec|tarius E&s;cob Con&s;tantinopol ar acho&s;ion cyfion <NOTE PLACE="marg"><HI>Sozomenes eccle&s;. hi&s;t. lib.</HI> 7. <HI>cap.</HI> 16.</NOTE> ei thynnu hi ymmaith. O blegid pan gamarfe|rir trwy ddrygioni d&ycirc;n, vn peth ac a ordeiniodd Duw, fe ddylaid tynnu ymmaith y camarfer a goddef y peth ei hun i aros.</P>
<P>A hefyd geiriau Sanct Aw&s;tin yw y rhai hyn: Beth &s;ydd imi a wnelwyf a dynnion, fal y gwran|dawent hwy fynghyffes i, fal pe gallent hwy iach|au fynoluriau i? Rhyw o ddynion rhy ofalus am <NOTE PLACE="marg"><HI>Lib.</HI> 10. <HI>con|fe<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> cap.</HI> 3.</NOTE> wybod bywyd dynion eraill, a diog i wellau ac i emendio eu bywyd eu hunain. Paham y cei&s;iant glywed gennifi pa &s;ut ydwyfi, pan na fynnant gly|wed gennit ti pa beth ydynt hwy? Apha fodd y gwyddont pan glywont fi yn adrodd am danaf fy hu~, pa vn yr ydwyf ai dywedid gwir ai nid ydwyf? O blegyd na wyr vn dyn marwol pa beth y &s;ydd mewn d&ycirc;n ond y&s;pryd d&ycirc;n yr hwn &s;ydd ynddo?</P>
<P>Pe bua&s;id yn am&s;er Augu&s;tin yn arfer cyffes gyfrinachol, ni bua&s;e fe yn &s;crifennu fal hyn.</P>
<P>Am hynny na oddefwn arwain ein cydwybod at y gyffes hon, ond arferwn mewn ofn ac mewn echryd y wir gyffes a orchymmyn Duw yn ei air, ac yno yn ddiammau, fal y mae ef yn ffyddlon ac yn inion, fe faddeu ini ein pechodau, ac a'n glanha ni oddiwrth ein holl anwiredd.</P>
<P><PB N="223" REF="373">
Nid ydwyfyn dywedyd os trallodir cydwybod neb, na allant fyned at ryw gurat neu fugail dy&s;|cedig, neu at ryw wr duwiol dy&s;cedig arall, a dangos iddo eu trallod a'r hyn &s;ydd yn blino eu cydwybod, fel y gallont dderbyn gantho eli ia|chus gair Duw. Ond mae 'n erbyn rhydd-did Chri&s;tionogawl rwymo neb i rifo ei bechodau, fal yr arferwyd cyn hyn yn am&s;er dallineb ac an|wybod.</P>
<P>Y drydedd ran o edifeirwch yw ffydd, trwy 'r hon y cymmerwn afael ar addewidion Duw am bardwn rh&acirc;d a maddeuant o'n pechodau: a'r addewidion hyn a &s;eliwyd ini &acirc; marwolaeth a thywalltiad gwaed ei f&acirc;b ef Ie&s;u Gri&s;t: O blegid pa fudd a pha ennill a fyddai ini er bod yn dri&s;t am ein pechodau, er galaru ac ochain am ini ddigio T&acirc;d mor hael drugarog, neu gyfaddef ein baiau a'n camweddau er difrifed y gwnelir hynny, oni chredwn ni yn &s;iccr a pher&s;wado ein hunain y maddeu Duw ini ein holl bechodau er mwyn ei f&acirc;b Ie&s;u Gri&s;t, ac yr anghofia ef hwy allan o'i olwg.</P>
<P>Pwy bynnac am hynny a ddy&s;cant edifeirwch heb ffydd fywiol yn ein Iachawdwr Ie&s;u Gri&s;t, nid ydynt yn dy&s;cu ini amgen edifeirwch nag edi|feirwch Iudas, fal y gwna yr holl y&s;colwyr, y rhai a dderbynniant yn inig y tair rhan hyn mewn edifeirwch, drylliad y galon, cyffes y geneu, a tha|ledigaeth gweithred. Ond mae 'r tri hyn yn eti|feirwch Iudas, yr hwn mewn lliw oddiallan aeth ymhellach lawer nag edifeirwch Petr: O blegid yn gyntaf, yr ydym yn darllen yn yr efen|gyl fod Iudas mor dri&s;t ac mor drwm, ie ei lanw ef felly ag ing a blinder meddwl, fel na alle aros
<PB N="224" REF="374">
byw yn y byd ymhellach. Oni wnaeth ef hefyd <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 27. 5.</NOTE> cyn ymgrogi gyffes gyhoedd o'i fai gan ddywe|dyd, pechais gan fradychu gwaed gwirion? Ac yn wir yr oedd hon yn gyffes <NOTE N="*" PLACE="marg">Hyf.</NOTE> eofn, yr hon a alla|&s;ai ei ddwyn ef i drallod mawr. O blegid trwy|ddi, fe haerodd ar yr archoffeiriaid a'r henuriaid dywallt gwaed gwirion a'u bod hwy yn llofru|ddiaid ffiaidd. Fe wnaeth hefyd ryw fath ar dale|digaeth pan daflodd ef yr arian ailwaith iddynt.</P>
<P>Nid ydym ni yn darllen dim o'r fath beth ym-Mhetr er iddo ef wneuthur pechod mawr a bai blin, gan wadu i fei&s;tr. Yr ydym ni yn gweled ei fyned ef allan ac iddo wylo 'n chwerw; am yr hyn y mae Ambros yn &s;crifennu fal hyn, fe fu ddrwg <NOTE PLACE="marg">De peniten|tia di&s;tinct. cap. Petrus</NOTE> gan Petr, ac fe a wylodd am iddo gam&s;ynnaid megis d&ycirc;n: Mi a welafbeth y ddywad ef, mi a wn iddo ef wylo: yr ydwyf yn darllen am ei ddeigreu ef, ond nid ydwyf yn gweled pa iawn a dalodd ef.</P>
<P>Ond pa fodd y derbynniwyd y naill ailwaith i ras Duw a'i ffafwr, ac y gwrthodwyd y llall: ond am i'r naill trwy ffydd fywiol yn yr hwn a wada&s;e efe, gymmeryd gafael ar drugaredd Duw, a bod y llall heb ffydd, trwy'r hyn yr anobeithodd ef am ddaioni a thrugaredd Duw.</P>
<P>Eglur am hynny a goleu yw, er difrifed y tri|&s;taom ni am ein pechodau, y cydnabyddom ac y cyfaddefom hwy; etto ni bydd y cwbl o hyn oll onid cyfryngau a moddion i'n dwyn ni i lwyr ano|baith, oni byddwn yn credu yn ddiogel y pardyna Duw ein T&acirc;d nefol ni er mwyn ei f&acirc;b Ie&s;u Gri&s;t, ac y maddeu ef ini ein holl faiau a'n camweddau, ac yr anghofia ef hwy yn hollol. Ac am hynny fel y dyweda&s;om o'r blaen, pwy bynnac &s;ydd yn dy&s;cu ini edifeirwch heb Gri&s;t, ac heb ffydd fywiol yn-Nuw|nhugaredd
<PB N="225" REF="374">
Duw, maent yn dy&s;cu yn vnig edifei|rwch Cain neu Iudas.</P>
<P>Y pedwaredd yw gwellhau y bywyd, neu fy|wyd newydd yn dwyn allan ffrwythau teilwng o edifeirwch. O herwydd rhaid bod y gwir edi|feirrol gwydy eu newid a'u &s;ymmud yn gwbl, rhaid iddynt fod yn greaduriaid newydd, nid oes <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 3. 7.</NOTE> iddynt fod weithian yr hyn a oeddent o'r blaen. Ac am hynny dygwch ffrwythau addas i edifeirwch. Trwy hyn y dy&s;cwn, os chwenychwn lonyddu llid Duw, nad oes ini rhagrithio onid troi atto ef ailwaith trwy w&icirc;r a difreg edifeirwch, yr hyn a ellir ei adnabod ai fane gi trwy ffrwythau da, me|gis trwy arwyddion &s;iccr anhwyllodrus.</P>
<P>Fe dafla y rhai &s;ydd o waelod eu calonnau yn adnabod en pechodau, ac yn wir ddrwg ganthynt am eu baiau, ymmaith bob rhagrith, ac a wi&s;cant am danynt wir o&s;tyngeiddrwydd ac i&s;elder calon, rii dderbynnant hwy yn inig feddig-yr enaid, ond hwy y chwenychant ef yn awyddus iawn. Nid ymmataliant hwy yn inig oddiwrth bechodau eu bywyd o'r blaen ac oddiwrth bob baiau brynton eraill, ond hefyd hwy a giliant rag eu holl acho&s;i|on hwy ac a'u gochelant ac a'u ca&s;hant. Ac fel yr ymrhoe&s;ant hwy o'r blaen i aflendid bywyd, felly o hyn allan hwy a ymrhoddant a phob dyfaldod i ddieniweidrwydd, bywyd pur, a gwir Dduwi|oldeb.</P>
<P>Mae ini yn lle &s;iampol y Ninifiaid y rhai a'r bregeth Ionas ni chyhoedda&s;ant ympryd yn inig, a gorchymmyn i bawb oll wi&s;co &s;achliain, ond hwy a droe&s;ant hefyd oll o'u ffordd ddrygionus, ac <NOTE PLACE="marg"><HI>Ionas.</HI> 3. 6. 7.</NOTE> oddiwrth anwireddau eu dwylaw. Ond vwch|law pawb eraill godidawg yw hi&s;tori Zacheus.
<PB N="226" REF="375">
O blegid yn ol iddo ddyfod at ein Iachawdwr Chri&s;t, fe a ddy wad: Wele Arglwydd hanner fy n|golyd a rhoddaf i'r tylodion ac os dygum ddim <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 19. 8.</NOTE> oddiar neb trwy dwyll, mi ai talaf ar ei bedwe|redd.</P>
<P>Ymma y gwelwn yn ol ei edifeirwch nad oedd ef mwyach y gwr a fua&s;e o'r blaen ond ei fod ef gwedy ei gwbl newid ai &s;ymmud: yr ydoedd ef cy belled oddiwrth barhau ac aros fyth yn ei drach|want awyddus, ac oddiwrth ddwyn dim ar neb yn gamweddus, fal yn hytrach yr ydoedd ef yn e|wylly&s;gar ac yn barod i wneuthur iawn i bawb ar a gwnel&s;e gam a hwy.</P>
<P>At hyn y gallwn gyd&s;ylltu y wraig bechadurus <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 7. 38.</NOTE> yr hon pan daeth at ein. Iachawdwr Chri&s;t a oll|yngodd y fath ddeigrau aml, o'r llygaid drythyll hynny, a'r rhai y huda&s;ai hi lawer i ynfydrwydd, ac y golchodd hi o honynt ei draed ef y rhai a &s;y|chodd a gwallt ei phen, o'r llygaid meddaf y rhai y arfera&s;e hi o'u go&s;od allan mor hoyw, gan wneuthur honynt rhwydau i'r diawl Trwy hyn y gallwn ddy&s;cu pa daledigaeth y mae Duw yn ei ofyn gennym, hynny yw beidio honom a drygioni a gwneuthur yr hyn a &s;ydd dda, ac os gwnaethom gam a neb ymhydyru a'n holl allu i wneuthur gwir iawn, gan ganlyn mewn hyn &s;iampol Zacheus a'r wraig bechadurus honno, a chyngor Ioan fedyddiwr mab Zacharias, yr hwn a rhoddodd ef i'r rhai a gei&s;ient gyngor gan|tho. Hwn oedd y penyd yr hwn a o&s;odai Gri&s;t yn <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 5. 13.</NOTE> gyfredinol a'r bechaduriaid. Dos na phecha mwyach.</P>
<P>Y penyd hwn ni allwn ni byth gyflawni hono, heb ei hy&s;py&s;awl r&acirc;s ef yr hwn a &s;ydd yn dywe|dyd,
<PB N="227" REF="375">
Hebof fi ni ellwch chwi wneuthur dim. <NOTE PLACE="marg"><HI>Ioan.</HI> 15. 5.</NOTE> Ein rhan ni am hynny ar y lleiaf yw chwenychu ein iechyd a'n Iachadwraith ein hunain, a gwe|ddio yn ddifrif ar ein Tad nefol ein cynnorthwyo ni ai Y&s;pryd &s;anctaidd, fel y gallom wrando ar laferydd y gwir fygail a'i ganlyn ag vfydd-dod dy|ledus.</P>
<P>Gwrandawn laferydd holl-alluog Dduw, pan galwo ef ni i edifeirwch, na chaledwn ein ca|lonnau, fel y gwna yr anghredadwy, y rhai a gamarferant yr amfer y mae Duw yn ei rhoddi iddynt i edifeirwch, ac a troant i barhau eu bal|chedd a'u diy&s;tyrwch am Dduw adyn, y rhai ni wyddont pa faint y maent yn tynnu digofaint Duw yn eu herbyn eu hunain, am galedrwydd eu calonnau, y rhai ni allant edifaru ar ddydd y dial.</P>
<P>Lle trofoddo&s;om ni gyfraith Duw, edifarwn, am gyfeiliorni oddiwrth Arglwydd mor ddaio|nus: Cyfaddefwn ein anheilyngdod ger ei fron ef, ac ymddiredwn gael am dano bardwn ynhru|garedd rhad Duw er mwyn Chri&s;t. Ac o hyn allan ymegniwn i rhodio mewn hywyd newydd, megis plant gwedy eu hail-eni, trwy 'r hyn y go|goneddwn ein Tad yr hwn &s;ydd yn y nef, ac y dy|gwn yn ein cydwybodau de&s;tiolaeth dda am ein ffydd. Er mwynhau felly yn y diwedd feddiant y bywyd tragwyddol, trwy haeddiant ein Iachaw|dwr, i'r hwny byddo mawl ac anrhydedd yn dra|gywydd, Amen.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<PB N="228" REF="376">
<HEAD>&para; Y drydydd ran o'r bregeth am edifeirwch.</HEAD>
<P>_CHwi a glyw&s;och (bobl anwyl yn ein Iachawdwr Chri&s;t) adrodd wrthych yn y bregeth ddiwethaf, wir rhannau ac arwyddion edi|feirwch, hynny yw drylliad y ga|lon, a thri&s;twch ein calonnau, a chyffes ddiffuaint yngeiriau ein gennauau ger bron Duw am ein bywyd a'nheilwng, a ffydd ga|darn yn haeddiant ein Iachawdwr Chri&s;t am bardwn: a bwriad ynom ein hunain drwy ras Duw am ymwrthod a'n bywyd drwg o'r blaell, a chwbl droi at Dduw, i ogoneddu ei enw ef mewn bywyd newydd, ac i fyw yn drefnus ac yn garedig, er didddanwch ein cymydogion ym-hob unondeb, i fyw yn &s;obr ac yn llednais ynom ein hunain, ac i arfer ymmattaliaeth a chymydrolder mewn gair a gweithred, a marwolaethu ein ae|lodau daiarol ymma a'r y ddaiar, Yn awr er ych|waneg <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">er&s;wadaeth eich cyffro chwi i'r rhannau hyn o edifeirwch, mi a fanegaf i chwi rhyw acho|&s;ion a ddyle eich cyffro chwi i edifeirwch.</P>
<P>Y gyntaf yw gorchymmyn Duw yr hwn mewn cynifer le o'r &s;cruthyrau &s;anctaidd glan &s;ydd yn gorchymmyn ini droi atto fe. Oh medd ef wrth yr I&s;raeliaid, dychwelwch meihion I&s;rael at yr hwn y llwyr-gilia&s;och oddiwrtho. Ac ailwaith <NOTE PLACE="marg"><HI>E&s;ai</HI> 31. 6.</NOTE> dychwelwch dychwelwch oddiwrth eich ffordd ddrygonus, canys t&ycirc; I&s;rael paham y byddwch feirw? ac mewn lle arall mae fe 'n dywedyd trwy <NOTE PLACE="marg"><HI>Ezech.</HI> 33. 11.</NOTE> enau ei Brophwyd O&s;ea: Ymchwel I&s;rael at yr <NOTE PLACE="marg"><HI>O&s;ea.</HI> 14. 1.</NOTE>
<PB N="229" REF="376">
Arglwydd dy Dduw: canys ti a &s;yrthiai&s;t trwy dy anwiredd dy hun.</P>
<P>Cymmerwch gyda chwi y geiriau hyn, a dych|welwch at yr Arglwydd a dywedwch wrtho ef maddeu di ein holl an wiredd cymmer ni yn ddai|onus, a thalwn it loi ein gwefy&s;au. Mae ini yn yr holl leoedd hyn orchymmyn eglur gwedy i Dduw i rhoddi am ini droi atto ef.</P>
<P>Am hynny rhaid yw ini ochelyd, rhag, (a ni ei&s;oes trwy ein aml bechodau a'n anwiredd gwe|dy annog ac enynnu llid Duw yn ein herbyn) trwy dorri y gorchymmyn hwn ddyblu ein baiau a phenturu damnedigaeth ar ein pennau ein hu|nain, trwy ein pechodau a'n tro&s;oddiadau beu|nyddol, trwy y rhai yr annogwn lygaid ei fawr|hydi ef; Yr ydym ni haeddu yn dda pe gwnae ef a ni yn ol ei gyfiawnder ein troi ymmaith dros fyth fel na chaffom fwynhae ei ogoniant tra|gwyddol ef.</P>
<P>Pa faint fwy am hynny y haeddwn boenau tragwyddol vffern, os pan gelwer ni mor fwyn ailwaith yn ol ein gwrthrhyfel, a phan orchym|myner ini droi, ni wrandawn ar laferudd ein Tad nefol, onid treiglo fyth yn ol cyndynrwydd ein calonnau?</P>
<P>Yr ail achos yw addewidion diddanus peraidd y rhai a gyd&s;ylltodd yr Arglwydd ein Duw ni a'r gorchymmyn hwn, oi vnig drugaredd ai ddaioni. O blegyd nid yw ef yn dywedyd yn inig tro attafi o I&s;rael: ond hefyd os troi di a rhoi heibio dy ffi|aidd-dra <NOTE PLACE="marg"><HI>Ieremi</HI> 4. 1.</NOTE> oddiger fymron, yna nith &s;ymmudir. Ac mae y geiriau hyn hefyd gennym yn y Prophwyd Ezechiel. Pa bryd bynnac y byddo edifar gan be|chadur <NOTE PLACE="marg"><HI>Eze ch.</HI> 18.</NOTE> ei bechod o ddyfnder ei galon mi a ellyn|gaf
<PB N="230" REF="377">
dros gof ei holl an wiredd ef medd yr Ar|glwydd, ac ni chofieir mwyach honynt. Fal hyn ein addy&s;cir ni yn gwbl y pardyna y maddeu ac yr anghofia Duw ein holl bechodau ni yn rad yn ol ei addewid, fel byth nad <NOTE N="*" PLACE="marg">Ddanodir.</NOTE> edliwir hwy ini: os gan fod yn vfydd iw orchymynnion a chyme|ryd ein llithio gan ei addewidion peraidd ef, trown ni atto ef yn ddiffuaint.</P>
<P>Y pedwaredd achos yw brynti pechod, yr hwn yw 'r fath beth fel yr hyd y byddom yn aros yn|ddo ni all Duw na cha&s;hao ef ac na ffieiddio ef ni, ac ni ddichon bod vn gobaith y dawn ni byth i'r Ieru&s;alem newydd, oddieithr ein glanhau a'n puro oddiwrtho. A hyn ni bydd byth, oni thrown ni (gan ymwrthod a'n bywyd o'r blaen) a'n holl galon at yr Arglwydd ein Duw ac oni chiliwn ni at ei drugaredd ef a llwyr fryd gwellhau ein bywyd, a chymmeryd gafael ddiogel erni trwy ffydd yngwaed ei fab ef Ie&s;u Gri&s;t.</P>
<P>Pe drwgdybiem fod vn aflendid ynom am yr hwn y byddai ga&s; a ffiaidd gan y tywy&s;og daia|rol yr olwg arnom: pa boen y gymmerem i &s;ym|mud ac i droi hwnnw heibio? Pa faint fwy y dylem yn ddie&s;caelus ac ar frys droi heibio 'n brynti aflan yr hwn &s;ydd yn gwahanu ac yn do&s;|parthu rhyngom ni a Duw, ac yn cuddio ei wy|neb ef oddiwrthym, fal na wrandawo ef o ho|nom? Ac yn wir trwy hyn y <NOTE N="*" PLACE="marg">Gwydys.</NOTE> gwis pa mor frwnt peth yw pechod, am na ellir ei olchi ef ymmaith mewn vn modd arall, onid trwy waed inig ane|dig Fab Duw, Ac oni cha&s;hawn hwnnw ai ffiai|ddio o ddyfnder ein colannau, ac oni chiliwn rhagddo 'n ddifrif, er ein glanhau ni oddiwrth
<PB N="231" REF="377">
yr hwn y co&s;todd i inig anedig Fab Duw ein Ia|chawdwr waed ei galon.</P>
<P>Mae Plato yn &s;crifennu mewn rhyw le, pe gallid gweled rhinwedd a llygaid corphorol, yr enynnid pawb yn rhyfedd iw charu hi: felly o'r gwrthwyneb, pe gallem weled a'n llygaid cor|phorol frynti pechod a'i aflendid, ni allem ni mewn modd yn y byd aros mo hono, ond ni a'i ca&s;haem ac a gochelem ef megis gwenwyn pre|&s;ennol marwol. Mae addy&s;c am&s;er gwedy dan|gos ini mewn dynnion, gwedy darpho iddynt wneuthur rhyw fai mawr neu rhyw bechod ffi|aidd brwnt, os daw ef vnwaith i oleuni, neu os digwydd iddynt ddechreu ymwrando ag ef, mae arnynt gymmaint gywilydd am fod eu cydwy|bod yn go&s;od brynti 'r weithred ymlaen eu lly|gaid hwy) na feiddiant edrych yn wineb vn dyn, llai o lawer y beiddiant &s;efyll yngwydd Duw.</P>
<P>Yr achos bedwaredd yw an&s;iccrwydd a breu|older ein bywyd, am fod hwn o'r fath na wyddom ni y cawn ni fyw vn awr neu bedwaredd rhan i'r awr. Ac mae addi&s;c am&s;er yn dy&s;cu ini beu|nydd fod hyn yn wir, o achos bod yn gweled rhai &s;ydd yn awr yn llawen ac yn hoenus, ac wei|thiau yn cwmpnio ac yn cyfeddach gyd&acirc; eu cy|feillion, yn cwympo 'n farw yn yr heolydd, yn ddi&s;ymmwth ac weithiau dan y <NOTE N="*" PLACE="marg">Bwrddau.</NOTE> bordau gyd&acirc; eu bwyd. Fal y mae 'r &s;iamplau hyn yn ofnadwy iawn ac yn dra-erchyll: felly y dylent ein cyffro ni i gei&s;io bod yn vn a'n barnwr nefol, fel y ga|llom a chydwybod da ymddangos ger ei fron ef, pa bryd bynnac y b&ocirc; bodlon gantho alw am danom, pa vn bynnac ai yn ddi&s;mmwth ai mewn modd arall, o herwydd nid oes gennym vn &s;cri|&s;en
<PB N="232" REF="378">
ar ein bywyd mwy na chanthynt hwythau.</P>
<P>Ond fel yr ydym yn &s;iccr mai rhaid ini farw, felly y mae 'r amfer y byddom farw yn a'n&s;erte|nol. O herwydd mae 'n heinioes ni yn &s;efyll ar law Dduw, yr hwn pan mynno a dug hi oddi|wrthym: Ac yn wir pan delo y <NOTE N="*" PLACE="marg">Rhingill.</NOTE> &s;wyddog vchaf yr hwn yw angau ni fyn ef vn pall, ond rhaid yw paratoi yn ebrwydd yn y modd y cyhwrddo ef a ni in pre&s;entio ger bron gor&s;eddfaingc Duw, yn ol yr hyn a &s;crifennir le cwympo 'r pren pa vn bynnac ai tuar gogledd ai tuar gorllewyn yno y bydd efe. A'r hyn y cytuna geiriau Merthur <NOTE PLACE="marg"><HI>Eccle&s;.</HI> 11. 3.</NOTE> &s;anctaidd Duw Sainct Cipryan gan ddywedyd, megis y caffo Duw di pan galwo ef yn dy ol, felly y barna ef di.</P>
<P>Canlynwn am hynny gyngor y gwr call lle mae fe 'n dywedyd, Na fydd hwyrfrydig i droi at yr Arglwydd: Ac nac oeda o ddydd i ddydd: O blegyd yn ddi&s;ymmwth y daw digofaint yr Arglwydd, a thra y byddech di yn ddifraw i'th ddryllir, a thi a ddifethir yn am&s;er dialedd. A'r gei|riau hyn yr ydwyf yn dei&s;if arnoch ei marco yn ddyfal, am eu bod yn go&s;od yn fywiol ymlaen eich llygaid ynfydrwydd llawer o ddynnion, y rhai gan gamarfer hir amunedd a daioni Duw, ni feddyliant am edifaru na gwella eu bywyd. Na ddil n medd ef dy ewyllys dy hun, a'th gryf|der dy hun i rhodio yn ffordd dy galon dy hun. Na ddywed, pwy am daro&s;twng i o herwydd fyngweithredoedd: o blegit yr Arglwydd gan ddial a ddial dy draha di. Ac na ddywed mi a be|chais a pha dri&s;twch fu imi: o blegit mae 'r Ar|glwydd yn ymarhous eithr ni faddeu ef iti. Na fydd ddifraw o herwydd maddeuant, i chwane|gu
<PB N="233" REF="378">
pechodau ar bechodau. Ac na ddywed, aml yw ei drugaredd ef, efe a faddeu luo&s;ogrwydd fymhechodau i. O blegit trugaredd a digofaint a fry&s;&s;ia gantho ef, a'i ddigofaint ef a orphywys ar bechaduriaid; fal pe dywedai, ydwyt ti yn gr&ycirc;f ac yn gadarn? ydwyt ti yn ieuanc ac yn hoenus? oes genniti olud a chyfoeth y byd hwn? neu pan bechai&s;t oni dderbyniai&s;t go&s;p am hyn|ny: na wnaed vn o'r pethau hyn di yn ddioccach i edifaru ac i droi at yr Arglwydd ar frys. O ble|git yn-nydd co&s;p a dial di&s;ymmwth ni chynnor|thwyant honot: ac yn enwedig pan naill ai trwy bregethu gair Duw, ai ynte trwy ryw gynhyrfiad yr Y&s;pryd oddifewn, neu mewn rhyw fodd arall i'th alwir i edifeirwch, nac e&s;caelu|&s;a yr am&s;er y gynnigir iti, rhag pan dymnunech e|difaru na cheffech r&acirc;s i wneuhur felly.</P>
<P>O herwydd rhodd ddaionus Duw yw edifaru, ac ni chaniata fe honi byth i'r rhai gan fyw mewn diofalwch cnawdol a <NOTE N="*" PLACE="marg">Watwarant.</NOTE> &s;enna ei fygythau ef, ac a gei&s;io rheoli ei Y&s;pryd ef yn y modd y mynnont, fel pe bai ei weithredoedd a'i ddoniau ef yn rhwym wrth eu ewyllys hwy.</P>
<P>Yr achos bummed yw er gochelyd plaau Duw a chwbl ddi&s;tryw, y rhai trwy inion farn Duw a &s;afant vwch bennau pawb o'r rhai ni throant at yr Arglwydd mewn modd yn y byd. Mi a'u rho|ddaf hwy medd yr Arglwydd i drallod a drygfyd drwy holl deyrna&s;oedd y ddaiar, yn wradwydd <NOTE PLACE="marg"><HI>Ier.</HI> 24. 9.</NOTE> ac yn ddihareb, yn watwargerdd ac yn felltith ymhob mann lle y gyrrwyf hwynt. Ac mi a an|fonaf arnynt y cleddyf, newyn a haint, nes eu darfod oddiar y ddaiar yr hon a roddais iddynt ac iw tadau. A phaham oedd hyn? Am galedu ho|nynt
<PB N="234" REF="379">
eu calonnau ac am na throent hwy oddi|wrth eu ffyrdd drygionus, nag ymwrthod a'r an|wireddau y rhai oedd yn eu dwylo fal yr ymada|wai gynddaredd llid yr Arglwydd oddiwrthynt.</P>
<P>Ond etto nid yw hyn yn ddim ymron anrhaith ei oddef a thragwyddol boenau t&acirc;n vffernol, yr hwn y orfydd i bawb ei oddef ar y &s;ydd yn ei ga|ledrwydd a'i galon ddiedifeiriol yn pentyru iddo ei hun ddigofaint erbyn dydd y digofaint, a dadgu|ddiad cyfiawn farn Duw, lle os edifarwn ni a bod yn ddrwg gennym oddifrif am ein pechodau, ac os trwy gwbl fwriad gwellhau ein bywyd y ciliwn ni at drugaredd Duw, ac os cymmerwn a|fael ddiogel erni trwy ffydd yn ein Iachawowr Ie&s;u Gri&s;t, a dwyn ffrwythau teilwng o edifeir|wch: ni thywallt ef yn vnig eiaml fendithion ar|nom yn y bywyd hwn, onid hefyd ar y dydd diwe|thaf yn ol llafur lluddedig y bywyd hwn, fe a'n gobrwya ni ag etifeddiaeth ei blant, yr hon yw teyrnas nefoedd, a bwrca&s;wyd ini trwy farwo|laeth ei fab ef Ie&s;u Gri&s;t ein Harglwyd, i'r hwn gyd&acirc;'r Tad a'r Y&s;pryd glan y byddo pob moliant, gogoniant ac anrhydedd yn oes oe&s;oedd. Amen.</P>
</DIV3>
</DIV2>
<DIV2 TYPE="sermon">
<HEAD>&para; Homili yn erbyn an ufydd-dod a gwrthryfelgarwch.</HEAD>
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>Y rhan gyntaf.</HEAD>
<P>_MEgis yr appwyntiodd Duw cre|awdr ac Arglwydd pob peth ei angelion a'i nefol greaduriaid i wa&s;anaethu ac i anrhydeddu ei fawrhydi ef: felly yr oedd ei ew|yllys ef ar fod i ddyn, ei greadur pennaf ef ar y ddayar, fyw mewn
<PB N="235" REF="379">
vfyddod i'w greawdwr a'i Arglwydd: ac am hynny er cynted y darfu i Dduw greu d&ycirc;n, fe a roddodd iddo orchymmyn a chyfraith, yr hon, ac ef etto mewn &s;t&acirc;t diniweidrwydd ac yn trigo ym-mharadwys, a fydde raid iddo ei chadw, megis gwy&s;tl ac arwydd o'i ddyledus a'i rwyme|dig vfydd-dod: ac a gyhoeddodd farwolaeth arno&punc; os efe a dro&s;edde ac a dorre y gyfraith a'r gorchym|myn hwnnw. Ac fel y mynnai Dduw i dd&ycirc;n fod yn ddaro&s;tyngedig vfydd iddo ef, felly y gw|naeth ef holl greaduriaid dayarol yn ddaro&s;tynge|dig i dd&ycirc;n, y rhai a gadwa&s;ant eu dlyedus vfydd|dod i dd&ycirc;n, yr h&ycirc;d yr arh&ocirc;&s;odd d&ycirc;n mewn vfydd|dod i Dduw: a phe bua&s;ei dd&ycirc;n yn aros yn wa|&s;tad yn yr vfydd-dod hynny, ni bua&s;ei na thlodi, na chlefydau, na heintiau, nac angeu na dim o'r blinderau eraill y cy&s;tuddir ac y gorthrymmir dy|nion &acirc; hwy yn awr mor &acirc;frifed ac mor d&ocirc;&s;t.</P>
<P>Felly ymma y gellir gweled dechreuol lywodra|eth Duw goruwch dynion ac angelion, ac yn gyffredinol ar bob peth; a llywodraeth d&ycirc;n ar greaduriaid y ddayar, y rhai a wnaeth Duw yn ddaro&s;tyngedig iddo ef: a hefyd y dedwyddwch a'r cyflwr gwynfydedig y bua&s;ai angylion a dy|nion a'r holl greaduriaid ynddo, ped arho&s;a&s;ent yn eu dledus vfydd-dod i Dduw eu brenhin: o ble|gid yn y frenhinol lywodraeth gyntafhyn, yr hyd yr arho&s;odd y deiliaid mewn dledus vfydd-dod i Dduw eu brenhin; yr h&ycirc;d hynny y dango&s;odd Duw tu ag at ei holl ddeiliaid ei gariad a'i ffafor a'i ras, mwynhau y rhai &s;ydd berffaith ddedwydd|wch: wrth yr hyn y mae yn eglur mai vfydd-dod yw 'r rhinwedd bennaf o'r holl rinweddau, ie a
<PB N="236" REF="380">
gwreiddyn pob rhinwedd, ac achos pob dedwydd|wch. Ond megis y parhau&s;e pob dedwyddwch a gwynfyd, pe bua&s;e vfydd-dod yn parhau: felly pan dorrwyd vfydd-dod, a dyfod anufydd-dod a gwrth|ryfel i mewn, fe a ddaeth pob pechod a thrueni i mewn gyd&acirc; 'n hwy, ac a ore&s;cynna&s;ant y b&ycirc;d. Awdur cyntaf yr anufydd-dod a'r gwrthryfel ym|ma, gwreiddyn pob drygioni, a mam pob aflwydd, oedd Lucifer, yr hwn ar y cyntaf oedd odidog gre|adur Duw, a'i rwymediccaf ddeiliad, ac am wrth|ryfelu yn erbyn mawrhydi Duw, a aeth o angel di&s;clair gogoneddus, yn ddiafol ac yn gythraul duaf a haccraf i g&ycirc;d; ac a gwympodd o vchder nef, i bwlla gwaelod vffern. Yma y gellwch weled aw|dur cyntaf a dechreuwr gwrthryfel a'i gobrwy: ym|ma y gellwch weled pennadur a th&acirc;d gwrthryfel, yr hwn wrth ber&s;wadio ein rhieni ni Adda ac Efa i ga~lyn ei anufydd-dod a'i wrthryfelgarwch ef yn er|byn Duw eu creawdwr a'u harglwydd, a'u dug hwy tan fawr &s;orriant ac anfodd Duw, a barodd eu deol a'u hafwladu hwy allan o baradwys, cyfle pob hyfrydwch a daioni, i'r ddaiar flinderog hon, dyffryn pob trueni, ac a barodd iddynt gael gofi|diau yn eu meddyliau, aflwydd, clefydau, heintiau ac angau yn eu cyrph: a'r hyn &s;ydd erchyllach ac ar uthrach n&acirc; 'r holl drueni bydol corphorol, fe a weithia&s;ai wrth hynny dragwyddol a didrangc angau a cholledigaeth iddynt hwy, oni bua&s;e fod i Dduw trwy vfydd-dod ei f&acirc;d Ie&s;u Gri&s;t adferu ac adcyweirio yr hyn a ddarfua&s;e i dd&ycirc;n wrth ei anufydd-dod a'i wrthryfelgarwch ei ddi&s;trywio, ac oni bua&s;e iddo felly o'i drugaredd ei bardynu ef a maddeu iddo: o'r holl bethau hyn a phob vn o ho|nynt y mae 'r Scrythur l&acirc;n yn te&s;tiolaethu mewn
<PB N="237" REF="380">
amryw leoedd: fel hyn y gwelwch na allai na'r n&ecirc;f na pharadwys oddef anufydddod a gwrthryfel yn|ddynt, ac nad ydynt leoedd i anufyddio~ gwrthryfel|gar i arhos ynddynt. Fel hyn y gwelwch mai anu|fydd-dod a gwrthryfelgarwch yw 'r pechod cyntaf a'r mwyaf, a gwreiddyn yr holl bechodau eraill, a'r achos cyntaf a'r pennaf o bob trueni, gofidiau, cle|fydau, heintiau ac angau bydol corphorol, a'r hyn &s;ydd waeth n&acirc;'r rhai hyn oll fel y dywetpwyd, gwir|achos anghau a cholledigaeth dragwyddol hefyd.</P>
<P>Yn &ocirc;l torri vfydd-dod fel hyn tu ag at Dduw, a gwrthryfela yn erbyn ei fawrhydi ef, a dyfod pob afl wydd a thrueni i mewn gyda hynny, a gore&s;cyn y byd, rhag llwyr ddifetha a diny&s;tro pob peth, fe a adferodd ac a atcyweiriodd Duw eilwaith, trwy gyfreithiau a roddodd ef i ddynion, reol a threfn vfydd-dod yr hon a ddymchwela&s;id fel hyn trwy wrthryfel; ac heb law 'r vfydd-dod &s;y ddyledus i'w fawrhydi ef, fe a ordeiniodd nid yn vnig mewn teuluoedd a thylwythau fod y wraig yn vfydd i'w g&wcirc;r, y plant i'w rhieni, y gweifion i'w mei&s;tred: ond hefyd pan amlhaodd dynion ac ymwa&s;caru yn helaethach tros yr holl f&ycirc;d, fe a o&s;ododd ac a ordeiniodd yn ei air &s;anctaidd fod ym-mhob dinas ac ym-mhob gwl&acirc;d amrafael lywodraethwyr a rheolwyr y&s;py&s;ol, i'r rhai y bydde raid i'r rhan a|rall o'i bobl ef fod yn vfydd.</P>
<P>Megis wrth ddarllen yr Scrythur l&acirc;n y ga|llwn weled mewn llawer iawn, ac agos mewn aneirif o leoedd yn yr h&ecirc;n de&s;tament ac yn y ne|wydd, fod brenhinoedd a thywy&s;ogion, yn gy&s;tal y rhai drwg a'r rhai da, yn teyrna&s;u trwy ordin|h&acirc;d Duw, a bod eu deiliaid yn rhwymedig i vfy|ddhau iddynt: a bod Duw yn rhoddi i dywy&s;o|gion
<PB N="238" REF="381">
ddoethineb a gallu ac awdurdod mawr: fod Duw yn eu hymddiffyn hwy yn erbyn eu gely|nion, ac yn dini&s;tr eu gelynion hwy yn ofnadwy: <NOTE PLACE="marg"><HI>Pro.</HI> 28. 14.</NOTE> fod ofn y brenhin megis rhuad llew ieuangc, a'i lid ef megis cennadon angau, a bod y neb a'i cy|ffr&ocirc; ef <NOTE PLACE="marg"><HI>Pro.</HI> 20. 2.</NOTE> i ddigofaint yn pechu yn erbyn ei enaid ei hun: a llawer o bethau eraill ynghylch awdur|dod tywy&s;ogion, a dyled-&s;wydd deiliaid.</P>
<P>Ond ymma adroddwn ddau le hy&s;py&s;ol allan o'r te&s;tament newydd, y rhai a all &s;efyll yn lle 'r cwbl eraill. Y cyntaf allan o epi&s;tol S. Paul at y <HI>Rhufeiniaid</HI> yn y drydydd bennod ar ddeg, lle mae efe yn &s;crifennu fel hyn at bob deiliaid, Ymdda|ro&s;tynged <NOTE PLACE="marg"><HI>Rom.</HI> 13. 2.</NOTE> pob perchen enaid i'r awdurdodau go|ruchaf am nad oes awdurdod ond oddiwrth Dduw, a'r awdurdodau y &s;ydd, gan Duw y maent wedi eu hordeinio. Am hynny pwy byn|nag &s;ydd yn ymo&s;od yn erbyn yr awdurdod, &s;ydd yn gwrthwynebu ordinhad Duw, a'r rhai a wrthwynebant a dderbyniant farnedigaeth iddynt eu hunain. Canys tywy&s;ogion nid ydynt ofn i weithredoedd da, eithr i'r rhai drwg. A fynni nad ofnech y gallu? gwna 'r hyn &s;ydd dda, a thi a gei glod gantho. Canys gwa&s;anaethwr Duw y|dyw, er ll&ecirc;s i ti: eithr os gwnei 'r hyn &s;ydd ddrwg, ofna, am nad yw efe yn dwyn y cleddyf yn ofer: canys gweinidog Duw yw efe, i ddial llid ar yr hwn a wnelo ddrwg. O herwydd pa ham ang|henrhaid yw ymddaro&s;twng, nid yn vnig o her|wydd llid, ond er mwyn cydwybod. Canys am hynny y telwch deyrnged: O blegid gwa&s;anaeth|wyr Duw ydynt yn ymroi i'r peth ymma. Telwch gan hynny i bawb eu dledion: teyrnged i'r neb y byddo arnoch deyrnged: toll i'r hwn y byddo
<PB N="239" REF="381">
arnoch doll: ofn i'r hwn y byddo iawn bod ofn, parch i'r hwn a ddyle barch. Dyna etriau S. Paul.</P>
<P>Yr ail lle iydd yn epi&s;tol cyntaf S. Petr yn yr ail bennod, a'i eiriau ef yw y rhai hyn. Ymdda|ro&s;tyngwch <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Pet.</HI> 2. 13.</NOTE> i bob dynol ordinh&acirc;d er mwyn yr Arglwydd, ac i'r brenhin fel i'r goruchaf, ac i'r llywiawd-wyr fel i'r rhai trwyddo ef a ddanfonir er dialedd i'r rhai drwg ac er mawl i'r rhai da. Canys felly y mae ewyllys Duw, fel y galloch trwy wneuthur yn dda o&s;tegu anwybodaeth dy|nion ffolion. Megis yn rhyddion, ac nid fel rhai yn cymmeryd rhydd-did yn lle cochl malis, eithr fel gwa&s;anaeth-wyr Duw. Perchwch bawb: cerwch gydymdeithas brawdol: ofnwch Dduw, anrhydeddwch y brenhin. Gweinidogion, ym|ddaro&s;tyngwch mewn pob ofn i'ch mei&s;tred, nid yn vnig i'r rhai da cyweithas, eithr i'r rhai anghy|weithas hefyd. Hyd hyn allan o S. Petr.</P>
<P>Wrth y ddau le hyn o'r Scrythur l&acirc;n y mae yn eglur ddigon fod brenhinoedd a brenhine&s;au a thy wy&s;ogion eraill (oblegid am a wdurdod a ga|llu y mae efe yn dywedyd, pa vn bynnag y bo ai mewn gw&ycirc;r ai mewn gwragedd) wedi eu hor|deinio gan Dduw, ac y dylai eu deiliaid vfydd|hau iddynt a'u hanrhydeddu: fod y cyfryw ddeili|aid ac &s;ydd anufyddion a gwrthryfelgar yn erbyn eu tywy&s;ogion, yn anufyddion i Dduw, ac yn annog eu damnedigaeth eu hunain: fod llywo|draeth tywy&s;ogion yn ddawn mawr oddiwrth Dduw wedi ei roddi er ll&ecirc;s i'r wlad, yn enwe|dig i'r daionus a'r duwiol: er mwyn cy&s;&s;ur a di|ddan wch y rhai y mae Duw yn rhoi ac yn dyr|chafu tywy&s;ogion: ac o'r gwrthwyneb, er ofn a cho&s;pedigaeth i'r rhai dr&wcirc;g a'r annuwiol.</P>
<P><PB N="240" REF="382">
Yn ddiweddaf, os dylai wei&s;on vfyddhau i'w mei&s;tred, nid yn vnig os byddant cyweithas, ond er eu bod yn anghyweithas hefyd: felly, ac yn hytrach o lawer, y dylyai ddeiliaid fod yn vfydd, nid yn vnig i'w tywy&s;ogion da cyweithas, ond hefyd i'r rhai llym-do&s;t creulon.</P>
<P>Am hynny nid o ddamwain a thynghedfen (fel y galwant hi) nac o vchelfryd gw&ycirc;r neu wra|gedd bydol yn dringo o honynt eu hunain i ar|glwyddiaethu, y digwydd bod brenhinoedd a brenhine&s;au a thywy&s;ogion a llywodraeth-wyr eraill ar bobl a fo deiliaid iddynt: ond y mae pob brenhinoedd a brenhine&s;au a llywiawdwyr eraill wedi eu happwyntio yn hy&s;py&s;ol gan ordinh&acirc;d Duw. Ac megis y mae Duw ei hun, yr hwn &s;ydd o fawrhydi a gallu a doethineb anfeidrol, yn rheoli ac yn llywodraethu pob peth yn y nef ac yn y ddayar, megis pengoruwch ac vnig fren|hin ac ymmerodr ar y cwbl, am ei fod ef yn vnig yn gallu dwyn a chymmeryd arno ofal a chur tros y cwbl: felly yr appwyntiodd, y go&s;ododd ac yr ordeiniodd ef dywy&s;ogion dayarol ar deyrna|&s;oedd hy&s;py&s;ol ac arglwyddiaethau yn y ddayar, er mwyn gwachelyd pob ymgymmy&s;c ac anlly|wodraeth, y rhai a fyddent yn y b&ycirc;d, pettai heb lywodraethwyr; ac er mawr lonyddwch a lles i ddynion dayarol eu deiliaid hwy: a he|fyd fel y gallai y tywy&s;ogion eu hunain, mewn awdurdod, a gallu a doethineb a rhagddarbod a|eth a chyfiawnder yn llywodraethu eu pobl a'u gwledydd a roddwydd tan eu gofal hwynt; fod yn gyffelybiaeth o'i nefol lywodraeth ef, hyd y galler arwyddoccau a dangos chyffelybrwydd o fawrhydi pethau nefol, trwy waeledd pethau
<PB N="241" REF="382">
dayarol. Ac o blegid y gyffelyb&s;aeth honno &s;ydd rhwng vnig lywiawdwr nef, a theyrna&s;oedd day|arol a lywodraether yn dda, mae ein Iacha~w|dwr Chri&s;t mewn amryw ddammegion yn dy|wedyd, <NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 18. 23. <HI>&amp;</HI> 22. 2.</NOTE> fod teyrnas nef yn debyg i ddyn a oedd frenhin: ac fel yr ydys yn fynych yn yr Scry|thur lan yn rhoi enw brenhin i Dduw; felly y mae 'n wiw gan Dduw ei hun yn yr vn Scry|thyrau wneuthur tywy&s;ogion dayarol yn gy|frannogion o'i enw yntef, a'u galw hwy yn Dduwiau: a dia~mau mai o blegid y cyffelybrwydd llywodraeth y &s;ydd neu a ddylei fod rhyngthynt a Duw eu brenhin, y mae efe yn gwneuthur hynny.</P>
<P>A pho ne&s;&s;af at gyffelybiaeth llywodraeth ne|fol y delo tywy&s;og dayarol yn ei lywodraeth, mwyaf dawn trugaredd Duw yw efe i'r wl&acirc;d a'r bobl y byddo efe yn teyrna&s;u arnynt: a pho pellaf yr elo tywy&s;og dayarol oddiwrth &s;iampl y llywodraeth nefol, mwyaf pla digofaint Duw, a cho&s;pedigaeth cyfiawander Duw yw efe i'r wl&acirc;d a'r bobl, y rhai o herwydd eu pechodau y go&s;ododd Duw y cyfryw frenhin a llywodrae|thwr arnynt. O blegid y mae yn eglur wrth yr Scrythyrau a pheunydd trwy addy&s;c am&s;er fod maentaenio pob rhinwedd a duwioldeb, ac o hyn|ny dedwyddwch a llyddiant teyrnas a phobl, yn &s;efyll yn fwy ar dywi&s;og doeth daionus, nag mewn lliaws mawr o wyr eraill a fo deiliaid: ac o'r gwyrthwyneb, y mae cwymp pob rhinwedd a duwioldeb, ac o hynny adfail a llwyr ddini&s;tr teyrnas a phobl, yn tefu ac yn dyfod yn fwy oddi|wrth lywodrethwr dibwyll drwg, nag oddiwrth lawer milo wyr eraill a fo deiliaid.</P>
<P><PB N="242" REF="383">
Fel hyn y dyweid yr Scrythur l&acirc;n, Gwyn dy fyd di y deyrnas, medd y pregethwr, &s;ydd a'th frenin we|di <NOTE PLACE="marg"><HI>Pre.</HI> 10. 17.</NOTE> ei eni o bendefigion, a'th dywy&s;ogion yn bwyt|ta eu bwyd yn eu ham&s;er, er cryfder ac nid er di|otta. A thrachefn, Brenhin doeth cyfiawn &s;ydd <NOTE PLACE="marg"><HI>Diaur.</HI> 16. 29. 4 <HI>Eccle&s;.</HI> 10. <HI>E&s;ai</HI> 32. 12.</NOTE> yn cyfoethogi ei deyrnas a'i bobl: a brenhin daio|nus, trugarog, rhadlon &s;ydd megis ymguddfa rhag gwynt, a lloches rhag llifeiriant, megis a|fonydd dyfroedd mewn &s;ychder, megis cy&s;cod craig fawr mewn tir &s;ychedig. A thrachefn y mae 'r Scrythyr lan am dywy&s;ogion dibwyll drygio|nus yn dywedyd fel hyn, Gwae di 'r wlad &s;ydd a bachgen yn frenhin i ti, a'th dywy&s;ogion yn bwytta yn foreu. A thrachefn, Pan fytho 'r an|nuwiol <NOTE PLACE="marg"><HI>Preg.</HI> 10. 16.</NOTE> yn llywodraethu, y bobl a ocheneidiant. A thrachefn, Tywy&s;og angell a ddiny&s;tria 'r bobl, <NOTE PLACE="marg"><HI>Diau.</HI> 28. <HI>Diaur</HI> 29. 2.</NOTE> a brenhin cybydd a anrheithia ei ddeiliaid.</P>
<P>Fel yn y dywaid yr Scrythyrau, fel hyn y ty|&s;tiolaetha am&s;er am dywy&s;ogion da a dr&wcirc;g.</P>
<P>Pa beth wrth hynny a wna deiliaid? Ai vfy|ddhau a wnant i dywy&s;ogion dewr, gwrol, doeth, daionus, a dirmygu ac anufyddhau a gwrthryfela yn erbyn bechgyn a fo yn dywy&s;ogion iddynt, ac yn erbyn llywodraethwyr dibwyll drygionus? Na atto Duw. O herwydd peth peryglus en|baid fydde rhoi ar ddeiliaid farnu pa dywy&s;og &s;ydd ddoeth a duwiol, a'i lywodraeth yn dda, a pha dy|wy&s;og nid yw felly: megis pe galle 'r droed farnu 'r pen: rhyfyg echry&s;lon fydde hynny, ac ni all am|gen na magu gwrthryfelgarwch. O blegid pwy &s;y mor barod ac mor hyblyg i wrthryfela, ac yw y cyfryw y&s;prydion vchelfryd? O ddiwrth bwy y daw y cyfryw gwymp anferth ar deyrna&s;oedd? Ond mwyaf echrys ac all fod yw gwrthryfel? a
<PB N="243" REF="383">
phwy &s;y barottaf i'r drygau mwyaf, ond y dynion gwaethaf? wrth hyny gwrthryfelwyr, y rhai gwa|ethaf o'r holl ddeiliaid, &s;ydd barottaf i wrthryfel, y gwaethaf o'r holl feiau, a phellaf oddiwrth ddled|&s;wydd deiliad da: megis o'r gwrthwyneb, y deiliaid goreu &s;ydd gadarnaf a dian wadalaf mewn vfydd|dod, megis y rhinwedd oreu a phennaf ar ddeili|aid da. Wrth hynny mor an-nheilwng o beth fydde wneuthur y deiliaid gwaethaf a hyblyccaf i wrth|ryfel a phob drygioni, yn farnwyr ar eu tywy&s;o|gion, ar eu llywodraethwyr ac ar eu cynghorwyr, i farnu pa rai o honynt &s;ydd dda ac a ellir eu go|ddef, a pha rai &s;ydd ddr&wcirc;g ac mor anhawdd eu go|ddef ac y mae yn anghenrhaid eu rhoi nhwy hei|bio gan wrthryfelwyr, y rhai &s;ydd bob am&s;er yn barod, megis y deiliaid gwaethaf, i wrthryfela yn gyntaf yn erbyn y tywy&s;ogion goreu, yn enwedig os ieuaingc fyddant mewn oedran, os gwragedd fyddant, os byddant tirion a chyweithas yn eu llywodraeth; o blegid eu bod yn gobeithio wrth eu drygionus hyder y gallant yn hawdd ore&s;cyn eu gwendid a'u tirionder hwy; neu o'r hyn lleiaf y gallant ofni meddyliau y cyfrwy dywy&s;ogion yn gymmaint, fel y caffont ddiangc yn ddigo&s;p am eu gweithredoedd echry&s;lon.</P>
<P>Ond gan fod y gwrthryfelwr goreu yn waeth na'r tywy&s;og gwaethaf, a gwrthryfel yn waeth na llywodraeth waethaf y tywy&s;og gwaethaf a fu erioed etto: y mae gwrthryfelwyr yn weinidogion anghynnhefur, a gwrthryfel yn feddyginiaeth an|addas afiachus i ddywygio dyffygion bychain mewn llywodraeth, gan fod y cyfryw ymware|dau drygionus yn waeth o lawer nag vn clwyf neuan-nrhefn ac a all bod ynghorph y deyrnas.
<PB N="244" REF="384">
Ond pa beth bynnag a fo y tywy&s;og neu ei lywo|draeth, mae yn eglur fynychaf am y cyfryw dywy|&s;ogion ac y bo rhai o'u deiliaid yn tybied eu bod yn dduwiol iawn, ac yn llawen ganthynt fyw tan eu llywodraeth hwy, fod eraill o'u deiliaid yn tybied fod yr vn tywy&s;ogion yn ddrwg ac yn annuwiol, ac am hynny yn ewylly&s;io cyfnewid.</P>
<P>Am hynny pe bai bob deiliaid ac &s;ydd anfodlon i'w tywy&s;og yn gwrthryfela yn ei erbyn, ni bydde vn deyrnas byth heb wrthryfel ynddi. Cymme|&s;urach fydde i wrthryfelwyr wrando ar gyngor y doethion, a rhoi lle i'w barn hwy, a chanlyn &s;i|ampldeiliaid vfyddion, megis y mae yn rhe&s;ym|mol bod i'r rhai y mae 'r cyfryw wyniau drwg we|di dallu eu meddyliau, roi lle i'r rhai a fo o &s;ynwyr a barn ddifreg, a bod i'r rhai gwaeth af roi lle i'r rhai goreu: ac felly y galle deyrna&s;oedd barhau mewn hir vfydd-dod, heddwch a llonyddwch.</P>
<P>Ond beth os bydd y tywy&s;og yn angall ac yn ddrwg yn &s;iccr, a bod yn amlwg hefyd yngolwg pob d&ycirc;n ei fod ef felly? Yr wyf finneu yn gofyn, beth os o achos drygioni ei ddeiliaid y mae'r dywy|&s;og yn angall ac yn ddrwg? A annog y teiliaid trwy eu hanwireddau Dduw i roi iddynt, er eu co&s;pi yn deilwng, dywy&s;og angall dr&wcirc;g, a chwedy hynny gwrthryfelu yn eu erbyn ef, ac yn erbyn Duw hefyd yr hwn er co&s;pedigaeth arnynt am eu pechodau, a roes iddynt y cyfryw dywy|&s;og?</P>
<P>A fynnwch chwi glywed yr Scrythur l&acirc;n yn|ghylch hyn o beth? y mae duw, medd yr Scrythau <NOTE PLACE="marg"><HI>O<GAP DESC="illegible" EXTENT="2 letters">e</HI> 13. 11.</NOTE> lan, yn peri i'r annuwiol deyrna&s;u o blegid pecho|dau'r bobl. A thrachefn, rhoddaf it fre~hin yn fy n&icirc;g (vn drwg y mae yn ei feddwl) a dygaf ef ymmaith
<PB N="245" REF="384">
yn fy llid, gan feddwl yn enwedig pan ddygo ef ymmaith frenhin da am bechodau 'r bobl: megis yn hwyr o flynyddoedd y dygwyd ymmaith ein Io&s;ias daionus ni brenhin Edward yn ieuangc ac yn-nechreuad ei oes am ein pechodau ni. Ac o'r gwrthwyneb y mae 'r Scrythyrau yn dangos <NOTE PLACE="marg">2. <HI>Par</HI> 2. 9.</NOTE> fod Duw yn rhoddi doethineb i dywy&s;ogion, ac yn gwneuthur i frenhin da doeth deyrna&s;u ar y <NOTE PLACE="marg"><HI>Diarh.</HI> 16.</NOTE> bobl y bo efe yn ei garu, ac a fo yn ei garu yntef. A thrachefn, Os y bobl a vfyddh&acirc;nt Duw, yna y llwyddant hwy a'u brenhin, os amgen, hwy, a ddyfethir a'u brenhin hefyd, medd Duw trwy en|au <NOTE PLACE="marg">2. <HI>Sam.</HI> 12. 2<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> Samuel.</P>
<P>Ymma y gwelwch mai Duw &s;ydd yn go&s;od ty|wy&s;ogion drwg yn gy&s;tal a rhai da, ac am ba a|chos y mae efe yn go&s;od pob vn o'r ddau. Os myn|nwn ninnau na chael rhoi i ni dywy&s;og da, na pharhau o hono, yn awr a chennym ninnau y cy|fryw vn, cyffrown Dduw i wneuthur hynny, trwy fod yn vfyddion i Dduw ac i'n tywy&s;og. Os mynnwn gael tynnu ymmaith dywy&s;og drwg (pan ddanfono Duw y cyfryw vn) a chael vn da yn ei le, tynnwn ninnau ymmaith ein camwe|ddau, y rhai &s;ydd yn annog Duw i o&s;od y cyfryw vn arnom ni, yno naill ai fe a'i tynn Duw ef ym|maith, ynteu fe a'i gwna ef o dywy&s;og drwg yn dywy&s;og da, os nym yn gyntaf a newidiwn ein drygioni i ddaioni.</P>
<P>A fynnwch chwi glywed yr Scrythur l&acirc;n? y mae calon y brenhin yn llaw 'r Arglwydd, ac efe <NOTE PLACE="marg"><HI>Diarh.</HI> 21. 10.</NOTE> a'i tr&ycirc; hi lle mynno ei hun. Fel hynny y dywaid yr Scrythur. Am hynny trown ni oddiwrth ein pe|chodau at yr Arglwydd &acirc;'n holl galonnau, ac efe a dr&ycirc; galon y brenhin i'n llonyddwch a'n llwyddi|ant
<PB N="246" REF="385">
ni: os amgen, nid yw ond drygioni dauddy|blyg a thridyblig i ddeiliaid am eu pechodau hae|ddu cael tywy&s;og drygionus, a chwedy hynny gwrthryfela yn ei erbyn ef, ac annog Duw i'w plago fwyfwy. Nag &ecirc;, naill ai haeddwn gael ty|wylog da, ai goddefwn yn ymmyneddgar y cy|fryw vn ac a haedda&s;om. A pha vn bynnag a fo 'r tywy&s;og ai drwg ai da, moe&s;wch i ni, yn &ocirc;l cyn|gor yr Scrythur l&acirc;n, weddio tros ein tywy&s;og, ar barhau a chynnyddu o hono mewn daioni, os da fydd ef, ac ar wellhau o hono, os drwg fydd.</P>
<P>A fynnwch chwi glywed yr Scrythyrau yn|ghylch y pwngc angenrheidiol ymma? Cyng|horiyr <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Tim.</HI> 2. 1.</NOTE> ydwyf am hynny, medd S. Paul, ym|mlaen pob peth, fod ymbil, gweddiau, dei&s;yfia|dau a thalu diolch tros bob d&ycirc;n. Tros frenhinoedd a phawb a o&s;odwyd mewn awdurdod, fel y gallom ni fyw yn llonydd, ac yn heddychol trwy bob du|wioldeb, ac hone&s;trwydd; canys hyn &s;ydd dda a chymmeradwy gar bron Duw ein ceidwad, &amp;c. Dymma gyngor S. Paul. A phwy, adolwg, oedd dywy&s;og ar y rhan fwyaf o'r b&ycirc;d, pan roes &s;anc|taidd Y&s;pryd Duw, trwy enau S. Paul, y wers hon iddynt? yn wir, <HI>Caligula, Claudius</HI> neu <HI>Nero,</HI> y rhai oeddynt nid yn vnig heb fod yn Gri&s;tiano|gon, ac yn baganiaid, ond hefyd naill ai yn lly|wodraeth-wyr angall, ai yn dyranniaid o'r creu|lonaf.</P>
<P>A fynnwch chwi glywed gair Duw wrth yr Iddewon, pan oeddynt garcharorion tan <HI>Nabu|chadono&s;or</HI> brenhin Babylon, wedi iddo ladd eu brenhin hwy, a'u pendefigion, a'u rhieni, a'u plant, a'u ceraint, a llo&s;ci eu gwlad hwy a'u di|na&s;oedd, hyd yn oed Ieru&s;alem ei hunan, a'r
<PB N="247" REF="385">
Deml &s;anctaidd, a dwyn y gweddillion eraill o honynt yn gaethion, yn fyw gyd ag ef i Babylon?</P>
<P>A fynnwch chwi glywed beth y mae pro|phwyd Baruch yn ei ddywedyd wrth bobl Dduw a hwy mewn caethiwed? Gweddiwch dros eiui|oes <NOTE PLACE="marg"><HI>Baruch.</HI> 1. 11.</NOTE> Nabuchadono&s;or brenhiu Babylon, a thros einioes Balta&s;ar ei f&acirc;b ef medd y prophwyd, ar fod eu dyddiau hwynt fel dyddiau y nefoedd ar y ddayar: ac ar roddi o'r Arglwydd i ni nerth, a go|leuo o hono ef ein llygaid ni, fel y byddom ni byw tan gy&s;cod Nabuchadono&s;or brenhin Babylon, a than gy&s;cod Balta&s;ar ei f&acirc;b ef, ac y gwa&s;anae|thom hwy lawer o ddyddiau, ac y caffom ffafor yn eu golwg hwynt. Gweddiwch hefyd tro&s;om ni at yr Arglwydd ein Duw, o herwydd ni a becha&s;om yn erbyn yr Arglwydd ein Duw.</P>
<P>Dyna eiriau y prophwyd Baruch, y rhai a ddy|wedodd ef wrth bobl Dduw am y brenhin hwn|nw oedd genhedl-dd&ycirc;n a thyrant a chreulon or|thrymmudd iddynt, ac a ladda&s;ai lawer mil o'u cenhedl hwy, ac a anrheithia&s;e eu gwlad hwy, gan gyfaddef i'w pechodau hwy haeddu cael y cyfryw dywy&s;og i deyrna&s;u arnynt.</P>
<P>Ac a gaiff yr h&ecirc;n Gri&s;tianogion, wrth gyngor S. Paul, weddio tros <HI>Caligula, Claudius</HI> neu <HI>Nero?</HI> A gaiff yr Iddewon weddio tros <HI>Nabuchadono&s;or?</HI> Gan nad oedd yr ymmerodron a'r brenhinoedd hyn ond dieithraid iddynt, a phaganiaid ac an|ffyddloniaid, llofruddwyr, tyranniad a gorthrym|wyr creulon arnynt, ac anrheithwyr eu gwlad hwy a'u gwlad-wyr a'u ceraint, ac a lo&s;ca&s;ant eu pentrefydd, a'u trefi a'u dina&s;oedd a'u temlau hwy? ac oni weddiwn ni tros hir a llwyddian|nus a duwiol deyrna&s;iad ein tywy&s;og naturiol, ac
<PB N="248" REF="386">
nid dieithr (yr hyn yr ydys yn ei farcio yn lle dawn mawr yn yr Scrythur l&acirc;n) ein tywy&s;og Chri&s;tia|nogaidd, ein gra&s;u&s;ol oruchaf, ac nid tywy&s;og pa|ganaidd anghrededyn? Oni weddiwn ni gydag iechyd ein trugaroccaf a'n carediccaf bennaeth, yr hwn &s;ydd yn ein cadw ni a'n gwlad mewn hedd|wch a llonyddwch a diogelwch, ac nid ydyw nac yn greulon, nac yn dyrant, nac yn anrheithio ein da ni, nac yn tywallt ein gwaed, nac yn di&s;trywio ac yn llo&s;ci ein trefi a'n dina&s;oedd a'n gwledydd ni, fel yr oedd y rhai hynny, tros y rhai er hynny y clyw&s;och y dylyai eu deiliaid weddio?</P>
<P>Na ddango&s;wn cymmaint o anniolchgarwch tu ag at Dduw a'n goruchaf, a bod o hono~ heb ddi|olch i Dduw yn wa&s;tadol am y llywodraeth ym|ma, a'r mawr a'r gwa&s;tadol ddoniau a chym|mwyna&s;au yr ydys yn eu tywallt arnom trwy 'r cyfryw lywodraeth.</P>
<P>Na wnawn cymmaint pechod yn erbyn Duw, yn ein herbyn ein hunain ac yn erbyn ein gwlad, a bod o honom heb weddio ar Dduw yn wa&s;tadol, ar hir barhau o'r cyfryw ra&s;ol lywodraethwr ar|nom ni a'n gwlad. Ac onid &ecirc; ni a fyddwn an|nheilwng i fwynhau 'r cymmwyna&s;au a'r doni|au hynny ar law Dduw, y rhai a gaw&s;om hyd yn hyn trwyddo ef; ac a haeddwn gwympo i'r holl aflwydd a blinderau, y rhai yr ydym ni a'n gwlad trwy ras Duw wedi diangc oddiwrthynt hyd yn hyn trwy 'r cyfryw lywodraeth.</P>
<P>Pa beth a ddywedwn ni am y deiliaid hynny? a allwn ni eu galw hwy yn ddeiliaid, y rhai nid y|dynt nac yn diolch nac yn gweddio vn gronyn ar Dduw tros y cyfryw ra&s;ol oruchaf? ond ydynt eu hunain yn cyfodi mewn arfau, yn cynnull tor|feudd
<PB N="249" REF="386">
a byddinoedd o wrthryfelwyr i dorri'r hedd|wch cyffredinol &s;y wedi parhau cyhyd, ac i wneu|thur, nid rhyfel, ond gwrthryfel, i roi eu gra&s;u&s;ol oruchaf mewn perigl, i beryglu &s;tat eu gwlad (yr hon y dylyent fod yn barod i golli eu bywyd yn eu hymddiffyn) ac a hwy yn Frutaniaid, i y&s;peilio, i anrheitbio, i ddi&s;trywio ac i lo&s;ci Bruttaniaid, a hynny ym-Mhrydain, i ladd ac i fwrdrio eu cym|mydogion a'u ceraint a'r gwlad-wyr eu hunain, i wneuthur pob drygioni ac aflwydd, ie a mwy nag a wnai neu a allai elynion dieithr ei wneu|thur.</P>
<P>Pa beth a ddywedwn am y dynion hyn, y rhai &s;ydd yn ymddwyn mor wrthryfelgar yn erbyn eu gra&s;ol oruchaf, a hwythau yn rhwymedig wrth air Duw, pe bua&s;e Dduw am eu hanwiredd yn rhoddi iddynt genhedlddyn creulon anghreda|dwy i deyrna&s;u arnynt, i vfyddhau iddo ac i weddio tro&s;to? Pa beth a ellir ei ddywedyd am danynt hwy? mae eu hangharedigrwydd, eu hannattu|riolder, eu hanwiredd a'u hechry&s;londer yn eu gweithredoedd, cyn belled yn pa&s;&s;io ac yn rhagori ar bob peth ac ar bob dim ac a aller ei adrodd neu ei draethu mewn geiriau.</P>
<P>Yn vnig damunwn i'r cyfryw rai edifaru o honynt ar fr&ycirc;s, a hynny &acirc;'r fath ddwys ofid ca|lon, ac y mae 'r fath erchyll bechodau yn erbyn mawrhydi Duw, yn ei ofyn; y rhai o wir ddy|gyn anniolchgarwch &s;ydd yn cyfodi, nid yn vnig yn erbyn eu gra&s;ol dywy&s;og ac yn erbyn eu gwl&acirc;d naturiol, ond yn erbyn eu holl wlad-wyr gwra|gedd, a phlant; yn eu herbyn eu hunain, eu gwra|gedd a'u plant a'u ceraint, a thrwy &s;iampl mor annuwiol yn erbyn holl Gred, ac yn erbyn pob
<PB N="250" REF="387">
m&acirc;th ar bobl trwy 'r holl f&ycirc;d.</P>
<P>Y cyfryw edifeirwch, meddaf, a'r cyfryw ofid calon, ac &s;ydd weddus i'r cyfryw ddrygioni ac a amcana&s;ant hwy, Duw a'i caniattao i bawb a gyfoda&s;ant ar feddwl ac amcan drygionus. A Duw o'i drugaredd a ganiattao i ninnau ac i bob deiliaid eraill, fod o honom yn anghyffelyb i'r cyfryw rai, ac yn gyffelyb i ddeiliaid daionus, naturiol, caredig, vfydd: ie ar fod o honym nid yn gyffelyb yn vnig i'r cyfryw rai, ond yn gy|fryw rai ein hunain, ac nid yn vnig i ddangos pob vfydd-dod ein hunain, ond cynnifer o honom ac &s;ydd abl, hyd yr eithaf o'n gallu, a'n nerth a'n deall, i atal ac i ddaro&s;twng y cyfryw wrthry|felwyr a gwrthryfeloedd yn erbyn Duw, a'n gra|&s;ol oruchaf, a'n gwl&acirc;d naturiol, ar bob achos ac a gynnygier i ni. Ac onis gwnawn y cwbl ac a allom eiwneuthur, ni a fyddwn annuwiolaf dy|nion, a theilyngaf i oddef yn y diwedd y cyfryw ddygyn blaau ac a dywalltodd Duw ar wrthry|felwyr bob am&s;er eirioed.</P>
<P>Gwnawn wa&s;tadol weddiau at yr holl-alluog Dduw o eigion ein calonnau ar iddo roddi ei r&acirc;s, a'i allu, a'i nerth i'n gra&s;ol frenhm Iames, i ore&s;cyn ac i ddaro&s;twng pawb oll o'i wrthryfel|wyr cartrefol, a ei elynion dieithr; fel gwedy da|ro&s;twng a llonyddu pob gwrthyfel, a gwrthladd a throi heibio bob rhyfeloedd oddiallan, y ga|llom nid yn vnig fod yn ddiogel, a hir-barhau mewn pob vfydd-dod i'n gra&s;ol oruchaf, ac yn y cyfryw fywyd heddychol tangneddefol ac a gaw|&s;om hyd yn hyn tan ei fawrhydi ef, mewn pob diogelwch: ond fel y bo i'n gra&s;ol frenhin Iames, ac i ninnau ei ddeiliaid ef, fyw ynghyd mewn
<PB N="251" REF="387">
vfydd-dod i Dduw brenhin y brenhinoedd, a'i &s;anctaidd gyfreithiau yn y byd hwn, mewn pop rhinwedd a duwioldeb; fel y gallom yn y byd a ddaw fwynhau ei deyrnas dragwyddol ef: Yr hyn a attolygaf i Dduw ei ganiattau, i'n gra|&s;ol oruchaf ac i ninnau i gyd, er mewn ei F&acirc;b ein Iachawdwr Ie&s;u Gri&s;t, i'r hwn gyd&acirc; 'r T&acirc;d a'r Y&s;pryd glan, vn Duw a brenhin tragwy|ddol y b&ocirc; pob gogoniant, anryhdedd adiolch byth heb ddiwedd. Amen.</P>
<P><HI>Felhyn y clyw&s;och y rhan gyntaf o'r Homili hon bellach bobl ddaionus.</HI></P>
<DIV4 TYPE="prayer">
<P>Gweddiwn.</P>
<P>_OAlluoccaf Dduw, Arglwydd yr arglwy|ddi, llywodraethwr yr holl greaduriaid, vnig roddwr pob buddugoliaeth, yr hwn yn vnig wyt abli gyfnerthu 'r gwan yn crbyn y galluog, ac i orchfygu aneirif liaws o'th elynion &acirc; golwg ychydig o'th wei&s;ion a fo yn galw arnat ac yn ymddiried ynot: Ymdiffyn o Arglwydd dy wa&s;anaethwr di a'n llywydd ninnau tanat ti ein brenhin Iames, a'r holl bobl a orchym|mynnwyd tan ei ofal ef. O Arglwydd gwrthladd greulondeb pawb oll ac &s;ydd elynion cyffredinol i'th wirionedd di a'th dragywyddol air, i'w tywy&s;og a'u gwl&acirc;d naturiol eu hunain, yn amlwg tan y goron a'r deyrnas ymma o Brydain, yr hon a ddarfu i ti o'th dduwiol ragluniaeth ei happwyntio yn ein dyddiau ni i lywodraeth dy wa&s;anaethwr ein goruchaf a'n gra&s;ol frenhin. O drugaroccaf D&acirc;d, os bydd dy &s;anctaidd ewyllys di, meddalha a thynera galonnau carregog pawb ar &s;ydd yn ymdderchafu yn erbyn
<PB N="252" REF="388">
dy wirionedd di, ac yn cei&s;io naill ai trallodi llony|ddwch y deyrnas ymma o Brydain, a gorthrymmu ei choron hi, a thro hwy i wybodaeth dy F&acirc;b, vnig Iachawdwr y byd, Ie&s;u Chri&s;t, fel y gallom ni a hwythau ynghyd ogoneddu dy drugareddau di. Go|leua, attolygwn i ti, eu calonnau anwybodus hwy, i gofleidio dy wirionedd di a'th air, ac onid &ecirc; go|&s;twng eu creulonder hwy (O alluoccaf Arglwydd) fel y gallo ein gwl&acirc;d Gri&s;tianogaidd ni, gyd&acirc;g eraill ac &s;ydd yn cyffe&s;u dy enw &s;anctaidd di, gaffael trwy dy nerth a'th gynnorthwy di, ddiogelwch oddiwrth bob gelynion, heb dywallt gwaed Chri&s;tianogion, fel y Diddener pawb oll ac a orthrymmir trwy eu creu|londeb hwy, ac y cy&s;&s;urer y rhai &s;y mewn ofn eu creu|londer hwy: ac yn ddiwethaf fel y gallo pob teyrna|&s;oedd Chri&s;tianogaidd, ac yn enwedig y deyrnas ym|ma o Brydain, tan dy ymddiffyn a'th nawdd di, barhau yngwirionedd dy Efengyl di, a mwynhau perffaith heddwch, llonyddwch a diogelwch: ac fel y gallom ninnau am y trugaredauhyn, yn gyd&s;&s;yllte|dig, ag vn gy&s;&s;on galon a lleferydd, yn ddiolchgar roi i ti bob moliant ac anrhydedd: fel y bo i ni wedi ein cy&s;&s;ylltu ynghyd yn ein plith ein hunain mewn vn duwiol vndeb a chyttundeb, yn wa&s;tad fawrygu dy ogoneddus enw, yr hwn gyd a'th Fab ein Iachawdwr le&s;u Chri&s;t, a'r Y&s;pryd glan, wyt vn tragwyddol, ollalluog a thrugaroccaf Dduw, i'r hwn y bo pob mo|liant ac anrhydedd byth heb ddiwedd. Amen.</P>
</DIV4>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<PB N="253" REF="388">
<HEAD>&para; Yr ail rhan o'r bregeth yn erbyn Anufydd-dod a gwrthryfelgarwch.</HEAD>
<P>_MEgis y darfu i mi yn y rhan gyntaf o'r traethawd yma ynghylch vfydd|dod deiliaid i'w tywy&s;ogion ac yn erbyn anufydd-dod a gwrth-ryfel|garwch, adrodd i chwi amryw le|oedd allan o'r Scrythur l&acirc;n er pro|fi hynny: felly y bydd da er dangos a chadarnhau 'r athrawiaeth iachus hon yn well, adrodd i chwi allan o'r Scrythur l&acirc;n &s;iampl neu ddwy o vfydd|dod deiliaid, nid yn vnig i'w llywodraethwyr daionus gra&s;ion, ond hefyd i'w tywy&s;ogion dry|onus anghyweithas. Megis nad oedd Saul o'r fath oreu, ond o'r fath waethaf ar dywy&s;ogion, am ei fod alla~ o ffafor Duw am ei anufydd-dod yn er|byn Duw yn arbed, trwy gam-do&s;turi, y bren|hin Agag, yr hwn a orchymmynna&s;e 'r Holl-all|uog Dduw ei ladd, yn &ocirc;l cyfiawnder Duw yn erbyn ei elyn tyngedig: ac er bod Saul o ddwy|foldeb ar fedr aberthu i anrhydedd a gwa&s;anaeth Duw y cyfryw bethau ac a arbeda&s;ai ef o'r eiddo 'r Amaleciaid: etto fe a argyoeddwyd Saul am ei gam drugaredd a 'i ddwyfoldeb, ac a ddywed|pwydd iddo mai gwell y bua&s;ai vfydd-dod yn rhyngu bodd Duw, n&acirc; 'r cyfryw dynerwch: ac y mae 'r tirionder pechadurus hynny, medd Saint <NOTE PLACE="marg"><HI>Homil</HI> 1. <HI>ad|uer&s;us Iu|daeos.</HI></NOTE> Chry&s;o&s;tom, yn greulonach gar bron Duw, nag ydyw lladd a cholli gwaed pan fyddo Duw yn gorchymmyn.</P>
<P>Er mor ddrygionus oedd brenhin Saul, ac er ei fod allan o ffafor Duw, etto 'r oedd ei ddeiliad Dafydd, y goreu i gyd o'i holl ddeiliaid ef, a'r
<PB N="254" REF="389">
dewrwychaf oll yngwa&s;anaeth ei dywy&s;og a'i wlad mewn rhyfeloedd, yr vfyddaf a'r caredic|caf mewn heddwch, ar cywir af a'r ffyddlouaf bob am&s;er i'w oruchaf a'i arglwydd, a phellaf i <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Sam.</HI></NOTE> gyd oddiwrch bob math ar wrthryfel, yn viydd|hau iddo yn wa&s;ted. Am yr hwn wa&s;anaeth poe|nedig, <NOTE PLACE="marg">2. <HI>Sam.</HI></NOTE> cywir, ffyddlon, y talodd brenhin Saul iddo nid yn vnig ag angharedigrwydd mawr, ond fe a gei&s;ioedd hefydd e~i ddi&s;trywio a'i ladd ef ym|mh&ocirc;b modd ac allai: fel y gorfu ar Ddafydd achub ei einioes, nid trwy wrthryfel na gwrthwyne|bu, on wrth gilio ac ymguddio allan o olwg y brenhin.</P>
<P>Er hynny i gyd, pan daeth brenhin Saul ryw am&s;er wrtho ei hun i'r ogof lle 'r oedd Dafydd, fel y galla&s;ai Ddafydd yn hawdd ei ladd ef, etto ni wnai ef ei hunan niweid iddo, ac nis goddefai i'r vn o'i wyr o&s;od dwylo arno.</P>
<P>Am&s;er arall yr aeth Dafyd i mewn liw nos gydag vn Abi&s;ai, gwr dewrwych creulon, i'r ba|bell lle 'r oedd brenhin Saul yn gorwedd ac yn cy&s;cu, lle galla&s;ai ef etto yn haws ei ladd ef, etto ni wnai ef ei hunan eniwed iddo ac nis goddefai i Abi&s;ai (yr hwn oedd ewylly&s;gar a pharod i lladd brenhin Saul) vnwaith gyffwrdd ag ef.</P>
<P>Fel hyn y gwnaeth Dafydd a'i dywy&s;og, er bod brenhin Saul yn wa&s;tadol yn cei&s;io ei ladd a'i ddyfetha ef. Nibydd anghymmhe&s;ur, gyda gwei|thredoedd Dafydd, adrodd ei eiriau ef hefyd, a dangos i chwi beth a ddywedodd ef wrth y rhai a'i hannoga&s;ant i gymmeryd ei fantais a'i gyfle i ladd brenhin Saul ei elyn angheuol, pan alle. Na atto 'r Arglwydd i mi, medd Dafydd, wneu|thur <NOTE PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">. <HI>Sam.</HI> 24. 7.</NOTE>
<PB N="255" REF="389">
y peth hyn i'm mei&s;tr enneiniog yr Ar|glwydd, gan e&s;tyn fy llaw yn ei erbyn ef: o ble|gid enneiniog yr Arglwydd yw efe. Pwy a e&s;tyn|ne <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Sam.</HI> 26. 9.</NOTE> i law yn erbyn enneiniog yr Arglwydd ac a fyddai ddiniweid? fel y mae 'r Arglwydd yn fyw naill ai 'r Arglwydd a'i tery ef, neu ei ddydd ef a ddaw i farw, neu efe a ddi&s;cyn i'r rhyfel ac a ddi|fethir: yr Arglwydd a'm cadwo i rhag e&s;tyn fy llaw yn erbyn eneiniog yr Arglwydd.</P>
<P>Dyna eiriau Dafydd a ddywedodd ef ar am|ryw am&s;eroedd wrth ei wei&s;ion a'i hannogent ef i ladd brenhin Saul, pan oedd am&s;er a chyfle yn gwa&s;anaethu iddo i wneuthur hynny. Ac ni a|dawn ni heibio ychwaith, y moddwedi i Amale|ciad, meddai efe, ladd brenhin Saul, a hynny ar orchymmyn Saul ei hun (am nas mynnai efe fyw yn hwy, am iddo golli 'r maes yn erbyn ei e|lynion y Phili&s;tiaid) a'r Amaleciad hwnnw yn <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Sam.</HI> 24. 4. 1. <HI>Chro.</HI> 10. 4. 2. <HI>Sam.</HI> 1. 10.</NOTE> gwneuthur ffrw&s;t mawr i ddwyn y gair a'r ne|wyddion cyntaf o hynny i Ddafydd megis pe bu|a&s;ei lawenchwedl gantho ef farwolaeth ei elyn angheuol, ac yn dwyn gyd ag ef y goron oedd am ben brenhin Saul, a'r fraichled oedd am ei fraich ef, megis profedigaethau o wirionedd ei newyddion, ac megis anrhegion addas a hyfryd i Ddafydd, yr hwn a appwyntia&s;e Dduw i fod yn frenhin yn y deyrnas ar &ocirc;l Saul: etto cy be|lled oedd Dafydd ffyddlon dduwiol oddiwrth fod yn llawen gantho y newyddion imma, ac yr ym|aflodd <NOTE PLACE="marg">2. <HI>Sam.</HI> 1. 13. 17.</NOTE> ef yn ei ddillad ac a'u rhwygodd hwynt, ac a wylodd, ac a alar-nadodd ac a ymprydiodd: a chy belled oedd ef oddiwrth roddi diolch i'r gen|nad, nac am ei gennadwri a'i newyddion, nag am ei anrhegion a ddyga&s;ai ef, ac y dywedodd ef
<PB N="256" REF="390">
wrtho, Pa fodd nad ofnai&s;t di e&s;tyn dy law i ddife|tha enneiniog yr Arglwydd? ac yn y man efe a orchymmynnodd i vn o'i wei&s;ion ladd y gennad, ac a ddywedodd, Bydded dy waed di ar dy ben dy hun, canys dy enau dy hun a dy&s;tiolaethodd yn dy erbyn, gan ddywedyd, myfi a leddais enneiniog yr Arglwydd.</P>
<P>Y &s;iampl hon, fy-ngharedigion, &s;ydd odidog, ac fe a ddylid y&s;tyried ei gogylcheddau hi yn dda, er mwyn addy&s;cu pob deiliaid yn eu rhwymedig a'u dyledus vfydd-dod, ac i'w dychrynu hwy yn wa&s;tadol rhac amcanu na gwrthryfel nac eniwed yn erbyn eu tywy&s;og.</P>
<P>O'r naill ran, nid oedd Dafydd yn vnig yn ddei|liad da cywir, ond hefyd yn gyfryw ddeiliad ac a wa&s;anaetha&s;ei ei dywy&s;og mewn heddwch a rhyfel, ac achuba&s;ai ei anhrydedd a'i wlad-wyr oddiwrth fawr berigl yr angrhedadwy, a gelyni|on dieithr creulon oeddynt yn rhyfela yn erbyn y brenhin a'i wl&acirc;d: Am yr hyn beth yr oedd Da|fydd mewn ffafor odidog gyd a'r holl bobl, fel y galla&s;ai ef gael aneirif o honynt ar ei orchym|myn, pe bua&s;ei yn amcanu dim.</P>
<P>Heb law hyn, nid oedd Dafydd yn ddeiliad cy|ffredinol cwbl, ond etifedd cyfne&s;af i'r goron a'r deyrnas, a chwedi i Dduw ei appwyntio i deyr|na&s;u ar &ocirc;l Saul: ac megis yr oedd hynny yn chwa|negu ffafor y bobl a'i gwyddent tu ag at Dda|fydd, felly yr oedd hefyd yn gwneuthur gwaha|niaeth a rhagoriaeth rhwng cyflwr Dafydd a'r deiliaid cyffredinol hollawl. A'r hyn &s;y fwyaf i gyd, yr oedd Dafydd yn fawr ac yn odidog mewn ffafor gyd &acirc; Duw: ac o'r gwrthwyneb, yr oedd brenin Saul allan o ffafor Duw (am yr achos a
<PB N="257" REF="390">
ddywetpwyd o'r blaen) ac megis yn elyn i Dduw, ac am hynny yn gyffelyb mewn heddwch a rhyfel i fod yn niweidiol ac yn ddrwg i'r wlad, ac yr oedd llawer o'i ddeiliaid ef yn gwybod hynny, am ddar|fod i Samuel ei geryddu ef yn gyhoeddus am ei a|nufydd-dod i Dduw, yr hyn a alla&s;ai beri i'r bobl wneuthur llai o fri a chyfrif o hono.</P>
<P>Yr oedd brenhin Saul hefyd yn elyn angheuol Ddafydd, er nas haedda&s;ai Ddafydd, yr hwn trwy ei wa&s;anaeth ffyddlon, poenus, buddiol, angenrheidiol, a haedda&s;ai yn dda gan ei wl&acirc;d a chan ei dywy&s;og hefyd, a brenhin Saul wedi hae|ddu 'r gwrthwyneb: ffieiddiach a cha&s;ach o hynny oedd ei anghare digrwydd, a'i ga&s;ineb, a'i greu|londer ef tu ag at ddeiliad cy&s;tal. Etto ni wnai Dafydd na lladd na drygu 'r cyfryw elyn ei hu|nan, am ei fod yn dywy&s;og ac yn Arglwydd iddo, na goddef i neb arall na'i ladd ef, na'i niweidio, na rhoi llaw arno, pan alla&s;ai ei ladd ef heb na chyn|nwrf, na therfy&s;c, na pherigl am einioes vn d&ycirc;n.</P>
<P>Bellach attebed Dafydd i'r cyfryw ymofynion ac y mae y rhai a fo chwannog i wrthryfel yn ar|fer o'i gwneuthur. Oni chyfodwn ac oni wrthry|felwn ni, yn enwedig a ninnau yn w&ycirc;r cy&s;tal ac y|dym, yn erbyn tywy&s;og &s;y g&acirc;s gan Dduw, ac &s;y elyn i Dduw ac am hynny heb fod yn debyg i lwyddo nac mewn rhyfel nac mewn heddwch, ond i fod yn niweidiol ac yn echry&s;lon i'r wl&acirc;d? Na wnewch, medd Dafydd ddaionus dduwiol, deiliad ffyddlon i Dduw ac i'r cyfryw frenin. Ac felly yr argyoedda ef nad yw y cyfryw ddeiliaid ac a amcanant wrthryfela yn erbyn y cyfryw frenin, nac yn ddeiliaid da, nac yn w&ycirc;r da. Ond meddant hwy, oni chyfodwn ac oni wrthryfelwn ni yn er|byn
<PB N="258" REF="391">
tywy&s;og a fo mor angharedig ac na y&s;tyrio ac na ofalo, nac am ein gwa&s;anaeth ffyddlon, cywir, poenus ni, na diogelwch y rhai a dd&ecirc;l ar ei &ocirc;l? Na wnewch medd Dafydd ddaionus, yr hwn nis ga|llai ddim o'r cyfryw angharedigrwydd beri iddo ymadel a'i ddyledus vfydd-dod i'w oruchaf. Oni chyfodwn ni, meddant hwy, ac oni wrthryfelwn ni yn erbyn ein gelyn cydnabyddus angheuol, yr hwn &s;ydd yn cei&s;io ein bywyd ni? Na wnewch medd Dafydd dduwiol, yr hwn a ddy&s;ca&s;ai 'r wers a ddango&s;odd ein Iachawdwr Chri&s;t yn eglur ar &ocirc;l hynny, Na bo i ni wneuthur eniweid yn y byd i'n cyd-ddeiliaid er eu bod yn ein ca&s;hau, ac er eu bod yn elynion i ni: llai o lawer y dylyem wneu|thur eniweid i'n tywy&s;og, er ei fod yn elyn i ni. Oni chynnullwn ni lu o'r cyfryw gyfeillion da ac ydym ninnau, a thrwy beryglu ein bywyd, a by|wyd y rhai a &s;afo yn ein herbyn, a pheryglu holl &s;t&acirc;t ein gwlad, i &s;ymmudo tywy&s;og cynddrwg? Na wnewch medd Dafydd dduwiol, o blegid myfi, pan alla&s;wn heb ga&s;clu gallu a lliaws o w&ycirc;r, heb na therfy&s;c, na pherigl am fywyd vn d&ycirc;n, heb golli dafn o waed, fy-ngwared fy hun a'm gwlad oddi|wrth dywy&s;og drwg, etto nis gwnawn.</P>
<P>Ond ydynt hwy, medd rhai, yn gapteniaid gle|wion calonnog, yn wyr dewrion, ac yn gyrph gw&ycirc;r da, y rhai &s;ydd yn anturio trwy nerth ladd a difuddio eu brenhin, ac yntef yn dywy&s;og drwg, ac yn elyn angheuol iddynt? Hwy a allan fod mor lewion ac mor ddewrion ac y mynnont, etto, medd Dafydd dduwiol, ni allant hwy fod nac yn w&ycirc;r da, nac yn dduwiol a wnelont felly: o blegid myfi, nid yn vnig a geryddais, ond hefyd a orchymmyn|nais ladd megis d&ycirc;n drygionus, yr hwn a ladda&s;e
<PB N="259" REF="391">
frenhin Saul fy ngelyn i, er ei fod yn blino ar ei fywyd am golli 'r oruchafiaeth yn erbyn ei ely|nion, ac yn dymuno ar y d&ycirc;n hynny ei ladd ef.</P>
<P>Pa beth a wnawn ni i dywy&s;og dr&wcirc;g annu|wiol, i dywy&s;og angharedig a fo gelyn i ni, a chas gan Dduw, a niweidiol i'r wlad, &amp;c. Na o&s;odwch ddwylo arno trwy nerth, medd Dafydd ddaio|nus, ond gedwch iddo fyw, hyd oni appwyntio ac oni weithio Duw ei ddiwedd ef, naill ai trwy an|gau naturiol, ai mewn rhyfel trwy elynion cy|freithlon, ai trwy ddeiliaid bradwraidd. Fel hyn yr attebai Ddafydd dduwiol: ac y mae S. Paul, fel y clyw&s;och o'r blaen yn ewylly&s;io i ni weddio gyda 'r cyfryw dywy&s;og.</P>
<P>Os gwnai y brenhin Dafydd yr attebion hyn, y rhai yn &s;iccr wrth ei weithredoedd a'i eiriau a goffeir yn yr Scrythur lan, y mae efe yn eu gwneuthur i'r holl fath ymofynion ynghylch ty|wy&s;ogion dr&wcirc;g, tywy&s;ogion angharedig, tywy|&s;ogion creulon, tywy&s;ogion a fo gelynion anghe|uol i'w deiliaid da, tywy&s;ogion a fo allan o ffa&s;or Duw, ac felly yn niweidiol neu yn debyg i fod yn eniweidiol i'r wlad. Pa atteb, dybygwch chwi, a wnai efe i'r rhai a ofynnant, oni allant hwy (a hwythau yn ddeiliaid drwg angharedig) i fawr berigl bywyd llawer o filoedd, ac i ddygyn berigl &s;tat y wlad a'r holl deyrnas, ga&s;clu yngh&ycirc;d fagad o wrthryfelwyr, neu ddifuddio, neu ddychrynu, neu ddifetha eu tywy&s;og naturiol cariadus, yr hwn nid yw elyn i neb, ond yn dda i bawb, ie iddynt hwy y rhai gwaethaf o'r cwbl, yr hwn &s;ydd yn maentaenio heddwch gwa&s;tadol, a llonyddwch a diogelwch, yr hwn &s;ydd dda wrth y wlad, ac an|ghenrheidiol i ddiogelwch yr holl deyrnas? Pa
<PB N="260" REF="392">
atteb a wnai efe i'r rhai ofynnant, oni allant hwy yn greulon ac yn annaturiol gei&s;io difetha tywy|&s;og mor heddychol ac mor drugarog? Pa beth, meddaf, a attebai Ddafydd, yr hwn &s;ydd yn dywe|dyd mor barchus am Saul, ac yn goddef brenhin drwg mor ddioddefgar? Pa beth a attebai ac a ddy|wedai ef am y cyfryw ymofynion? Pa beth a ddywedai, ie pa beth a wnai ef i'r rhai a amcanant bethau cymmaint, ac yntef yn dywedyd ac yn gwneuthur fel y clyw&s;och chwi o'r blaen i'r hwn a ladda&s;e 'r brenhin ei fei&s;tr ef, er ei fod yn dywy|&s;og drygionus anial? Os co&s;podd ef y cyfryw dd&ycirc;n ag angau megis drwg-weithredwr, a pha gerydd geiriau y difenwe ef, ie a pha artaith mar|wolaeth wradwyddus y difethe efe y cyfryw v|ffern-gwn yn hytrach na drwg-ddynion, y cyfryw wrthryfelwyr yr ydwyf yn ei feddwl, ac y &s;oniais ddiwethaf am danynt? O blegid os ydyw y rhai &s;y anufydd i dywy&s;og drwg angharedig, yn an|nhebyccaf i g&ycirc;d i Ddafydd y deiliad da hwnnw: pa beth ydynt hwy rhai &s;y yn gwrthryfela yn erbyn tywy&s;og o'r naturiolaf a'r carediccaf? Ac os bu Ddafydd yr hwn oedd cy&s;tal deiliad ac vfyddhau brenhin mor ddrygionus, yn deilwng i gael ei wneuthur ei hunan o ddeiliad yn frenhin: pa beth y mae y rhai &s;y cynddrwg deiliaid ac y gwrthry|felant yn erbyn eu tywy&s;og gra&s;ol, yn deilwng o'i gael?</P>
<P>Yn wir ni all d&ycirc;n dayarol nac adrodd ar eiriau na meddwl mewn calon, y ddamnedigaeth erchyll ofnadwy y maent hwy yn deilwng o honi, y rhai wrth ddiy&s;tyru bod yn ddeiliaid heddychol ded|wydd i'w tywy&s;og da, &s;y deilyngaf o fod yn gae|thion truein ac yn gaethwei&s;ion gwael i'r tywy&s;og
<PB N="261" REF="392">
vffernol Satan, i oddef tragwyddol gaethiwed ac artaith gydag ef. Digon yw 'r vn &s;iampl hon am y deiliad daionus Dafydd allan o'r h&ecirc;n De|&s;tament, ac o herwydd ei hynod odidowgrwydd hi a gaiff wa&s;anaethu tros y cwbl.</P>
<P>Yn y Te&s;tament newydd, godidog &s;iampl y wynfydedig forwyn fair mam ein Iachawdwr Chri&s;t, &s;ydd gyntaf yn ymgynnyg i ni. Pan aeth cyhoeddiad a gorchymmmyn tros holl Iudea oddiwrth Augu&s;tus ymmerodr Rhufain, ar i'r bobl ymgynnull i'w dina&s;oedd a'i cyfanneddau eu hunain i'w trethu yno: etto 'r wynfydedig forwyn er ei bod o waed brenhinol h&ecirc;n frenhino|edd naturiol Iudea, ni ddiy&s;tyrodd hi vfyddhau gorchymmyn tywy&s;og dieithr o genhedl-dd&ycirc;n, wedi darfod i Dduw o&s;od y cyfryw vn arnynt hwy: ac nid yme&s;cu&s;ododd hi am ei bod yn feichi|og fawr, ac yn agos at ei am&s;er i e&s;cor: ac ni thu|chanodd hi o blegid h&ycirc;d a maithied y daith o Na|zareth i Bethlehem, lle 'r oedd raid iddi fyned i'w threthu: ac ni rwgnachodd hi o blegid to&s;tedd a llymder yr am&s;er trymder a dyfnder gayaf, yn|niwedd mis rhagfyr, am&s;er anghymmhe&s;ur iawn i ymdaith arno, yn enwedig daith cy belled i wraig yn ei chyflwr hi: ond hi a r&ocirc;dd heibio bob e&s;cu&s;on, ac a vfyddhaodd ac a ddaeth i'r lle ap|pwyntiedig, a phan ddaeth hi yno hi a gafodd cymmaint cyrchfa ac <NOTE N="*" PLACE="marg">Ymwa&s;e.</NOTE> ym&s;ang o bobl, fel na cha|fodd hile mewn vn lletty, ond gorfod arni ar &ocirc;l ei hir &s;iwrnai faith flin, gymmeryd ei lletty mewn &s;tabl, lle hefyd yr e&s;corodd hi ar ei phlentyn ben|digaid: a hynny &s;ydd yn dangos mor agos at ei ham&s;er y cymmerodd hi ei thaith honno.</P>
<P>Yr vfydd-dod ymma a ddango&s;odd y bendefi|gaidd
<PB N="260" REF="393">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="261" REF="393">
<GAP DESC="duplicate" EXTENT="1 page">
<PB N="262" REF="394">
arglwyddes rinweddol hon tu ag at dywy|&s;og paganaidd dieithr, &s;ydd yn ein dy&s;cu ni (y rhai nid ydym wrthi hi ond gwael a di&s;as) pa vfydd|dod &s;y ddyledus arnom i'n naturiol a'n gra&s;ol o|ruchaf. Etto yn hyn o beth y mae vfydd-dod holl genhedl yr Iuddewon (y rhai heb law hynny oe|ddynt genhedlaeth war-galed) i orchymmyn yr vn tywy&s;og anghredadwy, yn profi, fod y cyfryw Ghri&s;tianogion ac nid ydynt yn barod iawn yn vfyddhau eu naturiol a'u gra&s;ol oruchaf, yn wa|eth o lawer n&acirc; 'r Iuddewon cyndyn y rhai 'r ydym ni er hynny yn eu cyfrif yn waethaf pobl yn y b&ycirc;d.</P>
<P>Ond ni ddyle vn &s;iampl fod mewn mwy o rym gyd &acirc; nyni Ghri&s;tianogion, n&acirc; &s;iampl Chri&s;t ein mei&s;tr a'n Iachawdwr, yr hwn er ei fod yn Fab Duw, a ymddug er hynny yn barchufaf i g&ycirc;d tu ag at y rhai oeddynt mewn awdurdod yn y b&ycirc;d yn ei am&s;er ef, ac nid ymddug ef yn wrthryfel|gar, ond fe a ddy&s;codd yr Iuddewon yn gyhoeddus i dalu teyrnged i ymmerodr Rhufain, er ei fod yn dywy&s;og dieithr paganaidd, ie fe a dalodd ei hun a'i Apo&s;tolion deyrnged iddo: ac yn ddiwe|ddaf pan ddygpwyd ef gar bron <HI>Pontius Pilatus,</HI> yr hwn oedd &wcirc;r dieithr wrth enedigaeth, a che|nedl-dd&ycirc;n, ac ef yn arglwydd ac yn rhaglaw ar holl Iudea, fe a gyfaddefodd mai oddiwrth Dduw yr oedd ei awdurdod a'i allu wedi ei roddi iddo, ac a ddioddefodd yn ymmyneddgar farn marwo|laeth boenedig gywilyddus, yr hon a r&ocirc;dd y barn|wr hwnnw yn anghyfiawn yn ei erbyn ef, heb na grwgnach, na murmur, nac vn gair drwg.</P>
<P>Mae llawer ac amryw eraill o &s;iamplau o v|fydd-dod i dywy&s;ogion er eu bod yn ddrwg, yn y Te&s;tament newydd, er llwyr wradwyddo pobl
<PB N="263" REF="394">
anufyddion wrthry felgar: ond fe a all yr vn hon fod yn &s;iampl dragwyddol, yr hon a roddodd M&acirc;b Duw, Arglwydd pob peth, Ie&s;u Gri&s;t i ni ei Gri&s;tianogion a'i wei&s;ion ef: a hon a all wa|&s;anaethu tros y cwbl i ddy&s;cu i ni vfyddhau ty|wy&s;ogion, er eu bod yn ddieithr, yn ddrygionus ac yn gainweddus, pan o&s;odo Duw am ein pe|chodau y cyfryw rai arnom. O'r hyn y canlyn yn anwacheladwy, am y rhai &s;y yn anufyddhau neu yn gwrthryfela yn erbyn eu naturiol a'u gra|&s;ol oruchaf, pa fodd bynnag y bont yn eu galw eu hunain neu y bo eraill yn eu galw hwy, nad ydynt wir Ghri&s;tionogion, ond gwaeth nag Iuddde|won, gwaeth n&acirc; phaganiaid, a chyfryw ac ni ch&acirc;nt b&ycirc;th fwynhau teyrnas n&ecirc;f, yr hon a bry|nodd Chri&s;t wrth ei vfydd-dod, i bob gwir Ghri|&s;tion, a fo vfydd iddo ef brenhin yr holl frenhino|edd, ac i'w tywy&s;og ac a o&s;ododd ef arnynt: yr hon deyrnas, priodol le pob cyfryw ddeiliaid vfy|ddion, yr attolygaf i Dduw ein T&acirc;d nefol er mwyn ein Iachawdwr Ie&s;u Ghri&s;t ei chaniat|tau i ni: i'r hwn gyd&acirc; 'r Y&s;pryd gl&acirc;n y bo pob moliant, anrhydedd a gogoniant yr awr hon ac yn dragywydd, Amen.</P>
<P>Fel hyn y clyw&s;och yr ail rhan o'r bregeth hon; bellach boblddaionus Gweddiwn.</P>
<P><HI>Y weddi fel o'r blaen.</HI></P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<PB N="264" REF="395">
<HEAD>&para; Y drydedd ran o'r bregeth yn erb yn Anufydd-dod a gwrthry|felgarwch.</HEAD>
<P>_MEgis yn y rhan gyntaf o'r trae|thawd hwn y dango&s;ais i chwi athrawiaeth yr Scrythur l&acirc;n ynghylch vfydd-dod deiliaid cy|wir i'w tywy&s;ogiyn, &s;ef yn gy|&s;tal i'r rhai drwg ac i'r rhai da: ac yn yr ail rhan o'r vn trae|thawd y cadarnheiais yr athrawiaeth honno ag amryw &s;iamplau godidog wedi eu tynnu allan o'r Scrythur l&acirc;n.</P>
<P>Felly y mae yn &ocirc;l yr awrhon fod i mi ddangos i chwi yn y drydedd ran hon, mor ffiaidd pechod yn erbyn Duw a d&ycirc;n yw gwrthryfelgarwch, ac mor ofnadwy yr ennynnir ac y cynneuir digofaint duw yn erbyn pob gwrthryfelwyr, a pha erchyll blagau a cho&s;pedigaethau ac angeu, ac yn ddiwethaf pa dragwyddol golledigaeth &s;ydd vwch eu pennau hwy: a pha fodd o'r gwrthwyueb y mae deiliaid da vfyddion mewn ffafor Duw, ac yn gyfranno|gion o heddwch, a llonyddwch a diogelwch ac er|aill o amryw ddoniau Duw yn y b&ycirc;d hwn, a thrwy ei drugareddau ef yn ein Iachawdwr Chri&s;t, o fywyd tragwyddol yn y b&ycirc;d a ddaw.</P>
<P>Mor erchyll pechod yn erbyn Duw a d&ycirc;n yw gwrthryfelgarwch, nid po&s;&s;ibl yw adrodd yn &ocirc;l ei faint. O blegid yr hwn &s;ydd yn enwi gwrthryfel, nid vn pechod y mae yn ei henwi, megis y mae lladrad, y&s;peilio, a lladd a'r cyfryw, ond mae fe yn enwi holl bwll a &s;ugndraeth yr holl bechodau yn
<PB N="265" REF="395">
erbyn Duw a dyn, yn erbyn ei dywy&s;og, ei wl&acirc;d, ei wlad-wyr, ei rieni, ei blant, ei geraint, ei gare|digion a phob math ar dd&ycirc;n yn gyffredinol; pob pechodau, meddaf, yn erbyn Duw a d&ycirc;n wedi eu pentyrru yngh&ycirc;d, y mae efe yn eu henwi, yr hwn &s;ydd yn enwi gwrthryfelgarwch.</P>
<P>O blegid tu ag at am bechu yn erbyn mawrhy|di Duw, pwy nid yw 'n gweled fod gwrthryfel|garwch yn cyfodi yn gyntaf, o ddirmygu Duw a'i &s;anctaidd ordeiniaethau a'i gyfreithiau, yn y rhai y mae efe mor do&s;t yn gorchymmyn vfyddd|dod, ac yn gwahardd anufydd-dod a gwrthryfel|garwch.</P>
<P>Ac heb law y dianrhydedd y mae gwrthryfel|wyr yn ei wneuthur i &s;anctaid enw Duw, trwy dorri eu llw a wnaethant i'w tywy&s;og gan alw enw Duw a'i fawrhydi yn d&ycirc;&s;t: pwy ni chlyw yr erchyll lyau a'r &s;anctaidd enw Duw, a arferir beunydd ym-my&s;c gwrthryfelwyr, ac y &s;ydd yn eu my&s;c hwy, neu yn clwyed y gwirionedd am eu hym ddygiad hwy? Pwy nis gwyr fod gwr|thryfelwyr, nid yn vnig eu hunain yn gadel heb wneuthur, yr holl weithredoedd angenrheidiol ac a ddylid eu gwneuthur, ar ddiwrnodau gwa|ith, tra f&ocirc;nt hwy yn cyflawni ffiaidd waith eu gwrthryfelgarwch, ac yn cymmell eraill a chwen|nychent fod yn gweuthur daioni, i wneuthur yr vn peth: ond hefyd pa fodd y mae gwrthryfelwyr nid yn vnig yn gadel dydd Sabbaoth yr Ar|glwydd heb ei &s;ancteiddio, a theml ac eglwys yr Arglwydd heb fyned iddi, ond hefyd &acirc;'u gweithre|doedd anwireddus yn hologi 'r dydd Sabbaoth yn erchyll, gan wa&s;anaethu Sathan, a thrwy wneuthur ei waith ef, gwneuthur y dydd hwn|nw
<PB N="266" REF="396">
o ddydd yr Arglwydd yn ddydd Satan?</P>
<P>Heb law hynny, maent hwy yn cymmell gw&ycirc;r da a fydde dda ganthynt wa&s;anaethu 'r Arglwydd ac ymgydgynnull yn ei deml a'i Eglwys ef ar y dydd hwn, i ymgynnull ac i ymgyfarfod yn ar|fog yn y maes i wrthladd cynddaredd y cyfryw wrthryfelwyr. Ie mae llawer o wrthryfelwyr rhag iddynt adel vn rhan yn y llech gyntaf o'i gy|fraith ef heb dorri, nac vnrhyw bechod yn erbyn Duw heb wneuthur, maent meddaf, yn gwr|thryfela er maentaenio delwau ac eulynnod, a'r gaudduwiaeth y maent hwy yn ei wneuthur ac a wnaent hwy iddynt: ac o ddirmyg ar Dduw, yn dryllio ac yn rhwygo ei &s;anctaidd air ef, ac yn ei &s;athru tan eu traed, megis y gwnaethant yn hwyr o flynyddoedd.</P>
<P>Tu ag at am yr ail ll&ecirc;ch o gyfraith Dduw, a phob pechod ac a ellir ei wneuthur yn erbyn dy&punc;n, pwy nis gw&ycirc;l nad yw gwrthryfel yn eu cynnwys hwy i g&ycirc;d? O blegid yn gyntaf y mae gwrthry|felwyr nid yn vnig yn dianrhydeddu eu tywy&s;og, yr hwn yw tad eu gwl&acirc;d hwy, ond hefyd yn dian|rhydeddu ac yn cywilyddio eu tadau a'u mam|mau naturiol, od os rai ganthynt; yn cywylyddio eu ceraint a'u caredigion, yn dietifeddu ac yn an|rheithio tros fyth eu plant a'u hetifeddion.</P>
<P>Lladradau, y&s;peilfau, lladdiadau, y rhai o'r holl bechodau &s;ydd ffieiddiaf gan y rhan fwyaf o ddy|nion, nid ydynt mewn dynnion yn y byd yn gym|maint ac mor echry&s;lon ac mewn gwrthryfelwyr. O blegid y lladron pennaf, a'r llofruddion creulo|naf ac a fu erioedd, yr hyd y b&ocirc;nt yn ymattal rhag gwrthryfela, megis, nad ydynt lawer mewn rhi|fedi, felly nid ydyw eu hanwiredd a'u damnedi|gaeth
<PB N="267" REF="396">
hwy yn ymwa&s;caru ond ym-mhlith ychy|dig, nid ydynt yn anrheithio ond ychydig, nid y|dynt yn tywallt gwaed ond ychydig.</P>
<P>Ond y mae gwrthryfelwyr yn achos o aneirif o y&s;peilfau, a lladdedigaethau lliaws mawr, a hynny ar y rhai y dylyent hwy eu hym ddiffyn rhag anrhaith a gorthrech eraill: ac megis y mae gwr|thryfelwyr yn llawer mewn rhifedi, felly y mae eu hanwiredd a'u damnedigaeth hwy yn ymdanu ac yn cyrhaeddyd at lawer. Ac os yw putteindra a godineb ym-mhlith y cyfryw ddynion ac &s;ydd hyblyg i'r cyfryw anwiredd, yn bechodau o'r fath echry&s;lonaf, megis y maent yn &s;iccr: pa beth yw trei&s;io gwragedd priod, a halogi ac auwyryfu morwynion a gwyryfon, y rhai &s;y bechodau cyn|nefin ymm&ycirc;&s;c gwrthryfelwyr?</P>
<P>Heb law hynny, y mae gwrthryfelwyr wrth dorri eu cr&ecirc;d a roe&s;ant, y llw a wnaethant i'w ty|wy&s;og, yn euog o anudon echry&s;lon: y mae yn rhyfedd gweled pa gam-liwiau a gau-acho&s;ion y mae gwrthryfelwyr trwy ddywedyd celwyddau enllibus ar eu tywy&s;og a'i gyngor, yn eu dychym|myg i goluro eu gwrthryfel: yr hon yw 'r fath w aethaf ac echry&s;lonaf ar gam-dy&s;tiolaeth ac a all fod.</P>
<P>Pa beth a ddywedaf am chwennychu gwra|gedd, a rhai, a thiroedd, a golud, a gwei&s;ion gwyr eraill, felly mae gwrthryfelwyr, y rhai o'u bodd ni adawent ddim i neb o'r eiddo ei hun?</P>
<P>Fel hyn y gwelwch fod gwrthryfelwyr, yn torri ac yn tro&s;eddu holl gyfreithiau Duw, a bod pob pechod ac a ellir ei wneuthur yn erbyn na Duw na d&ycirc;n, yn gynnwy&s;edig mewn gwrthryfelgar|wch: y pechodau os chwennych neb eu galw ar
<PB N="268" REF="397">
enw arferol y &s;aith pechod pennaf, neu 'r &s;aith pe|chod marwol, Balchder, cenfigen, llid, cybydd|dod, diogi, glothineb a godineb, fe a gaiffweled eu bod hwy i g&ycirc;d mewn gwrthryfelgarwch ac ym|mhlith gwrthryfelwyr.</P>
<P>O blegid yn gyntaf, megis y mae vchelfryd a chwant cael goruchafiaeth, yr hon yw vn o gyn|neddfau balchder, yn cyffroi meddyliau dynion i wrthryfela, felly o falchder a rhyfyg ddieflig Lu|cifer y mae yn dyfod, bod i ychydig o ddeiliaid gwrthryfelgar ymo&s;od yn erbyn mawrhydi eu ty|wy&s;og, yn erbyn doethineb y cyngor, yn erbyn nerth a gallu 'r holl bendefigion, a holl ffyddlen ddeiliaid a phobl yr holl deyrnas.</P>
<P>Tu ag at am genfigen, llid, llofruddiaeth, chwant gwaed, a thrachwantu golud a thiroedd a thyddynnau gw&ycirc;r eraill, pethau cy&s;&s;ylltedig di|wahanol ydynt i bob gwrthryfelwyr, a chynnedd|fau priodol &s;ydd fynychaf yn cyffroi dynion dry|gionus i wrthryfela.</P>
<P>Hefyd y rhai trwy lodde&s;t, a gloddineb, a me|ddwdod, a gormodd wychder, a chwareuon an|llywodraethus, a dreulia&s;ant eu hunain yn an|llywodraethus, y rhai hynny &s;ydd barottaf a chwannoccaf i wrthryfela, wrth yr hyn y maent yn gobeithio dyfod o h&ycirc;d i olud eraill trwy drais ac anghyfraith. A lle mae glythion a meddwon e|raill yn cymmeryd gormod o'r cyfryw fwydydd a diodydd ac a ddelo i'r bwrdd, y mae gwrthryfel|wyr mewn ychydig am&s;er yn difa ac yn treulio yr holl &ycirc;d yn yr y&s;cuboriau, yn y meu&s;ydd, ac ym|mhob lle arall, mewn llofftydd, mewn &s;tor-dai, mewn <NOTE N="*" PLACE="marg">Celloedd.</NOTE> &s;eleri, yn difa diadellau cyfain o ddefaid, a gyrfau cyfain o ychen a gwartheg.</P>
<P><PB N="269" REF="397">
Ac meis y mae 'r cyfryw wrthryfelwyr ac a fo gwedi eu priodi, wrth adel eu gwragedd eu hunain gartref, yn gwneuthur yn anra&s;lon iawn: felly y mae y rhai a fo heb eu priodi, y rhai yn waeth nag y&s;talwyni a meirch, a hwy yn awr wedi cymme|ryd rhydd did oddiwrth gerydd y gyfraith, yr hon oedd yn eu ffrwyno hwy o'r blaen, trwy rym yn halogi gwragedd a merched gwyr eraill, yn trei|&s;io morwynion a gwyryfon: y mae y rhai hyn me|ddaf yn gwneuthur yn gywilyddus, yn ffiaidd, ac yn echry&s;lon tros ben.</P>
<P>Felly y mae pob pechodau, o bob enw ac y geller galw pechodau, a thrwy bob modd ac y gellir gwneuthur pechodau, i g&ycirc;d yn heidiau ac yn faga|dau yn canlyn gwrthryfel, ac i'w cael yn gwbl ym|my&s;e gwrthryfelwyr.</P>
<P>Bellach lle mae 'r Scrythur la&punc;n yn dangos mai haint y nodau, newyn, a rhyfel yw 'r plaau a'r blinderau bydol mwyaf ac a all fod, y mae yn eglur fod yr holl blaau hyn, yn hollawl ac yngh&ycirc;d yn canlyn gwrthryfel, yn yr hon megis y mae eu holl flinderau hwy, felly y mae ynddi mwy o aflw|ydd ac echrys nag ynddynt oll.</P>
<P>O blegid, fe a wyr pawb pan ymgyrcho tyr|faoedd mawr o w&ycirc;r yngy&ycirc;d, yr hyn mewn gwrthryfel &s;ydd yn digwydd o blaid y deiliaid cywir ac o blaid y gwrthryfelwyr, wrth eu bod yn gorwedd yngh&ycirc;d mor aml, ac wrth ha|logi 'r awyr a'r lle &acirc; thom ac a budreddi, wrth wr&ecirc;s yr hin, ac wrth eu llettyon afia|chus, a'u bod yn gorwedd yn fynych ar y dda|yar, yn enwedig mewn oerfel a gwlybinia|eth tywydd gayaf, wrth eu lluniaeth a'u maeth afiachus bob am&s;er, ac weithiau newyn ac
<PB N="270" REF="398">
ei&s;iau bwyd a diod mewn pr&ycirc;d ac am&s;er, a chym|meryd gormodd am&s;er arall: fe a &wcirc;yr pawb, me|ddaf, trwy y moddion hynny fod haint y nodau a chowyn a phob m&acirc;th ar glefyd ac afiechyd arall yn cyfodi ac yn magu yn eu m&ycirc;&s;chwy, a'r clefydau hyn &s;ydd o'r diwedd yn difa mwy o w&ycirc;r nag y mae m&icirc;n ac awch y cleddyf yn eu lladd yn ddi&s;ym|mwth yn y maes. Fel nad haint y nodau yn vnig, ond pob clefydau, a heintiau, ac afiechyd arall &s;ydd yn canlyn gwrthryfel, y rhai &s;yfwy erchyllac ofnadwy na phla a nodau a chlefydon ac a ddan|foner yn vnion oddiwrth Dduw, fel y ceir gweled yn amlyccach ar &ocirc;l hyn.</P>
<P>Tu ac at am newyn a phrinder, cyfeillion prio|dol i wrthryfel ydynt: o blegid tra fo gwrthry|felwyr mewn y chydig am&s;er yn anrheithio ac yn difa yr holl &ycirc;d a'r arlwy angenrheidiol a gynnu|lla&s;e ddynion trwy boen, er eu cynhaliaeth yn hyd y flwyddyn; a thra fyddont yn rhwy&s;tro i w&ycirc;r e|raill, llafuiwyr ac eraill, oddiwrth eu hw&s;mon|naeth a'u gorchwylion angenrheidiol eraill, i wneuthur arlwy erbyn yr am&s;er a ddaw, pwy nis gw&ycirc;l y bydd anghenrhaid bod dygyn brinder a newyn yn canlyn yn y man ar ol gwrthryfel?</P>
<P>Hefyd lle 'r ydoedd y brenhin doeth a'r pro|phwyd duwiol Dafydd yn barnu fod rhyfel yn waeth n&acirc; newyn ac na <NOTE N="*" PLACE="marg">Cywyn.</NOTE> haint y nodau, am fod <NOTE PLACE="marg">2. <HI>Sam.</HI> 24. 24.</NOTE> Duw yn goddef y ddau hyn yn fynych er mwyn gwellhau dynion, ac nad ydynt bechodau o ho|nynt eu hunain: ond mae rhyfeloedd a phechodau ac anwireddau dynion y naill blaid neu 'r llall, yn gy&s;&s;ylltedig &acirc; hwy; ac am hynny rhyfel yw 'r mwyaf o'r plaau bydol hyn: ond o'r holl ryfeloedd, gwyethaf yw rhyfel gartrefol rhwng deiliaid yn
<PB N="271" REF="398">
eu plith eu hunain, a ffieiddiach o lawer yw gwr|thryfel n&acirc;'r rhyfel honno, gan eu bod yn annheil|wng o'i galw yn rhyfel, y mae hi yn rhagori cym|maint ar bob rhyfel mewn pob drygioni, a phob echrys, a phob ffiaidd-dra. Ac am hynny y mae ein Iachawdwr Chri&s;t yn cyhoeddi di&s;tryw ac <NOTE PLACE="marg"><HI>Mat.</HI> 12. 25.</NOTE> anghyfannedd-dra i'r deyrnas a fo trwy derfy&s;c a gwrthryfel wedi ymrannu yn ei herbyn ei hun.</P>
<P>Yn awr, fel y dango&s;ais o'r blaen fod haint y nodau a newyn, felly y mae etto yn eglurach o lawer, fod pob gofid, a thrueni ac aflwydd yn do&s;|tach mewn gwrthryfel, ac yn canlyn gwrthryfel yn fwy nag vn rhyfel arall, am ei bod yn waeth o lawer nag vn rhyfel arall. O herwydd heb law bod y gofidiau a'r aflwydd cyunefinol arferol ym|ma yn canlyn gwrthryfel, megis anrheitbio &ycirc;d a phethau eraill angenrheidiol i wa&s;anaeth d&ycirc;n; y&s;peilio, llo&s;ci a di&s;trywio tai, a phentrefydd, a threfi, a dina&s;oedd; tlodi nid yn vnig llawer o wyr goludog, ond gwledydd cyfain; lladd a mwrdrio llawer mil o wyr; trei&s;io a halogi gwragedd a gwyryfon, yr hyn bethau pan eu gwnole'n gelynio~ dieithr yr ydym yn ymofidio o'u plegid, fel y mae i ni achos mawr: etto mae 'r holl ofidiau hyn heb fod neb o'ngwlad-w&ycirc;r ein hunain yn gwneuthur anwiredd ynddynt.</P>
<P>Ond pan fydder yn gwneuthur yr holl af|lwydd hyn mewn gwrthryfel, a hynny gan y rhai a ddylent fod yn garedigion, gan wladwyr, gan geraint, gan y rhai a ddylent ymddiffyn eu gwl&acirc;d a'u gwlad-wyr rhag y cyfryw flinderau; nid yw 'r aflwydd elfydd cymmaint ac yw 'r aflwydd a'r anwiredd pan fo driliaid yn annaturiol yn gwr|thryfela yn erbyn eu tywy&s;og, yr h&wcirc;n y dyle~t ei ym|ddiffyn
<PB N="272" REF="399">
ei anrhydedd a'i einioes, pe bai raid iddynt wrth hynny golli eu heinioes eu hun: pan fo gwladwyr yn terfy&s;eu cyffredinol heddwch a llo|nyddwch eu gwl&acirc;d, yr hon y dylent wario eu hei|nioes yn ei hymddiffyn: pan fo 'r naill frawd yn cei&s;io ac weithiau yn dwyn bywyd y llall, y tad yn cei&s;io peri lladd ei f&acirc;b ac yntef mewn oedran g&wcirc;r, a'r tadau trwy eu beiau eu hunain yn die|tifeddu eu plant, a'u ceraint, a'u hetifeddion yn dragwywydd, i'r rhai y gelle&s;ent brynu bywyd a thiroedd, megis y mae tadu naturiol yn cymme|ryd gofal a phoen, ac yn myned mewn mawr g&ocirc;&s;t a thraul gyd&agrave; 'u meibion: ac i ddywedyd y cwbl ar vnwaith, yn lle pob llonyddwch, a llawenydd, a dedwyddwch, y rhai &s;y yn canlyn heddwch ben|digedig a dyledus vfydd-dod, dwyn i mewn dra|llod, a thri&s;twch ac aflonyddwch meddwl a chorph, a phob aflwydd a gofid; i droi pob trefn dda ben dra mwnwgl; i ddwyn pob cyfreithiau da i ddirmyg, ac i'w <NOTE N="*" PLACE="marg">Ddan&s;ial.</NOTE> mathru tan draed; i orthre|chu pob rhinwedd ac hone&s;trwydd, a phob dyn rhinweddol hone&s;t; ac i ellwng pob drygioni ac anwiredd, a phob d&ycirc;n drygionus anwir yn rhydd i wneuthur eu hewyllys drygionus, y rhai yr oedd cyfreithiau iachus or blaen yn eu ffrwyno; i wannhychu i ddifetha, ac i ddifa gallu 'r deyrnas eu gwl&acirc;d naturiol, trwy dreulio a gwario arian a thry&s;or y tywy&s;og a'r deyrnas, a lladd y bobl, eu gwl&acirc;d-wyr eu hunain, y rhai a ddylent ym|ddiffyn anrhydedd eu tywi&s;og, a braint eu gwl&acirc;d yn erbyn ymgyrch gelynion dieithr: ac felly yn ddiwethaf, i wneuthur eu gwl&acirc;d trwy eu haf|lwydd hwy yn wannach, ac yn barod i fod yn &s;clyfaeth ac yn anrhaith i bob gelynion dieithr
<PB N="273" REF="399">
a chwennycho ryfela yn eu herbyn; i beri dygyn a thragwyddol gaethiwed, ac alltudedd a di&s;tryw i holl w&ycirc;r eu gwl&acirc;d, i'w plant, i'w ceraint, i'w ca|redigigon a adawer yn fyw, y rhai trwy eu han|nuwiol wrthryfel y maent yn achos o'u rhoi i ddwylo gelynion dieithr, hyd y mae ynddynt hwy.</P>
<P>Mewn rhyfeloedd yn erbyn gelynion dieithr y mae gw&ycirc;r ein gwl&acirc;d ni ein hunain wrth gael yr oruchafiaeth, yn ennill cl&ocirc;d am eu dewredd; ie er cael o honynt eu gorchfygu a'u lladd, etto ma|ent hwy yn ennill cl&ocirc;d ddaionus yn y b&ycirc;d hwn, yn meirw mewn cydwybod dda am wa&s;anaethu Duw, a'u tywy&s;og, a'u gwl&acirc;d; ac y maent yn blant Iechydwriaeth dragwyddol: ond mewn gwrthryfel er dewred ac er glewed fythont, etto maent hwy yn ennill cywilydd ymma am ymladd yn erbyn Duw, a'u tywy&s;og&punc; a'u gwl&acirc;d, ac am hynny maent hwy yn gyfion yn cwympo i vffern yn wy&s;c eu pennau, os meirw fyddant, ac yn byw mewn cywilydd ac ofnus gydwybod, os dian|gant.</P>
<P>Ond y maent yn fynych yn cael eu gobrwyo ag angau cywilyddus, a'u haelodau a'r bolion, yn cael eu crogi wrth gadwyni, a'r brain a'r barcut|tanod yn eu bwytta, yn cael eu cyfrif yn annhei|lwng o anrhydedd claddedigaeth, ac felly y mae diafol, onid edifarh&acirc;nt (megis nad ydynt fyny|chaf) yn llu&s;co eu heneidiau hwy i vffern, yng|hanol eu drygioni.</P>
<P>Ac o blegid y go&s;p ar artaith hon, y mae S. Paul yn dangos trefn vfydd-dod, nid yn vnig rhag ofn angau, ond hefyd er mwyn cydwybod tu ag at Dduw, rhag ofn tragwyddol golledi|gaeth
<PB N="274" REF="400">
yn y h&ycirc;d a ddaw. Am hynny, bobl ddaio|nus, moe&s;wch i ni megis plant vfydd-dod, ofni ofnus go&s;pedigaeth Duw, a byw mewn llo|nydd vfydd-dod i gael bod yn blant Iechydwri|aeth dragwyddol.</P>
<P>O blegid megis mai 'r nef yw cyfle deiliaid daionus vfyddion, ac mai vffern yw carchardy a dyfn gaethle gwrthryfelwyr yn erbyn duw a'u ty|wy&s;og: felly y mae 'r deyrnas honno yn ddedwydd ac yn gyflun n&ecirc;f, lle bo mwyaf o vfydd-dod deiliaid yn ymdddangos: ac o'r gwrthwyneb, lle bo mwy|af o wrthryfelau a gwrthryfelwyr, dyna lle y mae gwir gyffelybaeth vffern, a'r gwrthryfel|wyr yw cyffelybiaethau 'r diawliaid a'r cythreu|liaid, a'u capten yw llun anra&s;lon Lucifer a Satan, tywy&s;og y tywyllwch; ac megis y ma|ent hwy yn dynwared ei wrthryfelgarwch ef, felly yn ddiammau y c&acirc;nt fod yn gyfrannogion yn vffern o'i ddamnedigaeth ef; ac megis yn ddiammau y caiff plant tangnheddyf fod yn eti|feddion nef gyd&acirc; Duw 'r T&acirc;d, a Duw 'r Ma&punc;b, a Duw 'r Y&s;pryd gl&acirc;n, i'r hwn y bo pob anrhy|dedd a gogoniant yn oes oe&s;oedd, Amen.</P>
<P>Fel hyn y clyw&s;och y drydedd ran o'r bregeth hon, bellach bobl ddaionus, Gweddiwn.</P>
<P><HI>Y weddi fel o'r blaen.</HI></P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<PB N="275" REF="400">
<HEAD>&para; Y bedwaredd ran o'r bregeth yn erbyn Anufydd-dod Anufydd-dod a gwrthry|felgarwch.</HEAD>
<P>_ER mwyn eich addy&s;cu chw&icirc; ym|mhellach, bobl ddaionus, a dan|gos i chwi faint y mae 'r Holl|alluog Dduw yn ffieiddio anu|fydd-dod a gwrthryfelgarwch, yn anwedig pan fo gwrthryfelwyr yn ymdderchafu mor vchel ac yn ymarfogi mewn arfau, ac yn &s;efyll yn y maes i ymladd yn erbyn Duw a'u tywy&s;og a'u gwl&acirc;d: ni bydd am-mher|thynol dangos rhai &s;iamplau allan o'r Scrythy|rau a &s;crifennwyd er ein tragwyddol addy&s;c ni.</P>
<P>Ni allwn wybod yn y man, bobl ddaionus, mor aruthrol bai yw bradwriaeth a gwyrthry|fel, os galwn i'n c&ocirc;fddirfawr lid ac erchyll ddigo|faint yr Holl-alluog Dduw yn erbyn y cyfryw ddeiliaid ac nid ydynt ond yn vnig yn grwgnach, yn man&s;on a murmur oddifewn yn erbyn eu lly|wodraethwyr, er nad yw eu dirgel fradwriaeth hwy &s;y wedi ei fagu mor gyfrinachol yn eu ca|lonnau hwy, yn torri allan nac yn ymddangos mewn gweithredoedd goleu, er bod yn anodd i'r rhai y darfu i ddiafol ei hudo cy belled yn erbyn gair Duw, &s;efyll ar hynny: ie mae yn ei fr&ycirc;d ef etto chwythu 'r <NOTE N="*" PLACE="marg">Rhy&s;odyn.</NOTE> marworyn, ac ennyn eu calon|nau gwrthryfelgar hwy i fflammychu i weithre|doedd goleu, oddieithr i r&acirc;s Duw ei wrthladd ef ar frys.</P>
<P>Pan duchanodd rhai o blant yr I&s;rael yn er|byn eu llywodraethwyr a o&s;oda&s;e Dduw arnynt, <NOTE PLACE="marg"><HI>Nu.</HI> 11. 1. <HI>Nu.</HI> 12. 10. <HI>Nu.</HI> 16. <HI>P&s;al.</HI> 77.</NOTE> hwy a go&s;pwyd &acirc; gwahan glwyf brwnt: a llawer
<PB N="276" REF="401">
a lo&s;cwydd &acirc; th&acirc;n yn ddi&s;ymmwth oddiwrth yr Arglwydd: weithiau y difethwyd llawer miloedd <NOTE PLACE="marg"><HI>Nu.</HI> 21. 6.</NOTE> &acirc; haint y nodau: weithiau y daeth &s;eirph tanllyd dieithr ac a'u bratha&s;ant hwy i angau: a'r hyn &s;ydd erchyllaf o gwbl, rhai o'r pennaethiaid a'u byddin o rwgnachwyr gyd &acirc; hwynt, ni chaw&s;ant farw trwy farwolaeth arferol naturiol dynion, ond y ddayar a ymegorodd ac a'u llyngcodd hwy a'u gwragedd a'u pla~t a'u tylwyth yn fyw i vffern.</P>
<P>Y dini&s;tr ymma ar y cyfryw I&s;raeliaid ac oedd rwgnachwyr yn erbyn Mo&s;es, yr hwn a appwyn|tia&s;e Dduw yn oruchaf ac yn ben-llywydd ar|nynt; &s;ydd wedi eu &s;crifennu yn llyfr y Nefoiri, a lleoedd eraill o'r Scrythyrau, er c&ocirc;f a rhybydd tragwyddol i bob deiliaid, mor anfodlon gan Dduw rwgnach a drygair y bobl a fo deiliaid yn erbyn eu tywy&s;ogion; o blegid, fel y dywed yr Scrythur, nid oedd eu grwgnach hwy yn erbyn eu tywy&s;og yn vnig, yr hwn oedd greadur mar|wol, ond yn erbyn Duw ei hun hefyd.</P>
<P>Wrth hynny os cwympodd y cyfryw blaau di|eithr erchyll ar y cyfryw ddeiliaid, ac a ddyweda|&s;ant ddrygair yn vnig yn erbyn eu pennaduriaid: pa beth a ddigwydd i gyfryw annuwiol genawon y cythraul ac &s;ydd yn cydfwriadu, yn ymarfogi, yn ca&s;clu lliaws mawr o w&ycirc;r mewn arfau, ac yn eu tywy&s;o gyd&acirc; hwynt yn erbyn eu tywy&s;og a'u gwl&acirc;d, gan anrheithio ac y&s;peilio, lladd a mwr|drio 'r holl ddeiliaid cywir ac a &s;afant yn eu her|byn hwy, os gallant eu gore&s;cyn? Ond y &s;iam|plau hyn a &s;crifennwyd i'n hattal ni nid yn vnig rhac y cyfryw annuwioldeb, ond hefyd rhac mur|mur a dywedyd vn gair drwg yn erbyn ein ty|wy&s;og: yr hyn er dirgeled y gwnelo d&ycirc;n, etto
<PB N="277" REF="401">
mae 'r Scrythur l&acirc;n yn dywedyd y bydd i adar yr awyr eu cyhuddo hwy&punc; ac y mae'r <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> &s;iam|plau hyn a ddango&s;wyd o'r blaen allan o'r Scry|thur l&acirc;n, yn dangos na ddiangant hwy rhag co&s;|pedigaeth erchyll am hynny.</P>
<P>Bellach tu ac at am weithred gwrthryfel, ym|my&s;c llawer o &s;iamplau a o&s;odir alian yn yr Scry|thur l&acirc;n, y mae &s;iampl Ab&s;olon yn hynod: yr hwn wrth gydfwriadu yn erbyn ei d&acirc;d Brenhin Dafydd, a gymmerth gyngor gw&ycirc;r &s;ynhwyrol iawn, ac a ga&s;clodd liaws mawr anfeidrol o wr|thryfelwyr. Yr Ab&s;alon hwn er ei fod yn wr t&ecirc;g gl&acirc;n o gorph, o fonedd mawr ac yn f&acirc;b i'r bren|hin ac mewn ffafor fawr ymm&ycirc;&s;c y bobl, ac mor anwyl garedig gan y brenhin ei hun, fel y rho|dddes ef orchymmyn ar gadw ei einioes ef, er ei fod yn gwrthryfela yn ei erbyn ef: Pan oedd y rhan fwyaf o ddynion, o herwydd yr acho&s;ion hyn, yn ofni cyffwrdd ag ef, fe a ddaeth pren mawr ac a e&s;tynnodd ei fraich megis ar fedr hyn|ny, ac a'i daliodd ef erbyn llaes gudyn ei wallt teg, yr hwn a ymdr&ocirc;dd ynghylch y gangen ac ef yn <NOTE PLACE="marg">Ffo.</NOTE> cilio ar fr&ycirc;s yn bennoeth tan y pren hwnnw, ac a'i crogodd ef erbyn gwallt ei ben yn yr awyr, i roi athrawiaeth dragwyddol, na all na glendid corph, na boneddigrwydd, na ffafor y bobl, na ffa|for y brenhin ei hun, achub bradwr gwrthryfel|gar rhag dyledus go&s;pedigaeth: gan fod Duw brenhin yr holl frenhinoedd wedi digio wrtho yn gymmaint ac y byddai bob pren ar y ffordd yn gynt nac y byddai ef heb ddyledus go&s;p am ei fra|dwriaeth, yn grogpren iddo, a gwallt ei ben ei hun yn lle ceby&s;tr i'w grogi ef, yn gynt nac y by|ddo arno ei&s;iau vn. Dyna &s;iampl aruthrol, bobl
<PB N="278" REF="402">
ddaionus, i'w hy&s;tyried. Hefyd Achitophel, er ei fod yn wr doeth dros ben mewn matterion eraill, a fu gynghorwr annuwiol i Ab&s;alon i wrthryfe|la <NOTE PLACE="marg">2. <HI>Sam.</HI> 15. 12. <HI>&amp;</HI> 16. 21. 23. <HI>&amp;</HI> 17. 23.</NOTE> yn erbyn ei d&acirc;d, o ei&s;iau arteithiwr cyfaddas, i'w grogi am ei fradwriaeth, fe a aeth ac a ym|grogodd o'i waith ei hun. Dyna ddiwedd teilwng i bob cyfryw wrthryfelwyr, y rhai yn gynt nac y b&ocirc;nt heb gael dyledus go&s;pedigaeth, trwy gyfi|awn farn Duw a &acirc;nt yn arteith wyr arnynt eu hunain. Dyna fel y digwyddodd i bennaethiaid yr wrthryfel honno, heb law vgain mil o'r gwr|thryfelwyr cyffredin a laddwyd yn y maes ac yn <NOTE PLACE="marg"><HI>&amp;</HI> 18. 7.</NOTE> yr ymlid.</P>
<P>Felly y gellir gweled yn yr Scrythur lan pa fodd y llonyddwyd yn ddi&s;ymmwth yr wrthryfel <NOTE PLACE="marg">2. <HI>Sam.</HI> 20.</NOTE> a'r terfy&s;c mawr a gyffr&ocirc;dd y bradwr Seba yn I&s;rael, wedi ei wraig druan beri torri pen y brad|wr pennaf.</P>
<P>Ac fel y mae 'r Scrythyrau yn dangos, felly hefyd y mae addy&s;c am&s;er beunydd yn egluro na bu i gynghorion a chydfwriadau ac amcanion gwrthryfelwyr erioed ddyfod i ddiben da, ond i ddiwedd echry&s;ion. <NOTE PLACE="marg"><HI>P&s;al.</HI> 21. 12.</NOTE></P>
<P>O blegid er bod Duw weithiau yn llwyddo ge|lynion cyfiawn cyfreithlon, y rhai nid ydynt ddei|liaid, yn erbyn ei gelynion dieithrol: etto ni r&ocirc;dd ef erioed h&icirc;r-lwyddiant i ddeiliaid a fo gwrthry|&s;elgar yn erbyn eu tywy&s;ogion, er maint fydde eu hawdurdod a'u rhifedi.</P>
<P>Ni allei bump tywy&s;og neu frenhin, (o blegid felly y mae 'r Scrythur yn eu galw hwy) a'u holl liaws canthynt, lwyddo yn erbyn Codorlaomer, <NOTE PLACE="marg"><HI>Gen.</HI> 14.</NOTE> i'r hwn yr addaw&s;ent warrogaeth ac vfydd-dod, ac y parhae&s;ent felly ennyd o flynyddoedd, ond
<PB N="279" REF="402">
hwy a ddifethwyd ac a ddaliwyd yn garcharo|rion gantho ef cymmaint vn: ond Abraham a'i deulu a'i genedl, rhai nid oeddynt ond megis dyr|naid, ac heb fod yn ddeiliaid i Codorlaomer, a'i gore&s;cynna&s;ant ef a'i holl lu yn y rhyfel, ac a wa|redodd y carcharorion.</P>
<P>Felly er bod rhyfel mor greulon ac mor ofna|dwy ac ydyw, etto mae Duw yn llwyddo ychy|dig mewn rhyfeloedd cyfreithlon yn erbyn llaw|er miloedd o elynion dieithrol: ond ni lwyddodd ef erioed etto ddeiliaid a fai yn gwrthryfela yn erbyn eu naturiol oruchaf, er maint, er bone|ddigced, er cynnifer, er dewred, er doethed ac er called faent, ond bob am&s;er hwy a ore&s;cynnwyd ac a ddaethant i ddiwedd cywilyddus: cymmaint y mae Duw yn ffieiddio gwrthryfel yn hytrach n&acirc; rhyfeloedd eraill, er heb law hyn ei bod yn of|nadwy ac yn ddini&s;tr mawr ar ddynion.</P>
<P>Er bod weithiau nid lliaws mawr o'r cyffredin annoeth gwael, ond gwyr mawr eu &s;ynwyr a'u bo|nedd a'u hawdurdod, yn cyffroi gwrthryfel yn er|byn eu tywy&s;ogion cyfreithlon (lle dylai wir fo|nedd ffieiddio, a gwir ddoethineb ddygyn|ga&s;hau y fath dayogaidd ac ynfyd wrthryfel) er eu bod yn gwneuthur hynny yn rhith llawer o acho&s;ion ac yn cymmeryd arnynt fwriadu dywygio a gwell|hau cyflwr y wl&acirc;d (yr hon y mae gwrthryfel yn fwy n&acirc; dim arall yn ei difetha) neu ddiwygio ffydd a chrefydd (lle nid oes dim fwy yn erbyn pob gw&icirc;r grefydd nac yw gwrthryfel) er iddynt wneu|thur lliw a golwg t&ecirc;g o feddwl ac amcan &s;anc|taidd wrth ddechreu eu bradwriaeth a'u gwrth|ryfel &acirc; ffug-wa&s;anaeth Duw, (fel y dechreuodd Ab&s;olon annuwiol ei wrthryfel trwy aberthu i
<PB N="280" REF="403">
Dduw) er eu bod yn lledu ac yn dwyn can thynt fanerau ac arwyddion y &s;ydd hoff a chymmeradwy gan y bobl gyffredin annoe th ddiwybod, o'r rhai y maent yn hudo ac yn tynu attynt lio&s;ydd mawr wrth ei ffug-liwiau a'u lledrith: etto er maint fai liaws y gwrthryfelwyr, er boneddigced er called ac er doethed fai eu pennaethiaid hwy, er tecced ac er &s;ancteiddied fai ei ffugliwiau hwy: etto cy|fryw yw ac a fu erioed ddi&s;ymmwth ddini&s;tr pob gwrthryfelwyr, o ba rifedi neu &s;t&acirc;t, neu gyflwr bynnag y baent, pa liw neu achos bynnag y baent yn ymhoni o hono; fel y mae Duw wrth hynny yn dangos nad yw efe yn caniattau nac i fraint na theilyngdod d&ycirc;n yn y byd, nac i liaws pobl yn y byd, nac i bwys a maint achos yn y byd, fod yn rhe&s;wm digonol i ddeiliaid i gyffroi terfy&s;c yn er|byn eu tywy&s;ogion.</P>
<P>Trowch tro&s;tynt a darllenwch hi&s;toriau pob cenedl, edrychwch groniclau ein gwl&acirc;d ni tro&s;|tynt, gelwch i'ch cof gynnifer gwrthryfel ac a fu yn yr h&ecirc;n am&s;er, a rhai hefyd &s;ydd etto hawddgof gan lawer, ac ni chewch chwi weled ddarfod i Dduw erioed lwyddo gwrthryfel deiliaid yn er|byn eu tywy&s;og cyfraithlon naturiol, ond o'r gwrthwyneb, ddarfod gore&s;cyn a ll&acirc;dd y gwrthry|felwyr, ac artaithio yn ofnadwy gymmaint ac a ddaliwyd o honynt yn garcharorion.</P>
<P>Y&s;tyriwch lwythau mawrion pendefigaidd du|giaid, Marchioniaid, ieirll ac arglwyddi eraill, y rhai y gellwch dderllein eu henwau mewn cro|niclau ac &s;ydd yn awr wedidiffodd a darfod: chwi|liwch allan acho&s;ion eu cwymp hwy, a chwi a gewch weled nad ei&s;iau eppil ac etifeddion gwr|ryw a wnaeth i dai a gwaedoliaeth pendefigion a
<PB N="281" REF="403">
gw&ycirc;r mawr ddarfod, yn gymmaint a gwrth|ryfal.</P>
<P>A lle 'r oedd gwrthryfelwyr gynt yn cymmeryd arnynt mai er mwyn diwygio a gwellhau cyflwr y wl&acirc;d yr oeddynt yn gwrthryfela, a bod yn awr yn dechreu gwneuthur ffydd a chrefydd yn lliw ac yn achos o wrthryfel: Y&s;tyried pob deiliaid du|wiol &s;ynhwyrol yn dda bob vn o'r ddau, ac yn gyn|taf ynghylch ffydd a chrefydd.</P>
<P>Os barnodd Duw fod yr heddychol frenhin Salomon yn gymmhe&s;urach i adeilad ei deml ef (wrth yr hyn y deellir trefnu ffydd a chrefydd) na'i dad Dafydd, er ei fod yn frenhin duwiol dros ben, am fod Dafydd yn rhyfelwr mawr, a chwedy ty|wallt llawer o waed, er mai yn ei ryfeloedd yn erbyn gelynion Duw y gwnaethe efe hynny: wrth hyn y gall pob deiliaid duwiol rhe&s;ymmol y&s;tyried fod tywy&s;og heddychol (yn enwedig y cy|fryw ac oedd ein brenhines ddiwethaf ni Eliza|beth os yw ein tangnhedd u&s;af a'u truga|roccaf frenhin Iames, yr hwn hyd yn hyn ni thywalltodd ddim gwaed, na ddo waed ei elynion, a'i fradychwyr ) yn debyccach ac yn gymmhefurach o lawer i o&s;od i fynu neu i faentae|nio gwir grefydd nac yw gwrthryfelwyr gwaed|lyd, y rhai ni thywallta&s;ant waed gelynion Duw fel y gwnaeth Dafydd, ond &s;ydd yn cei&s;io tywallt gwaed caredigion Duw, gwaed eu gwlad-wyr eu hunain; eu caredigion a'u ceraint cuaf eu hu|nain, a dini&s;tr eu graiu&s;afdywy&s;og a'u gwlad na|turiol, y rhai y dylent fod yn barod i golli eu gwaed yn eu hymddiffyn, os bydde 'r achos yn gofyn.</P>
<P>Mae yn hawdd barnu pa fath grefydd yw 'r
<PB N="282" REF="404">
hon y mae dynion yn cei&s;io ei go&s;od i fynu trwy 'r cyfryw foddion: cy&s;tal crefydd ydyw hi yn &s;iccr, ac y mae gwrthryfelwyr yn w&ycirc;r da ac yn ddeili|aid vfyddion: a chy&s;tal crefydd yw ac ydyw gwr|thryfel yn ffordd i ddywygio ac i wellau ac i drefnu 'r hyn a fo ar fai, a hitheu ei hunan yn fwyaf anaf ac yn fwaf an-nrhefn ac anniwyg ac a all fod.</P>
<P>Ond megis y mae gwirionedd Efengyl ein Ia|chawdwr Chri&s;t yn abl i faentaenio gwir gre|fydd, os dy&s;cir hi yn heddychol ac yn &s;obr, er iddynt hwy golli eu bywyd a fo yn ei dy&s;cu hi: felly y bydde raid i grefydd ynfydffol gael y cyfryw fo|ddion cynddeiriog i'w maentaenio ac yw gwrth|ryfel, a'r cyfryw ymddiffynwyr ac yw gwrthry|felwyr, y rhai a fo parod nid i farw ym-mhlaid gwir grefydd, ond i ladd pawb ac a feiddio dywe|dyd dim yn erbyn eu coelfuchedd hwy a'u gau|dduwiaeth annuwiol.</P>
<P>Bellach, ynhgylch y lliw a'r achos y mae gwr|thryfelwyr yn eu cymmeryd arnynt o ddiwygio a gwella cyflwr y wl&acirc;d, fe all pob dyn ac ni bo gan|tho ond hanner llygad weled mor ofer ac mor we|igion ydynt, gan fod gwrthryfel, fel y dango&s;ais o'r blaen, yn fwyaf cwymp a dini&s;tr ar wlad ac a all fod. A phwy bynnag a edrycho o'r naill du ar ber&s;onau a llywodraeth anrhydeddus gynghori|aid y brenhin, y rhai trwy brawf llawer oflyny|ddoedd a wyddys eu bod yn anrhydeddus ac yn ffyddlon i'w tywy&s;og, yn fuddiol ac yn broffidiol i'r holl deyrnas: a phwy bynnag o'r tu arall a y|&s;tyrio pa fath ddynion eu &s;t&acirc;t a'u cyflwr yw 'r gwr|thryfelwyr, y rhai &s;y yn cymmeryd arnynt gei&s;io diwygio 'r llywodraeth bre&s;ennol, a'i ga&s;od mewn
<PB N="283" REF="404">
trefn well; fe all weled mai y rhai gwaed-wylltaf a'r rhai ynfyttaf, y rhai anllywodraethu&s;af, y rhai a waria&s;ant eu holl diroedd a'u golud yn annu|wiol, y rhai &s;y mewn dl&ecirc;d tros eu pennau, a'r rhai o blegid eu gwaith yn lledratta yn y&s;peilio ac yn lladd, ni feiddiant ddangos eu hwynebau mewn vn wlad a fo a llywodraeth dda ynddi, y rhai &s;y an|nuwiolaf a gwaethaf eu hymarweddiad a'u by|wyd, a chyfryw rai ac ni fynnant neu ni fedrant fyw mewn heddwch, y rhai hynny, meddaf, &s;y byth barottaf i gyffroi terfy&s;c a gwrthryfel ac i gymmeryd plaid gwrthryfelwyr.</P>
<P>Ac onid ydyw y rhai hyn yn w&ycirc;r cymmwys, dybygwch chwi, i wellau cy&punc;flwr y wlad pan fo gwedy gwaethygu, y rhai a anrheithia&s;a~t ac a wa|ria&s;ant eu holl gyfoeth a'u golud eu hun? Yr hyn y mae~t hwy yn ei alw diwygio a gwellau cyflwr y wlad, nid ydyw yn &s;iccr ddim ond anffurfio ac an|nrhefnu ie a llwyr ddifetha cyflwr da 'r wlad, fel y bydde amlwg ddigon pe cae y cyfryw ddynion eu hewyllys, ac fel y mae yn amlwg ddigon ac yn rhy amlwg wrth yr hyn a wnaethpwyd yn y gw|ledydd lle y dango&s;ant hwy eu hanllywodraeth ac er na thrigent ond ychydig ennyd yno hwy a wnaethant y cyfryw ddiwygiad a threfn, ac y bu iddynt ddi&s;trywio pob lle, ac anrheithio pob d&ycirc;n lle delent, fel y bydd gwaeth o'u plegid hwy y plentyn &s;y etto heb eni, ac a'u melldiga hwy lawer blwyddyn ar &ocirc;l hyn.</P>
<P>Am hynny na chanlyned vn deiliad cywir &s;yn|hwyrol y faner a gyfoder i wrthryfela, ac y bo gwrtryfelwyr yn ei dwyn, er bod llun yr aradr we|di ei baentio arni, a'r geiriau hyn neu 'r cyfryw, Duw a lwyddo 'r Aradr, wedi eu &s;crifennu arni
<PB N="284" REF="405">
mewn llythrennau mawrion, a gwybyddwch nad oes neb yn rhwy&s;tro 'r Aradr yn fwy n&acirc; gwrthry|felwyr, y rhai nid arddant eu hunain ac ni ada|want i eraill aredig. Ac er bod rhai gwrthryfel|wyr yn dwyn llun pum harcholl yn eu banerau, yn erbyn y rhai &s;y yn rhoi holl oglud eu hiechy|dwriaeth yn archollion Chri&s;t, nid gwedi eu pa|entio ar gadach gan ryw baentiwr annuwiol, ond yn yr archollion hynny a ddug Chri&s;t yn ei werthfawr gorph: er eu bod heb wybod pa beth yw croe&s; Gri&s;t yr hon ni feidr na phaint wr na charfwr ei gwneuthur, etto maent yn dwyn delw 'r groes gwedi ei pheintio mewn cadechyn yn erbyn y rhai y peintiwyd croes Ghri&s;t yn eu calonnau, ie er peintio honynt yn eu * banerau, <HI>Hoc &s;igno vinces:</HI> yn yr arwydd hon y gorfyddi a chanlyn yn lledffron orchwyl Con&s;tantin fawr yr Ymherodr Chri&s;tionogaidd godidawg hwnnw gorchfygwr gelynion Duw, arwydd anweddaidd i elynion Duw, eu tywy&s;og a'n gwlad, neu pa faner arall bynnac a ddygont, etto na chanlyned vn deiliad da duwiol (gan obeiddio gorchfygu neu dyccio yn dda) neb ac a ddygant y fath fane|rau o wrthryfel. O herwydd fe gair &s;iamplau o'r fath weithredoedd cy&s;tal mewn h&ecirc;n hi&s;toriau ac mewn gwrthryfoloedd a fu yn hwyr ofewn o gof hygof ein tadau ni, a ninnau ein hunain: felly er maint yr ymrithient ac er dwyn honynt y bane|rau hyn, fe gyfrifer (er mwyn eu cofio yn dragy|wydd) fawr ac echrydus laddfau aneirif liaws a milioedd o'r bobl gyffredin, y rhai a laddwyd mewn gwrthryfeloedd, erchyl ddihenudd ycyff|rowyr a'r penaethiaid a thruan and&wcirc;aeth eu gwragedd hwy a'u plant, a dietifeddu etifeddion y
<PB N="285" REF="405">
gwrthryfelwyr yn dragywydd, anrhaith a di&s;tryw y bobl a'r wlad lle dechreuwyd y gwrthrhyfeloedd fal y gallai y plentyn na ane&s;id etto ruddfan a ga|laru o'u plegid hwy, cwbl ddi&s;tryw ac angau cy|wilyddus yr holl wrthrhyfelwyr, y rhai a o&s;odir allan cy&s;tadl mewn hi&s;toriau cenhedlaethau di|eithr a chroniclau ein gwlad ni ein hunain, rhai o honynt &s;ydd hygof ddigon y rhai pe cynullid oll ynghyd a wnaent lawer o lyfrau mawrion: ond o'r gwrthwyneb fe a allid cynwys mewn ychy|dig liniau neu eiriau yr holl lwydiant a gafodd gwrthrhyfelwyr mewn vn oes, gwlad, neu am|&s;er. I gaued am hyn y cwbl gwacheled pob dei|liad da gan y&s;tyried pa mor echrudus bechod yn erbyn Duw, eu tywy&s;og a'u gwlad ac yn erbyn holl gyfraithiau Duw a dynion yw gwrthrhyfel, yr hwn nid yw vn pechod neilltuol yn vnig, ond yr holl bechodau yn erbyn Duw a d&ycirc;n gwedu eu pe~|tyru ynghyd, ga~ y&s;tyried erchyll fywyd a gweithre|doedd a diwedd ac angau cywilyddus pob rhebel a gwrthryfelwr hyd yn hyn, andwaeth trua~ eu gw|ragedd hwy a'u plant a'u tolwydd a dietifeddu eu etifeddion hwy yn dragywydd, a chan y&s;tyriaid vwchlaw pob peth y dragwyddol ddamnedigaeth a ddarparwyd i'r holl wrthryfelwyr diedifeiriol yn vffern gyda diawl dechreudd cyntaf gwrth|rhyfel a Phennaeth mawr yr holl wrthrhyfel|wyr: gwacheled meddaf bob deiliad da (gan y&s;tyriaid y pethau hyn) bob gwrthrhyfel, me|gis y drygioni mwyaf ac a all bod, a chofleidied vfydd-dod dyledus i Dduw a'i dywy&s;og, megis y rhinwedd fwyaf oll, fel y gallom ddiangc rhag pob drygioni a blinderau ac a ganlynant wrthrhyfel yn y byd hwn a damnedigaeth tra|gwyddol yn y byd a ddaw, ac y mwynhaom
<PB N="286" REF="406">
heddwch lonyddwch a diogelwch a holl ddoniau eraill a bendithion Duw y rhai a ganlynant vfydd-dod yn y bywyd hwn, ac a meddiannom yn ddiwethaf yn ybyd a ddaw deyrnas nefoedd, lle enwedig i'r holl ddeiliaid a vfyddhant i Dduw a'u tywy&s;og.</P>
<P>Yr hwn Duw brennin yr holl frenhinoedd ai canniatao ini er mwyn vfydd-dod ei fab Ie&s;u Gri&s;t i'r hwn gyd &acirc;'r Tad a'r Y&s;yryd glan vn Duw ac anfarwol frenin y byddo holl ddyledus anrhydedd gwa&s;anaeth ac vfydd-dod gan ei holl greaduriaid yn oes oe&s;oedd, Amen.</P>
<P><HI>Fel hyn y clyw&s;och y bedweredd rhan or bregeth hon yn awr bobl dda weddiwn.</HI></P>
<P><HI>Y weddi fel o'r blaen.</HI></P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<HEAD>&para; Y bummed rhan o'r bregeth yn erbyn gwrthrhyfelgarwch ac a'nufydd-dod.</HEAD>
<P>_YN ol athrawaeth a &s;amplau am vfydd-dod dyledus deiliaid i'w brenhinioedd, mi a fynegais yn ddiwethaf ichwi pa fath bechod ffiaidd yn erbyn Duw a d&ycirc;n yw gwrthrhyfel, a pha blau erchyll, a cho&s;pedigaeth a marwolaeth gydag angau tragwyddol yn y diwedd &s;ydd yn &s;e&s;yll vwch bennau yr holl ddynnion gwrthry|felgar.</P>
<P><PB N="287" REF="406">
Ni bydd ammherthyna&s;ol nac anfuddiol ddan|gos yn awr pwy y mae 'r cythrel, awdur a de|chreuad pob gwrthrhyfelgarwch, yn eu harfer yn bennaf, i gyffro deiliaid i wrthrhyfelu yn er|byn eu tywy&s;ogion cyfraithlon, fel gan eu ad|nabod y galloch gilio oddiwrthynt ac oddiwrth eu damnedig hudoliaeth hwy, a gochelyd pob gwrthrhyfelgarwch ac felly diangc rhag y plaau erchyll a'r far wolaeth echrydus, ac yn ddiwethaf y ddamnedigaeth tragwyddol &s;ydd ddyledus i bawb o'r gwrthrhyfelwyr. Er bod llawer o a|cho&s;eon gwrthrhyfelgarwch ac a ellir eu cyfrif, ie cynnifer haechen ac &s;ydd o faiau mewn gwyr a gwragedd, fal y dango&s;wyd o'r blaen: etto ym|ma mi a gyhwrddaf yn inig a'r acho&s;ion pennaf ac a arferir fynychaf, yn enwedig vchelfrud ac anwybod.</P>
<P>Wrth vchelfrud yr wyf yn meddwl anghyf|raithlon ac aflonydd chwant mewn dynnion i fod mewn &s;tat &s;ydd vwch nag y rhoddodd ac y o&s;o|dodd Duw iddynt. Wrth anwybod nid ydwyf yn y&s;tyried ei&s;iau cafarwyddyd mewn celfyddy|don a gwybodaethau, ond ei&s;iau gwybod &s;anc|taidd ewyllys Duw a fanegwyd yn ei &s;anctaidd air ef. Yr hwn &s;ydd yn dy&s;cu cy&s;tadl i ga&s;hau yn drarhagorol bob gwrthrhyfelgarwch megis gwraidd pob drygioni, ac i lewyrchu mewn v|fydd-dod megis dechreuad a gwaelod pob daioni, fel y manegwyd or blaen hefyd.</P>
<P>Ac fel y mae y rhai hyn yn ddwy o'r acho&s;eon pennaf o wrthrhyfelgarwch: felly y mae dau rhyw o ddynnion yn y rhai yn enwedig y mae y baiau hyn yn teyrna&s;u, trwy y rhai yn bennaf y mae 'r diawl awdur pob drygioni yn cyffro pob
<PB N="288" REF="407">
anufydd-dod a gwrthrhyfel. Gwedy i'r bchel|frud aflonydd vnwaith gwbl fwriadu trwy rhyw ffordd neu gilydd gwblhau eu medddylfrud, pan pan na allont mewn modd cyfraithlon heddych|lon dringo cyfuwch ac y dymunant, hwy a am|canant hynny trwy gadernid a grym ar fau, a phan na thyccio hyn ganthynt eu hunain yn er|byn awdurdod arferol a gallu cyfraithlon ty|wy&s;ogion a liwiawdwyr, hwy a gei&s;iant nerth a chynnorthwy gan y cyffredin diwybod, gan eu camarfer hwy i'w defnyddion anwireddus.</P>
<P>Gan hyn am nad oes ond ambell o bennau cenfigennus vchelfrud yn bennau ac yn arwei|niaid a bod amledd o ddynion anwybodus yn wenidogion ac yn gynnorthwywyr gwrthrhy|fel: Y prif bwngc o'r rhan hyn a fydd cyhoe|ddi i'r di&s;yml a'r anwybodus, pwy yw y rhai a fu yn arferol gyffrowyr gwrthrhyfel, fal y ga|llont eu hadnabod hwy: ac felly eu rhebyddio hwy i ochelyd dichelgar ehudad y fath ddynion vchelfrud aflonydd, ac felly ymgadw rhagddynt: fel y gore&s;cynnir ac y cwbl ddiffodir yn ebrwydd ac yn hawdd heb nymmor lafur enbeidrwydd na choled, (ei&s;iau maenteiniaeth gan y cyffredin) bob gwrthrhyfel a gyfroir gan y chydig o bennau vchel eu bwriad.</P>
<P>Fe <NOTE N="*" PLACE="marg">Wis.</NOTE> wyddys yn dda cy&s;tadl wrth yr holl hi&s;to|riau ac wrth addi&s;c am&s;er beunyddol na chei&s;iodd neb ymgyrhaeddyd a thringo mor vchel fwria|dus vchlaw ymherodrwyr, brenhinioedd, a thy|wy&s;ogion, ac na chyffrodd neb y bobl anwybodus mor echry&s;lon i wrthrhyfel yn erbyn eu tywy&s;o|gion, na rhyw ddynnion a gymmerant yn dwy|llodrus arnynt eu hunain yn enig, enw eglwy&s;|wyr,
<PB N="289" REF="407">
ac a fynnant eu cyfrif felly. Rhaid imi ymma etto yn fyrr (bobl ddaionus) eich cofio chwi allan o &s;anctaid air duw am ymarweddiad ein Iachawd|wr Ie&s;u Gri&s;t a'i apo&s;tolion &s;anctaidd (penna|ethiaid a phenaduriaid pob gwir wyr eglwy&s;ig y&s;|prydol) tuag at dywy&s;ogion a rheolwyr eu ham&s;er hwy: er nad oeddent liwiawdwyr o'r gorau, fal y gwybyddoch pa vn a wna y fath ddynion ai bod yn ddi&s;cyblon Cri&s;t a'i apo&s;tolion ac felly yn wir y&s;|prydol, y fath ddynnion (meddaf) ac a gei&s;iant ymgyrhaeddyd a thringad mor vchel neu a ddy&s;|can yn dra chen&s;igennus, neu yn dra echry&s;lon wneuthur gwrthrhyfel yn erbyn eu tywy&s;ogion cyfraithlon: yr hwn yw 'r gwaethaf o holl wei|thredoedd y cnawd a gorchwylion anwireddus.</P>
<P>Mae 'r &s;cruthyrau &s;anctaidd yn dywedyd yn oleu fod Chri&s;t ei hun a'i apo&s;tolion Saint Pawl, Saint Peter, ac eraill, yn vfydd eu hunain i'r lli|wiawdwyr, a'r galluodd goruchel, y rhai a rheo|lent pan oeddent hwy ar y ddaiar ac yn annog e|raill yn ddyfal ac yn ddifrif i fod yn yr vn modd yn vfydd i'w tywy&s;ogion a'u lliwiawd wyr: Wrth yr hyn y mae 'n eglur y dyle wyr llen a gwenydo|gion <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 17. 25. <HI>Mar.</HI> 12. 14. <HI>Luc.</HI> 20. <HI>Math.</HI> 27. <HI>Luc.</HI> 23. <HI>Ruf.</HI> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">3. 1. <HI>Tit.</HI> 2. 1. <HI>Pet.</HI> 2. <HI>Iohn</HI> 6. 15. 18. 36. <HI>Math.</HI> 20. 25. <HI>Mar</HI> 10. <HI>Luc</HI> 22&punc; 25. <HI>Mar.</HI> 13. 8. <HI>Luc.</HI> 9. 2. <HI>Cor.</HI> 1. 1. <HI>Pet.</HI> 5.</NOTE> eglwy&s;ig, yn enwedig eu hunain ac ymlaen pawb, fod yn vfydd i'w tywy&s;ogion ac annog e|raill i'r vn fath vfydd-dod. Ac fe gadarnhaodd ein Iachawdwr Chri&s;t hynny yn ei athrawaeth gan ddy&s;cu nad oedd ei deyrnas ef o'r byd hwn, a|thrwy ei &s;iampl, gan gilio rhag y rhai a fynna&s;e ei wneuthur ef yn frenin, gan wahardd i'w apo|&s;tolion a thrwyddent hwy i'r holl wyr llen dy|wy&s;ogaidd deyrna&s;u ar y bobl a'r cenhedloedd, Ac efe a'i Apo&s;tolion &s;anctaidd yn enwedig Petr a Phawl a waharddodd i holl wenidogion eglwy|&s;ig
<PB N="290" REF="408">
deyrna&s;u ar Eglwys Gri&s;t. Ac yn wir yr hyd y cynhalodd gwenidogion eglwy&s;ig y drefn a o|&s;odwyd yn gair Chri&s;t iddynt, a'r hyd y cadwa&s;ant eu hunain yn heyrna&s;oedd Chri&s;tionogion yn v|fydd i'w tywy&s;ogion, megis y mae 'r &s;cruthyr l&acirc;n yn en dy&s;cu hwy: yr oedd Eglwys Chri&s;t yn rhydd oddi wrth ymry&s;on a chynhennau ym|chwyddus, ac nid oedd &s;tat teyrna&s;oedd Chri&s;tio|nogaidd mor llawn o gynnwrf a gwrthryfel.</P>
<P>Ond yn ol i vchelfryd a chwant teyrna&s;u ddy|fod vnwaith i wenidogion eglwy&s;ig, braint y rhai yn ol &s;iampl ein Iachawdwr a'i athrawaeth a ddyle &s;efyll yn bennaf mewn go&s;tyngeidd wydd: a chwedy i E&s;cob Rufain ac ef wrth drefn gair <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 18. 20. <HI>Luc.</HI> 9. 22. 27.</NOTE> Duw heb fod ddim amgen onid E&s;cob o'r vn e&s;co|baeth honno, ac heb allel erioed lywodraethu hon|no yn inion, daeru trwy falchedd anrhaith oddef, mai fe nid yn inig yw pen yr holl eglwys &s;ydd we|dy ei gwa&s;caru dros wyneb yr holl ddaiar, ond he|fyd Arglwydd holl deyrna&s;oedd y byd, fal y go&s;o|dir i lawex yn oleu yn ei gyfraithiau Canon ef ei hun, yn wrthwyneb iawn i athrawaeth a &s;iampl ein Iachawdwr Chri&s;t, ficar yr hwn a ficar ei apo|&s;tol <NOTE PLACE="marg"><HI>S. Decret. li.</HI> 3. <HI>cap. vnic. &amp; li.</HI> 5. <HI>tit.</HI> 9. <HI>cap.</HI> 5. <HI>in Glo&s;.</HI></NOTE> &s;anctaidd ef, y myn ef ei fod, Petr meddaf, can|lynwr yr hwn y cymmer arno fod: yn ol i'r vchel|fryd hwn gael ei gynwys, achwedy ei E&s;cob Ru|fain daeru hyn vnwaith, fe a aeth yn anhraithiwr ac yn ddi&s;trywydd cy&s;tadl o'r eglwys yr hon yw teyrnas ein Iachawdwr Chri&s;t, ac o'r Ymherod|raeth Gri&s;tionogaidd a phob teyrnas Gri&s;tiono|gawl megis tyron cyffredinol ar y cwbl.</P>
<P>Ac lle cyn iddo daeru hynny yr oedd cariad a &s;erch mawr rhwng Chri&s;tionogion pob gwlad a'i gilydd, o hyn y dechreuodd tyfu cenfigen a cha|&s;ineb
<PB N="291" REF="408">
mawr rhwng E&s;cob Rufain a'i wyr llen a'i gymdeithion o'r vn rhan, a gwyr llen Groeg a Chri&s;tionogion y dwyrain o'r rhan arall, am eu bod yn gwrthod cydnabod fod vn fath goruchel awdurdod gan E&s;cob Rufain arnynt: ac E&s;cob Rufain am yr achos hyn ym-mhlith eraill nid yn inig yn eu galw'hwy ac yn eu cymmeryd hwy yn <NOTE PLACE="marg">Schi&s;matici.</NOTE> lle rhwygwyr yr eglwys, ond heb orphwys yn eu herlid hwy, a'r Ymherodwyr hefyd, ei&s;teddfod y rhai a'i gorphwy&s;fa oedd yn Grecia, gan annog y deiliaid i wrthrhyfelu yn erbyn eu harglwyddi goruchel, a chan gyffro ca&s;ineb marwol a rhy|feloedd creulon rhyngthynt hwy a thywy&s;o|gion Chi&s;tionogaidd eraill. Ac yn ol i E&s;cobi|on Rufain &s;ymmud titul yr Ymherodr, a chy|belled ac y gallai, yr Ymhoerodraeth hefyd oddi|wrth ei Arglwydd yr ymmerodr o Grecia ac o Ru|fain hefyd trwy gyfiawnder, at dywy&s;ogion Chri|&s;tionogaidd y gorllewin, hwy a fuont am ben en|nyd byrr cynddrwg wrth Ymmerodwyr y gorlle|win ag a fua&s;ent hwy o'r blaen i Ymmerodwyr Grecia, fe a ellir gweled yn hi&s;toriau a chroniclau i E&s;cobion Rufain arfer rhyddhau deiliaid o'u llw o vfydd-dod a wnaent i Ymerodwyr y gorlle|win eu huchel Arglwyddi, i E&s;cobion Rufain gy|ffro 'n an-naturiol y deiliaid i rebelio yn erbyn eu tywy&s;ogion, ie y mab yn erbyn y tad: gyffro Rhy|feloedd creulon gwaedlyd ym-mhlith tywy&s;ogion Chri&s;tionogaidd yr holl deyrna&s;oedd: erchyll fwr|dder llawer mil o Gri&s;tionogion a laddodd Chri|&s;tionogion eraill: a'r hyn a ganlynodd o hynny y colled truan ar gynnifer o ddina&s;oedd gwledydd tre&s;i a theyrna&s;oedd, y rhai a fu ryw am&s;er yn|nwylo 'r Chri&s;tionogion, yn A&s;ia, Africa ac Eu|ropa:
<PB N="292" REF="409">
cwymp blin yr Ymmerodraeth ac Eglwys Grecia (rhan rhyw am&s;er frainti&s;af o Gr&ecirc;d) i ddwylo 'r Twrciaid, lleihad adfeiliad a chwymp truan galarnus ar grefydd Gri&s;tionogaidd, e|chrydus gynnydd buchedd Paganiaid a gallu 'r anghredadwy a'r anifeiliaidd a'r cwbl trwy hoc|ced ac annogaeth E&s;cob Rufain yn bennaf: hyn oll a ellir ei weled meddaf yn &s;crifennedig yn hi|&s;torian a chroniclau y rhai oeddent yn ffofro ac yn caru E&s;cob Rufain, fel y g&wcirc;yr pawb yn dda ar &s;ydd gydnabyddus a'r hi&s;toriau hynny: fe a ym|ddango&s;odd balch fwriad a dichellion twyllodrus E&s;cob Rufain yn yr holl orchwylion hyn; wrth eu tra eofnder yn anrheithio ac yn y&s;peilio yr Yme|rodwyr, o'u trefi, dina&s;oedd, a theyrna&s;oedd, yn Itali, Lumbardi, a Cicili, y rhai er h&ecirc;n am&s;e|roedd a berthynent i'r Ymmerodraeth, a chan eu cy&s;&s;ylltu hwy a'u He&s;cobaeth o Rufain, neu eu rhoddi hwy i ddieithriaid i'w dala dan yr Eglwys neu E&s;cob Rufain megis in capite, ac megis dan yr vchel Arglwyddi o honynt, yn yr hwn gylltyd y maent yn dala y rhan fwyaf honynt hyd y dydd heddyw. Trwy y moddion balch bradychus hyn a thrwy anrheithio eu Harglwyddi goruchel y daeth E&s;cobion Rufain o offeiriaid, ac heb fod ddim amgen mewn cyfiawnder ond E&s;cobion vn ddinas, neu E&s;cobaeth, trwy gam ore&s;cyn yn Ar|glwyddi mawr, llawer o Arglwyddiaethau, yn dywy&s;ogion cedyrn, neu yn hytrach yn Ymme|rodwyr, megis yn taeru fod llawer o dywy&s;ogion a brenhinioedd yn gaethion yn o&s;tyngedig ac yn ddeiliad iddynt, fal y gellir gweled yn yr hi&s;toriau hynnya &s;crifennodd eu tylwyth a'u cyfeillon hwy eu hunain.</P>
<P><PB N="293" REF="409">
Ac yn wir er pan cyrhaeddodd yr E&s;cobion o Rufain ymma trwy ymdringo a bradau yr ore &s;cynniaeth ymma, ac er pan daethont hwy i'r ma|int a'r vchelder hwn, hwy a ymddyga&s;ant yn de|byccach i Dywy&s;ogion, Brenhinioedd, ac Ym|mherodwyr, ym-mhob peth nag i offeiriaid, E&s;co|bion, gwyr eglwy&s;ig, neu y&s;pryddol (fely mynnant hwy eu galw) yn vn peth. O blegid yn ol y cyfrif hwn y trina&s;ant hwy frenhinioedd a thywy&s;o|gion o deyrna&s;oedd eraill trwy Gred, cy&s;tadl a'u goruchel Arglwyddi yr Ymmerodwyr: gan rhydd|hau yn arferedig eu deiliaid hwy o'u llw o vfydd|dod, a chan eu cyffro hwy felly i rebelio yn erbyn eu tywy&s;ogion naturiol, am yr hyn y cewch beth &s;iamplau yn y rhan ddiwethaf.</P>
<P>Am hyn gan adnabod mai y rhai hyn yw offerau a gwenidogion e&s;py&s;awl y diawl i gyffro pob re|beliwn, gocheled pob deiliad da hwy, ac ehudad y fath ore&s;cynwyr dieithr a'u canlynwyr, ac ym|gofleident bob vfydd-dod i Dduw, a'u tywy&s;ogion a'u gor<GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">chelon naturiol, fal y mwynhaont fendith Duw a ffafwr eu tywy&s;ogion ym-mhob heddwch, e&s;mwythder a llonyddwch a diofalwch yn y byd hwn, ac a meddiannont yn y diwedd fywyd tra|gwyd dol yn y byd a ddaw trwy Gri&s;t ein Ia|chawdwr: yr hyn Duw Dad er mwyn ein Iachaw|dwr hwnnw Ie&s;u Gri&s;t a'i canniatao ini oll, i'r hwn gyda 'r Y&s;pryd glan y byddo holl anrhydedd yn oes oe&s;oedd, Amen.</P>
<P>Fel hyn y clyw&s;och y bummed rhan o'r bregeth hon, bellach bobl ddaionus, Gweddiwn.</P>
</DIV3>
<DIV3 TYPE="part">
<PB N="294" REF="410">
<HEAD>&para; Y chwechod rhan o'r homili yn erbyn anufydd-dod.</HEAD>
<P>_YN awr yn gymmaint a bod camwe|ddau, trei&s;iau, y&s;pail a thyraniaeth E&s;cob Rufain, gan drei&s;io cy&s;tadl ar eu Harglwyddi naturiol yr Ymme|rodwyr, ac ar yr holl freh inioedd Chri&s;tionogaidd, a'u teyrna&s;oedd, a chan gyffro yn wa&s;tadol y deiliaid i rebelio yn erbyn eu gorchu|chel Arglwyddi, am yr hyn y rhybyddiais chwi or blaen mewn rhan) yn anrhaith oddef: ac am y tybyged fod yn fwy na rhyfedd i ddeiliaid ddal yn y modd hynny gyda threi&s;iwr dieithr &acirc;nnaturiol, yn erbyn eu goruchel Arglwyddi a'u gwlad natu|riol.</P>
<P>Mae 'n aros bellach imi ddangos yr acho&s;ion trwy y rhai yr ymgylchyna&s;ant y pethau hyn, ac fellu cau y cwbl o'r trawthawd cyfan hwn am v|fydd-dod a gwrthrhyfel. Deallwch mai trwy an|wybod yngair Duw yn yr hwn y cad wa&s;ant bawb (ond yn enwedig y bobl gyffredin) y gwai|thia&s;ant ac yr amgylchana&s;ant hyn oll, gan wneu|thur iddynt gredu fod beth bynnac y ddywedent hwy yn wir, beth bynnac a wnaent yn ddaionus ac yn dduwiol, a bod dala gyd a hwy ymmhob peth yn erbyn tad a mam, tywy&s;og, gwlad a phawb oll, yn dra haeddiannol. Ac a dywedyd gwir i pa ddrygioni ni thywys dallineb diwybod ddynnion <NOTE N="*" PLACE="marg">Diddrwg.</NOTE> di&s;yml.</P>
<P>Trwy anwybod y per&s;wadodd gwyr llen yr Iddewon i'r bobl ofyn am rhyddhau Barabas murdderwr terfy&s;cus, ac i adel ein Iachawdwr Chri&s;t i'w groefhoeli yn greulon, am iddo ef ge|ryddu
<PB N="295" REF="410">
vchelfryd ac ofergoel a baiau eraill yr ar|choffeiriaid a'r gwyr llen.</P>
<P>O herwydd fal y ty&s;tiolaetha ein Iachawdwr Chri&s;t na wyddie y rhai a croe&s;hoelent ef beth oe|ddynt yn ei wneuthur: felly y mae 'r Apo&s;tol S. Pawl yn dywedyd pes adwaena&s;ent ni chroe&s;hoe|lia&s;ent <NOTE PLACE="marg">1. <HI>Cor.</HI> 2 8.</NOTE> Arglwydd y gogoniant, ond ni wyddent pa beth oeddynt yn ei wneuthur. Mae 'n Ia|chawdwr Chri&s;t eihun yn rhag-ddangos hefyd y dawae 'r am&s;er pan trwy anwybod y tybyge y rhai a herlidient ac a laddent eu apo&s;tolion a'u ddi&s;cyblon ef eu bod yn gwneuthur gwa&s;anaeth da i Dduw: yr hyn a wirhair hefyd y dydd heddiw.</P>
<P>Ac ni chadwodd E&s;cobion Rufain bobl Dduw mewn anwybod, yn en wedig y cyffredin, mewn vn modd yn gymmaint, ag wrth gadw gair Duw oddiwrthynt, a'i gadw ef dan len tafod dieithr yr hwn nis adwaenent. O blegid megis yr oedd dyrru pob cenedl i arfer <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 word"> naturiol dinas Ru|fain (Ie yr oeddynt hwy yn E&s;cobion, yr hyn a ddango&s;ai rhyw gydnabod o vfydd-dod yddynt) yn gwa&s;anaethu tro ac vchelfrud E&s;cobion Rufain: felly y gwa&s;anaethodd hynny yn fwy o lawer eu bwriad dichellus hwy, iddynt gadw y bobl mor ddeillion fel na wyddent am pa beth y gredent, a pha beth y orchymmynnodd Duw iddynt&punc; ac fel felly a cymmerent eu holl orchymynion hwy yn lle gorchymynnion Duw.</P>
<P>O herwydd megis na oddefent fod arfer yr &s;cruthyrau na gwa&s;anaeth yr eglwys yn vn iaith ond yn lladin: felly ni ddy&s;ced ond i ambell iawn o'r bobl ddi&s;yml, weddi'r Arglwydd, pyngciau y ffydd, a'r d&ecirc;g gyrchymmyn, yn vn iaith ond yn lladin yrhon ni ddeallent: trwy 'r anwybod cy|ffredinol
<PB N="296" REF="411">
hwn, yr oedd pawb yn barod i gredu beth bynnac y ddywdent hwy, ac i wneuthur beth byn|nac y orchymmynnent.</P>
<P>O blegid (mi arferaf ymmadrodd yr Apo&s;tol) pe gwybua&s;ai ddeiliaid Ymmerodwyr allan o air Duw, eu dylyed tuag at eu tywy&s;ogion, ni chym|mera&s;ent e'u per&s;wadio gan E&s;cob Rufain i ym|wrthod a'u huchel Arglwydd yr Ymherodr, yn er|byn <NOTE PLACE="marg"><HI>Greg.</HI> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">. <HI>a'r</HI> 3. <HI>anno domini</HI> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter"> 26. <HI>&amp;c.</HI></NOTE> eu llw o vfydd-dod, ac i wrthrhyfelu yn ei er|byn ef, yn vnic am dafli hono ddelwau (i'r rhai y gwnaed delwaddoliaeth) allan o'r deml, yr hyn y ber&s;wadodd E&s;cob Rufain iddynt ei fod yn he|re&s;i. Pe gwybua&s;ent gymmaint o air Duw a'r d&ecirc;g gorchymmyn, hwy a wel&s;ent fod E&s;cob Ru|fain nid yn inig yn fradwr i'r Ymmerodr ei vchel Arglwydd, ond i Dduw hefyd, ac yn erchell gab|lwr ei fawrhydi ef, am alw ei &s;anctaidd air a'i or|chymmyn ef yn here&s;i: ac hwy a wydda&s;ent fod yr hyn y gymmerodd E&s;cob Rufain yn achos cyfion i rhyfelu yn dyblu ei faiau tra anferth ef, &s;ydd gwe|dy eu pentyru ag erchyll annuwioldeb a chabledd. Ond rhag i'r bobl druain wybod gormod ni oddefe ef fod ganthynt gymmaint o air Duw a'r d&ecirc;g gor|chymmyn yn gyfan ac yn gwbl, ond fe a dynne oddiwrthynt yr ail orchymmyn gan ddangos ei annuwioldeb trwy ei ddichellus gy&s;&s;egrledrad. Pe bua&s;ai ddeiliaid yr Ymherodwyr hefyd yn <NOTE PLACE="marg"><GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">. <HI>Orchymyn.</HI></NOTE> gwybod ac yn deall gair Duw, y wrthryfela&s;ent hwy a'r am&s;er arall yn erbyn eu huchel Ar|glwydd, ac y nertha&s;ent hwy trwy wrthrhyfel ei ddi&s;wyddo ef, yn vnig am fod E&s;cob Rufain yn eu per&s;wado hwy mai &s;ymoni a here&s;i oedd i'r ym|merodr rhoi braintau eglwy&s;ig, na derchafiaeth i'w gapelenaid dy&s;cedig neu eraill o'i wyr llen dy|&s;cedig,
<PB N="297" REF="411">
yr hyn y wnel&s;e yr holl ymherodwyr Chri|&s;tionogaidd o'i flaen ef yn ddirhwy&s;tr? y fua&s;ent hwy meddaf am fod E&s;cob Rufain yn eu cymmell hwy i gredu hynny, yn gwrthrhyfelu dros ddei|gain mlynedd ynghyd yn ei erbyn ef, trwy dy|wallt cymmaint o waed Chri&s;tionogaidd a lladd cynifer mil o Gri&s;tionogion, ac yn y diwedd yn di&s;wyddo eu huchel Arglwydd pe bua&s;ent hwy yn gwybod ac yn deall dim o air Duw? yn enwe|dig pe gwybua&s;ent iddynt wneuthur y cwbl o hynny i dynnu oddiwrth eu huchel Arglwyddi a'u etifeddion yn dragywydd eu h&ecirc;n gyfiawnder i'r ymmerodraeth a'i rhoddi hi i E&s;cob Rufain a'i wyr llen, fel y galle ef am vn Arche&s;cobaeth ac am vn cerpyn o Rufain yr hwn a alw ef pal, na thale ond braidd &s;wllt, dderbyn llawer mil o goranau aur, a chan E&s;cobion eraill hefyd &s;ummau mawr o arian am eu bulau yr hyn &s;ydd wir &s;ymoni? Y fu|a &s;e Gri&s;tionogion meddaf a deiliaid trwy wrth|rhyfel yn tywallt cymmaint o waed Chri&s;tiono|gaidd ac yn di&s;wyddo eu tywy&s;og naturiol godi|dawg dewr, i dd wyn y peth i'r diben hyn, pe gwy|ba&s;ant beth oeddynt yn ei wneuthur neu pe de|alla&s;ant air Duw?</P>
<P>Ac fal y gwnaeth y trei&s;iwr vchelfrud hwn E&s;|cob Rufain i ffrydiau o waed Chri&s;tionogion orchguddio holl Itali a Germani yr hwn y dy|walltodd deiliaid anwybodus trwy wrthrhyfel yn erbyn eu Harglwyddi naturiol ac Ymherod|wyr, y rhai y gyffroe&s;ant hwy i hynny trwy y fath gau e&s;cu&s;on: felly nid oes vn wlad yn-Ghred yr hon ni tha&s;cwyd erni waed deiliaid trwy eu gwrthrhyfel yn erbyn eu naturiol vchel-alluoedd yr hon y gyffrowyd trwy'r vn rhyw E&s;cobion Ru|fain.
<PB N="298" REF="412">
Ac i rhoddi i chwi vn &s;iampl o'n gwlad ni ein hunain fe a gymmerth E&s;cob Rufain gweryl yn erbyn brenin Ioan o Loeger am ddewis Ste|phan Langthon i E&s;cobaeth Canterburi, yn yr hyn beth yr oedd gan y brenin h&ecirc;n gyfiawnder yr hwn y arfera&s;e ei rhyeni ef holl frenhinioedd Lloeger oi flaen ef, ac E&s;cob Rufain heb iddo vn cyfiawnder, onid darfod iddo drei&s;io ar frenin Lloeger a brenhinioedd eraill, megis y gwnel&s;ai o'r blaen ar ei vchel Arglwydd yr Ymherodr, gan fyned yn eu herbyn hwy hyd yr vn ffordd ac yn yr vn modd, felly fe felltithiodd brenin Ioan ac a rhyddhaodd ei ddeiliaid ef o'u llw o vfydd-dod i'w huchel Arglwydd.</P>
<P>Bellach pe gwybua&s;e Sae&s;on yr am&s;er hwn|nw eu dlyed i'w tywy&s;og a o&s;odwyd allan yn|gair Duw, y fua&s;e gynifer o'r pennaethiaid a Sa|e&s;on eraill deiliaid naturiol o achos i'r trei&s;iwr dieithr annaturiol hwn felltithio eu brenin hwy yn ofer a gwneuthur lliw o'u rhyddhau hwyn|tau o'u llw o vfydd-dod i'w Harglwydd naturiol, ar &s;ail mor wann neu yn hytrach heb vn &s;ail yn gwrthrhyfelu yn erbyn eu huchel Arglwyd y Bre|nin? A fua&s;ai ddeiliaid Sai&s;nig yn dala yn er|byn Brenin Lloeger ac yn erbyn Sae&s;on gyda Brenin Frainc a Francod y rhai y gyffroe&s;e E&s;|cob Rufain yn erbyn y deyrnas hon? y ddanfo|na&s;ent hwy i gei&s;io ac y dderbyna&s;ent hwy y Dolpin o Ffrainc a llu mawr o Frangod i deyr|nas Loeger? y dynga&s;ent hwy lw o vfydd-dod iddo gan dorri eu llw i'w Harglwydd naturiol Brenin Lloeger, Ac y &s;afa&s;ent hwy dan ei faner ef gwedy ei lledu yn erbyn Brenin Lloeger? Y ddyra&s;ent hwy eu huchel Arglwydd Brenin Lloeger allan o Lundain y ddinas bennaf yn
<PB N="299" REF="412">
Lloeger, ac allan o'r rhan fwyaf o Loeger hefyd, hyd tu y gorllewyn o'r afon Trent ie hyd yn Lin|coln ac allan o Lincoln hefyd, a rhoddi 'r cwbl dan feddiant y Dolphyn o Ffrainc yr hwn a'u cad|wodd dan ei feddiant h&icirc;r ennyd? y fua&s;ent hwy a hwy yn Sae&s;on yn annog tywallt gwaed cy|nifer o Sae&s;on ac aneirif eraill o ddrygioni a blinderau i Loeger eu gwlad naturiol, y rhai a ganlana&s;ant y rhyfeloedd creulon a'r gwrthyfel|oedd bradychus hynny ffrwythau bendithion E&s;|cob Rufain? Y ddyra&s;ent hwy eu huchel Ar|glwydd Brenin Lloeger i'r fath gyfyngder fal y gorfu arno ddaro&s;twng ei hun i'r gau drei&s;iwr dieithr, E&s;cob Rufain, yr hwn a'i dyrrodd ef i &s;u|rendro coron Loeger i ddwylaw ei gannad ef, yr hwn yn lle arwydd ei fod ef yn feddiannol honi a'i cadwodd hi yn ei ddwylo lawer o ddiwarno|dau, <NOTE PLACE="marg">Pandolphus.</NOTE> ac yno fe a rhoddodd hi i fynu ailwaith i frenin Ioan, dan ammod i frenin Ioan a'i etife|ddion ddala 'r goron a Brehiniaeth Loeger d&acirc;n E&s;cob Rufain a'r rhai a ddoe ar ei ol ef megis deiliaid E&s;cobion Rufain yn dragywydd, yn ar|wydd o hynny y talai frenhinoedd Lloeger dreth bob blwyddyn i E&s;cob Rufain megis deiliaid yn dala dano ef? Y fua&s;e Sae&s;on yn dwyn eu hu|chell Arglwydd a'u gwlad naturiol i gathiwed a go&s;tyngeiddrwydd i gau drei&s;iwr dieithr, pe gwy|bua&s;ent a phe bua&s;ent yn deall dim o air Duw? Allan o'r &s;tat galarnus hon a blin dyranaeth, y&s;|pail ac anrhaith y bleiddiaid awyddus hyn o Rufain a ganlynodd ar ol hyn, ni allodd Bren|hinioedd na theyrnas Loeger rhyddhau eu hu|nain dros lawer iawn o flynyddoedd yn ol hyn|ny: gan fod E&s;cob Rufain nid yn inig yn y&s;pei|lio
<PB N="300" REF="413">
yn wa&s;tadol trwy ei wenidogion, o deyrnas ac oddi ar frenin Lloeger aneirif dre&s;or, ond yn hirio hefyd a'r arian hynny ac yn maenteinio gelynnion dieithr yn erbyn teyrnas a Brenhini|oedd Lloeger, i'w cadw hwy yn y fath vfydd|dod, fel na wrthodent dalu beth bynnac y chwe|nyche y bleiddiaid gwalfawr hynny yn awy|ddus, na gwneuthur beth bynnac y o&s;ode y ty|raniaid creulon hynny arnynt. Y fua&s;e Sae&s;on yn goddef hyn? Y bara&s;ent hwy hyn trwy wrth|rhyfel y dybygwch chwi, a hynny oll am felltith diachos E&s;cob Rufain, pe gwybua&s;ent a phe de|alla&s;ent hwy fod Duw yn melltithio y fath E&s;co|bion a thyraniaid, a threi&s;wyr melltigedig? fal y dango&s;wyd ar ol hynny yn am&s;er Brenin Harri wythfed, a Brenin Edward y chweched, a'r frenhines Elizabeth, a'n Gra&s;ol frenin yr hwn &s;ydd yn awr yn teyrna&s;u, lle nid oes diffyg nac o felltithion y Pab, nac o aml fendithion Duw.</P>
<P>Ond gan fod E&s;cob Rufain yn deall yn am&s;er Brenin Ioan ddallineb ac anifeiliaidd anwybo|daeth yn-gair Duw ac ofergoel y Sae&s;on, a pha mor barod oeddynt i addoli yr anifail Babilo|naidd o Rufain, ac i ofni pob bygythau a mellti|thion diachos, fe a'u camarferodd hwy fel hyn, ac a ddug trwy wrthrhyfel y deyrnas odidawg hon a Brenhinioedd Lloeger tan ei dyranaeth tra chreulon, i fod yn y&s;clyfaeth i'w drachwant a'i y&s;pail wael awyddus ef dros am&s;er hir, ie rhyhir o lawer.</P>
<P>Ac er cy&s;&s;ylltu ac ymadroddion hi&s;toriau be|thau o gyffadwriaeth &s;ydd hwyrach, alla&s;ai E&s;|cob Rufain gwnnu y fath wrthrhyfeloedd yn|gwledudd y deheu a'r gorllewyn, yn am&s;er Bre|nin
<PB N="301" REF="413">
Hari wythfed a Brenin Edward, ond gan gamarfer anwybod y bobl? Onid yw eglur i E&s;|cob Rufain amcanu yn hwyr trwy ei Batriar|chau a'i E&s;cobion gwyddelig (i'r rhai y danfon|wyd o Rufain eu Bulau ac o'r rhai y daliwyd rhai) dorri barrau a pherthi heddwch cyffredinol Iwerddon, yn vnig am ei fod ef yn ymddired y gallai yn hawdd gamarfer anwybod y Gwydde|laid gwylltion? Neu pwy na wyl iddo ef ar yr vn fath obaith etto yn hwyrach, annog torri hedd|wch cyffredinol Lloeger, (am fod yn flin iawn gantho fod hwn yn parhau mor h&icirc;r, ac mor fen|digaid) trwy wenidogaeth ei Gapalenaid ymrhi|thiedig, y rhai a ymlu&s;cant mewn trw&s;iad gwyr llygion ac a rhiniant ynghlu&s;tiau rhai o artalo|edd y Gogledd, y rhai a wyddont leiaf am eu dly|ed at Dduw a'u tywy&s;og o holl bobl y deyrnas, y deiliaid am hynny deillion di&s;yml hyn, megis rhai addas parod iwneuthur yr hyn y fwriadai ef, y hebryngodd ef trwy ei offeren offeiriaid, megis y dall yn arwain y dall, i glawdd dyfn gwrthrhy|fel * echrydus, ddamnedig iddynt hwy eu hunain ac enbaid i &s;tat y deyrnas, oni bua&s;e i Dduw o'i drugaredd o&s;tegu yn rhyfedd y teme&s;tl creulon hwnnw, nid yn inig heb warth i'r wlad, ond hae|chen heb dywallt dim gwaed Chri&s;tionogaidd Sae&s;on.</P>
<P>Ac etto mae peth y ddlyed galarnu am dano 'n fwy nad ydyw y bobl gyffredin yn inig, onid am|bell dywy&s;og ieuanc anghyfarwydd hefyd, yn goddef E&s;cob Rufain a'i gardinelaid a'i E&s;cobion i'w camarfer hwy, i orthrymmu Chri&s;tionogion eu deiliaid ffyddlon, y naill ai eu hunain ai yntef gan annog dyfod a galluodd Chri&s;tionogion allan
<PB N="302" REF="414" MS="y">
o vn wlad i wlad arall, i orthrymmu Chri&s;tiono|gion gan agored lle trwy hyn i'r Mwraid a'r ang|hredadwy i ddyfod i feddiannu teyrna&s;oedd a|gwledudd Chri&s;tionogaidd, yr hyd y byddo tywy|&s;ogion eraill trwy annogaeth E&s;cob Rufain yn ymdaro a rhyfeloedd cartrefol ac yn cael eu bli|no gan wrthrhyfeloedd, heb fod na'r ennyd na+'r gallu ganthynt i gy&s;&s;ylltu eu gallu cyffredinol ynghyd i ymddiffyn eu cyfeillion y Chri&s;tianogi|on yn erbyn gore&s;cynniaeth gelynnion cyffredi|nol Cred, y budreddiaid anghredadwy.</P>
<P>Och na byddem ni yn clywed ac yn darllen yn inig yn hen hi&s;toriau ac heb weled a'n llygaid a theimlaw a'n dwylaw fel yr ydys yn gorthrym|mu Chri&s;tionogion o newydd yn bren&s;ennol, fel y mae deiliaid yn gwrthrhyfelu, fel y tywalltir gwaed Chri&s;tionogion, fel yr adfeilia ac y cwymp Cred, fel y mae Anghred yn cynyddu yr hyn &s;ydd alarnus a thruan ei weled, a hyn a annogir yn awr megis yn yr h&ecirc;n am&s;eroedd trwy E&s;cob Ru|fain a'i wenidogion, gan gamarfer anwybod gair Duw, yr hwn &s;ydd etto 'n aros mewn llawer o dywy&s;ogion a phobl.</P>
<P>Y ffrwythau tri&s;t chwerwon ymma o anwy|bod y ddlye gyffro pawb i wrando ac i gredu gair Duw, yr hwn &s;ydd yn dangos yn gywir ac yn oleu pa faint ddrygioni yw anwybod, a pha faint a pha gy&s;tadl rhodd Duw yw gwybod gair Duw. Ac er mewn dechreu ar wyr llen Rufain y rhai er eu bod yn ymffro&s;tio yn awr, fal y gwnae wyr llen yr Iddewon rhyw am&s;er, na allant hwy fod heb <NOTE PLACE="marg"><HI>Ieremi</HI> 18.</NOTE> wybodaeth: Etto mae 'r Arglwydd yn ei air yn haeru eu bod hwy mewn anwybod, ac yn eu byg|wth hwy hefyd am iddynt ddiy&s;tyru gwybodaeth <NOTE PLACE="marg"><HI>Ezechiel</HI> 7. 26.</NOTE>
<PB N="303" REF="414">
gair Duw a'i gyfraith, y diy&s;tyrai yntef hwy|thau, fel na byddent offeiriaid iddo ef. Mae <NOTE PLACE="marg"><HI>O&s;ea</HI> 4. 6.</NOTE> Duw hefyd yn gochymmmyn i frenh nioedd cy|&s;tadl ag i offeiriaid ymhydyru i gael deall a gwy|bodaeth yn gair Duw, gan fygwth ei fawr lid a'i ddi&s;tryw arnynt oni wnant felly.</P>
<P>Ac mae 'r gwr doeth yn dywedyd wrth bawb yn gyffredinol tywy&s;ogion of&s;eiriaid a phobl, lle <NOTE PLACE="marg"><HI>Diaur.</HI> 19. 8.</NOTE> nid oes deall nid oes na daioni na iechyd i'r enaid ac mai Ofer yw y dynnion oll, &s;ydd heb adnabod Duw a'i air &s;anctaidd ef. A bod y rhai fydd yn rho|dio <NOTE PLACE="marg"><HI>Sap.</HI> 13. 1. <HI>Ephc.</HI> 4. 18. <HI>Ioh.</HI> 12. 35.</NOTE> yn y tywyllwch heb wybod i pa le yr ant: ac y cwymp y rhai ni ddy&s;cant i lawer o ddrygioni fel y cywympodd pobl I&s;rael y rhai am eu hanwy|bod <NOTE PLACE="marg"><HI>E&s;ai</HI> 5. 13.</NOTE> yn-gair Duw a gaeth gludwyd. Aphan trwy anwybod ar ol hynny ni fynnent nabod am&s;er eu <NOTE PLACE="marg"><HI>Luc.</HI> 19. 44. 23. 34. <HI>Act multis locis.</HI></NOTE> hymweliad ond croe&s;hoeli Chri&s;t ein Iachawdwr, herlid ei apo&s;tolion &s;anctaidd ef, a bod mor ddall ac mor anwybodus fel pan wnaent yn dra drwg ac yn dra chreulon, y tybygent eu bod yn gwneu|thur gwa&s;anaeth da cymmeradwy gan Dduw (fel y mae llawer trwy anwybod yn tybied hyd y dydd heddyw) yn y diwedd trwy eu hanwy bod hwy a'u dallineb, fe ddi&s;triwyd yn erchyll eu gwlad hwy eu trefi a'u dina&s;oedd, Ieru&s;alem ei hun, a theml &s;anctaidd Dduw, fe laddwyd y rhan fwyaf o'u pobl hwy ac y ddyc pwyd y gweddill i ga ethclud blin annial. Yr hwn a'u gwnaeth ni tho|&s;turia wrthynt a'r hwn a'u lluniodd ni thrugarha <NOTE PLACE="marg"><HI>E&s;ai</HI> 27. 11.</NOTE> wrthynt a'r cwbl o hyn am eu bod yn anneallgar.</P>
<P>Ac mae 'r &s;cruthyr &s;anctaidd yn dangos am y <NOTE PLACE="marg"><HI>O&s;ee</HI> 4. <HI>Bar.</HI> 3. <HI>E&s;ai</HI> 6. 9. <HI>Math.</HI> 13. 14. 15. <HI>Ioh.</HI> 12. 40.</NOTE> bobl ni welant a'u llygaid, ni chlywant a'u clu|&s;tiau, ac ni ddeallant a'u calonnau, na throir hwy ac na chedwyr honynt. Ac fe gyfaddef y drygionus
<PB N="304" REF="415">
eu hunain gwedy eu damnio i vffern, mai anwy|bod yngair Duw y dygoedd hwy yno, gan ddy|wedyd, Ni a gyfeiliorna&s;om o ffordd y gwirio|nedd, ac ni thywynnodd llewyrch cyfiawnder ar|nom ni, ac ni chododd haul cyfiawnder arnom ni. <NOTE PLACE="marg"><HI>Doeth.</HI> 5. 6.</NOTE> Nini a lanwyd o ffyrdd anwiredd a di&s;tryw ac a rhodia&s;om trwy anialwch anhyffordd, eithr ni ad|nabuom ni ffordd yr Arglwydd. Ac mae 'n Ia|chawdwr Chri&s;t ei hun a'i Apo&s;tol S. Pawl yn dy&s;cu ini fod anwybod am air Duw yn dyfod o'r <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 13. 19. 2. <HI>Cor.</HI> 4. 2. 3. 4. <HI>Math.</HI> 7. <HI>Iohn</HI> <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">.</NOTE> diawl, yn achos pob cam&s;ynnaeth ac amryfy&s;edd, megis y digwydda mewn deiliaid anwybodus y rhai a welant y brychewyn lleiaf yn llygad y ty|wy&s;og neu gynghorwr, yn hytrach na'r traw&s;t yn eu llygaid eu hun, ac yn gyffredinol hwn yw a|chos pob drygioni ac yn y diwedd achos damne|digaeth dragwyddol gan fod barn Duw yn ga|darn tuag at y rhai yn ol dyfod goleuni efengil Chri&s;t i'r byd &s;ydd yn caru tywyllwch anwybod, yn fwy na goleuni gwybodaeth gair Duw. <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 11. 15. 139. 43. <HI>Luc.</HI> 8. 8. <HI>Ioan</HI> 5. 39. <HI>P&s;al.</HI> 1.</NOTE></P>
<P>O herwydd yr ydys yn gorchymmyn i bawb ddarllen, wrando, chwilio a myfyrio 'r &s;cruthy|rau, ac fe addewiros gwnant hwy felly y rhydd Duw iddynt hwy ddeall, yr ydys yn gwahardd i neb gredu na gwr marw, nac Angel o'r nef a ddy|wedo, <NOTE PLACE="marg"><HI>Math.</HI> 7. 7. <HI>Lut.</HI> 11. 9. <HI>Luc.</HI> 16. 30. 31. <HI>Galath.</HI> 1. 8. <HI>Deut.</HI> 5. 32. <HI>Deut.</HI> 17. 14. 15, <HI>&amp;c. Rom.</HI> 13. 1. <HI>Pet.</HI> 2. <HI>P&s;al.</HI> 118. <HI>P&s;al.</HI> 18. <HI>Ephe.</HI> 5. 14. <GAP DESC="illegible" EXTENT="1 letter">. <HI>The&s;.</HI> 5. 2. 4 <HI>Ioan.</HI> 12. 35. 36.</NOTE> mwy o lawer os dywed y Pab o Rufain ddim yn erbyn neu yn wrthwyneb i air Duw, oddiwrth yr hwn ni ddlyem droi nac i'r llaw dde|heu, nac i'r llaw a&s;&s;wy. Yngair Duw y dlye dy|wy&s;ogion ddy&s;cu adnabod Duw a llywodrathu dynnion: yngair Duw y dlye ddeiliaid ddy&s;cu v|fydd-dod i Dduw, a'u tywy&s;ogion. Feddy&s;cir yng|air Duw i h&ecirc;n a ieuaingc, gwyr a gwragedd, i bob &s;tat, rhyw, ac oedran eu dlyed neilltuol.</P>
<P><PB N="305" REF="415">
O herwydd mae gair Duw yn eglur yn goleuo llygaid pawb, yn ly&s;ern goleu yn iniawni cerdde|diad pawb. Dihunwn am hynny o gw&s;c tywyll|wch anwybod, ac agorwn ein llygaid fel y gwe|lom y goleuni, cyfodwn o weithredoedd y ty|wyllwch fel y diangom rag tywyllwch tragwy|ddol ei ddyledus wobr ef, a rhodiwn yn-goleuni gair Duw yr hyd y caffom y goieuni, fel y gwedde i blant y goleuni, gan iniawni felly gerddediad ein bywyd yn y ffordd &s;ydd yn tywys i'r goleuni a'r bywyd tragwyddol, fal yn y diwedd y gallom gael a mwynhau y bywyd hwnnw, Yr hyn Duw Tad y goleuni, yr hwn &s;ydd yn aros yn y fath oleuni ni ellir ei ymgyffryd na dyfod atto, a'i caniatao ini trwy oleuni y byd ein Iachawdwr Ie&s;u Gri&s;t, i'r hwn gyda 'r Y&s;pryd glan vn Duw gogoneddus y byddo holl anrhydedd mawl a diolch yn dragy|wydd, Amen.</P>
<P>Fal hyn y clyw&s;och y chweched rhan o'r Homili hon Bellach bobl dda gweddiwn: y weddi o'r blae~.</P>
<P>Moliant ac anrhydedd i Dduw.</P>
<DIV4 TYPE="prayer">
<HEAD>&para; Rhoddwn ddiolch Dduw am ei ddaioni.</HEAD>
<P>_HOll-alluog DduW a thrugaroccaf Dad yr ydym ni yn maWr ddiolch iti, am fod yn Wiw genniti o amfer yn am&s;er ein gWared ni dy Wei&s;ion anheilwng, oddi|wrth Wrthrhyfelgar fradau a chythreu|lig gydfWriadau dynnion drWg anufydd, y rhai pe bua|&s;ai eu gallu cymmaint a'u cenfigen a'u hyd cymmaint a'u drWgleWyllys, a phe bua&s;ai dy drugaredd a'th do|&s;turi di heb fod yn fWy na'n teilyngdod ni a'n haeddi|ant
<PB REF="416" MS="y">
a fua&s;ent er es llawer o am&s;er gwedy go&s;od ein anrhydedd ni yn y lwch, anheithio'r deyrnas a dwyn di&s;tryw diymwared ar y cwbl oll: ond yn enwedig o fendigedig Arglwydd yr ydym o eigion ein calon|nau yn diolch, am iti ddangos dy fawr allu a'th dru|garedd &s;anctaidd, trwy y rhai yr ymddiffynnai&s;t ac a gwaredai&s;t ein gra&s;u&s;a&s; frenin, ein brenhines, ein ty|wy&s;og, ein penaethiaid, ein E&s;cobion, ein boneddigion a holl &s;tat y deyrnas, o'r rhwydau a'r maglau a o&s;o|da&s;e aelodau Angri&s;t ac offerau 'r diawl i'w difa hwy i gyd er vnwaith yn ddi&s;ymmwth. Yr ydym ni yn cydnabod ger dy fron di ac yn erbyn ein hwynebau 'n hunain, in hanufydd-dod ni a'n hanwireddau hae|ddu y di&s;tryw echrydus hwn: nid ini am hynny ond i'th enw di y b&ocirc; moliant a gogoniant yn dragywydd, o herwydd ti a ddatguddiai&s;t faglau angau, ti a'u tor|rai&s;t ac a drylliai&s;t hwy ac a'n gwaredai&s;t, ni dy wei&s;i|on. Weithian o Arglwydd ni atolygwn iti er mwyn dy Eglwys, er mwyn dy fawr drugaredd, er mwyn dy anwyl fab ac er dy fwyn dy hun, crea ynom ni galonnau diolchus, fal y gallom nos a dydd, awr ac orig a phob am&s;er ac ym hob lle ddiolch iti a chlod|fori a moliannu a mawrhau dy enw di 'n oes oe&s;oed: crea ynom g&acirc;lonau edifeiriol, fel y llwyr droddom oddiwrth ein baiau a'n anwireddau: crea ynom ga|lonnau &s;anctaidd, dyro in ffydd ni gynnydd, gwna ein cariad ni yn ffrwythlon mewn gwir vfydd-dod, rag|flaena ni yn ein holl weithredoedd a'th barhaus gym|morth a gwna ni yn wei&s;io~ teilwng, fal y gallom fwyn|hau dy drugareddau mawrion rhyfedd di yr hyd y parhaffo 'r haul a'r lluad. Megis y buo&s;t hyd hyn, fe|lly bydd di fyth yn geidwad ein gra&s;u&s;af frenin Iames ac yn wa&s;codudd iddo a'r ei ddehaulaw, cadw ef rag drwg, ac na ne&s;aued meibion anwir atto i'w ddrygu,
<PB REF="416">
pan dyomygo ei elynion ddychymmig yn ei erbyn ef na &acirc;d'r dychymmig hwnnw &s;efyll, a phan bwria|do ei deiliaid anu&s;ydd gwrthrhyfelgar fwriad i'w eni|weduf, gwa&s;cara di y bwriad hwnnw a gwna fe mor ddiffrvyth a'r man vs yr hwn y chwal ac a chwyth y gwyn oddiar wyneb y ddayar. Ac am feibion Belial, Eppil Babilon ac aelodau Anghri&s;t, na &acirc;d o Dduw i'n hanwreddau ni rhoi acho&s;ion iddynt hwy i orfole|ddu ac i ddywedyd yn watwarus pale y mae eu Duw hwy yn awr: ond arllwys arnynt hwy gyndaredd dy lid, fe y cryno'r ddayar ac y gwybyddo'r byd mai ti yr hwn vyd yn teyrna&s;u yn y nef yw twr, cadernyd, a naw dlfa dy Eglwys a'th eneiniog Iames. Gwrando 'n gweddiau ni o Arglwydd yn drugarog er mwyn dy anwyl Fab Ie&s;u Gri&s;t ein vnig Geidwad cyfryngwr a dadleuwr, Amen.</P>
</DIV4>
</DIV3>
</DIV2>
</DIV1>
</BODY>
<BACK>
<DIV1 TYPE="errata">
<HEAD>Baiau a ddiancga&s;ant wrth brintio.</HEAD>
<P>YN lle i hynny, darllen i'r de&s;nydd hynny: rhan 1. d. 4. l. 17.</P>
<P>Yn lle a'n cyfiy awn ni, darllen a'n cyfiawnha ni: rhan 1. d. 36. l. 24.</P>
<P>Yn lle llawer iawn, darllen mewn llawer iawn: rhan 2. d. 1. l. 6.</P>
<P>Yn lle hefyd ymddygiad, darllen hefyd yn ymddygiad: rhan 2. d. 1. l. 14.</P>
<P>Yn lle pan pan, darllen pan: rhan 3. 288. l. 3.</P>
<P>Yn lle tangnhedd u&s;af, darllen tangnheddu&s;af: rhan 3. d. 281. l. 20.</P>
<P>Os digwydd iti wrth ddarllen gyfarfod ag vn gair gwedi ei rannu yn ddau neu ddau gweddi myned yn vn, neu dd yn lle d neu d yn lle dd, l yn lle ll, neu ll yn lle l, neu vn llythyren amgen yn lle arall, neu lythyren rhagor mewn rhyw air, neu lytheren lai nac a ddylai fod, neu 'r llytheren a ddylai fod yn flaenaf gwedi ei go&s;od yn olaf, ac o'r gwyrthwyneb: gwella'r bai, a dwg gyda mi, ni allwn i well, ci&s;iau bod y gweithwyr yn gwybod y iaith: ac am hynny yn fynych wrth gei&s;io gwella vn bai a ddarfyddai imi ei &s;arco hwy a wnaent ddau neu dri.</P>
<PB REF="417" MS="y">
<PB REF="417" MS="y">
</DIV1>
</BACK>
</TEXT>
</EEBO>
</ETS>
